Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 3442 3629670 3553031 2026-07-14T07:31:04Z Kaiyr 3134 /* Қаракесек арасында */ 3629670 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Табын | лақап_атауы = | таңбасы = ? | таңба_сипаттамасы = Тарақ, тостаған, шөміш, көсеу | ұраны = Тостаған, Сәрке | шығу_тегі = Алтай өңірі | жүзі = [[Кіші жүз]] | тайпасы = [[Жетіру]] | бөлімдері = Шөмішті (Бозым), Тарақты, Көсеу (Тартулы) | тараулары = ? | ақсақалы = ? | қыстаулары = ? | жайлаулары = ? | торабы = ? }} [[Сурет:Табын таңбасы.JPEG|thumb|right|200px|Табын таңбасы]] '''Табын''' ({{lang-mn|табын}}; — бес) [[Кіші жүз]]дің [[Жетіру]] бірлестігіндегі ру. [[Ақтөбе облысы]]ндa, Сырдарияның төменгі ағысы мен Жайық бойында көптеп шоғырланған, біраз бөлігі [[Қарақалпақстан]]да тұрады. Өткен ғасырларда қалмақтардың Қобда жеріне шабуына байланысты, табындар жер ауып, бір бөлігі қазіргі [[Байғанин ауданы]]ның Оймауыт ауылына тұрақтап, бір бөлігі [[Шалқар ауданы]]на, бір бөлігі қазіргі Атырау, Батыс Қазақстан облыстарына, бір бөлігі [[Қызылорда облысы]] мен Қарақалпақстан жерлеріне кеткен. Қазір де Қарақалпақстанға кеткендердің 80 пайызы [[Маңғыстау облысы]]на көшіп келіп, Ақтау, Жаңаөзен қалаларында тұрып жатыр. Cондай-ақ [[Башқұрттар|башқұрт]] ұлтында да Табын атты ру бар. Негізгі таңбасы&nbsp;— тарақ&nbsp;— атбегі маңсабын бейнелейді. [[Орда-Ежен]] ұрпақтары&nbsp;— [[төре]] руының таңбасына ұқсас. Табын руы - белгісіне қарай үшке бөлінеді: тарақты, шөмішті, көсеулі болып. Шөміштілер негізінен Ақтөбе мен Батыс Қазақстан жерлерін жайлаған, көп бөлігі қалмақ шапқыншылығы кезінде Қарақалпақстан жеріне ауып, сол жақты мекендеп кеткен, қазіргі күнде Ақтөбеде тұрады. Қазір Қарақалпақстанға кеткен Табындардың 80 пайызы Отанға қайтып көшіп келді. Қызылорда өңірінде де Табындар бар, олар не найзалы не тарақтылар. == Шығу тегі == Аңыз бойынша [[Тәуке хан]] [[Орта жүз]]дегі аз халықты [[Жетіру]]ды [[алшын]]дарға (бұрынғы ноғайлыларды) қосып [[Кіші жүз]] құрған. Тарихи деректер бойынша табындар [[Шыңғысхан]]ды ақ киізге көтерген 24 моңғол тайпасының арасында болыпты. Аңыздар бойынша табындардың көсемі [[Майқы би]] [[Шыңғысхан]]мен ант ішкен. [[Көне түркі тілі]]нде қазіргі [[Тибет]] жері ''Тобот'', ''Тобон'', ''Табын'' деп аталған. Ал қытай мемлекетін ''Табғач'' деп атаған. Табғачтар, немесе қытайдың тарихи деректерінде ''тоба'', ''туба'' тұнғыс-манзу тайпалары арасынан шыққан қазіргі Ішкі Моңғолияда көшкен халық. Тобалар көсемі [[Тоба Гуй]] Солтүстік Қытайды иелеп Солтүстік Вей (386-535) әулетін құрған. Табын деген рулар [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[башқұрттар]] арасында бар. [[Сібір]]дегі [[Көшім хан]]ның мемлекетінде табындар атажұрт болған, бас қаласы Чинги-Тура (қазіргі [[Түмен]]). [[Ресей]]дегі [[Красноярск өлкесі]]нің оңтүстігі 19 ғ. Табын-Богдо-Ола деген жерде [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Қытай]] елдерінің шекаралары бітісіп тұр. Осының алдындағы ру сияқты, ол туралы да алғашқы деректерді біз А. Тевкелевтен ғана кездестіреміз. Ел арасынан жинаған мәліметтер мен Тынышбаев келтірген табын руының жаманкерей, Бозым, бегім және қайырқожа деген төрт тармағы бар. Табындардың таңба белгілері әр түрлі. Жалпы ру таңбасы (тостаған); сонымен бірге табындарда тағы да (шөміш, шөмішті-табын тармағында), (тарақ, тарақты-табын тармағында) және (әліп) таңбалары бар. Жалпы рудың таңба белгісін салғастыру бізді тағы да дулаттарға (Ұлы жүз) әкеледі, оларда да жалпы тайпалық белгі дәл осындай, ал және белгілері дулаттардың кейбір руларының таңбалары мен албан тайпасының таңбасынан еш айырмасы жоқ. Табын руы Ұлы жузден шыққан деп жорамалдауға болады. Бұған дәлел ретінде табын руында да, албан тайпасында да бозым руы бар екенін көреміз. | (көсеу) таңбасы қаңлы тайпасының (Ұлы жүз) таңбасына, ал (тарақ) таңбасы нақ сол жүздегі жалайыр тайпасының таңбасына ұқсайды және тарақ таңбасының жалайыр тайпасынан шыққанын табын руы шежіресі нұсқаларының бірі көрсетеді. Табындардың тегі аралас екенін оларда бірнеше ұран болуы да көрсетеді. Гродековте бар мәліметтер бойыпша, Сырдария табындарының ұрандары «Сәрке» және «Тостаған», ал ел арасынан жинаған мәліметтер бойынша, батыс табындарыпың ұраны «Алаш». С.И. Руденко өз еңбектерінің бірінде моңғолдарға дейінгі уақытта, аңыз бойынша, башқұрттар он екі руға бөлінген деп жазады. Бұдан әрі ол осы рулар, ішінде табындар да болған деп көрсетеді. Жоғарыда айтылғандардың бәрін, сондай-ақ С. И. Руденконың деректемесін ескере келгенде, табын руьның тарихын былайша негіздеуге болады. Моңғолдардың шапқыншылығынан көп бұрын қазіргі Батыс Қазақстан мен Оралдың арғы жағындағы далаларда басқа тайпалар мен рулар арасында сол кезде-ақ жергілікті табын тайпасы болып, ол саяси немесе экономикалық сипаттағы әлдебір жағдайлардың әсерінен бөлініп кетуі ықтимал. Оның бір бөлігі солтүстікке, қазіргі Башқұртстан аумағына барып, Ибн Фадман айтқан Башқұрт халқының құрамына енген. Моңғолдарға дейінгі уақыттың өзінде-ақ башқұрттар құрамына табындардың енгенін біз бұдан бұрын көрсеткенбіз. Алайда табындардың көпшілік бөлігі өз жерінде калын, монғолдардан кейінгі кезеңде руының атын сақтап қала отырып, Ұлы жүз тайпаларынан шыққандарды өз құрамына қабылдаған болуы мүмкін. Ал ұлыжүздіктердің қосылған бөлігі олардың ру атын қабылдап, оларға өз таңбаларын берген. Табын руының едәуір бөлігі, атап айтқанда, бозым (төртұл) Орта жүздің керей, найман және арғын сияқты ірі тайпаларының құрамына енген, олардың арасында төртұл және өзбектер құрамына енген (локайлар) да аталады. == Қаракесек арасында == Орта жүздегі Арғын Қаракесек арасында 19 ғ аяғында Нұра болысында 100 шаңырақ табын болған. Олар 18 ғ. ортасында Маңғыстау жақтан келген Жарбол және Құлбол деген ағайындылардын ұрпағы. Бұл екі ағайын төрелермен қызға дауласып бір төрені (ханды) өлтіріп содан Сарыарқаға қашып келген. == Шежіресі == {{col-begin}}{{col-3}} Шөмішті (Бозым): * {{col-3}} Тарақты (Тоғым): * {{col-3}} Көсеу (Тартулы): * {{col-end}} == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] # [[Барақ Сатыбалдыұлы]] # [[Бұқарбай Естекбайұлы]] # [[Жоламан Тіленшіұлы]] # [[Жүзжасар Ақылұлы]] # [[Байтабын Дербасұлы]] # [[Қайқы Ұзақұлы]] # [[Смағұл Абатұлы Елубай]] # [[Шортанбай Ерубайұлы]] # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]] # [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] # [[Қалжан Ахун Бөлекбайұлы]] # [[Алданазар Бұқарбайұлы]] # [[Дәуіт Асауұлы]] # [[Досжан Қашақұлы]] # [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]] # [[Қармыс Досанов]] Қарақойлы # [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] # [[Сабина Абайқызы Алтынбекова]] # [[Бөкенбай Қараұлы|Бөкенбай батыр Қараұлы]]<br /> {{Div col end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] k6rp3tglxxe96mdfh4hi8weovqzqcz5 3629672 3629670 2026-07-14T07:32:04Z Kaiyr 3134 /* Шежіресі */ 3629672 wikitext text/x-wiki {{Infobox Kazakh Clan | атауы = Табын | лақап_атауы = | таңбасы = ? | таңба_сипаттамасы = Тарақ, тостаған, шөміш, көсеу | ұраны = Тостаған, Сәрке | шығу_тегі = Алтай өңірі | жүзі = [[Кіші жүз]] | тайпасы = [[Жетіру]] | бөлімдері = Шөмішті (Бозым), Тарақты, Көсеу (Тартулы) | тараулары = ? | ақсақалы = ? | қыстаулары = ? | жайлаулары = ? | торабы = ? }} [[Сурет:Табын таңбасы.JPEG|thumb|right|200px|Табын таңбасы]] '''Табын''' ({{lang-mn|табын}}; — бес) [[Кіші жүз]]дің [[Жетіру]] бірлестігіндегі ру. [[Ақтөбе облысы]]ндa, Сырдарияның төменгі ағысы мен Жайық бойында көптеп шоғырланған, біраз бөлігі [[Қарақалпақстан]]да тұрады. Өткен ғасырларда қалмақтардың Қобда жеріне шабуына байланысты, табындар жер ауып, бір бөлігі қазіргі [[Байғанин ауданы]]ның Оймауыт ауылына тұрақтап, бір бөлігі [[Шалқар ауданы]]на, бір бөлігі қазіргі Атырау, Батыс Қазақстан облыстарына, бір бөлігі [[Қызылорда облысы]] мен Қарақалпақстан жерлеріне кеткен. Қазір де Қарақалпақстанға кеткендердің 80 пайызы [[Маңғыстау облысы]]на көшіп келіп, Ақтау, Жаңаөзен қалаларында тұрып жатыр. Cондай-ақ [[Башқұрттар|башқұрт]] ұлтында да Табын атты ру бар. Негізгі таңбасы&nbsp;— тарақ&nbsp;— атбегі маңсабын бейнелейді. [[Орда-Ежен]] ұрпақтары&nbsp;— [[төре]] руының таңбасына ұқсас. Табын руы - белгісіне қарай үшке бөлінеді: тарақты, шөмішті, көсеулі болып. Шөміштілер негізінен Ақтөбе мен Батыс Қазақстан жерлерін жайлаған, көп бөлігі қалмақ шапқыншылығы кезінде Қарақалпақстан жеріне ауып, сол жақты мекендеп кеткен, қазіргі күнде Ақтөбеде тұрады. Қазір Қарақалпақстанға кеткен Табындардың 80 пайызы Отанға қайтып көшіп келді. Қызылорда өңірінде де Табындар бар, олар не найзалы не тарақтылар. == Шығу тегі == Аңыз бойынша [[Тәуке хан]] [[Орта жүз]]дегі аз халықты [[Жетіру]]ды [[алшын]]дарға (бұрынғы ноғайлыларды) қосып [[Кіші жүз]] құрған. Тарихи деректер бойынша табындар [[Шыңғысхан]]ды ақ киізге көтерген 24 моңғол тайпасының арасында болыпты. Аңыздар бойынша табындардың көсемі [[Майқы би]] [[Шыңғысхан]]мен ант ішкен. [[Көне түркі тілі]]нде қазіргі [[Тибет]] жері ''Тобот'', ''Тобон'', ''Табын'' деп аталған. Ал қытай мемлекетін ''Табғач'' деп атаған. Табғачтар, немесе қытайдың тарихи деректерінде ''тоба'', ''туба'' тұнғыс-манзу тайпалары арасынан шыққан қазіргі Ішкі Моңғолияда көшкен халық. Тобалар көсемі [[Тоба Гуй]] Солтүстік Қытайды иелеп Солтүстік Вей (386-535) әулетін құрған. Табын деген рулар [[ноғайлар]], [[өзбектер]], [[башқұрттар]] арасында бар. [[Сібір]]дегі [[Көшім хан]]ның мемлекетінде табындар атажұрт болған, бас қаласы Чинги-Тура (қазіргі [[Түмен]]). [[Ресей]]дегі [[Красноярск өлкесі]]нің оңтүстігі 19 ғ. Табын-Богдо-Ола деген жерде [[Моңғолия]], [[Ресей]], [[Қытай]] елдерінің шекаралары бітісіп тұр. Осының алдындағы ру сияқты, ол туралы да алғашқы деректерді біз А. Тевкелевтен ғана кездестіреміз. Ел арасынан жинаған мәліметтер мен Тынышбаев келтірген табын руының жаманкерей, Бозым, бегім және қайырқожа деген төрт тармағы бар. Табындардың таңба белгілері әр түрлі. Жалпы ру таңбасы (тостаған); сонымен бірге табындарда тағы да (шөміш, шөмішті-табын тармағында), (тарақ, тарақты-табын тармағында) және (әліп) таңбалары бар. Жалпы рудың таңба белгісін салғастыру бізді тағы да дулаттарға (Ұлы жүз) әкеледі, оларда да жалпы тайпалық белгі дәл осындай, ал және белгілері дулаттардың кейбір руларының таңбалары мен албан тайпасының таңбасынан еш айырмасы жоқ. Табын руы Ұлы жузден шыққан деп жорамалдауға болады. Бұған дәлел ретінде табын руында да, албан тайпасында да бозым руы бар екенін көреміз. | (көсеу) таңбасы қаңлы тайпасының (Ұлы жүз) таңбасына, ал (тарақ) таңбасы нақ сол жүздегі жалайыр тайпасының таңбасына ұқсайды және тарақ таңбасының жалайыр тайпасынан шыққанын табын руы шежіресі нұсқаларының бірі көрсетеді. Табындардың тегі аралас екенін оларда бірнеше ұран болуы да көрсетеді. Гродековте бар мәліметтер бойыпша, Сырдария табындарының ұрандары «Сәрке» және «Тостаған», ал ел арасынан жинаған мәліметтер бойынша, батыс табындарыпың ұраны «Алаш». С.И. Руденко өз еңбектерінің бірінде моңғолдарға дейінгі уақытта, аңыз бойынша, башқұрттар он екі руға бөлінген деп жазады. Бұдан әрі ол осы рулар, ішінде табындар да болған деп көрсетеді. Жоғарыда айтылғандардың бәрін, сондай-ақ С. И. Руденконың деректемесін ескере келгенде, табын руьның тарихын былайша негіздеуге болады. Моңғолдардың шапқыншылығынан көп бұрын қазіргі Батыс Қазақстан мен Оралдың арғы жағындағы далаларда басқа тайпалар мен рулар арасында сол кезде-ақ жергілікті табын тайпасы болып, ол саяси немесе экономикалық сипаттағы әлдебір жағдайлардың әсерінен бөлініп кетуі ықтимал. Оның бір бөлігі солтүстікке, қазіргі Башқұртстан аумағына барып, Ибн Фадман айтқан Башқұрт халқының құрамына енген. Моңғолдарға дейінгі уақыттың өзінде-ақ башқұрттар құрамына табындардың енгенін біз бұдан бұрын көрсеткенбіз. Алайда табындардың көпшілік бөлігі өз жерінде калын, монғолдардан кейінгі кезеңде руының атын сақтап қала отырып, Ұлы жүз тайпаларынан шыққандарды өз құрамына қабылдаған болуы мүмкін. Ал ұлыжүздіктердің қосылған бөлігі олардың ру атын қабылдап, оларға өз таңбаларын берген. Табын руының едәуір бөлігі, атап айтқанда, бозым (төртұл) Орта жүздің керей, найман және арғын сияқты ірі тайпаларының құрамына енген, олардың арасында төртұл және өзбектер құрамына енген (локайлар) да аталады. == Қаракесек арасында == Орта жүздегі Арғын Қаракесек арасында 19 ғ аяғында Нұра болысында 100 шаңырақ табын болған. Олар 18 ғ. ортасында Маңғыстау жақтан келген Жарбол және Құлбол деген ағайындылардын ұрпағы. Бұл екі ағайын төрелермен қызға дауласып бір төрені (ханды) өлтіріп содан Сарыарқаға қашып келген. == Шежіресі == {{col-begin}}{{col-3}} Шөмішті (Бозым): * {{col-3}} Тарақты (Тоғым): * {{col-3}} Көсеу (Тартулы, Ағым): * {{col-end}} == Тұлғалар == {{Div col|3}} # [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] # [[Барақ Сатыбалдыұлы]] # [[Бұқарбай Естекбайұлы]] # [[Жоламан Тіленшіұлы]] # [[Жүзжасар Ақылұлы]] # [[Байтабын Дербасұлы]] # [[Қайқы Ұзақұлы]] # [[Смағұл Абатұлы Елубай]] # [[Шортанбай Ерубайұлы]] # [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов]] # [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] # [[Қалжан Ахун Бөлекбайұлы]] # [[Алданазар Бұқарбайұлы]] # [[Дәуіт Асауұлы]] # [[Досжан Қашақұлы]] # [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев]] # [[Қармыс Досанов]] Қарақойлы # [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] # [[Сабина Абайқызы Алтынбекова]] # [[Бөкенбай Қараұлы|Бөкенбай батыр Қараұлы]]<br /> {{Div col end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Кіші жүз рулары]] au6huil65gqjxkesop1vo1x3gukq7og 0 22534 3629773 3384113 2026-07-14T10:50:09Z 1nter pares 146705 3629773 wikitext text/x-wiki '''Сахабиден Елубаев''' (10 сәуір 1924 жылы туған, [[Қожамжар]] ауылы, қазіргі [[Павлодар облысы]], [[Ақтоғай ауданы]] – 1993 ж., [[Қызылорда]] қаласы) – [[физика]]-[[математика]] ғылымының докторы (1982), [[профессор]] (1985). <br/> <br/> Қазақ КСР-інің және [[КСРО]] Білім беру ісінің үздігі. ҚазМУ-ды (1951, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. [[Жаңасібір]] қаласындағы [[КСРО]] Ғылым Академиясының [[Сібір]] бөлімшесі Математика институты мен Есептеу орталығында [[аспирант]] (1961–1962), кейін аға ғылыми қызметкер (1971–1973), Қызылорда педагогика институтында (қазіргі [[Қызылорда мемлекеттік университеті]]) оқытушы (1951–1961), мұғалімдер институты директорының орынбасары (1952–1953), осы институтта кафедра меңгерушісі (1963–1971), проректоры (1973–1986; 1986 жылдан) қызметтерін атқарған. «''О некоторых обратных задачах для гиперболических и параболических уравнений''» деген тақырыпта докторлық [[диссертация]] қорғады. Оның ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты гиперболалық және параболалық теңдеулер үшін кері есептер тақырыбына арналған. Елубаев 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. [[Отан соғысы]] орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Сыртқы сілтемелер == http://www.korkyt.kz/fm_mat.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090616110417/http://www.korkyt.kz/fm_mat.htm |date=2009-06-16 }} {{Суретсіз мақала}} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:1924 жылы туғандар]] [[Санат:Павлодар облысында туғандар]] [[Санат:1993 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] {{stub}} lwm7iz2hzpe47ybnxspowoi9b3qwtco 0 24958 3629774 3573865 2026-07-14T10:50:40Z 1nter pares 146705 3629774 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Иван Дмитриевич Яковлев|Титулы=Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бірінші хатшысы|Басқара бастады= [[1956 жыл]]|Басқаруын аяқтады= [[1957 жыл]]|Туған жері=|Туған күні=27.12.1910|Қайтыс болған күні=27.12.1999|Қайтыс болған жері=[[Мәскеу]]|Ізашары=[[Леонид Ильич Брежнев]]|Ізбасары=[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]}} '''Иван Дмитриевич Яковлев''' ([[18 қаңтар]] [[1910]], [[Алтай өлкесі]] – [[27 желтоқсан]] [[1999]], [[Мәскеу]] қаласы) – саяси қайраткер, [[Қазақстан Компартиясы]] ОК-нің 1-хатшысы (1956 – 57). == Еңбек жолы == * Орта мектепті бітіргеннен кейін 1928 – 39 ж. комсомол және партия қызметтерінде болды. * 1939 – 55 ж. [[Жаңасібір]] қаласындағы [[Киров ауданы]]ның партия комитетінің 1-хатшысы, қалалық партия комитетітінің 2-хатшысы, 3-хатшысы, атқару комитетінің төрағасы, [[Жаңасібір]] облысының партия комитетінің 2-хатшысы, 1-хатшысы (1949 – 55) болды. * КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1949). * 1955 ж. [[Қазақстан]]ға арнайы жіберіліп, [[Қазақстан]] КП ОК-нің 2-хатшысы * 1956 жылдың наурызынан 1957 жылдың желтоқсанына дейін 1-хатшысы болды. Яковлев [[Қазақстан]]ды басқарған кезде тың және тыңайған жерлерді игеру қарқынды түрде жүріп, республикадан жылына 1 млрд пұт астық алып отыру – партиялық мақсатқа айналды. Республикаға басқа ұлт өкілдері көптеп әкелініп, қазақтар өз елінде азшылыққа айналды. [[Қазақ]] мектептері жаппай жабыла бастады. Жергілікті ұлт өкілдері сенімсіздік жағдайында жұмыс істеді. [[Қазақстан]]да ядролық қаруды сынау жүріп жатты. Сонымен қатар Яковлев тұсында мемлекеттік тұрғын үй құрылысы күшейді. Дегенмен, ол [[Қазақстан]]да өзін білікті басшы ретінде көрсете алмады. * Сондықтан көп ұзамай орнынан алынып, 1958 – 61 ж. [[Ульяновск облысы]]ның партия комитетінің 1-хатшысы * 1961 – 64 ж. [[Омбы]] қалалық атқару комитетінің төрағасы * 1964 – 73 ж. [[Омбы]] облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. * 1973 ж. зейнет демалысына шықты. == Марапаттары == * 2 рет [[Ленин]] * [[Октябрь Революциясы]] * 3 рет [[Еңбек Қызыл Ту]] * “[[Құрмет белгісі]]” ордендерімен, медальдармен марапатталған. == Шығармалары == * “Вторая житница страны” (1957) кітабының авторы.<ref>Первые лица государства: политические портреты (с точки зрения истории и современности), А., 1998</ref><ref>Ғали Ә., Кеңес дәуіріндегі Қазақстанның бірінші басшылары, Аст., 2001.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} {{Қазақстан Компартиясы ОК басшылары (1920—1991)}} [[Санат:Алтай өлкесінде туғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] 4h6fjvdqlld3i16saw3jppjn04ztr27 0 25505 3629775 2740428 2026-07-14T10:51:38Z 1nter pares 146705 3629775 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Николай Иванович Анов |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 30.12.1891 |Туған жері = {{туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей империясы]] |Қайтыс болған күні = 18.7.1980 |Қайтыс болған жері ={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br>[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[РКФСР]] (1917-1922)<br>[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1891-1917) |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = [[жазушы]], [[драматург]], {{сценарийші|КСРО|Қазақстан}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = [[драматургия]] |Шығармалардың тілі = [[орыс тілі|орысша]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Николай Иванович Анов (Иванов)''' ([[30 желтоқсан]] [[1891]], [[Санкт-Петербург]] – [[18 шілде]] [[1980]], [[Алматы]]) – жазушы-драматург. == Өмірбаяны == Еңбек жолын 1908 жылы баспахана жұмысшысы болып бастаған. 1917 – 1950 жылдары [[Омбы]], [[Өскемен]], [[Семей]], [[Жаңасібір]], [[Мәскеу]] қалаларында баспа, газет-журнал редакцияларында қызмет етті. 1951 жылы Алматыға қоныс аударып, өмірінің соңына дейін бірыңғай шығармашылық жұмыспен шұғылданды. == Шығармашылығы мен марапаттары == Алғашқы әңгімелері 1914 жылдан жариялана бастады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Қазақстан тақырыбына арналған «Азия» романы (1979), Днепр СЭС-ы құрылысшылары туралы «Днепрострой» очерктер жинағы (1931) басылды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> * Азамат соғысы жылдарындағы Қазақстан өмірін кең қамтыған «Жоғалған інім» (1941; толықтырылған нұсқасы – 1960), * 19 ғасырда [[Қазақстан]]ға жер аударылған [[Қазақстан|Ресей]] ақыны А.Н. Плещеев туралы «Ақмешіт» (1948), * қазақ өнерінің жаңаша қалыптасу кезеңін суреттейтін «Ән қанаты» (1956) кітаптары жарық көрді. * Өмірбаяндық сарындағы «Менің жастық шағым» (1964; трилогияның 1-кіт.), «Выборг жағы» (1970; 2-кіт.), «Омбыдағы интервенция» (1978, 3-кіт.) романдарын, «Мәртебелінің өлімі» (1961), «Қазына түбегі» (1965) повестерін, бірнеше пьеса, киносценарийлер жазды. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезовтің]] «[[Абай жолы]]» романының 2-кітабын орыс тіліне аударуға қатысқан. * «Кашира аңызы» кітабы үшін Қазақстан Мемлекет сыйлығын алған (1970).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:18 шілдеде қайтыс болғандар]] oac6kr9gei8jvi9i4t5di6pwpa931zn 0 25880 3629602 3604240 2026-07-14T04:18:36Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629602 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Дәурен Тастанбайұлы Әбіров |Шынайы есімі = |Сурет = Kazakh National Academic Theatre of Opera and Ballet named after Abay. Theatrical Art. Kazakh 2025 stamp (Abirov cropped).jpg |Сурет атауы = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Әбіров |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 6.11.1923 |Туған жері = [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер]] ауылы, [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] |Қайтыс болған күні = 8.6.2001 |Қайтыс болған жері = |Мансабы = {{hlist|Балет әртісі|[[Балетмейстер|балетмейстер]]}} |Белсенді жылдары = |Амплуа = |Театр = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры]] |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{Қатар |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}} }} {{Қатар |{{Қазақ КСР халық әртісі}} |{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Дәурен Тастанбайұлы Әбіров''' ([[6 қазан]] [[1923 жыл|1923]], [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер ауылы]], [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[8 маусым]] [[2001 жыл|2001]]) — кеңестік және қазақстандық [[биші]], [[балетмейстер]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1988), [[Қазақ КСР халық әртісі]] (1984). == Өмірбаяны == Әбіров [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан еді.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> * [[Алматы хореграфиялық училищесі]]н бітірген. * [[Мәскеу]]дің Луначарский атындағы ГИТИС-нің балетмейстерлік бөлімін бітірген (1952). * [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан. * 1952–1977 жылдары Абай атындағы [[Қазақ опера және балет театры]]ның балетмейстері, бас балетмейстері. * 1984–1989 жылдары Жүргенов атындағы Мемлекеттік театр және кино институтының [[кафедра]] меңгерушісі * 1989–1997 жылдары хореография бөлімінің жетекшісі болды. * 1997 жылдан бері театр және кино институтың Жоғарғы хореография мектебінде ұстаз. == Қойған балеттері == * [[Василий Васильевич Великанов|Великанов]]тың Қамбыр-Назым * Е. [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Брусиловский]]дің [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] * Жұбанованың Аққанат балеттерін қойған. == Билеген билері == Биші ретінде * Жизель * Аққу көлі * Бақшасарай фонтаны * Баядерка * Шопениана, т.б. балеттерде жетекші партияларды билеген. * Пуни мен Глиэрдің Эсмеральда * Глазуновтың Раймонда * Меликовтың Фархад-Шырын * Яруллиннің Шурале балеттерін сахнаға бейімдеген. * Біржан-Сара * Қамар сұлу * Айсұлу операларына, көптеген концерттік билер қойған. == Алғашқы балетмейстер == Дәурен Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық еңбектері Қазақстанда хореография өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. Д.Әбіров қазақстандық алғашқы кәсіби балетмейстер. Оның алғашқы қойған балеті М.Чулакидің «Юность» балеті болды (1952ж.). Ол «Старик Хаттабыч» (А.Зацепин), «Қамбар-Назым» (В.Великанов), «Аққанат» (Ғ.Жұбанова), «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» (Е.Брусиловский) балеттерін Абай атындағы опера және балет театрының сахнасына шығарды. Осы театрда «Эсмеральда» (Ц.Пуни), «Шурале» (Ф. Яруллин), «Раймонда» (А.Глазунов), «Доктор Айболит» (И.Морозов), «Легенда о любви» (А. Меликов), «Берег счастья» (А.Спадавеккиа)т.б. орыс, кеңес балеттерін қоюмен қатар «Қыз Жібек» (Е.Брусиловский), «Біржан-Сара» (М.Төлебаев), «Жалбыр» (Е.Брусиловский), «Назгүм» (Қ.Қожамияров) операларында да билер қойды. Ол мазмұнға қажетті терең сюжетті тапты, бейнеліліктің жаңа құралдарын іздестіріп, сол кездегі талапқа және жаңа мазмұнға сай шығарма беруді қарастырды. Тұңғыш балетмейстер Д. Әбіров халқымыздың өткен тарихын бейнелейтін бүгінгі күн тұрғысынан сәтті сахналық ізденістерге барды. Қайта қойылған классикалық үлгідегі балеттері «Жастық» (1952), «Эсмеральда» (1953), «Шурале» (1956), «Махаббат туралы аңыз» (1963) балетмейстерге ұлттық балеттің жақсы үлгісін жасауға жол ашты. Д.Әбіровтің балаларға арналған К.Чуковскийдің ертегісі бойынша П.Аболимовтың либреттосына қойылған И.Морозовтың «Доктор Айболиті» мен Артектегі бақытты балалар өмірін баяндайтын және осы балалар Ұлы Отан соғысында Отанын қорғаған жастар бейнесін әңгімелейтін А.Спадавеккианың музыкасына В.Бурмейстердің хореографиясы бойынша қойылған «Бақыт жағалауы» балеттері де театр сахнасынан өз орынын тапқан ірі дүниелер. Д.Әбіровтің шығармашылғы «Девушка-джигит» (1955), «Наш милый доктор» (1957) көркемфилімдерінде де табысты болды. Сонымен қатар Қазақстанның әр облыстарында кәсіби және көркемшығармашылық би ұжымдарын құрып, олардың табысты еңбек етуіне де өз үлесін қосқан балетмейстер («Сыр сұлуы» Қызылорда облысы, «Қаламқас» Семей облысы, «Алтынай» [[Алматы облысы]] т.б.). Қазақ би өнерінің өркендеуіне үлкен үлес қосқан Д.Әбіров филармония артистері мен ансамбльдеріне де билер қойып артында мол мұра қалдырды. «Ұтыс би», «Қоштасу», «Балбырауын», «Алтынай», «Қоян бүркіт» сияқты билері өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленген билер болып, ел мұрасына айналып, алтын қорға енді. Сонау 1952 жылдан педагогикалық, шығармашылық және зерттеу жұмыстарын қатар алып жүрген. Алматы хореография училищесіндегі, Құрманғазы атындағы консерваториядағы педагогикалық еңбегі академиялық мектебімен, авторлық әдістемесімен ерекшеленді. Д.Т.Әбіров Ұлттық хореография жөніндегі еңбектердің авторы. Оның «Қазақ би тарихы» («История казахского танца» 1997ж.) , Ә. Ысмайловпен бірге жазған «Қазақ халық билері» («Казахские народные танцы» 1984 ж., екінші басылым) кітаптары оқушылардың, студенттер мен оқытушылардың оқып білім алуда үлкен көмекші құралына айналып отыр. Артына мол зерттеу еңбек қалдырған Д.Әбіров [[қазақ би өнері]] тарихының зерттелуіне өз үлесін қосқан алғашқы қазақстандық ғалым ретінде де танылды. «Халық биі» деген тақырыппен Қазақ Кеңес Энциклопедиясында қазақ биі туралы мәлімет берді. Қазақ Совет энциклопедиясындағы қазақ сахна және халық билері туралы деректерді жаңартып, ұлттық-сахналық билерін кәсіпи және әуесқой ұжымдар, көрші республикалардың мамандары арасында таныстырып, дамытуда да еңбек етті. Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында түзілген қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Оның әдістемелік оқу бағдарламасы нақты мазмұнымен, жігіттер биін орындауда ержүректілігімен, әсем де сәнділігімен ерекшеленген болса, қыздарға лирикалық назды қимылдар тән. Сонымен қатар республикада хореографиялық жоғары білім беруде алғашқылардың бірі болып, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында хореография бөлімін ашты. Т.Қ.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында «Қазақ биі» пәнінен дәріс беріп, өмірінің ақырғы сәтіне дейін шәкірт тәрбиелеген ұлағатты ұстаз атанды. Д.Т.Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық мұраларын оның оқушылары мен мамандар көзінің қарашығындай сақтап ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыр. Ол туралы: «Абиров өзі керемет биші болды, бірақ мансабын жалғастыруға соғыс кедергі болды. Балетмейстер болып жұмыс істей жүріп, сахнаға шықты. Ол өзінің «Достық жолымен» балетінде Алидің партиясын орындады. Және ол керемет биледі»,- деп журналист (Н.Вержбицкая, 2003 жылдың 18 қазанында. «Казахстанская правда») газетте жазған мақаласында тоқталған. Дәурен Әбіровтің ғылыми-педагогикалық жолы Мәскеу қаласынан оқу бітіріп, келген кезеңнен басталды деуге болар. Елге оралған кезеңде би өнерін бала жастан өзіне серік еткен Әубәкір Ысмайлов жанынан табылды. Екеуінің сыйластық қарым-қатынасы шығармашылық деңгейге көтерілді. «Казахский народый танец» (1961ж. екінші басылым 1984ж.) атты алғашқы еңбегі осы шығармашылық ынтымақтастықтан туындаған болатын. Бұл еңбек қазақ биінің билену тарихынан біраз мағұлымат берді деуге болады. Халық арасында биленіп жүрген ерлер және қыздар билері бөлек жазылып ноталық материалы да қоса берілген. Ерлердің «Ұтыс би», «Құсбегі-дауылпаз» және қыздардың «Қаз қатар» билері өз қимылдарымен, характерімен ерекшеленген билер деуге болар. Бүгінгі күні Д. Әбіров осы «Ұтыс биін» жұптаса билейтін көпшілік би ретінде Мемлекеттік «Алтынай» халық би ансамблінің репертуарына енгізген болатын. Ал, «Құсбегі-дауылпаз» осы уақытқа дейін сахнадан түспей биленіп келе жатқан би. «Қаз қатар» атты әсем қимылды қыздардың лирикалық биі биленбей жүр. Дайын жазылып, қалдырылған биді қалпына келтіруге болар еді деген ой бар. Өзнің «История казахского танца» (1997г.) атты еңбегінің бірінші бөліміне 1979 жылы қорғаған диссертациясы енген. Балетмейстер онда ғалым ретінде қазақ би өнерінің тарихына үңіле отырып, оның даму жолын саралаған. Қазақ сахналық билерінде тек бірегейлік пен ерекше сипат бере алатын халықтың мінезін, оның рухын анықтауға деген ұмтылыс балетмейстер Дәурен Әбіровті ұлттық би фольклорының материалдарын зерттеуге итермелейді. Халық биін зерттей жүріп, алғаш ғылыми тұрғыдан негіздеп ұсынған да Д. Әбіров деп айтуға болады. Оның Мәскеу қаласында қорғаған «Становление и развитие казахского танца на профессиональной сцене» атты өнертану кандидаты атағын алуға дайындаған диссертациясы бар. Д. Әбіров қазақ би тарихы жөнінде айтқанда, билер мен бишілер туралы мысалдар келтіре отырып, орыс саяхатшылары туралы да: «ХІХ ғасырдағы орыс саяхатшылары жазып қалдырған қазақ халық биінің сипаттамалары, тіпті суреттері сақталған»,- деп көрсеткен (Абиров Д., Исмаилов А., 1984. 6б.). Сол кезеңдегі алғашқы ұлттық операларда қойылған билерге терең талдау жасай отырып, А. Александровтың (Мартиросьянц 1891-1955жж.) билері операның негізгі драматургиялық ойымен қабысып жатқанын тілге тиек еткен. «Ер Тарғын» операсын қарастыра отырып өз ойын: «А.Александров халық ойындары мен мерекелерінің мазмұнын еркін түсіндіруге негізделген керемет билер жасай алды. Ол хореографияда бұрынғы сахналық ұлттық құралдарға сүйене отырып, қозғалыстардың қызықты да үйлесімді байланыстарын көрсетті, композицияның әртүрлі – көпшілік, топтық, жеке формаларын қолданады. Мұның бәрі билердің сипатына әсер етті, сахнадағы халықтық мерекелік атмосфераның эстетикасы мен поэтикасын және хан сарайындағы үйлену тойының суретін ашты»,- деп көрсетті (Абиров Д., 1997. 39 б.). Д. Әбіровтің зерттеу барысында жасалынған осындай тұжырымдары қазақ биінің даму жолдарын анық көрсете алған. Кейінгі кезеңдерде қойылған опералар мен би ансамбльдеріндегі сахналық қазақ биі үлкен жетістіктерге жетіп отыр. Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсындағы Жібектің түсінің өзі хореография тілімен ашылған мағналы дүниеге айналды. Бұл операның 2- актісіндегі 4-сурет болатын. Кейін осы актіні қайта аяқ ұшында билеуге ыңғайлап қойды. Екінші бөлімінде қазақ би қимылдарының орындалу әдістері берілген. Осы екінші бөлімде берілген би қимылдары қазақ би сабағының бағдарламасына түгел дерлік еніп отыр. Ерлер биіндегі қол қалыптары мен қол қимылдары, жүріс түрлері мен жігіттер биіне тән қимылдар жазылып қалдырылған. Тек қазақ биіне тән «Молдас» қимылының түрлері, «Бүктелме» не болмаса «Айдаһар иірілу», «Тақымға басу», «Желдірме», «Шабыс» түрлері сияқты қимыл-әрекеттер тек қазақ биіне тән. Ал, қыздар биінің қол және дене пластикасы толық берілген. Ондағы «Сылаң қақпа», «Орама», «Шаш сипау», «Толқын» т.б. қимылдар қыздардың мінезін ашуда қолданылып жүрген әсем қимылдар. Ерлер биіндегі секіріс түрлері, қыздар биіндегі айналу тәсілдері толық жазылған. Д. Әбіровтің осы еңбегіндегі қазақ биінің негізгі қимылдары оқу орындарында білім бағдарламаларына еніп отыр. Сонымен қатар, 2021 жылы Қазақ ұлттық хореография академиясының «Ұлттық қазақ биінің ғылыми-әдістемелік зертханасы» дайындаған Қазақ биі анықтамалығына барлық қимылдары енді. Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Дәурен Тастанбекұлы Әбіров Қазақстан хореография өнеріне алғашқы кәсіби білім алған балетмейстер ретінде еніп, халық биінің сахналық үлгісін белгілі деңгейге көтерді. Классикалық би қимылдарын халықтық қимыл-қозғалысқа айналдыру Д.Әбiров шығармашылығына тән. Бүгінгі күні балетмейтердің халық күйлеріне қойған билері «Алтын қорға» еніп, ұлттық би мұрасына айналып отырғаны белгілі. Дәурен Тастанбекұлы Әбіровтің ХХ ғасырдағы қазақ хореографиясында көрнекті орны бар балетмейстер. == Шығармалары == Зерттеуші ретінде * Қазақтың халық билері (Ә. Исмаиловпен бірге, 1961, 1984) * Қазақ биінің кәсіби сахнада қалыптасуы мен дамуы деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғаған (1979).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} {{DEFAULTSORT:Әбіров, Дәурен Тастанбайұлы}} [[Санат:6 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1923 жылы туғандар]] [[Санат:Қордай ауданында туғандар]] [[Санат:8 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО балет әртістері]] [[Санат:Қазақстан балет әртістері]] [[Санат:XX ғасыр балет әртістері]] [[Санат:Қазақстан балетмейстерлері]] [[Санат:КСРО балетмейстерлері]] [[Санат:XX ғасыр балетмейстерлері]] [[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан өнертанушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] my3p718xsekvs1a3flpdvx4vbi6owfx 3629607 3629602 2026-07-14T04:26:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Серик Жунусов|Серик Жунусов]] соңғы нұсқасына қайтарды 3604240 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Дәурен Тастанбайұлы Әбіров |Шынайы есімі = |Сурет = Kazakh National Academic Theatre of Opera and Ballet named after Abay. Theatrical Art. Kazakh 2025 stamp (Abirov cropped).jpg |Сурет атауы = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Әбіров |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 6.11.1923 |Туған жері = [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер]] ауылы, [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] |Қайтыс болған күні = 8.6.2001 |Қайтыс болған жері = |Мансабы = {{hlist|Балет әртісі|[[Балетмейстер|балетмейстер]]}} |Белсенді жылдары = |Амплуа = |Театр = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры]] |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{Қатар |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}} }} {{Қатар |{{Қазақ КСР халық әртісі}} |{{Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Дәурен Тастанбайұлы Әбіров''' ([[6 қазан]] [[1923 жыл|1923]], [[Қаракемер (Қордай ауданы)|Қаракемер ауылы]], [[Қордай ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[8 маусым]] [[2001 жыл|2001]]) — кеңестік және қазақстандық [[биші]], [[балетмейстер]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1988), Қазақ КСР халық әртісі (1984). == Өмірбаяны == Әбіров [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан еді.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> * [[Алматы хореграфиялық училищесі]]н бітірген. * [[Мәскеу]]дің Луначарский атындағы ГИТИС-нің балетмейстерлік бөлімін бітірген (1952). * [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқан. * 1952–1977 жылдары Абай атындағы [[Қазақ опера және балет театры]]ның балетмейстері, бас балетмейстері. * 1984–1989 жылдары Жүргенов атындағы Мемлекеттік театр және кино институтының [[кафедра]] меңгерушісі * 1989–1997 жылдары хореография бөлімінің жетекшісі болды. * 1997 жылдан бері театр және кино институтың Жоғарғы хореография мектебінде ұстаз. == Қойған балеттері == * [[Василий Васильевич Великанов|Великанов]]тың Қамбыр-Назым * Е. [[Брусиловский Евгений Григорьевич|Брусиловский]]дің [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] * Жұбанованың Аққанат балеттерін қойған. == Билеген билері == Биші ретінде * Жизель * Аққу көлі * Бақшасарай фонтаны * Баядерка * Шопениана, т.б. балеттерде жетекші партияларды билеген. * Пуни мен Глиэрдің Эсмеральда * Глазуновтың Раймонда * Меликовтың Фархад-Шырын * Яруллиннің Шурале балеттерін сахнаға бейімдеген. * Біржан-Сара * Қамар сұлу * Айсұлу операларына, көптеген концерттік билер қойған. == Алғашқы балетмейстер == Дәурен Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық еңбектері Қазақстанда хореография өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. Д.Әбіров қазақстандық алғашқы кәсіби балетмейстер. Оның алғашқы қойған балеті М.Чулакидің «Юность» балеті болды (1952ж.). Ол «Старик Хаттабыч» (А.Зацепин), «Қамбар-Назым» (В.Великанов), «Аққанат» (Ғ.Жұбанова), «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» (Е.Брусиловский) балеттерін Абай атындағы опера және балет театрының сахнасына шығарды. Осы театрда «Эсмеральда» (Ц.Пуни), «Шурале» (Ф. Яруллин), «Раймонда» (А.Глазунов), «Доктор Айболит» (И.Морозов), «Легенда о любви» (А. Меликов), «Берег счастья» (А.Спадавеккиа)т.б. орыс, кеңес балеттерін қоюмен қатар «Қыз Жібек» (Е.Брусиловский), «Біржан-Сара» (М.Төлебаев), «Жалбыр» (Е.Брусиловский), «Назгүм» (Қ.Қожамияров) операларында да билер қойды. Ол мазмұнға қажетті терең сюжетті тапты, бейнеліліктің жаңа құралдарын іздестіріп, сол кездегі талапқа және жаңа мазмұнға сай шығарма беруді қарастырды. Тұңғыш балетмейстер Д. Әбіров халқымыздың өткен тарихын бейнелейтін бүгінгі күн тұрғысынан сәтті сахналық ізденістерге барды. Қайта қойылған классикалық үлгідегі балеттері «Жастық» (1952), «Эсмеральда» (1953), «Шурале» (1956), «Махаббат туралы аңыз» (1963) балетмейстерге ұлттық балеттің жақсы үлгісін жасауға жол ашты. Д.Әбіровтің балаларға арналған К.Чуковскийдің ертегісі бойынша П.Аболимовтың либреттосына қойылған И.Морозовтың «Доктор Айболиті» мен Артектегі бақытты балалар өмірін баяндайтын және осы балалар Ұлы Отан соғысында Отанын қорғаған жастар бейнесін әңгімелейтін А.Спадавеккианың музыкасына В.Бурмейстердің хореографиясы бойынша қойылған «Бақыт жағалауы» балеттері де театр сахнасынан өз орынын тапқан ірі дүниелер. Д.Әбіровтің шығармашылғы «Девушка-джигит» (1955), «Наш милый доктор» (1957) көркемфилімдерінде де табысты болды. Сонымен қатар Қазақстанның әр облыстарында кәсіби және көркемшығармашылық би ұжымдарын құрып, олардың табысты еңбек етуіне де өз үлесін қосқан балетмейстер («Сыр сұлуы» Қызылорда облысы, «Қаламқас» Семей облысы, «Алтынай» Алматы облысы т.б.). Қазақ би өнерінің өркендеуіне үлкен үлес қосқан Д.Әбіров филармония артистері мен ансамбльдеріне де билер қойып артында мол мұра қалдырды. «Ұтыс би», «Қоштасу», «Балбырауын», «Алтынай», «Қоян бүркіт» сияқты билері өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленген билер болып, ел мұрасына айналып, алтын қорға енді. Сонау 1952 жылдан педагогикалық, шығармашылық және зерттеу жұмыстарын қатар алып жүрген. Алматы хореография училищесіндегі, Құрманғазы атындағы консерваториядағы педагогикалық еңбегі академиялық мектебімен, авторлық әдістемесімен ерекшеленді. Д.Т.Әбіров Ұлттық хореография жөніндегі еңбектердің авторы. Оның «Қазақ би тарихы» («История казахского танца» 1997ж.) , Ә. Ысмайловпен бірге жазған «Қазақ халық билері» («Казахские народные танцы» 1984 ж., екінші басылым) кітаптары оқушылардың, студенттер мен оқытушылардың оқып білім алуда үлкен көмекші құралына айналып отыр. Артына мол зерттеу еңбек қалдырған Д.Әбіров қазақ би өнері тарихының зерттелуіне өз үлесін қосқан алғашқы қазақстандық ғалым ретінде де танылды. «Халық биі» деген тақырыппен Қазақ Кеңес Энциклопедиясында қазақ биі туралы мәлімет берді. Қазақ Совет энциклопедиясындағы қазақ сахна және халық билері туралы деректерді жаңартып, ұлттық-сахналық билерін кәсіпи және әуесқой ұжымдар, көрші республикалардың мамандары арасында таныстырып, дамытуда да еңбек етті. Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында түзілген қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Оның әдістемелік оқу бағдарламасы нақты мазмұнымен, жігіттер биін орындауда ержүректілігімен, әсем де сәнділігімен ерекшеленген болса, қыздарға лирикалық назды қимылдар тән. Сонымен қатар республикада хореографиялық жоғары білім беруде алғашқылардың бірі болып, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында хореография бөлімін ашты. Т.Қ.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында «Қазақ биі» пәнінен дәріс беріп, өмірінің ақырғы сәтіне дейін шәкірт тәрбиелеген ұлағатты ұстаз атанды. Д.Т.Әбіровтің балетмейстерлік, педагогикалық мұраларын оның оқушылары мен мамандар көзінің қарашығындай сақтап ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отыр. Ол туралы: «Абиров өзі керемет биші болды, бірақ мансабын жалғастыруға соғыс кедергі болды. Балетмейстер болып жұмыс істей жүріп, сахнаға шықты. Ол өзінің «Достық жолымен» балетінде Алидің партиясын орындады. Және ол керемет биледі»,- деп журналист (Н.Вержбицкая, 2003 жылдың 18 қазанында. «Казахстанская правда») газетте жазған мақаласында тоқталған. Дәурен Әбіровтің ғылыми-педагогикалық жолы Мәскеу қаласынан оқу бітіріп, келген кезеңнен басталды деуге болар. Елге оралған кезеңде би өнерін бала жастан өзіне серік еткен Әубәкір Ысмайлов жанынан табылды. Екеуінің сыйластық қарым-қатынасы шығармашылық деңгейге көтерілді. «Казахский народый танец» (1961ж. екінші басылым 1984ж.) атты алғашқы еңбегі осы шығармашылық ынтымақтастықтан туындаған болатын. Бұл еңбек қазақ биінің билену тарихынан біраз мағұлымат берді деуге болады. Халық арасында биленіп жүрген ерлер және қыздар билері бөлек жазылып ноталық материалы да қоса берілген. Ерлердің «Ұтыс би», «Құсбегі-дауылпаз» және қыздардың «Қаз қатар» билері өз қимылдарымен, характерімен ерекшеленген билер деуге болар. Бүгінгі күні Д. Әбіров осы «Ұтыс биін» жұптаса билейтін көпшілік би ретінде Мемлекеттік «Алтынай» халық би ансамблінің репертуарына енгізген болатын. Ал, «Құсбегі-дауылпаз» осы уақытқа дейін сахнадан түспей биленіп келе жатқан би. «Қаз қатар» атты әсем қимылды қыздардың лирикалық биі биленбей жүр. Дайын жазылып, қалдырылған биді қалпына келтіруге болар еді деген ой бар. Өзнің «История казахского танца» (1997г.) атты еңбегінің бірінші бөліміне 1979 жылы қорғаған диссертациясы енген. Балетмейстер онда ғалым ретінде қазақ би өнерінің тарихына үңіле отырып, оның даму жолын саралаған. Қазақ сахналық билерінде тек бірегейлік пен ерекше сипат бере алатын халықтың мінезін, оның рухын анықтауға деген ұмтылыс балетмейстер Дәурен Әбіровті ұлттық би фольклорының материалдарын зерттеуге итермелейді. Халық биін зерттей жүріп, алғаш ғылыми тұрғыдан негіздеп ұсынған да Д. Әбіров деп айтуға болады. Оның Мәскеу қаласында қорғаған «Становление и развитие казахского танца на профессиональной сцене» атты өнертану кандидаты атағын алуға дайындаған диссертациясы бар. Д. Әбіров қазақ би тарихы жөнінде айтқанда, билер мен бишілер туралы мысалдар келтіре отырып, орыс саяхатшылары туралы да: «ХІХ ғасырдағы орыс саяхатшылары жазып қалдырған қазақ халық биінің сипаттамалары, тіпті суреттері сақталған»,- деп көрсеткен (Абиров Д., Исмаилов А., 1984. 6б.). Сол кезеңдегі алғашқы ұлттық операларда қойылған билерге терең талдау жасай отырып, А. Александровтың (Мартиросьянц 1891-1955жж.) билері операның негізгі драматургиялық ойымен қабысып жатқанын тілге тиек еткен. «Ер Тарғын» операсын қарастыра отырып өз ойын: «А.Александров халық ойындары мен мерекелерінің мазмұнын еркін түсіндіруге негізделген керемет билер жасай алды. Ол хореографияда бұрынғы сахналық ұлттық құралдарға сүйене отырып, қозғалыстардың қызықты да үйлесімді байланыстарын көрсетті, композицияның әртүрлі – көпшілік, топтық, жеке формаларын қолданады. Мұның бәрі билердің сипатына әсер етті, сахнадағы халықтық мерекелік атмосфераның эстетикасы мен поэтикасын және хан сарайындағы үйлену тойының суретін ашты»,- деп көрсетті (Абиров Д., 1997. 39 б.). Д. Әбіровтің зерттеу барысында жасалынған осындай тұжырымдары қазақ биінің даму жолдарын анық көрсете алған. Кейінгі кезеңдерде қойылған опералар мен би ансамбльдеріндегі сахналық қазақ биі үлкен жетістіктерге жетіп отыр. Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсындағы Жібектің түсінің өзі хореография тілімен ашылған мағналы дүниеге айналды. Бұл операның 2- актісіндегі 4-сурет болатын. Кейін осы актіні қайта аяқ ұшында билеуге ыңғайлап қойды. Екінші бөлімінде қазақ би қимылдарының орындалу әдістері берілген. Осы екінші бөлімде берілген би қимылдары қазақ би сабағының бағдарламасына түгел дерлік еніп отыр. Ерлер биіндегі қол қалыптары мен қол қимылдары, жүріс түрлері мен жігіттер биіне тән қимылдар жазылып қалдырылған. Тек қазақ биіне тән «Молдас» қимылының түрлері, «Бүктелме» не болмаса «Айдаһар иірілу», «Тақымға басу», «Желдірме», «Шабыс» түрлері сияқты қимыл-әрекеттер тек қазақ биіне тән. Ал, қыздар биінің қол және дене пластикасы толық берілген. Ондағы «Сылаң қақпа», «Орама», «Шаш сипау», «Толқын» т.б. қимылдар қыздардың мінезін ашуда қолданылып жүрген әсем қимылдар. Ерлер биіндегі секіріс түрлері, қыздар биіндегі айналу тәсілдері толық жазылған. Д. Әбіровтің осы еңбегіндегі қазақ биінің негізгі қимылдары оқу орындарында білім бағдарламаларына еніп отыр. Сонымен қатар, 2021 жылы Қазақ ұлттық хореография академиясының «Ұлттық қазақ биінің ғылыми-әдістемелік зертханасы» дайындаған Қазақ биі анықтамалығына барлық қимылдары енді. Өзінің шығармашылық еңбегінің арқасында қазақ биін оқып-үйренуде авторлық әдістемелері мамандардың арасында «Әбіров мектебі», «Әбіров әдістемесі» деген ұғымдарды қалыптастырды. Дәурен Тастанбекұлы Әбіров Қазақстан хореография өнеріне алғашқы кәсіби білім алған балетмейстер ретінде еніп, халық биінің сахналық үлгісін белгілі деңгейге көтерді. Классикалық би қимылдарын халықтық қимыл-қозғалысқа айналдыру Д.Әбiров шығармашылығына тән. Бүгінгі күні балетмейтердің халық күйлеріне қойған билері «Алтын қорға» еніп, ұлттық би мұрасына айналып отырғаны белгілі. Дәурен Тастанбекұлы Әбіровтің ХХ ғасырдағы қазақ хореографиясында көрнекті орны бар балетмейстер. == Шығармалары == Зерттеуші ретінде * Қазақтың халық билері (Ә. Исмаиловпен бірге, 1961, 1984) * Қазақ биінің кәсіби сахнада қалыптасуы мен дамуы деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғаған (1979).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{Суретсіз мақала}} {{DEFAULTSORT:Әбіров, Дәурен Тастанбайұлы}} [[Санат:6 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1923 жылы туғандар]] [[Санат:Қордай ауданында туғандар]] [[Санат:8 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО балет әртістері]] [[Санат:Қазақстан балет әртістері]] [[Санат:XX ғасыр балет әртістері]] [[Санат:Қазақстан балетмейстерлері]] [[Санат:КСРО балетмейстерлері]] [[Санат:XX ғасыр балетмейстерлері]] [[Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан өнертанушылары]] [[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] [[Санат:Қазақстан халық әртістері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]] b04ovb428lktiuzuxztc8hx31zj10uc 0 26059 3629776 3561729 2026-07-14T10:52:15Z 1nter pares 146705 3629776 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2014-01.jpg|нобай|300px|Байланыс түрлеріне арналған марка]] [[Сурет:Телефон 30ых годов.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Телефон]]''.]] [[Сурет:LG C3400.jpg|thumb| alt=A.| ''Телефон''.]] [[Сурет:Phelps' Electro-motor Printing Telegraph.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Телеграф]]''.]] '''Байланыс''': *1) әр түрлі техникалық құралдар арқылы [[ақпарат]] беру және қабылдау; *2) [[пошта]], [[телефон]], [[телеграф]], [[радио]], т.б. хабарын таратуды қамтамасыз ететін халық шаруашылығының бір саласы. Ерте кезде [[хабар]] жаяу жүргінші немесе салтатты кісі арқылы ауызша, сондай-ақ, от, дабыл, қада, белгі арқылы жеткізілген. Қоғамдағы өзгерістер мен дамуға, тех. жетістіктерге орай Байланыс құралдары жетіле түсті. 18 ғасырдың аяғында оптикалық телеграф пайда болды. 19 ғасырда сым бойымен тез хабар бере алатын телеграф аппараттары шықты. 1837 жылы сызық пен нүкте [[Код|(код)]] арқылы тұтас сөздерді бере алатын Морзе аппаратын, 1876 жылы телефон, 1895 жылы радиобайланыс құралы ойлап табылды. Техника құрал-жабдықтарының сипатына қарай Байланыс почта және электрлік Байланыс болып бөлінеді. Почта Байланысы арқылы хат, [[газет]], [[журнал]], бандероль, т.б. жеткізіп беру және [[ақша]] аудару қызметтері атқарылады. Бүгінде почта корреспонденцияларын іріктеудің автоматтандырылған жүйелері қолданылады. Электрлік Байланыс құрылымы бойынша сым арқылы және [[Радиотолқындар|радиотолқын]] арқылы таралатын байланыс болып, ал ақпарат түрі бойынша телефон, [[телеграф]], [[фототелеграф]], [[телевизия]], т.б. болып бірнеше түрге бөлінеді. [[Телеграф]] аппараттары бағанадағы сым, жер асты кабелі, радиорелелік желілер арқылы жалғасады. Телеграф техникасының жетілдірілген түрі — факсимильді байланыс (фототелеграфия). Онымен газет беттерінің көшірмесі, [[фотография]], [[сурет]], [[қолжазба]], сызба, сондай-ақ, Байланыстың басқа түрімен қабылданбайтын құжаттар беріледі. [[Телефон байланысы|Телефон Байланысы]]: халықаралық, қалааралық және жергілікті болып бөлінеді. Қалааралық телефон-телеграф Байланыссы көбінесе, симметриялық және коаксиальдык кабельдерден тұратын магистралдық желілер арқылы жүргізіледі. Жергілікті жердегі (қаладағы) телефон байланысы [[Автоматты Телефон Стансасы|автоматты телефон стансалары]] (АТС) арқылы жұмыс істейді. Онда бір абонентті екінші абонентке стансадағы автомат-аспаптар жалғайды. Қалааралық байланыс телеграф, фототелеграф, телевизия және радиорелелік желілері арқылы да беріледі. [[Радиобайланыс]] қазіргі заманда өте кең тараған. *3)сәйкестілік,сілтеме,байланыстарды редакциялау кезінде — [[символ]]/символ, символ/адрес немесе адрес/адрес типінің сәйкестілігі; кибернетикалық жүйе жайында — әсер, ықпал; мәліметтерді қашықтан өндеу желісіндегі мәліметтерді жеткізу құралдарының жиынтығы; объектілер арасындағы қатынас; программалық модульдердің әрекетгестік механизмі; гипермәтіннің белгіленген элементі; сол элементті тышқанмен басқару арқылы мәтіннің басқа бөлігіне ауысу; желілердегі байланыс түйіні; екі байланыс торабын жалғастыру жабдығы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6</ref> == Байланыс құралдары == Байланыс құралдары қазіргі кездегі ең басты қажеттіліктердің бірі болып табылады. Ол өте маңызды [[Экономика|экономикалық]] және әлеуметтік қызмет атқарады. Осы заманғы байланыс құралдарының көмегімен Жер шарының ең шалғай орналасқан аудандарымен, тіпті ғарышпен де байланыс жасалады. Бірақ дүниежүзінде байланыс жүйесі біркелкі таралмаған, тіпті адамзаттың тең жартысына жуығы "телефон" дегеннің не екенін де білмейді. Байланыс жүйесі өте күшті дамыған ел — [[АҚШ]]. Оның үлесіне дүниежүзінлегі телефон жүйелерінің 2/5-сі, ең жаңа байланыс жүйелерінің 9/10-ы тиесілі. Оған нақты мысал ретінде мынаны айтуға болады: Нью-Йорктің Манхаттен ауданындағы телефон желісінің саны бүкіл Африка материгіндегі желілер санымен бірдей.<ref name="g1">[[География]]: Дүниежүзіне жалпы шолу. [[ТМД|ТМД елдері]]. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. — [[Алматы]]: Мектеп, [[2010]]. — 304 б. ISBN 978-601-293-170-9</ref> == Қазақстандағы байланыс жүйелері == 20 ғасырдын басында Қазақстанда 250 почта-телеграф пункті болды. Электр Байланысның техника құралдары мен телевизияны пайдалану 1950—1960 жылдары басталды. Осы кезеңге дейін [[республика]]лық байланыс құралдарының негізін бағаналы желілер мен коммутациялық қондырғылар құрады. 1950 жылы Алматыда 800 нөмірлік АТС, 1956—1957 жылдары [[Алматы|Алматы,]] [[Қарағанды|Қарағанды,]] [[Өскемен]] қалаларында тұңғыш телевизия орталықтары салынды. 1960—1975 жылдары қалалардағы АТС-ті автоматтандырудың үлес салмағы 97%-ке жетті. 1966 жылы Қазақстанның батыс және оңтүстік облысы арқылы өткен [[Мәскеу]]-[[Ташкент]] Байланыс кабелі желісінің құрылысы аяқталды. Бұдан соң [[Жаңасібір]]—[[Алматы]], [[Самара]]—[[Атырау]]—[[Жаңа Өзен]] кабель магистральдары, 1967 жылы “Орбита” ғарыш қабылдау станциясы іске қосылды, халықаралық телефон байланысын автоматтандыру басталды. 1972 жылы Алматыда Қазақстанды [[КСРО]]-ның 120 қаласымен байланыстыратын АРМ-20 халықаралық автоматты телефон станциясы іске қосылды. 20 ғасырдың аяғына қарай Қазақстандағы Байланыс желілері телекоммуникацияның цифрлы жүйелері негізінде өзгертіле бастады. Республикадағы халықаралық телефон байланысы 2 жер үстілік телепорттар арқылы жүзеге асырылады. Республикада халықаралық телефон байланысы 1992 жылы Алматыда және 1995 жылы Ақмолада Жер серігі телеайлақтары арқылы қамтамасыз етілді. Халықаралық автоматты коммутациялық станциялар С-12 жүйесіндегі цифрлы станциялармен ауыстырылды. Аумағы зор, халқының орналасу тығыздығы әркелкі, кабель желілерін тартуға болмайтын қиын жерлері көп Қазақстанда ғарыштық спутник арқылы байланыс аса тиімді. 20 ғасырдың 90-жылдары Қазақстанда байланыстың телефакс, ұялы радиобайланыс, пейджинг, транкинг, интернет сияқты жаңа түрлері пайда болды. Республиканың 7 облыс орталығында 7000 абонент ұялы байланыс, 12 ірі қаласында 5000 абонент дербес радиошақыру (пейджинг) қызметін пайдаланып келеді. 1996—1997 жылдары пайдалануға берілген [[Ақмола]]—[[Қарағанды]] талшықты-оптикалық желі Қазақстандағы халықаралық цифрлы Байланыс торабының негізін қалады. 1998 жылы республикадағы халықаралық телефон каналдарының ұзындығы 43 млн 363 мың км-ге жетті. Республика қалаларында жалпы сыйым. 1.856.997 нөмірлік 637 [[АТС]], ауылдық жерлерде жалпы сыйымд. 573945 нөмірлік [[АТС]]-тер жұмыс істеді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref> Қазақстанда қазіргі кезде байланыс құралдарының ең жаңа үлгілері іске қосылуда. Республикамыздың байланыс жүйесінде сандық телефон стансылары, ұялы телефон, арнайы карточка көмегімен байланысқа шығуға мүмкіндік беретін таксофондар, факс және пейджинг, [[Жасандысерік|Жердің жасанды серіктері]] арқылы байланысу елеулі орын ала бастады. 1994 жылдан бері Қазақстан әлемдік интернет жүйесіне тұрақты қосылды.<ref name="g1"/> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Байланыс]] [[Санат:Техника]] s891k7jfyujc7v8djbakur8bitmtgo7 0 26278 3629777 3384218 2026-07-14T10:52:50Z 1nter pares 146705 3629777 wikitext text/x-wiki '''Бәйімбетов Фазылхан''' (22.12.[[1939]] жылы туған, [[Қостанай облысы]] [[Жангелді ауданы]] [[Алтынсары ауылы]]) - ғалым, [[физика]] – [[математика]] ғылымдарының докторы ([[1985]]), [[профессор]] ([[1988]]), [[Қазақстан]] Ғылым Академиясының коррекция мүшесі (1995). [[Жаңасібір]] мемлекеттік университетін ([[1963]]), [[Тбилиси]] мемлекеттік университетінің аспирантурасын ([[1968]]) бітірген. [[1963]] - [[1973]] жылдары [[Қостанай]] педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[1973]] - [[1999]] жылы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-де доцент, кафедра меңгерушісі, декан ([[1990]] -[[1992]]) болды. [[1999]] жылдан проректор. [[1994]] - [[1995]] жылы [[Қазақстан ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[физика]] - [[математика]] ғылымдары бөлімшесінің академикалық - хатшысының орынбасары болды. Бәйімбетовтің негізгі ғылыми еңбектері заттардың [[сұйық]], [[газ]] тәрізді және [[плазма]] күйлерінің физикасына, плазмадағы және тығыз газдағы тасымалдау процестері мен релаксациялық құбылыстардың кинетикалық теориясын зерттеуге арналған. ==Сілтеме== * http://kaznu.kz/kz/3030/page{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.biografia.kz/famous/3277 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521004216/http://biografia.kz/famous/3277 |date=2011-05-21 }} <ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан табиғаты]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] {{stub}} fsbukmsyiorjid16gxfcfzew32d3m38 0 28370 3629778 3398704 2026-07-14T10:53:09Z 1nter pares 146705 3629778 wikitext text/x-wiki '''Тынысбек Шәріпұлы Кәлменов'''(5.5.1946 жылы туған, [[Түркістан облысы]] Төле би ауданы Көксәйек ауылы) – физика-математика ғылымының докторы ([[1983]]), профессор ([[1986]]), [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> *[[2003]] [[Қазақстан ҒА]]-ның академигі, *[[1996]] Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері. *[[1969]] [[Жаңасібір]] университетін ([[Ресей]]) бітірген. *1969–72 [[КСРО ҒА]] [[Сібір]] бөлімшесінің Математикалық институтының аспиранты. *1972–85 Қазақстан ҒА Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. *1985–91 ҚазМУ-да (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) кафедра меңгерушісі және декан. *1991–97 Қазақ химия-технология институтының ректоры қызметтерін атқарды. *[[1997]] жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері вольтерралық емес [[трикоми]] операторы проблемасын шешуге арналған. Сондай-ақ ол [[гипербола]]лық, [[эллипс]]тік және аралас типтегі теңдеулер үшін локальді емес шекаралық есептердің [[спектр]]лік теориясын құрды. Қазақстан Ленин комсомолы сыйл. лауреаты (1978).<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]], ҚР ғылымы</ref><ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1946 жылы туғандар]] 3dv8f5e13ym8uy267q46c374ca8vkxx 0 29836 3629604 3589984 2026-07-14T04:19:04Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629604 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name=Құбылай Хан<br />忽必烈汗 |title= |image= YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg |caption=[[Юань империясы]]ның негізін қалаушы Құбылай хан портреті. |reign=5 мамыр, 1260 – 12 ақпан, 1294<br />({{age in years and days|1260|5|5|1294|2|18}})|coronation=5 мамыр, 1260 |given_name=Khubilai [[Turkish language|Kubilay]] [[Chinese language|Chinese transcription:]] 忽必烈) |issue= Цэцэн хаан |temple name=Шизу (世祖) |posthumous name=Шэндэ Шэньгун Вэньу император<br />(聖德神功文武皇帝) |era dates=Zhongtong (中統) 1260–1264<br />Zhiyuan (至元) 1264–1294 |predecessor=[[Мөңке хан]] |successor=[[Темір хан]] |heir=[[Zhenjin]] |spouse=Тегулен, [[Чәби]], [[Намбуй]] |spouse-type=Әйелі | royal house=[[Бөржігін]] |house=[[Юань Империясы|Юань]] |house-type=Династия | royal anthem = Көкте тек бір құдай бар және жерде тек Шыңғыс хан бар. |father=[[Төле]] |mother=[[Соргагтани Беки]] |birth_date=23 қыркүйек 1215 |death_date=18 ақпан 1294 (aged 78) |death_place=Даду ([[Ханбалық]]) |place of burial=[[Бурхане Хальдун]], [[Кэнтий провинциясы]] |}} '''Құбылай''' ({{lang-zh|忽必烈}}，[[23 қыркүйек]] [[1215]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 13}}</ref>&nbsp;— [[18 ақпан]] [[1294]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 227-228}}</ref>) – [[Шыңғыс хан]]ның немересі, [[Қытай]]дағы [[Юань империясы|Юань империясының]] негізін қалаушы. [[1260 жыл]]ы Құбылай [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекеттің ұлы ханы болып сайланды. [[1271 жыл]]дан бастап қытай деректерінде Юань империясы, ал Құбылайдың ұрпақтары Юань әулеті деп аталды. == Арық Бұға мен Құбылай == Шыңғыс хан [[империя]]<nowiki/>сының Ұлы ханы Мөңке өлгеннен кейін ел бірлігі бұзылады. Билік үшін күреске ханның інілері Құбылай мен Арық Бұға таласады. «Жасақ» заңына сәйкес, хан сайлау үшін барлық қолбасшылар мен ханзадалар атамекені – Моңғолия жерінде құрылтайда бас қосуы тиіс еді. Бұл заңды Құбылай бұзады. Себебін, "Моңғолға да жаңа өзгеріс керек, ескімен жүрмейік",- деп түсіндіреді. Ол Қытайдағы жаңа моңғол қаласы Шандуде (Кайпин қаласында) жақтастарын жинап, өзін «хан» деп жариялайды. Оған 1260 жылы өткен Қарақорымдағы құрылтайда моңғол ақсүйектері «ұлы хан» сайлаған Төленің кіші ұлы Арық Бұға қарсы шығады. Империя екі жауласушы жаққа бөлінеді. Құбылайдың тәжірибелі жауынгерлері Арық Бұға әскерін тез арада талқандап, Қарақорымды басып алады. Бұдан кейін Құбылайға қарсы тұрар мықты ешкім шықпады. Империя біртұтас болудан қалды. Бұрынғы моңғол ұлыстары тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Жошы, Шағатай, Үгедей ұрпақтары империяның батыс бөлігін өзара бөліп алды. Иран жерінде Хулагу мен оның ұрпақтары билік құрды. Құбылай кішірейген астанасын Қарақорымнан Ханбалыққа (Пекинге) ауыстырып, өз империясын қытайша Юань деп атады. Оның ұрпақтары Қытайда Мин династиясынан жеңіліп, қуылғанға дейін жүз жыл билік етті. Осылайша Ұлы империя ыдырады. Оның ұлан-ғайыр жерінде көптеген жаңа мемлекеттер құрылды. == Құбылайдың таққа отырғаннан кейінгі жасаған жорықтары == Қытайдың көп бөлігін жаулап алған Құбылай, жаңа Юань династиясының негізін қалады. 1279 жылы оның әскері Сун империясының тас-талқанын шығарып, 1280 жылы Құбылай хан өзін император деп жариялады. Юань династиясы бүкіл Қытайға өз билігін жүргізді. Құбылай үшін құрлықтағы жаулап алған жерлері аз болды. 1266 жылы хан Жапонияға назар аударып, оны жаулап алуды мақсат етті. Ол корей вассалы арқылы жапон билеушісіне оған бағыну жөнінде хат жіберді. Егерде жапондар бағынбаса, күш қолданатынын ескертті. Құбылай хан күткендей, жапондар бас тартты. Хан әскері жорыққа әзірлене бастады. Көшпенділер кемелерді өздері жасамады. Олар бұл іске Корея және тағы да басқа жаулап алған жерлердегі шеберлерді тартты. 900 кемені жасау үшін бірнеше жыл керек болды. 1274 жылдың 3 қазанында корейдің Масан портынан шыққан қызыл желкенді кемелер, 19 қазанда Хата шығанағындағы Кюсю аралына келіп тоқтады, көшпенділер жапон жеріне аяқ басты. Бастапқыда Құбылай хан әскерлері жеңіске жетті. Бірақ кейін жапондарға көмек келудің арқасында, 20 қазанда хан әскері кемелеріне дейін шегіне бастады. Құбылай сәтсіздікті мойындағысы келмеді. Бірақ оған ауа-райы кедергі болды. 21 қазанға қараған түні күшті дауыл соқты, осының кесірінен хан әскері теңізге шығуға мәжбүр болды. Күшті жел 200 кеменің тас-талқанын шығарды. Әскери қимылдарды тоқтатып, флот Кореяға оралуға мәжбүр болды. Жапонияны жаулап алу ойынан Құбылай хан бас тартпады. 1276 жылы ол Оңтүстік Қытайды жаулап алып, бүкіл елге билік жасай бастады. Ол кеме жасаудың үлкен ресурстарына ие болды. Хан тез уақытта Қытайда және Кореяда флоттың санын көбейту туралы жарлық берді. Флотты күшейткен Құбылай хан 1281 жылдың көктемінде жорыққа аттанды. 142 теңізшісі бар 4400 кемелі флот Хакат шығанағына қайта келді. Бірақ, осы жылы жапондықтар қорғанысқа жақсы дайындалды. Жапондар жағада ұзын тас қорғанын салды. Бұл қорған көшпенділердің атты әскері үшін үлкен кедергі болды. Бастапқыда хан әскері Хаката шығанағының солтүстік-батысындағы Ики аралын жаулап алды. Кейін кемелер оңтүстікке Такасима аралына аттанды. Аралдың бүкіл халқын жойған хан әскері, жапондардың Хаката шығанағындағы негізгі әскерімен соғысуға дайындалды. Әскери күші басым Құбылай хан өз жеңісіне сенген еді. Бірақ бір ғажап оқиға орын алды. 1281 жылдың тамызында Кюсюде қатты дауыл соқты, кейін жапондар осы дауылды «камикадзе», яғни «құдай желі» деп атады. Бұл дауыл хан кемелерін қиратты. Желдің кесірінен бір-бірімен соқтығысқан кемелер суға батты. Тірі қалғандарды жапон әскерлері аямай өлтірді. Нәтижесінде ханның флоты талқандалды. Құбылай хан Жапонияны жаулап алу мақсатынан бас тартты. 1291 жылы Құбылай хан өз империясын 12 ауданға бөлді. Ханның есімі тарихта ұлы қолбасшы, реформатор ретінде қалды. == Әйелдері мен балалары == Құбылайдың 4 ордасы (''орду'') болған, әр қайсысын үлкен әйелі басқарған, оған басқа кіші әйелдері мен күңдері бағынған. * '''Тегулун (Те-гу-лунь)''' — бірінші үлкен әйелі, 1260 ж. д. қайтыс болған. * '''[[Чаби]]''' — екінші үлкен әйелі 1239 ж., 4 ұл және 5 қыз туған, 1281 ж. қ. б. ** '''Дорджи''' — 1-ші ұлы, 1240 ж. т., нәресте кезінде шетінеген. ** '''[[Чинким]] (Чжэнь-цзинь (қыт. «Сап алтын»))''' — 2-ші ұл, тақ мұрагері, императорлық хатшылықтың басшысы, белгісіз аурудан 1285 ж. қ.б., император [[Темір хан|Темір]]дің (Чэн-цзуна) әкесі және Гаммала Цзинь-ванасы(мемлекет князі) ** '''Мангала''' — 3-ші ұл, Аньси князі ([[Шаньси]] пров.), 1280 ж. қ.б. ** '''[[Номухан]]''' — 4-ші ұл, 1266 г. Бэйпин-ван (Солтүстік Тыныштықтың князі), 1271 ж. Алмалықтағы әскердің бас қолбасшысы, 1276—1284 жж. [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] тұтқынында болға, 05.1284 ж. Солтүстік Қытай шекарасы жөніндегі Департаменттің басшысы және Бэйань князі, 1292 ж. қ.б. ** '''Мяоянь''' — ханшайым, Таньчжэсы монастырына кеткен (Бат. [[Бейжің|Пекин]]). ** '''Ху-ду-лу Цзе-ли-ми-ши''' — ханшайым, 1273 ж. Корея королі Ван Чунның әйелі. * '''Тарахан''' — үлкен әйелі. * '''Баягуджин''' — үлкен әйелі. * '''[[Намби]]''' — үлкен әйелі 1281 ж., Чабидің туысы, 1 ұл туған. * '''?''' — басқа әйелдерінен 7 ұлы болған ** '''Туган (Тогон)''' — Чжэньнан князі, 1285—1288 жж. Чампуге (Вьетнам) жасалған екінші сәтсіз жорықты басқарған, кейін Янчжоуға жіберілген. ** '''Кокочу''' — 1276—1284 жж. Алтын Ордада Номуханмен бірге тұтқында болған. ** '''Угэчи''' — ханзада ** '''Миклукан''' — ханзада ** '''Кутлук-Тимур''' — ханзада ** '''Куридай''' — ханзада ** '''Аячи''' — ханзада == Дереккөздер == <ref>Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы</ref> <ref>"El.kz" сайтынан алынған</ref> <references/> [[Санат:Юань әулеті]] [[Санат:1215 жылы туғандар]] [[Санат:1294 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Монархтар]] 2sl79thjblghaj8yl3uq5ie7ogkdz2x 3629606 3629604 2026-07-14T04:26:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3589984 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name=Құбылай Хан<br />忽必烈汗 |title= |image= YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg |caption=[[Юань империясы]]ның негізін қалаушы Құбылай хан портреті. |reign=5 мамыр, 1260 – 12 ақпан, 1294<br />({{age in years and days|1260|5|5|1294|2|18}})|coronation=5 мамыр, 1260 |given_name=Khubilai [[Turkish language|Kubilay]] [[Chinese language|Chinese transcription:]] 忽必烈) |issue= Цэцэн хаан |temple name=Шизу (世祖) |posthumous name=Шэндэ Шэньгун Вэньу император<br />(聖德神功文武皇帝) |era dates=Zhongtong (中統) 1260–1264<br />Zhiyuan (至元) 1264–1294 |predecessor=[[Мөңке хан]] |successor=[[Темір хан]] |heir=[[Zhenjin]] |spouse=Тегулен, [[Чәби]], [[Намбуй]] |spouse-type=Әйелі | royal house=[[Бөржігін]] |house=[[Юань Империясы|Юань]] |house-type=Династия | royal anthem = Көкте тек бір құдай бар және жерде тек Шыңғыс хан бар. |father=[[Төле]] |mother=[[Соргагтани Беки]] |birth_date=23 қыркүйек 1215 |death_date=18 ақпан 1294 (aged 78) |death_place=Даду ([[Ханбалық]]) |place of burial=[[Бурхане Хальдун]], [[Кэнтий провинциясы]] |}} '''Құбылай''' ({{lang-zh|忽必烈}}，[[23 қыркүйек]] [[1215]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 13}}</ref>&nbsp;— [[18 ақпан]] [[1294]]<ref>{{cite book |last= Rossabi|first= Morris|title= Khubilai Khan: His Life and Times|year= 1988|publisher= University of California Press|isbn=0-520-06740-1|pages= 227-228}}</ref>) – [[Шыңғыс хан]]ның немересі, [[Қытай]]дағы [[Юань империясы|Юань империясының]] негізін қалаушы. [[1260 жыл]]ы Құбылай [[Шыңғыс хан]] құрған мемлекеттің ұлы ханы болып сайланды. [[1271 жыл]]дан бастап қытай деректерінде Юань империясы, ал Құбылайдың ұрпақтары Юань әулеті деп аталды. == Арық Бұға мен Құбылай == Шыңғыс хан империясының Ұлы ханы Мөңке өлгеннен кейін ел бірлігі бұзылады. Билік үшін күреске ханның інілері Құбылай мен Арық Бұға таласады. «Жасақ» заңына сәйкес, хан сайлау үшін барлық қолбасшылар мен ханзадалар атамекені – Моңғолия жерінде құрылтайда бас қосуы тиіс еді. Бұл заңды Құбылай бұзады. Себебін, "Моңғолға да жаңа өзгеріс керек, ескімен жүрмейік",- деп түсіндіреді. Ол Қытайдағы жаңа моңғол қаласы Шандуде (Кайпин қаласында) жақтастарын жинап, өзін «хан» деп жариялайды. Оған 1260 жылы өткен Қарақорымдағы құрылтайда моңғол ақсүйектері «ұлы хан» сайлаған Төленің кіші ұлы Арық Бұға қарсы шығады. Империя екі жауласушы жаққа бөлінеді. Құбылайдың тәжірибелі жауынгерлері Арық Бұға әскерін тез арада талқандап, Қарақорымды басып алады. Бұдан кейін Құбылайға қарсы тұрар мықты ешкім шықпады. Империя біртұтас болудан қалды. Бұрынғы моңғол ұлыстары тәуелсіз мемлекеттерге айналды. Жошы, Шағатай, Үгедей ұрпақтары империяның батыс бөлігін өзара бөліп алды. Иран жерінде Хулагу мен оның ұрпақтары билік құрды. Құбылай кішірейген астанасын Қарақорымнан Ханбалыққа (Пекинге) ауыстырып, өз империясын қытайша Юань деп атады. Оның ұрпақтары Қытайда Мин династиясынан жеңіліп, қуылғанға дейін жүз жыл билік етті. Осылайша Ұлы империя ыдырады. Оның ұлан-ғайыр жерінде көптеген жаңа мемлекеттер құрылды. == Құбылайдың таққа отырғаннан кейінгі жасаған жорықтары == Қытайдың көп бөлігін жаулап алған Құбылай, жаңа Юань династиясының негізін қалады. 1279 жылы оның әскері Сун империясының тас-талқанын шығарып, 1280 жылы Құбылай хан өзін император деп жариялады. Юань династиясы бүкіл Қытайға өз билігін жүргізді. Құбылай үшін құрлықтағы жаулап алған жерлері аз болды. 1266 жылы хан Жапонияға назар аударып, оны жаулап алуды мақсат етті. Ол корей вассалы арқылы жапон билеушісіне оған бағыну жөнінде хат жіберді. Егерде жапондар бағынбаса, күш қолданатынын ескертті. Құбылай хан күткендей, жапондар бас тартты. Хан әскері жорыққа әзірлене бастады. Көшпенділер кемелерді өздері жасамады. Олар бұл іске Корея және тағы да басқа жаулап алған жерлердегі шеберлерді тартты. 900 кемені жасау үшін бірнеше жыл керек болды. 1274 жылдың 3 қазанында корейдің Масан портынан шыққан қызыл желкенді кемелер, 19 қазанда Хата шығанағындағы Кюсю аралына келіп тоқтады, көшпенділер жапон жеріне аяқ басты. Бастапқыда Құбылай хан әскерлері жеңіске жетті. Бірақ кейін жапондарға көмек келудің арқасында, 20 қазанда хан әскері кемелеріне дейін шегіне бастады. Құбылай сәтсіздікті мойындағысы келмеді. Бірақ оған ауа-райы кедергі болды. 21 қазанға қараған түні күшті дауыл соқты, осының кесірінен хан әскері теңізге шығуға мәжбүр болды. Күшті жел 200 кеменің тас-талқанын шығарды. Әскери қимылдарды тоқтатып, флот Кореяға оралуға мәжбүр болды. Жапонияны жаулап алу ойынан Құбылай хан бас тартпады. 1276 жылы ол Оңтүстік Қытайды жаулап алып, бүкіл елге билік жасай бастады. Ол кеме жасаудың үлкен ресурстарына ие болды. Хан тез уақытта Қытайда және Кореяда флоттың санын көбейту туралы жарлық берді. Флотты күшейткен Құбылай хан 1281 жылдың көктемінде жорыққа аттанды. 142 теңізшісі бар 4400 кемелі флот Хакат шығанағына қайта келді. Бірақ, осы жылы жапондықтар қорғанысқа жақсы дайындалды. Жапондар жағада ұзын тас қорғанын салды. Бұл қорған көшпенділердің атты әскері үшін үлкен кедергі болды. Бастапқыда хан әскері Хаката шығанағының солтүстік-батысындағы Ики аралын жаулап алды. Кейін кемелер оңтүстікке Такасима аралына аттанды. Аралдың бүкіл халқын жойған хан әскері, жапондардың Хаката шығанағындағы негізгі әскерімен соғысуға дайындалды. Әскери күші басым Құбылай хан өз жеңісіне сенген еді. Бірақ бір ғажап оқиға орын алды. 1281 жылдың тамызында Кюсюде қатты дауыл соқты, кейін жапондар осы дауылды «камикадзе», яғни «құдай желі» деп атады. Бұл дауыл хан кемелерін қиратты. Желдің кесірінен бір-бірімен соқтығысқан кемелер суға батты. Тірі қалғандарды жапон әскерлері аямай өлтірді. Нәтижесінде ханның флоты талқандалды. Құбылай хан Жапонияны жаулап алу мақсатынан бас тартты. 1291 жылы Құбылай хан өз империясын 12 ауданға бөлді. Ханның есімі тарихта ұлы қолбасшы, реформатор ретінде қалды. == Әйелдері мен балалары == Құбылайдың 4 ордасы (''орду'') болған, әр қайсысын үлкен әйелі басқарған, оған басқа кіші әйелдері мен күңдері бағынған. * '''Тегулун (Те-гу-лунь)''' — бірінші үлкен әйелі, 1260 ж. д. қайтыс болған. * '''[[Чаби]]''' — екінші үлкен әйелі 1239 ж., 4 ұл және 5 қыз туған, 1281 ж. қ. б. ** '''Дорджи''' — 1-ші ұлы, 1240 ж. т., нәресте кезінде шетінеген. ** '''[[Чинким]] (Чжэнь-цзинь (қыт. «Сап алтын»))''' — 2-ші ұл, тақ мұрагері, императорлық хатшылықтың басшысы, белгісіз аурудан 1285 ж. қ.б., император [[Темір хан|Темір]]дің (Чэн-цзуна) әкесі және Гаммала Цзинь-ванасы(мемлекет князі) ** '''Мангала''' — 3-ші ұл, Аньси князі ([[Шаньси]] пров.), 1280 ж. қ.б. ** '''[[Номухан]]''' — 4-ші ұл, 1266 г. Бэйпин-ван (Солтүстік Тыныштықтың князі), 1271 ж. Алмалықтағы әскердің бас қолбасшысы, 1276—1284 жж. Алтын Орданың тұтқынында болға, 05.1284 ж. Солтүстік Қытай шекарасы жөніндегі Департаменттің басшысы және Бэйань князі, 1292 ж. қ.б. ** '''Мяоянь''' — ханшайым, Таньчжэсы монастырына кеткен (Бат. Пекин). ** '''Ху-ду-лу Цзе-ли-ми-ши''' — ханшайым, 1273 ж. Корея королі Ван Чунның әйелі. * '''Тарахан''' — үлкен әйелі. * '''Баягуджин''' — үлкен әйелі. * '''[[Намби]]''' — үлкен әйелі 1281 ж., Чабидің туысы, 1 ұл туған. * '''?''' — басқа әйелдерінен 7 ұлы болған ** '''Туган (Тогон)''' — Чжэньнан князі, 1285—1288 жж. Чампуге (Вьетнам) жасалған екінші сәтсіз жорықты басқарған, кейін Янчжоуға жіберілген. ** '''Кокочу''' — 1276—1284 жж. Алтын Ордада Номуханмен бірге тұтқында болған. ** '''Угэчи''' — ханзада ** '''Миклукан''' — ханзада ** '''Кутлук-Тимур''' — ханзада ** '''Куридай''' — ханзада ** '''Аячи''' — ханзада == Дереккөздер == <ref>Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы</ref> <ref>"El.kz" сайтынан алынған</ref> <references/> [[Санат:Юань әулеті]] [[Санат:1215 жылы туғандар]] [[Санат:1294 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Монархтар]] kjj27vxpkx38bfpxly7m3ohtttk2kj2 0 31035 3629779 3073223 2026-07-14T10:53:33Z 1nter pares 146705 3629779 wikitext text/x-wiki '''Ратушный Юрий Григорьевич'''<ref>Қазақша энциклопедия 7 том.</ref> (26.8.1935 — 27.8.1996, [[Алматы]]) – қазақстандық архитектор, [[Қазақ КСР]]-інің еңб. сің. архитекторы (1978). 1962 ж. [[Жаңасібір]]ідегі инж.-құрылыс ин-тын бітірген. Сол жылдан Алматы қаласындағы Қазақ қала құрылысын жобалау ин-тында жобалау тобының жетекшісі, жобалау шеберханасының, ал 1981 жылдан сол ин-ттың бас арх. болды. Оның негізгі жұмыстары: [[Республика сарайы]] (1970, [[Н.И. Рипинский]], [[В.Ю. Алле]], [[В.Н. Ким]], [[Л.Л. Ухоботовтар]]мен бірге), “''Қазақстан''” қонақ үйі (1978, Ухоботовпен бірге), бұрынғы Алматы облысы партия к-тінің саяси-оқу үйі (1981, [[Т.Ералиев]]пен бірге), [[ҚР]]-ның тарихи орт. мұражайы (1985, [[З.Мұстафина]]мен бірге), т.б. ғимараттар. [[КСРО]] (1971) және Қазақ КСР-і (1981) Мемл. сыйл-ның лауреаты. <ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] iyw8mnw2v575rwinf98htjvup62cbm1 0 31359 3629780 2400158 2026-07-14T10:54:02Z 1nter pares 146705 3629780 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Суворов.tif|thumb|right|200px]] '''Борис Викторович Суворов''' (27.1.[[1925]], [[Жаңасібір]] қ. – 7.7.[[1996]], [[Алматы]]) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1962), [[профессор]] (1965), Қазақ КСР-і ғылым академиясының академигі (1983), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971). Қазіргі Қазақ ҰУ-ды бітірген (1948). 1948 – 51 ж. аспирантурада оқыды, 1952 – 96 ж. Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында ғылым және басшылық қызметте болды. 4 монография, 600-дей ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 160 авторлық куәлігі мен патенті бар. Суворовтың іргелі ғылыми еңбектері катализдік аралас тотығу процестерін, [[полимер]], [[бояғыш заттар]], физиологиялық активті заттар өндіруге керекті көмірсутектердің [[оттек]]ті және [[азот]]ты туындыларын алу жолдарына арналған. Оның басшылығымен [[никотин]] қышқылын (РР-витамині) алу технологиясы жасалды (1978 ж. Украинадағы Умань витамин зауытында іске асты). Суворов [[туберкулез]]ге қарсы [[тубазид]] және [[фтивазид]], ұмытшақтыққа қарсы [[пармидин]] препараттары мен өте тиімді [[реглон]], лонтрел гербицидтерін синтездеуге басшылық жасады. Суворов өңдеген алифаттық және орны алмастырылған ароматты нитрилдер қатары инсектицидтер ([[базудин]], [[димилин]], [[пиретроид]]ты препараттар) шикізаты болып есептеледі. Суворов “[[Құрмет белгісі]]” (1981), “[[Халықтар достығы]]” (1985) ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.<ref>Қазақ энциклопедиясы 8 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1925 жылы туғандар]] [[Санат:Новосібір облысында туғандар]] [[Санат:1996 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан химиктері]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]] 7t3gbd00c9yyv378sa6n5nglnyjdjbx 0 34417 3629781 2846368 2026-07-14T10:54:30Z 1nter pares 146705 3629781 wikitext text/x-wiki '''Қарағанды Ботаника Бағы''' – ғылыми-зерттеу мекемесі. ҚР Білім және ғылым министрлігінің [[Фитохимия]] институты қарамағында. 1939 ж. Қарағандыда ауа райы құрғақ, шөлейтті аймақ – Орталық Қазақстан жағдайында көгалдандырудың ғыл. негізін жасау мақсатында [[КСРО]] ҒА Қазақстан бөлімшесінің ботаника секторының зерттеу станциясы болып ашылды. 1940 ж. интродукция жөнінде зерттеу және тәжірибелік жұмыстар жүргізу үшін қаланың оңтүстік-батыс шетінен аумағы 32 га жер бөлінді. 1948 ж. ботан. бақтың аумағы 50 га-ға жеткізілді. [[Дендрология]], өсімдік қорлары, жеміс-жидек өсімдіктері, сәндік-гүл өсіру шаруашылық лабораториясы жұмыс істеді. Осы жылдары бақта арборетум, табиғи [[флора]] өсімдіктерінің және көп жылдық сәндік өсімдіктер [[коллекция|коллекциясын]], [[жеміс-жидек]] өсімдіктері бағын отырғызу және гербарий қорын қалыптастыру мақсатында ғылыми жұмыстар жүргізілді. 1965 ж. жаңа лабораториясы-әкімшілік ғимараты мен қор оранжереясы салынды. Аумағы 18 га болатын дендрология саябақ егілді. 1990 жылдан бақта ағаштар мен бұталардың 1300-ден астам, гүлді сәндік өсімдіктердің 2000-ға жуық түрлері мен сорттары, жеміс-жидектің 600-ден астам сорттары, тропиктік және субтропиктік өсімдіктердің 700-ге жуық түрлері мен табиғи флора өсімдіктерінің 400-ден астам түрі (оның ішінде «Қызыл кітапқа» кірген 14 түрі бар) сынақтан өтті. Бақтың гербарий қоры 15 мыңнан астам беттен тұрады. 1995 жылдан бері осы аймақта өсетін өсімдіктің 3 жаңа түрі анықталды. Раушан гүлінің 40-тан астам сорты Орталық Сібір ботаника бағынан ([[Ресей]], [[Жаңасібір]] қ.) және бір жылдық гүлді өсімдіктер Норфолк (АҚШ) ботаника бағынан әкелініп, бақтың гүлді сәндік өсімдіктер қоры толықтырылды. 70 тұқымдас 256 туысқа жататын келешекте мәні бар 494 түрлі дәрілік өсімдіктердің, 23 мың гербарий парағына жазылған коллекциясы жиналды. 1999 жылдан Қарағанды Ботаника Бағы өсімдік қорғау жөніндегі Халықаралық ботаника бақтар кеңесінің құрамына кірді. 100-ге жуық мемлекеттің ботаника бақтарымен әріптестік байланыс жасайды.<ref> [[Қазақ Энциклопедиясы]] </ref> ==Сілтемелер== <references /> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ботаникалық бақтар]] bhlyo95v7pl30wct0x4qtq6jtnz96zo 0 37742 3629782 2431045 2026-07-14T10:54:50Z 1nter pares 146705 3629782 wikitext text/x-wiki '''Марат Файзуллаұлы Жақсылықов''' ([[16 наурыз]] [[1946 жыл|1946]], [[Қостанай]] қаласы — [[7 шілде]] [[2001 жыл|2001]], [[Алматы]]) — [[сәулетші]], [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген архитекторы (1993). == Өмірбаяны == * [[Жаңасібір]] инженер-құрылыс институтын бітірген (1969). * [[Қазақстан]] Автомобиль жолдары министрлігінің [[Алматы]] қалалық жобалау институтында архитектор (1969 — 70) * [[Алматы]] қалалық жобалау институтында бас архитектор, атқарушы директор (1970 — 2000) қызметтерін атқарған. Жақсылықов — бірнеше тұрғын үй және қоғамдық ғимараттардың, ескерткіштер мен монументтердің авторы. Олардың ішінде: * ''[[Қазақ академиялық драма театры]]н'' (1980, О.Ж.Баймырзаев, А.С.Қайнарбаевпен бірге) * [[Алматы]]ның ''Cамал-2 ықшамауданы'' * ''[[Желтоқсан көшесі (Алматы)|Желтоқсан көшесі]]'' бойындағы тұрғын үйлер құрылысын (1982, Қазақстанның ''Мемлекеттік сыйлық'') жобалауға қатысты.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965260958</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} [[Санат:16 наурызда туғандар]] [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Қостанайда туғандар]] [[Санат:7 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан сәулетшілері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 0r8hv0dbc0ivlolu5d4ztz1qhmu9685 0 38499 3629783 3626768 2026-07-14T10:55:31Z 1nter pares 146705 3629783 wikitext text/x-wiki {{мини-футбол клубы |атауы = «Қайрат» АФК |ағымдағы маусым = 2024-2025 |логотипі = [[Сурет:AFC Kairat.jpg]] |толық атауы = «Қайрат» Алматы футзал клубы |лақап аты = |құрылған = 1995 |таратылды = |стадионы = «Қайрат»спорт комплексі, [[Алматы]], [[Қазақстан]] |сыйымдылығы = |иесі = Қайрат Оразбеков |президенті = Қайрат Оразбеков |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{ту|Испания}} Марлон Веласко |капитаны = {{ту|Қазақстан}} Біржан Оразов |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футзалдан Қазақстан Чемпионаты|Футзалдан Қазақстан чемпионаты]] |маусым = 2023-2024 |орын = вице-чемпион |сайты = https://www.afckairat.kz/ | pattern_la1 = _whiteshoulders|pattern_b1=|pattern_ra1=_whiteshoulders | leftarm1 = dd0000|body1=dd0000|rightarm1=dd0000|shorts1=dd0000|socks1=dd0000 | pattern_la2 = _redshoulders|pattern_b2=_red_sleeve_seams|pattern_ra2=_redshoulders | leftarm2 = FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=000000|socks2=FFFFFF}} '''«Қайрат» футзал клубы''' — [[Алматы]] қаласында орналасқан қазақстандық кәсіби [[футзал]] клубы. Қазақстан мен ТМД елдері арасындағы футзалдан (бұрын мини-футбол деп аталатын) ең нәтижелі клуб. Футзалдан [[Футзалдан Қазақстан чемпионаты|Қазақстанның 20-дүркін чемпионы]], 17-дүркін [[Футзалдан Қазақстан кубогы|Кубок]] және 9-дүркін [[Футзалдан Қазақстан супер кубогы 2024|Суперкубок иегері]] ''(2024)''. [[Футзалдан УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] екі дүркін жеңімпазы ''(2013, 2015),'' Әлем Суперкубогы (2014). Төрт дүркін [[Еременко кубогы|Еременко кубогын]] ''(2014, 2016, 2017, 2018)'' жеңген. Клуб 1995 жылы Қайнұр деген атпен құрылып, 2000 жылы атауын Қайрат деп өзгертті. 1999 жылы тұңғыш рет Қазақстан кубогын, 2003-04 маусымда тұңғыш чемпион атанды. 2012-13 және 2014-15 маусымда екі рет УЕФА кубогын жеңіп алды. "Төртеудің финалы" деп аталатын УЕФА кубогындағы финалдық мәреге ең көп қатысқан клуб (9-рет). == Тарихы == === 1995–2000 жылдар === 1995 жылы «Кайнур» клубы болып құрылды. Клубтың негізін қалаушы және президенті [[Қайрат Айтмолдаұлы Оразбеков|Қайрат Айтмолдаұлы Оразбековтың]] айтуынша, сол уақытта клуб қажетті кәсіби жабдықтар мен жаттығу ресурстарының жетіспеушілігіне қарамастан, қатысушылардың жігерлілігі арқасында дами түсті<ref>{{Cite web|title=1995 год – Основание клуба|url=https://www.afckairat.kz/club/history/2014/}}</ref>. 1997 жылы «Кайнур» алғашқы марапаттарын жеңіп алып, Қазақстан кубогының күміс жүлдегері атанды, ал 1999 жылы финалда қарағандылық «Локомотивті» жеңіп, Қазақстан кубогын иеленді. 1999/2000 маусымында клуб Қазақстан чемпионатының күміс медалін иеленді. Осы кезеңде клубтың бас жаттықтырушысы болып Анатолий Ионкин тағайындалды. [[Анатолий Михайлович Ионкин|Анатолий Михайлович Ионкиннің]] басшылығымен «Кайнур» финалдық матчта алматылық [[Алиби|«Алибиді»]] жеңіп, Кубок иегері атағын сақтап қалды. === 2000–2005 жылдар === [[2000 жыл|2000 жылы]] клуб «Қайрат» деген жаңа атауға ие болды. [[2001 жыл|2001 жылы]] Қазақстан [[УЕФА|Еуропалық футбол одағына (УЕФА)]] мүше болып, «Қайратқа» еурокубок турнирлеріне қатысу мүмкіндігі ашылды. 2002/03 маусымында клуб Қазақстан чемпионатында тұңғыш рет үшінші орын алды, ал 2003/04 маусымында алғашқы алтын медальды жеңіп алды. Қазақстан футзалының дамуының бастапқы кезеңінде «Қайрат» командасының басшылығы ойын деңгейін арттыру мақсатында шетелдік ойыншыларды тарту туралы шешім қабылдады. Бұл стратегия алғашқы буын қазақстандық ойыншылардың, яғни футболдан футзалға ауысқан спортшылардың, ойын шыңына жетуімен және олардың орнын басуға дайын отандық спортшылардың жаңа толқынының болмауымен байланысты болды. [[Руслан Тахирұлы Балтиев|Руслан Балтиев]] пен [[Рафаэль Радикович Уразбахтин|Рафаэль Уразбахтин]] өз мансабын футзалдан бастағанымен, кейіннен үлкен футболға ауысып, [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|ұлттық құрама]] сапына қосылды. Қазақстандық клубтардың негізінен бразилиялық ойыншыларды шақыратыны жөніндегі пікірге қарамастан, жергілікті командалардың алғашқы легионерлері ретінде посткеңестік елдерден, атап айтқанда, Өзбекстан мен Қырғызстаннан келген ойыншылар болды. ==== Тұңғыш рет Қазақстан чемпионы ==== [[Сергей Алексеевич Белокуров]] 2003 жылы «Қайрат» командасының дамуына жаңа бағыт берген негізгі тұлғалардың бірі. Клубқа жаттықтырушы ретінде шақырылған ол алғашқы ресейлік легионерлерді — [[Юрий Бутрин]] мен [[Виталий Халявин|Виталий Халявинді]] алып келді. Кейіннен бұл ойыншылар натурализациядан өтіп, тек клубтың ғана емес, [[Футзалдан Қазақстан ұлттық құрамасы|Қазақстан құрамасының]] да маңызды мүшелеріне айналды. Юрий Бутрин клуб тарихындағы үздік бомбардир атанса, Виталий Халявин Қазақстан чемпионатын 11 рет жеңіп алған қақпашы болды. Белокуровтың басшылығымен «Қайрат» 2003/2004 маусымында алғаш рет чемпиондық атаққа ие болды. Сонымен қатар, екі дүркін әлем чемпионы бразилиялық Шоконың келуі басқа бразилиялық спортшылар үшін жол ашты. ==== Европадағы алғашқы қадам ==== 2004/05 маусымында «Қайрат» УЕФА кубогында алғаш рет өнер көрсетті. Негізгі кезең [[Солтүстік Македония|Македонияда]] өтіп, онда клуб «Скопье» (Македония), «Сплит» ([[Хорватия]]) және «Дорожник» ([[Беларусь]]) командаларымен кездесті. Турнирдің басталуы сәтті болды: хорваттармен (5:0) және алаң иелері македондықтармен (5:1) өткен кездесулерде жеңіске жетті. Алайда, шешуші матчта беларусьтік командаға қарсы қазақстандықтарға тең есепті ұстап қалу мүмкін болмады және олар 4:5 есебімен ұтылып, халықаралық турнирлерге қатысу тәжірибесінің жетіспеушілігін көрсетті. Осыдан кейін клубқа бразилиялық жаттықтырушы шақыру туралы шешім қабылданып, командаға [[Пауло Аугусто]] басшылық етті. Оның жетекшілігімен «Қайрат» УЕФА кубогының жартылай финалына дейін жетіп, онда Мәскеудің «Динамосына» жол берді. Келесі кезең [[Рига|Ригада]] өтіп, онда «Қайрат» жергілікті «Рабуды» (6:1) жеңіп, «Дорожниктен» (4:1) есесін қайтарып, румындық «Одорхейді» (6:1) жеңді. Бұл жеңістер командаға элиталық раундқа өтуге мүмкіндік берді. Жаңа кезең алдында команданың құрамы бразилиялық ойыншы Нетоның келуімен күшейтілді. Элиталық раунд [[Лиссабон|Лиссабонда]] өтті, онда Еуропаның ең мықты командалары — [[Бенфика (футзал клубы)|«Бенфика»]] ([[Португалия]]), [[Бумеранг (футзал клубы)|«Бумеранг»]] ([[Испания]]), [[Кристалл Нуар (футзал клубы)|«Кристалл Нуар»]] ([[Бельгия]]) және «Қайрат» кездесті. Испандықтар мен португалдықтардың жеңіске жететіні күтілсе де, «Қайрат» «Бенфикамен» (3:3) тең түсіп, бельгиялықтарды (5:1) жеңіп, көптеген сарапшылар үшін күтпеген нәтиже көрсетті. «Бумеранг» пен «Бенфика» арасындағы кездесу нәтижесі келесі кезеңге өтуді анықтады: испандықтар португалдықтарды (4:2) жеңіп, бұл «Қайратқа» жартылай финалға шығуға мүмкіндік берді. === 2005–2010 жылдар === ==== УЕФА кубогы Алматыда ==== 2005/06 маусымында «Қайрат» алғаш рет [[Алматы|Алматыда]] УЕФА кубогы аясында ойын өткізіп, [[Балуан Шолақ спорт кешені|Балуан Шолақ спорт кешенінде]] «Динамоға» қарсы жартылай финалда аншлаг жинады. Команданы әрі қарай дамыту мақсатында жаттықтырушы Файсал Сааб шақырылды. Сол уақытта «Қайрат» құрамында Какау мен Этьен сынды бразилиялық ойыншылар, сондай-ақ қақпашылар Виталий Халявин мен кейіннен Ресей құрамасының қақпашысы атанған Густаво өнер көрсетті. Қорғаныс құрамын әлем чемпионы Вагиньо күшейтсе, шабуылда қазақстандық ойыншылар Юрий Бутрин, Денис Самохвалов, Александр Терентьев және бразилиялық Пика Пау ойнады. Команда [[Сараево|Сараевода]] өткен негізгі раундта сәтті өнер көрсетіп, словактық «Слов-Матикті» жеңіп, италиялық «Арциньомен» тең ойнады. Қожайындармен болған шешуші тартысты матчта «Қайрат» жеңіске жетіп, келесі кезеңге өтті. Элиталық раундта алматылықтар венгерлік «Геделлені» жеңіп, испандық «Эль-Посодан» жеңіліс тапты және турнирді минскілік «Дорожникті» жеңумен аяқтады. Осыған қарамастан, ұлттық аренада «Қайрат» Қазақстан чемпионаты мен Кубогында жеңістерін жалғастырды. ==== Жеке базаның құрылуы ==== Бұл маусым жанкүйерлер мен серіктестердің қолдауының маңыздылығын айқындап, клубтың жеке спорттық базасының қажеттілігін көрсетті. Мәдениет және демалыс саябағы аумағында «Қайрат» заманауи базасы құрылып, онда жаттығу алаңдары, тренажер залы, асхана және медициналық пункт қамтылды. Кәсіби клубтың қалыптасуы және кейіннен спорттық кешеннің құрылысы АФК «Қайрат» президенті Қайрат Оразбековтың анасы – Күләш Айтмолданқызы Оразбекова мен клуб вице-президенті Ануар Оразбековтың қолдауының арқасында жүзеге асты. Олар жаңа кешеннің құрылысына М. Горький атындағы саябақтың маңындағы ең қолайлы жер учаскесін ұсынып, бұл орын барлық экологиялық талаптарға сәйкес келді. Жобаның өзі УЕФА сарапшыларының бес балдық бағалауынан сәтті өтті. Сондай-ақ футзалға қызығушылық артып келе жатқан спорт түрі ретінде насихаттау және осы саладағы кадрларды даярлау мақсатында балалар футзал мектебі ашылды. ==== Алғашқы УЕФА медалі ==== 2007/08 маусымында «Қайрат» алғаш рет Еуропаның үздік төрт клубының қатарына енсе, 2008/09 маусымында клуб алғаш рет еуропалық қола жүлдені иеленді. 2008/09 маусымында «Қайрат» УЕФА кубогында үшінші орын алып, алғашқы еуропалық медальдарына қол жеткізді. Бұл жетістікке жаңа жаттықтырушы — қатаң тәртібі мен жоғары жұмыс стандарттарымен танымал бразилиялық Жоао Барбоза елеулі үлес қосты. Оның басқаруымен команда алғашқы маусымда-ақ айтарлықтай табыстарға қол жеткізді. «Қайрат» өз науқанын Бельгияда Элиталық раундтан бастады, онда «Аксьон 21» (Бельгия), «Горица» (Словения) және «Эра-Пак» (Чехия) клубтарымен кездесті. Команда словениялықтар мен чехтарды сенімді түрде жеңіп, бельгиялықтармен тартысты ойында тең түсті, бұл жартылай финалға шығуға мүмкіндік берді. Финалдық төрттік [[Екатеринбург|Екатеринбургте]] өтті, онда Еуропаның үздік командасы атағына испандық [[Интервью Бумеранг (футзал клубы)|«Интервью Бумеранг»]], ресейлік [[Синара (футзал клубы)|«ВИЗ-Синара»]] мен «Динамо», сондай-ақ «Қайрат» таласты. Жартылай финалда «Қайрат» мадридтік клубқа 0:5 есебімен жол берсе де, үшінші орын үшін өткен ойында мәскеулік «Динамоны» 1:0 есебімен жеңіп, қазақстандық футзал тарихындағы алғашқы еуропалық медальды жеңіп алды. 2009/2010 маусымында «Қайрат» құрамында өзгерістер болды. Команданың негізгі ойыншылары, қақпашы Густаво мен қорғаушы Рафаэль, [[Жаңасібір]]дің [[Сибиряк (футзал клубы)|«Сибиряк»]] клубына ауысты. Сондай-ақ Какау, Мессиас, Жильдемарио және Самохвалов командадан кетті. Олардың орнына клуб басшылығы тәжірибелі футболшыларды, оның ішінде Гуга мен Андерсонды шақырды. Жаңа ойыншылар қатарында қатал қорғаушы Катата мен әмбебап ойыншы Лео ерекше көзге түсті, олар командада ұзақ уақытқа қалды. Сол маусымда қазақстандық ойыншылар [[Серік Жаманқұлов]] пен [[Дінмұхамбет Сүлейменов]] те өздерін көрсете бастады, және олар біртіндеп клубтың негізгі ойыншыларына айналды. ==== 2010–11 маусым ==== 2010/11 маусымында «Қайрат» тағы да УЕФА кубогының қола жүлдесін алды. Клуб маусымды құрамды күшейтуден бастады, екі дүркін УЕФА кубогы иегері Келсонды, тәжірибелі қақпашы Жеронимо мен жылдам шабуылшы Лео Сантануды шақырды. Өткен маусымдағы сәтсіздіктерден кейін клуб басшылығы УЕФА кубогының Элиталық раундын Алматыдағы жаңартылған Балуан Шолақ спорт сарайында өткізу туралы шешім қабылдады, бұл ұсыныс Еуропалық федерация тарапынан қолдау тапты. Элиталық раундта «Қайрат» «Слов-Матик» пен польшалық «Академия» командаларын сенімді түрде жеңіп, грузиялық «Ибериямен» тең ойнап, Финалдық төрттікке жолдама алды. Алматыда өткен жартылай финалда «Қайрат» «Спортингпен» кездесіп, екінші таймда есепті теңестіргенімен, қарсылас команда шешуші гол салып, қазақстандық команданы титул үшін күрестен шығарды. Үшінші орын үшін өткен матчта «Қайрат» пенальти сериясында «Бенфиканы» жеңіп, Қазақстанға қола медаль алып келді. ==== 2011–12 маусым ==== 2011/2012 маусымында «Қайрат» құрамды нысаналы түрде күшейтуге назар аударып, әмбебап ойыншы Алешандрены және шабуылшылар («столбтар») Андре мен Фумасаны қосты. Алайда, УЕФА кубогының жеребесі қиындық тудырып, команданы Мәскеудегі дәстүрлі қарсыластары «Динамо» Мәскеумен бір топқа орналастырды. Топта сондай-ақ сербиялық «Экономац» және бельгиялық «Шателино» командалары болды. Турнир «Қайрат» үшін Андре мен Алешандренің арқасында «Шателинодан» (3:2) сенімді жеңіспен басталды, содан кейін «Экономацты» да Андре мен Лео Сантананың сәтті ойынымен жеңді. Мәскеудің «Динамосымен» шешуші матч өте тартысты өтті: ойынның екінші минутында Фернандиньо алаң иелерінің пайдасына есеп ашты. Лео есепті теңестірмек болғанымен, оның соққысы қақпа бағанына тиді. Екінші таймда Фумаса есепті теңестіріп, көп ұзамай Алешандре «Қайратты» алға шығарды. Алайда ойынның соңғы секундтарында Сирило гол соғып, «Динамоны» Финалдық төрттікке шығарып, «Қайратты» жарыстан тыс қалдырды. ==== УЕФА Чемпиондар лигасының жеңімпазы ==== ==== 2012–13 маусым ==== 2012/13 маусымы алматылық «Қайрат» үшін тарихи кезеңге айналып, клуб алғаш рет [[Футзалдан УЕФА Чемпиондар Лигасы|УЕФА кубогын]] жеңіп алды. Қазақстан футболының жүз жылдығы аясында клубта елеулі өзгерістер болды: жазда команда құрамына негізгі ойыншылардың біріне айналған Жоан қосылды, ал Финалдық төрттікке екі ай қалғанда бас жаттықтырушы Жоао Барбоза ресейлік «Сибиряк» клубына ауысып, қызметінен кетті. Нәтижесінде, клубтың бұрынғы ойыншысы әрі тарихындағы ең үздік легионерлердің бірі Какау бас жаттықтырушы болып тағайындалды. Команданың басты сынағы [[Тбилиси|Тбилисиде]] өткен [[Барселона (футзал клубы)|«Барселонамен»]] жартылай финал болды. Фумасаның шабуылдағы шебер ойыны мен қақпашы [[Игита|Игитаның]] сәтті өнер көрсетуінің арқасында «Қайрат» жеңіске жетіп, финалға жолдама алды. Финалда қазақстандықтар фаворит саналған мәскеулік «Динамомен» кездесті. Қиын тартыс пен алматылықтардың азғантай басымдығына қарамастан, ойын «Қайраттың» жеңісімен аяқталды. ==== 2013–14 маусым ==== 2013/14 маусымында алматылық «Қайрат» Константин Еременко кубогының жаңа турниріне қатысты. Бұл турнирге Ресей, Украина, Балтық елдері, Чехия және Қазақстанның үздік клубтары біріктірілді. Турнир екі топтық кезеңнен және Алматыда өткен Финалдық төрттіктен тұрды. Шешуші кезеңге ресейлік [[Синара (футзал клубы)|«Синара»]], [[Газпром-ЮГРА (футзал клубы)|«Газпром-ЮГРА»]], [[Тюмень (футзал клубы)|«Тюмень»]] және алаң иелері «Қайрат» өтті. Жартылай финалда алматылықтар «Газпром-ЮГРАНЫ» 6:5 есебімен жеңіп, финалда «Синараны» 5:1 есебімен ұтып, алғашқы Константин Еременко кубогын иеленді. Жергілікті чемпионатта Какау жаттықтырған команда табысты өнер көрсетіп, УЕФА кубогының Финалдық төрттігіне өтті. Үздік командалар қатарында испандық «Барселона», әзербайжандық [[Араз (футзал клубы)|«Араз»]], ресейлік [[Динамо (футзал клубы)|«Динамо»]] және «Қайрат» болды. Жартылай финалда «Қайрат» «Динамоға» жол берсе, «Барселона» финалда ресейлік клубты 5:2 есебімен овертаймда жеңіп, өз атағын қайтарды. Турнир иелері «Араз» жартылай финалда «Барселонаға» пенальти арқылы есе жіберіп, үшінші орын үшін өткен матчта «Қайратты» жеңіп, алматылықтардың қатысуын осы кезеңде аяқтады. ==== 2014–15 маусым ==== 2014/15 маусымында алматылық «Қайрат» Мәскеудің «Динамосын» өз алаңында жеңіп, континенталь кубокты иеленіп, әлемнің үздік клубы атағына қол жеткізді. УЕФА кубогының Элиталық раунды да Алматыда өтті, мұнда команда жеңіске жетті, бірақ шабуылшы Же қарсыласымен қақтығысқан соң дисквалификацияға ұшырап, біраз ойыннан тыс қалды. Соған қарамастан, команда қайта құрылып, Лиссабонда өткен Финалдық төрттікке жаңа дайындықпен келді. Жартылай финалда «Динамомен» өткен матчта «Қайрат» жеңісті жоғалта жаздады: мәскеуліктер соңғы отыз секундта екі доп айырмасын қысқартып, ойынды овертаймға жеткізді. Дегенмен, «Қайрат» күш жинап, сенімді ойын көрсете отырып, финалға өтті, онда олар «Барселонамен» — көптен күткен «арман финалында» кездесті. Бұрын каталондықтар сапында ойнаған Игор жеңіс голын соқты, ал үздік ойыншы деп танылған Лео команданың бірлігін жеңістің кілті деп атады. === 2016–17 === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%" ! colspan="3" style="background:#d0e7ff;" |Соңғы матчтар нәтижесі |- |[[Ақтөбе (футзал клубы)|Ақтөбе]] |2:6 |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |- |[[Ақтөбе (футзал клубы)|Ақтөбе]] |0:0 |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |- |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |5:2 |[[Ақтөбе (футзал клубы)|Ақтөбе]] |- |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |3:1 |[[Ақтөбе (футзал клубы)|Ақтөбе]] |- |[[Аят (футзал клубы)|Аят]] |1:5 |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |- |[[Аят (футзал клубы)|Аят]] |4:6 |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |- |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |4:2 |[[Аят (футзал клубы)|Аят]] |} {| class="wikitable" style="text-align:center; width:60%" ! style="background:#d0ffd0; width:40px;" |№ ! style="background:#d0ffd0; width:160px;" |Клуб ! style="background:#d0ffd0; width:40px;" |О ! style="background:#d0ffd0; width:40px;" |Ж ! style="background:#d0ffd0; width:40px;" |Т ! style="background:#d0ffd0; width:40px;" |Ұ |- | style="background:#c7ffb3;" |1 |[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]] |20 |16 |2 |50 |- |2 |[[Жетісу (футзал клубы)|Жетісу]] |20 |13 |2 |41 |- |3 |[[Ақтөбе (футзал клубы)|Ақтөбе]] |20 |12 |2 |38 |- |4 |[[Аят (футзал клубы)|Аят]] |20 |11 |1 |34 |- |5 |[[Оқжетпес (футзал клубы)|Оқжетпес]] |20 |2 |3 |9 |} ===== Маусымның үздік мергендері ===== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:70%" ! style="background:#d0e7ff; width:40px;" |№ ! style="background:#d0e7ff; width:180px;" |Ойыншы ! style="background:#d0e7ff; width:40px;" |Ойын ! style="background:#d0e7ff; width:40px;" |Гол |- | style="background:#c7ffb3;" |1 |Тайнан (Қайрат) |13 |28 |- |2 |Хосеин Тайеби (Қайрат) |13 |24 |- |3 |Дуглас (Қайрат) |10 |17 |- |4 |Даниэль (Қайрат) |8 |14 |- |5 |Чингиз Есенаманов (Қайрат) |8 |10 |- |6 |Максим Першин (Қайрат) |7 |11 |- |7 |Саян Жаманқұлов (Жетісу) |6 |10 |- |8 |Эвертон Жаба (Қайрат) |6 |6 |- |9 |Алешандре (Қайрат) |5 |8 |- |10 |Зденек Дрот (Қайрат) |5 |8 |- |11 |Дінмұхаммед Нұрғожин (Қайрат) |4 |5 |} ==== 2023-2024 маусым ==== 2023 жылғы 26-29 қазан күндері Қайрат командасы УЕФА чемпиондар лигасының негізгі раундына қатысты. Қайрат клубы Дифферданж, Халадаш және Пальма клубтарымен 3-топқа түсті. Ойындар Пальма қаласында Palau Municipal d´Esports de Son Moix аренасында өтті. 26 қазан күні [[Люксембург]] елінің [[Дифферданж (футзал клубы)|Дифферданж]] клубын 4:2 жеңді, 27 қазан күні [[Мажарстан|венгриялық]] [[Халадаш (футзал клубы)|Халадаш клубымен]] 2:2 тең ойнап, ал 29 қазан күні [[Испания|испаниялық]] [[Пальма (футзал клубы)|Пальма клубымен]] 4:3 есебімен жеңілді. Осы нәтижелермен Қайрат клубы өз тобында екінші орын алып Элиталық раундқа жолдама алды. ==== 2024–2025 маусым ==== Қазақстандық Қайрат пен Семей клубтары Спортинг және Халадаш бір топқа түсті. Негізгі раунд ойындары 2024 жылғы 22-25 қазан күндері Алматыда Балуан Шолақ спорт кешенінде өтті. Қайрат үш ойында жеңіске жетіп, 9 ұпаймен элиталық раундқа топтан бірінші орыннан шықты. Бірінші турда венгриялық Халадашты 3:0, 2-турда Семейді 5:1 есебімен және соңғы турда Спортингті 3:2 есебімен жеңді. === 2024–2025 === 2025 жылғы желтоқсан айында Бразилияеың Фоз-ду-Игуасу қаласында Mundo do Futsal Experience 2025 форумы өтті. Форумда Қайрат футзал клубының президенті Қайрат Оразбеков футзалға сіңірген еңбегі үшін номинациясын жеңіп алды<ref>{{Cite web|title=Бразилияда қазақстандық маман футзал әлеміндегі беделді марапатқа ие болды|url=https://kaz.inform.kz/news/braziliyada-kazakstandik-maman-futzal-alemndeg-bedeld-marapatka-ie-boldi-2feb16/}}</ref>. {{Негізгі мақала|Футзалдан Қазақстан чемпионаты 2024-25}} {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%" |+'''[[Футзалдан Қазақстан чемпионаты|Футзалдан Қазақстан чемпионаты (ерлер), 2024/25]] — Турнир кестесі''' ! № !! Команда !! О (ойын) !! Ж (жеңіс) !! Т (тең) !! Ұ (ұтылыс) !! Доптар (С–Ж) !! Ұпай |- |1||[[Семей (футзал клубы)|Семей]]||40||33||4||3||170–76||103 |- |2||[[Қайрат (футзал клубы)|Қайрат]]||40||32||4||4||182–76||100 |- |3||[[Атырау (футзал клубы)|Атырау]]||40||19||11||10||131–97||68 |- |4||[[Аят (футзал клубы)|Аят]]||40||19||7||14||143–134||64 |- |5||[[Ақтөбе (футзал клубы)|Ақтөбе]]||40||17||10||13||133–111||61 |- |6||[[Шымкент (футзал клубы)|Шымкент]]||40||16||6||18||118–142||54 |- |7||[[Жетісу (футзал клубы)|Жетісу]]||40||15||6||19||134–152||51 |- |8||[[Бәйтерек (футзал клубы)|Бәйтерек]]||40||11||9||20||116–134||42 |- |9||[[Тұлпар (футзал клубы)|Тұлпар]]||40||9||2||29||72–145||29 |- |10||[[Астана (футзал клубы)|Астана]]||40||8||4||28||112–192||28 |- |11||[[Каспий (футзал клубы)|Каспий]]||40||6||7||27||117–169||25 |} == Клуб жетістіктері == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ! style="background:#003366; color:white; width:10%;" | Маусым ! style="background:#e6f2ff; color:black; width:15%;" | Қазақстан чемпионаты ! style="background:#cce6cc; color:black; width:15%;" | Қазақстан кубогы ! style="background:#ffe6b3; color:black; width:15%;" | УЕФА Чемпиондар лигасы ! style="background:#ffcccc; color:black; width:15%;" | Супер кубок ! style="background:#ffcccc; color:black; width:15%;" | Еременко кубогы !Әлем суперкубогы |- |1995 | | | | | | |- |1996 |style="background:#FFD700;" | Чемпион | | | | | |- |1997 | | | | | | |- |1998 | | | | | | |- |1999 | |style="background:#FFD700;" | Чемпион | | | | |- |2000 | |style="background:#FFD700;" | Чемпион | | | | |- |2001 | | | | | | |- |2002 | | | | | | |- |2003 | | | | | | |- |2004 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион | | | | |- |2005 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc;|1 деңгей. Группада 2 орын | | | |- |2006 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#003366; color:white; | ½ финал (4 орын) | | | |- |2007 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc;| Элит раунд. Группада 2 орын | | | |- |2008 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#003366; color:white; | ½ финал (4 орын) | | | |- |2009 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#CD7F32;" | 3 орын | | | |- |2010 |style="background:#FFD700;" | Чемпион | |style="background:#ffcccc;| Элит раунд. Группада 2 орын | | | |- |2011 |style="background:#FFD700;" | Чемпион | |style="background:#CD7F32;"| 3 орын | | | |- |2012 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc; |Элит раунд. Группада 2 орын |style="background:#FFD700;" | Чемпион | | |- |2013 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион | | |- |2014 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#003366; color:white; |4 орын |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |- |2015 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион | | |style="background:#D9D9D9;" |Вице-чемпион |- |2016 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc;|Элит раунд. Группада 2 орын | |style="background:#FFD700;" | Чемпион | |- |2017 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#CD7F32;"| 3 орын | |style="background:#FFD700;" | Чемпион | |- |2018 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc;|Элит раунд. Группада 2 орын | |style="background:#FFD700;" | Чемпион | |- |2019 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#D9D9D9;" |Вице-чемпион | | | |- |2020 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc;| Элит раунд. Группада 4 орын | | | |- |2021 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#003366; color:white; | ½ финал | | | |- |2022 |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc;|Элит раунд. Группада 3 орын | | | |- |2023 |style="background:#D9D9D9;" |Вице-чемпион |style="background:#FFD700;" | Чемпион |style="background:#ffcccc;|Элит раунд. Группада 4 орын | | | |- | style="background:#f2f2f2;" | 2024 | style="background:#FFD700;" | Чемпион | style="background:#D9D9D9;" | Вице-чемпион | style="background:#ffcccc;|Элит раунд. Группада 2-орын | style="background:#D9D9D9;" | Вице-чемпион | style="background:#D9D9D9;" | Вице-чемпион | |- |2025 | style="background:#FFD700;" |Чемпион | style="background:#FFD700;" |Чемпион |style="background:#D9D9D9;" |Вице-чемпион | | style="background:#D9D9D9;" |Вице-чемпион | |- |2026 | | | | | | |} == Бапкерлер == * {{ту|Бразилия}} Файсал Сааб (2005-2006) * {{ту|Бразилия}} Алесио да Силва (2007-2008) * {{ту|Бразилия}} Банана (2008-2011) * {{ту|Бразилия}} Какау (2012-2018) * {{ту|Бразилия}} Рикардо Кака (2018-2023) * {{ту|Испания}} Марлон Веласко (2023-2025) * {{ту|Бразилия}} Даниел Жуниор (2025-) == Ұлттық құрамада == === Қазақстан === * [[Игита]], * [[Дуглас Жуниор]], * Лео, * Тайнан, * Эдсон * [[Дінмұхамед Сүлейменов]] * [[Серік Жаманқұлов]], * [[Шыңғыс Есенаманов]], * [[Дәурен Тұрсағұлов]], * [[Біржан Оразов]], * [[Арнольд Кнауб]], * [[Альберт Ақбалықов]], * [[Нарун Серіков]], * [[Жахангир Рашит]] === Бразилия === ==Сыртқы сілтемелер== *[https://www.afckairat.kz/ Ағымдағы ресми сайты] *[http://www.kairat-futsal.kz/ Ескі сайты]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722142335/http://www.kairat-futsal.kz/ |date=2011-07-22 }} *[http://www.futsalplanet.com/almanac/almanac-02.asp?cluid=7212 FutsalPlanet:Club profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105223819/http://www.futsalplanet.com/almanac/almanac-02.asp?cluid=7212 |date=2014-11-05 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Kairat}} [[Санат:Алматы спорты]] [[Санат:Қайрат (футзал клубы)]] [[Санат:Футзалдан Қазақстан чемпионаты]] {{Қазақстандағы футзал}} {{Футзалдан Қазақстан кубогы}} ck22byythh6h133ot4la2ed4shfb13w 0 38835 3629719 3618779 2026-07-14T08:04:39Z Қатысушы Апельсин 121973 Кім атаңның басы j-ны ʤ қылған; тағы даталарды дұрыстауға тырыстым 3629719 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kultigin Monument of Orkhon Inscriptions.jpeg|thumb|right|200px|Орхондағы [[Күлтегін ескерткіші]] - Орхон мұражайы, Хархорин, [[Моңғолия]]]] '''Көне түркі жазбалары''' немесе '''Орхон-Енисей жазбалары''' — б.з. [[VIII ғасыр|VIII ғ.]] — [[X ғасыр|X ғғ]] аралығындағы [[Түркілер|түркі тайпалары]]ның тасқа қашап жазған жазбалары. == Зерттелу тарихы == Ескерткіштер туралы мәліметтер тұтқынға түскен швед офицері Иоганн Страленбергтің жазбаларында кездеседі, ол Енисей өзенінің бассейніндегі белгісіз жазулар бар тастар туралы хабарлаған; бұл туралы ғалым Мессершмидт те мәлімет береді. Уақыт өте келе бұл ескерткіштер туралы мәліметтер жиналғанымен, оларды ешкім оқи алмады. Бұл ескерткіштерді қалдырған халық туралы ешкім білмеді. XIX ғасырдың бірінші ширегінде Григорий Спасский өзі шығарған «Сібір вестнигі» журналында сол уақытта жиналған бұл тастар туралы мәліметтерді жариялады. Оның бұл мақаласы латын тіліне аударылып, басқа елдердің ғалымдарына қолжетімді болды. 1889 жылы фин ғалымдары енисей жазуларының атласын басып шығарды. Бұл ескерткіштердің алфавиті ашылмай тұрып, фин ғалымдары енисей мәдениетінің ескерткіштерін фин халқына тиесілі деп санаған. Кейіннен белгілі болғандай, бұл пікірлер қате болып шықты. Сол 1889 жылы орыс зерттеушісі Н. М. Ядринцев бұрынғы белгісіз жазулары бар ескерткіштердің табылған жерлерінен алыста — Моңғолияда, Қошо-Цайдам алқабында, Орхон өзенінің жағасында (Селенгаға, ал Селенга Байкалға құяды) — енисей ескерткіштерімен салыстырғанда әлдеқайда үлкен ескерткіштерді тапты және бұл жазулар екі түрлі мәнге ие болды. Бұл ескерткіштерде белгісіз таңбалармен қатар қытай жазулары да болды. Осы «қытайлық» мәтіндерден, мысалы, бір (екі мағыналы) ескерткіштің 732 жылы түркі қағаны мен оның ағасына арналып қойылғаны анықталды. Егер бұрын Енисей өзенінің бассейнінде табылған бұл белгісіз жазулары бар ескерткіштер енисейлік деп аталған болса, енді Н. М. Ядринцевтің табыстарынан кейін оларды орхондық немесе орхон-енисейлік деп атай бастады Н. М. Ядринцевтің ізін жалғастыра отырып, 1890 жылы Орхон өзеніне, Моңғолияға фин археологиялық экспедициясы аттандырылды, ал 1891 жылы сол жерге Санкт-Петербургтен Ғылым Академиясының мүшесі академик В. В. Радлов басқарған экспедиция жіберілді. 1892 жылы осы екі экспедицияның нәтижелері жарияланды, ол екі үлкен атлас түрінде шықты, онда белгісіз жазулардың суреттері, қирандылардың жоспарлары, географиялық карталар және т.б. бар еді. Енді ғалымдар бұл белгісіз жазуларды толықтай оқуға мүмкіндік алды. Бұл ескерткіштерді дат ғалымы профессор Вильгельм Томсен 1893 жылы оқи алды. Біздің академик В. В. Радлов та бұл жазуларды дешифрлеумен айналысты және В. Томсенге қарағанда кейбір әріптерді ертерек аша алды. Егер В. Томсенге дейін ғалымдар бұл белгісіз жазуларды Енисейден Орхонға дейінгі жазбалар арқылы белгілі алфавит белгілерінің көмегімен оқып келсе, профессор В. Томсен мүлде басқа жолмен жүрді. В. Томсен барлық алфавиттерді елемей, әріптердің өзара қатынасын терең зерттеуге тырысты. В. Томсен үшін кейбір әріптердің басқа әріптермен бірге жиі кездесетінін байқау маңызды болды, ал басқалары олай емес еді. Бұл В. Томсенді әріптерді алдыңғы және артқы қатардағы дыбыстардың саны бойынша екі сыныпқа бөлуге әкелді. Бұл ой оны түркі тілдеріне жақындатты. В. Томсен белгісіз әріптерді зерттей отырып, орхон жазбаларынан «түрік», «тәңір» және басқа да сөздерді анықтай алды, және ақырында, 1893 жылғы 25 қарашада, ол Енисей мен Орхон жағалауындағы бұрын белгісіз жазулардың толық алфавитін тапты. В. В. Радлов В. Томсеннің ашқан жаңалығын пайдаланып, осы үлкен жазулардың алғашқы аудармасын жасады. Н. М. Ядринцев ашқан Орхон жағалауындағы ескерткіш түркі қағаны Мойыншораға (734 жылы қайтыс болған) және оның інісі Күлтегінге (732 жылы қайтыс болған) арналғаны белгілі болды. Осылайша, көшпелі мемлекеттердің тарихы үшін жаңа дереккөз табылды, бұған дейін тек қытай жылнамаларынан ғана мәлімет алынған еді. Бұл ескерткіштерден этнографиялық тұрғыдан да көптеген материал алуға болады. Алдымен, олар діни әдет-ғұрыптармен байланысты. Ханның қабір тасы әдетте қайтыс болған ханның бейнесімен безендірілген, обелиск жанында жиі қойылатын тастар — біз археологияда "тас мүсіндер" деп атайтын адамдардың бейнелері тұрғызылған.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. ISBN 9965-08-235-9</ref> Осылайша, бұл өлтірілгендердің өз жеңімпазымен о дүниеде байланысы бекітілген. Ескерткіш мәтіндерінен VIII ғасырдағы түріктердің бүкіл мемлекеттік құрылымымен, олардың дінімен және т.б. танысуға болады. Қызығы, ескерткіштерде мынадай сөз тіркестері кездеседі: «Оған (яғни ескерткішке) қарап, сендер, даңқты түрік басшылары мен халық, біліңдер...», «Оған қарап, есте сақтаңдар...» және т.б. Демек, ескерткішті жасаушылар оны оқитын түріктерге арнап, оларға өз жазбаларында жүгінген. 1891 жылы Онин өзенінің бойында Н. М. Ядринцев үлкен ескерткіш ашты, ол «Онин ескерткіші» деп аталады. 1897 жылы Д. А. және Е. Клеменц Селенга өзенінің бойындағы Налайха пошта станциясында Тоныкөкке арналған үлкен ескерткіш тапты, ол үш түрік қағанының кеңесшісі болған: Елтеріс (692 ж. қайтыс болды), Қапаған (716 ж. қайтыс болды) және Мойыншор (734 ж. қайтыс болды). 1896–1897 жылдары Талас өзенінің бассейнінде (Қазақ Республикасы), Аулие-ата қаласының (қазіргі Жамбыл қаласы) маңында В. А. Каллаур және фин археологы Гейкель (Мунк және Доннермен бірге) руналары бар бес тасты (V—VI ғғ.) тапты. Оларды В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, А. Гейкель, Ю. Немет және С. Е. Малов аударып, жариялады. Оңтүстікқырғыз далаларынан Мемлекеттік Эрмитажда руналық белгілері бар тастар мен саз құмыралар табылған. Руналар табақтарда, құмыраларда, иіру аспаптарында және т.б. Алтай, Хакасия және Тува аймақтарында кездеседі. Бурятияда руналық жазуы бар екі тас иіру аспабы табылды. Жазуды М. Резанен және С. Е. Малов оқыған. 1799 жылы Венгрияның Әулие Николай ауылында руналық жазуы бар алтын ыдыстар табылған үлкен қазына табылды. Жазудың әріптері талас ескерткіштерінің әріптеріне ұқсас болды. Алтын ыдыстардағы жазуды профессор Ю. Немет оқыған. Ол бұл жазуды X ғасырдың басына жатқызды және оны печенегтерге тиесілі деп санады. Мемлекеттік Эрмитажда Ачик-таш (қазіргі Александр, қазір Қырғыз жотасы) ауылынан руналық белгілері бар ағаш таяқша сақталған. Түркі руналық жазуы сияқты жазу үшін ең қолайлы материал ағаш болар еді, бірақ уақыт бұрынғы осындай жазбалардың ағаш секілді әлсіз материалдарда сақталуына кедергі келтірді деп ойлауға болады. Бұл таяқша — осындай жазудың жалғыз үлгісі болып табылады. Таяқшадағы жазуды С. Е. Малов оқыған. 1914—1918 жылдардағы бірінші империалистік соғыс алдында Қытай Түркістанында жүргізілген археологиялық қазбалар нәтижесінде түркі руналары бар қағаз фрагменттері табылды. Сонымен қатар, А. Стейн тауынан Дунхуанда табылған кішкентай кітапша (100 бетке дейін) Томсенмен аударылған. Бұл шығарма шамандық мазмұнда болған: жоралғылар мен белгілер түркі руналарының ең көне фрагменттері сақталған. Академик С. Ф. Ольденбург Турфан оазисінен түркі руналарымен жазылған бір құқықтық құжатты алып шықты. Ескерткіш академик В. В. Радловтың басшылығымен жарияланып, аударылды. Турфан оазисінен алынған руналары бар бірнеше қағаз фрагменттері (Турфан және Идикут-шехри ауылдарынан) Прус археологиялық экспедициясы арқылы табылған. Фрагменттердің мазмұны манихейлік сипатта, бір жапырақта тастардың сиқырлы қасиеттерінің сипаттамасы (сиқырлы минералогия) бар — бұл мәтіндер В. Томсен, А. Лекок және Ф. В. К. Мюллер арқылы жарияланды. ==Орхон-Енисей жазбаларының мазмұны == Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен алғанда орта көлемдегі кітапты құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағырапиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы қағандардың жорықтары жыраулық-жорықтық үлгідегі әдемі, көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне Түркілер мен Көк Түркілер дәуіріндегі болған оқиғалар сипатталып, жағырапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен орналасу, таралу аймағы көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған. Орхон-Енисей жазбалары [[Шығыс Түркі қағанаты]]ның қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Тасқа жазылған ескерткіштерде негізінен [[Түрік қағанаты]], оны билеген қағандар, олардың ерлігі жайында сөз болады. «Күлтегін» және «Тоныкөк» жырлары өткен дәуірден нақты мәлімет беруге арналған тарихи деректер. «Күлтегін» жырының басты идеясы – Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп көрсету. «Күлтегін» жырының авторы – Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді. Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында '''сегіз оқиға''' баяндалған. * Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі, * Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді, * Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары, * Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме, * Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде, * Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну, * Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде, * Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады. === Тоныкөк === Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын алады. Ол Елтеріс қаған, Бөгі қаған және Білге қағандарға кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік қағанатына төрт жағынан жау қаптағанда, Тоныкөк ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де қағандарға көмектесіп отырды. Орхон жазба жәдігерліктері ішінде «Тоныкөк» жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы бөлек, оны Тоныкөктің өзі жазған деген болжам бар. Екіншісі – руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген көркем туынды деп таныды. ==Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы== Көне Түркі жазулары немесе Көне түркі алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады. Негізінен 8-10 ғасырларда үлкен аймаққа таралған Көне Түркі жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды: # Енисей ескерткіштері. # Талас ескерткіштері. # Орхон ескерткіштері. Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және жалпы жазу таңбаларының қолданылуы арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы Енисей-Лена бойынан, Сібірден, Байкал аймағынан Моңғолия далаларына, Орхон жеріне, одан Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жазылу үрдісі, таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі. # [[Енисей жазба ескерткіштері|'''Енисей ескерткіштеріне''']] Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары) аймағынан және Ресейдің батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс бойынан табылған жазулар жатады. Бұл аймақтан табылып отырған көне Түркі жазба ескерткіштердің жалпы саны қазіргі кезде шамамен 150-дей. # '''Талас ескерткіштері.''' Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен Қырғызстан аймақтарына таралған, соның ішінде көп шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты. # '''Орхон ескерткіштері.''' Моңғолиядағы Орхон, Селенг, Тола өзендерінің бойынан және Ресейдегі Минусинск ойпатынан табылған ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі 8 ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты. Алайда ең көлемді, ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа жатады. Бұның ішінде тарихи құндылығы жағынан «[[Елтеріс қаған|Құтлығ қаған]]», «[[Білге қаған ескерткіші|Білге қаған]]», «[[Күлтегін ескерткіші|Күлтегін]]», «[[Тоныкөк жазба ескерткіші|Тоныкөк]]», «[[Күлі Чор]]» және «[[Мойын Чор]]» ескерткіштерінің орны ерекше. Яғни Көне Түркі жазулары 8 ғасыр аралығында Сібір, Моңғолия, Шыңжаң, Қазақстан, Қырғызстан және Оңтүстік Ресей жерінде кеңінен қолданылғаны туралы қорытынды шығаруға болады. Бұл көрсетіліп отырған тарихи мезгіл (8 ғасыр) мен оның таралған үлкен аймағы Ұлы Түркі қағандығы, одан бөлінген Батыс және Шығыс Түркі, Түргеш, Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші Түркі қағандығы) мемлекеттерінің аумағы мен өмір сүрген дәуіріне сәйкес келеді. Бұдан басқа қазіргі ғылымға Көне Түркі жазуларының Тибет аймағындағы және Еуропалық даладаларғы нұсқалары белгілі. ==Көне түркі жазба ескерткіштері== [[Сурет:Kyzyl orkhon inscription.jpg|200px|thumb|right]]'''Көне түркі жазуы''', ''түркі руникалық жазба ескерткіштері'' – 8–10 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, [[көне түркі әліпбиі]]ндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады. '''Иссык жазба ескерткіш'''— сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (б. з. д. 5—4 г.). [[1970]] ж. Ӏле өңірінің тау бектеріндегі Есік қаласы іргесіндегі Сақ заманынан қалған үлкен қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс тостағанша табылған. Оның сырт жағына руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы — біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне түркі тілі екендігін, екіншіден, бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік жазуы болғанын дәлелдейді: '''Могoилян жазба ескерткіш''' — Орхон өзені бойынан табылған көне түркі ескерткіші. Ескерткіш [[Құтлұғ Қаған|Құтлұғ(Қабаған) қағанның]] баласы Могилянға арналған, мәтінін жазған Иоллығ Тегін, оны тапқан Н. М. Ядринцев, алғаш рет оқыған [[Радлов Василий Васильевич|В. В. Радлов]]. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған. '''Мойунчур ескерткіші''' — [[Орхон-Енисей жазбалары|Орхон-Енисей көне түркі жазуымен]] 759 ж. жазылған ескерткіш. Оны Солтүстік Моңғолияда [[1909]] ж. тапқан Г. И. Рамстедт. Ол — ескерткіш мәтінін немісше аударып, [[1913]] ж. жариялаған. Бұл еңбекті Н. Оркун түрік тіліне, С. Е. Малов [[1959]] ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш "Селенге тасы" деп те аталады. Мойун-чур сол кездегі ұйғыр мемлекетінің ханы болған. Ескерткіш мәтінінде жер-су, адам, тайпа, халық ([[Ұйғырлар|ұйғыр]], [[Оғыздар|оғыз]], [[Тоғыз-Оғыз|тоғыз]], [[Татарлар|татар]], [[қырғыз]], [[Түркеш қағандығы|түркеш]], [[Түріктер|түрік]], [[соғды]], [[қыпшақ]] т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште әңгіме оғыз тайпасының өкілі атынан баяндалады. '''Орхон ойма жазулары''' — Моңғолияның Орхон, Селенге өзендері бойынан табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінің құлпытастары, 7—8 ғғ. жазылған көне түркі руникалық ескерткіштері болып табылады. Оған Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чур, Мойун-чур т.б. ескерткіштер жатады. Ескерткіштер мен ондағы жазбаша деректерді ашып жариялаған — Н. М. Ядринцев, В. Томсен, В. В. Радлов. ===Қазақстан жерінде=== Соңғы отыз жыл ішінде Қазақстан жерінде де Көне түркі жазба ескерткіштерінің бар екендігі анықталды. Талас бойынан (Жамбыл облысы) төртбұрышты тас мөр мен дөңгелек тастың жарты сынығына бедерленген руникалық ойма жазулар, Іле бойынан ([[Алматы облысы]]) жартастарға қашалған руникалық жазу үш жерден табылды. Осы өңірден жүзіктегі руникалық жазу да анықталды. Сыр бойында ([[Түркістан облысы]]) ескі кенттердің орнынан табылған саз балшықтан күйдірілген дөңгелек алқа, құмыра сияқты ойылған руникалық жазулар белгілі болды. [[Ертіс]] өңірінен екі қола айнадағы руникалық ойма жазудың ([[Шығыс Қазақстан облысы]]) бірін А.Н.Бернштам 1948 жылы жариялады. Сондай-ақ 1985 жылы Шығыс Қазақстаннан жартасқа қашалған руникалық жазу, ал 1987 жылы бауға тағылған мөрдің табанына ойылған руникалық жазу табылды [[Жайық]] өңірінен ([[Ақтөбе облысы]]) анықталған қола айнадағы руникалық жазу 1986 жылы жарияланды. К. т. ж. е-нің тілін зерттеп, зор үлес қосқан ғалымдар – В. Томсен, Радлов, П.М.Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е.Малов, В.М.Насилов, И.А.Батманов, А.Н.Кононов, Дж.Клоусон, Т.Текин, т.б.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Көне Түркі әліппесі == {| class="wide" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ Көне Түркі әліппесі («Алтын ғасыр» мерзімі) ! colspan="3" align="center" | Қолдануы || colspan="2" align="center" |Нышандар || colspan="4" align="center" |Транслитерация және транскрипция |- align="center" | colspan="3" rowspan="4" |дыбыстылар|| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter A.svg|20px]]|| colspan="2" |a, e || colspan="2" |{{IPA|/a/}}, {{IPA|/e/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter I.svg|20px]]|| colspan="2" |ı, i || colspan="2" |{{IPA|/ɯ/}}, {{IPA|/i/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter O.svg|20px]]|| colspan="2" |o, u || colspan="2" |{{IPA|/u/}}, {{IPA|/o/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter U.svg|20px]]|| colspan="2" |ö, ü || colspan="2" |{{IPA|/ø/}}, {{IPA|/y/}} |- align="center" | rowspan="23" |дыбыссыздар|| rowspan="16" |тіркесуі|| rowspan="9" |дыбыстылармен:<br />(¹) — жуан,<br />(²) — жіңішке<br />ретімен|| [[Image:Old Turkic letter B1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter B2.svg|20px]]||B¹ ||{{IPA|/b/}}|| B²|| {{IPA|/b/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter D1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter D2.svg|20px]] || D¹|| {{IPA|/d/}}|| D²|| {{IPA|/d/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter G1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter G2.svg|20px]] || G¹ ||{{IPA|/ɣ/}}|| G² ||{{IPA|/g/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter L1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter L2.svg|20px]] || L¹ ||{{IPA|/l/}}|| L² ||{{IPA|/l/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter N1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter N2.svg|20px]] || N¹ ||{{IPA|/n/}}|| N² ||{{IPA|/n/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter R1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter R2.svg|20px]] || R¹ ||{{IPA|/r/}}|| R² ||{{IPA|/r/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter S1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter S2.svg|20px]] || S¹ ||{{IPA|/s/}}||S²|| {{IPA|/s/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter T1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter T2.svg|20px]] || T¹ ||{{IPA|/t/}}||T²|| {{IPA|/t/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter Y1.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter Y2.svg|20px]] || Y¹ ||{{IPA|/j/}} ||Y²|| {{IPA|/j/}} |- align="center" | тек (¹) — Q<br />тек (²) — K|| [[Image:Old Turkic letter Q.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter K.svg|20px]] || Q ||{{IPA|/q/}} || K|| {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="6" |барлық<br />дыбыстылармен|| colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter CH.svg|20px]] || colspan="2" | -Ç || colspan="2" |{{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter M.svg|20px]] || colspan="2" | -M|| colspan="2" | {{IPA|/m/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter P.svg|20px]] || colspan="2" | -P|| colspan="2" | {{IPA|/p/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SH.svg|20px]] || colspan="2" | -Ş || colspan="2" |{{IPA|/ʃ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter Z.svg|20px]] || colspan="2" | -Z || colspan="2" |{{IPA|/z/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter NG.svg|20px]] || colspan="2" | -NG || colspan="2" |{{IPA|/ŋ/}} |- align="center" | rowspan="7" |тіркелімдер|| rowspan="3" | + дыбысты || colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter ICH.svg|20px]] || colspan="2" | IÇ, ÇI, Ç || colspan="2" |{{IPA|/iʧ/}}, {{IPA|/ʧi/}}, {{IPA|/ʧ/}} |- align="center" | colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter IQ.svg|20px]] || colspan="2" | IQ, QI, Q|| colspan="2" | {{IPA|/ɯq/}}, {{IPA|/qɯ/}}, {{IPA|/q/}} |- align="center" | [[Image:Old Turkic letter OQ.svg|20px]] || [[Image:Old Turkic letter UK.svg|20px]] ||OQ, UQ,<br />QO, QU, Q||{{IPA|/oq/}}, {{IPA|/uq/}},<br />{{IPA|/qo/}}, {{IPA|/qu/}}, {{IPA|/q/}}||ÖK, ÜK,<br />KÖ, KÜ, K||{{IPA|/øk/}}, {{IPA|/yk/}},<br />{{IPA|/kø/}}, {{IPA|/ky/}}, {{IPA|/k/}} |- align="center" | rowspan="4" | + дыбыссыз || colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter NCH.svg|20px]] || colspan="2" | -NÇ|| colspan="2" | {{IPA|/nʧ/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NY.svg|20px]] || colspan="2" | -NY || colspan="2" |{{IPA|/ɲ/}}, {{IPA|/nj/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter LT.svg|20px]] || colspan="2" | -LT|| colspan="2" | {{IPA|/lt/}}, {{IPA|/ld/}} |- align="center" | colspan="2" |[[Image:Old Turkic letter NT.svg|20px]] || colspan="2" | -NT || colspan="2" |{{IPA|/nt/}}, {{IPA|/nd/}} |- align="center" | colspan="3" | сөзбөлу нышаны || colspan="2" | [[Image:Old Turkic letter SEP.svg|20px]] || colspan="4" |жоқ |- align="center" | colspan="9" | (-) — тек сөз аяғында |} === Жазу әдісі === [[Image:Orkhon.svg|thumb|200px|Орхон-Енисей ескерткіштеріндеі ''[[Тәңір]]'' сөзінің жазылуы]] [[Сурет:Ongin inscription Bumin Qaghan.svg|нобай|[[Онгин жазбасындағы]] [[Бумын қаған|Бумын қаға]]<nowiki/>[[Бумын қаған|н]]<nowiki/>ға арналған жол]] «Алтын ғасыр» кезіндегі (VIII ғ. б.з.) әліппеге 38 [[таңба]] және сөзбөлу нышаны кіреді. Жазу бағыты дерелей, оңнан солға. Жіңішке мен жуан дыбыстылары жазуда айырылмайды, дыбыссыздардың бір бөлшегі артынан жіңішке не жуан дыбысты келгенін сыңар нышандармен белгіленген. Сөз бөлу нышаны сөз арасына қойылады, сөйлем соңы белгіленбейді. Бас-кіші әріпке айырылмайды.<ref>[[Қазақ тілі]]. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> === Оқу мысалы === [[Image:Old Turkic letter I.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter R2.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter NG.svg|15px]][[Image:Old Turkic letter T2.svg|15px]] — жазба '''T²NGR²I''' — транслитерация '''/teŋri/''' — транскрипция '''teñri''' — латын жазуымен == Тағы қараңыз == * [[Қазақ әліппесі]] * [[Бітік]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://irq.kaznpu.kz Түрк бітіг] * [http://www.obib.de/Schriften/AlteSchriften/alte_schriften.php?Runen/Orkhon/Runen.html~Text Köktürkische Schrift, Türkische Runen] * [http://gokturkanitlari.appspot.com/ Orkhon Inscriptions complete text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411140854/http://gokturkanitlari.appspot.com/ |date=2012-04-11 }} [[Санат:Түркі халықтарының жазуы]] [[az:Orxon abidələri]] [[es:Inscripciones de Orjón]] [[fa:سنگ‌نبشته اورخون]] [[mn:Руни бичиг]] [[nl:Orchoninscripties]] [[no:Orkhoninskripsjonene]] [[tr:Orhun Yazıtları]] 1lgu5fah17va1tbs90b2qkegsujnaxu 0 40926 3629784 2444909 2026-07-14T10:56:06Z 1nter pares 146705 3629784 wikitext text/x-wiki [[Сурет:П.А. Дубовцев М.Әуезовтің Абай спектакліндегі Ф.И. Долгополов рөлінде.jpg|thumb|right|200px|П.А. Дубовцев М.Әуезовтің Абай спектакліндегі Ф.И. Долгополов рөлінде]] '''Петр Алексеевич Дубовцев''' ([[29 желтоқсан]], [[1913 жыл|1913]], [[Ресей]], [[Барнауыл]] — [[17 қараша]], [[1988 жыл|1988]], [[Алматы]]) — актер, [[Бурятия]]ның (1963) және Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1964). == Өмірбаяны == * 1938 жылы [[Жаңасібір]] қаласындағы “Красный факел” драма театрының студиясын бітірген. * [[Ульяновск]], [[Иркутск]], [[Улан-Удэ]] театрларында актер. * 1984 жылдан Алматыдағы орыс драма театрында актер болып қызмет атқарды. == Рольдері == Алматыдағы орыс драма театры сахнасында Л.Г. Зориннің “Сарқылмас қайнар”, Н.Ф. Погодиннің “Үшінші шабыт”, М.Роговойдың “Жеңімпаз” және М.Ф. Шатровтың “Алтыншы июль” спектакльдерінде [[Ленин]] рөлін ойнаған. Дубовцев ойнаған басқа негізгі рөлдерінің арасында Достигаев (А.М.Горькийдің “Егор Булычов және басқаларында”), Иван Грозный (А.Н. Островский мен С.А. Геденовтың “Василиса Мелентьевасында”), Селищев (В.С. Розовтың “Сауыққойында”), Николай ІІ (А.Н. Толстой мен П.Е. Щеголевтің “Император қаскүнемдігінде”, т.б.) бейнелер бар. == Марапаттары == * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты ([[1967]]).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} [[Санат:29 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1913 жылы туғандар]] [[Санат:Барнауылда туғандар]] [[Санат:17 қарашада қайтыс болғандар]] [[Санат:1988 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Бурятияның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Бурятия театр актерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] mwbw2i04huq8r578hcyoxv59o5byaa5 0 42134 3629785 3606734 2026-07-14T10:56:23Z 1nter pares 146705 3629785 wikitext text/x-wiki '''Москалев Александр Иванович''' (2.8.1940, [[Ресей]], [[Жаңасібір]] облысы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1994). 1959 жылдан әскер қатарында болды. Алматыдағы Жоғарғы командалық шекара [[уч-щес]]ін (1966), [[Мәскеу]]дегі [[М.В. Фрунзе]] атындағы Әскери академияны (1973) бітірген. Қатардағы шекарашыдан [[ҚР]] Шекара әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары, [[штаб]] бастығы дәрежесіне дейін өсті. [[Қызыл Жұлдыз]] орденімен, көптеген [[медаль]]дармен марапатталған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} qnkzrq0x0tm7nubn75m1d2hlhe5x9ew 0 43250 3629543 2142785 2026-07-13T17:28:22Z Ерлан Дүйсенбин 180152 /* */ Қателерді түзедім. Параметрлерді ретке келтірдім. 3629543 wikitext text/x-wiki Нұр тоқай (Көк қашан) шайқасы, 1457 жылы Әбілхайыр хан мен ойрат Өзтемір тайшы әскерінің арасында болған. 15-ғасырдың бас кезінде пайда болған ойрат мемлекеттік бірлестігі бірден Моғолстанның шығыс шекараларына шапқыншылық жасай бастады. Ойрат (қалмақ) шонжарларын өз жайылымдарын кеңейтуге мүмкіндік беретін Жетісу ғана емес, Орталық Азиядағы отырықшы аудандар да қызықтырды. 15 ғасырдың 50-жылдары ойраттар Сыр бойындағы қалаларға шабуыл жасады. Нұр тоқай (көк қашан) шайқасы Әбілхайыр хандығының астанасы – Сығанақ қаласына таяу жердегі жазықта өтті.<ref>Бартольд В.В., Абулхаир, Соч., т. 2, ч. 2, М., 1964</ref> Нұр тоқай (көк қашан) шайқасында ойраттар толық жеңіске жетіп, Әбілхайыр хан өз әскерінен қалған аздаған қолмен Сығанақ қаласына келіп тығылды. Қарсылыққа кезікпеген қалмақтар Түркістан, Ташкент пен Шахрух қалаларының төңірегін тонауға кірісті. Кетерінде Өзтемір тайшы Әбілхайыр ханмен аса ауыр бітім жасасты. Осы жеңілістен кейін Әбілхайыр хандығынан көшпелі тайпалар бөлініп кетті.<ref>Ахмедов Б.А., Государство кочевых узбеков, М., 1965</ref> == Сілтемелер == *[[Қазақ энциклопедиясы]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] {{stub}} 10nawm0pz09rbvj9u5p8a95lnq7tt8y 3629544 3629543 2026-07-13T17:29:21Z Ерлан Дүйсенбин 180152 /* */ Қателерді түзедім. Параметрлерді ретке келтірдім. 3629544 wikitext text/x-wiki Нұр Тоқай (Көк қашан) шайқасы, 1457 жылы Әбілхайыр хан мен ойрат Өзтемір тайшы әскерінің арасында болған. 15-ғасырдың бас кезінде пайда болған ойрат мемлекеттік бірлестігі бірден Моғолстанның шығыс шекараларына шапқыншылық жасай бастады. Ойрат (қалмақ) шонжарларын өз жайылымдарын кеңейтуге мүмкіндік беретін Жетісу ғана емес, Орталық Азиядағы отырықшы аудандар да қызықтырды. 15 ғасырдың 50-жылдары ойраттар Сыр бойындағы қалаларға шабуыл жасады. Нұр тоқай (Көк қашан) шайқасы Әбілхайыр хандығының астанасы – Сығанақ қаласына таяу жердегі жазықта өтті.<ref>Бартольд В.В., Абулхаир, Соч., т. 2, ч. 2, М., 1964</ref> Нұр тоқай (көк қашан) шайқасында ойраттар толық жеңіске жетіп, Әбілхайыр хан өз әскерінен қалған аздаған қолмен Сығанақ қаласына келіп тығылды. Қарсылыққа кезікпеген қалмақтар Түркістан, Ташкент пен Шахрух қалаларының төңірегін тонауға кірісті. Кетерінде Өзтемір тайшы Әбілхайыр ханмен аса ауыр бітім жасасты. Осы жеңілістен кейін Әбілхайыр хандығынан көшпелі тайпалар бөлініп кетті.<ref>Ахмедов Б.А., Государство кочевых узбеков, М., 1965</ref> == Сілтемелер == *[[Қазақ энциклопедиясы]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тарих]] {{stub}} 58s4wv10bzkglbeli8spn3wa9677wub 0 43541 3629787 1421861 2026-07-14T10:56:44Z 1nter pares 146705 3629787 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Нефть.jpg|thumb|[[Мұнайлы алқаптар]]]] '''Батыс Сібір мұнай-газ алабы''' - [[Ресей|Ресей Федерациясының]] [[Түмен]], [[Томск]], [[Жаңасібір]], [[Омбы]] облыстары мен [[Краснояр]] өлкесінде орналасқан. Дүние жүзіндегі аса ірі мұнайлы-газды аймақтарға жатады. Аумағы 1,6 млн. км². Барлау және өндірістік игеру XX ғасырдың 50-60 жылдары басталды. Мұнда мұнай мен газ [[Орал]]дан [[Енисей]]ге, [[Мұзды мұхит]]тан [[Сарыарқа]]ға және [[Алтай]] тауларына дейінгі аралықты алып жатқан Батыс Сібір платформасы бетіндегі шөгінділерде кездеседі. Ол платформаның [[герцинид]]терден, [[каледонид]]терден, [[байкалид]]терден құралған іргетасы юра кезеңінен [[антропоген кезеңі]]не дейінгі платформалық қабат жыныстарымен жабылған (қалыңдығы 1 - 8 км). Бұлардың ішінде [[мұнай]] мен [[газ]] шоғырланған жыныстар - [[юра]] мен бор кезеңдерінің [[құмтас]]тары мен [[алевролит]]тері. Қалыңдығы 1-45 м болатын мұнайлы, газды қабаттар 1500 - 3000 м тереңдікте кездеседі. Бұл аймақта барлығы 250-дей мұнай-газ кендері ашылған. Ең ірілері: [[Самотлор]], [[Сургут]], [[Уренгой]], [[Ямбург]], т.б. {{wiki}} [[Санат:География]] {{stub}} ais7v3so0ob1vmke48b1ax1m39rdb8d 0 44278 3629788 2519734 2026-07-14T10:57:06Z 1nter pares 146705 3629788 wikitext text/x-wiki '''Владимир Кириллович Берус''' ''(1941 жылы, [[Ресей]], [[Жаңасібір облысы]], [[Карасук қаласында]] туған)'' – [[ауыл шаруашылығы]] ғылымының докторы ''(1996 жылы)''. [[Алматы Зоотехника-Малдәрігерлік институтын]] бітірген ''(1964 жылы)''. ''1964–66 жылдары'' [[Алматы облысы]] [[Балтабай]] ауылында зоотехник, ''1966–67 жылдары'' зоотехника-малдәрігерлік институтында аға лаборант, ''1967–75 жылдары'' кіші ғылыми қызметкер, ''1975–81 жылдары'' ғылыми қызметкер, ''1981 жылы'' аға ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер болып істеген. Берус 75 ғылыми-зерттеулер еңбектің авторы. ==Дереккөздер== [[Қазақ энциклопедиясы|“Қазақ Энциклопедиясы”]], 2 том {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1941 жылы туғандар]] {{stub}} gv7ajh9fl4ehzkix490n0hakioka97b 0 44794 3629465 2644084 2026-07-13T12:28:44Z ~2026-39480-17 183436 нақты мәліметтер 3629465 wikitext text/x-wiki '''Хисымов Жүсіп''' (13.8.1938 жылы туған, [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]] [[Жанбай]] ауылы) — [[журналист]], Қазақстан дене тәрбиесіне еңбегі сіңген қайраткері (1988). Қазақстанның еңбегі сіңген жаттықтырушысы (1990), ҚР дойбы федерациясының президенті (2000). Қазақстан Республикасының құрметті [[спорт қайраткері]] (2004). Журналистер одағының мүшесі (1980), халықаралық [[спорт]] журналистері қауымдастығының (AҚPS) мүшесі. ҚазМУ-ды бітірген (1982). Республикалық “[[Теміржолшы]]” (1958 — 63), “[[Жас алаш]]” (1967 — 68), Атырау облысы “[[Коммунистік еңбек]]” (1969 — 70) газеттерінде әдеби қызметкер, Атырау облысы “Қайрат” ерікті спорт қоғамында бапкер (1970 — 72), [[Балықшы]] ауданы “Қайрат” ерікті спорт қоғамының төрағасы (1972 — 79), республикалық “[[Спорт]]” газетінде әдеби қызметкер (1980 — 91) және бөлім меңгерушісі (1991 — 96), Қазақ радиосында аға редактор (1996 — 99), “Спорт” газетінің Батыс өңіріндегі меншікті тілшісі (2000 — 03) және бас редактордың бірінші орынбасары (2003 — 05) қызметтерін атқарған. Шахмат есептерін құрастырудан өткен халықаралық байқаудың жүлдегері (1963), дойбыдан ұлттық дәрежедегі төреші (1969), шахматтан ұлттық дәрежедегі төреші (1970). С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1997). <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> '''Шығармалары''' "От Монтевидео до Сеула и Токио" (2002), "Кубок мира по футболу" (2003), "Алтын тұғыр" (2004), "Әмин"(2007), "Саңлақтар" (2010), "Өмір өткелдері"(2013), "Футболдан әлем чемпионаттарының шежіресі"(2013), "Жайықтар(2015)", "Ұрпағы бардың- айтары бар"(2015), "Беріштер шежіресі"(2017), "Аңыздар... Анекдоттар..."(2018), "Жалған дүние-ай..."(2018), "Білгенге маржан"(2018), "Қазақ шежіресі"(2020), "Тектіден текті туар..."(2024), "Беріштер шежіресі"(2025), "Білім бұлағы"(2025) ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} oq75cl008kpticxgcpezdk8lrg8cmmd 0 45284 3629789 2702621 2026-07-14T10:57:32Z 1nter pares 146705 3629789 wikitext text/x-wiki '''Александр Пахомович Казакевич''' (21.8.1889, [[Ресей]], [[Витебск облысы]], Чернецово селосы – 12.8.1959, [[Алматы қаласы]]) – опера әншісі, Қазақстанның халық артисі (1954; 1947 жылдан Қазақстанның еңбек сің. арт.). * 1917 жылы [[Санкт-Петербург универитеті]]нің физика-математика факультететін бітіріп, [[Санкт-Петербург консерваториясы]]ның опера әншілері курсында оқыды. * 1923–24 жылы Мәскеудегі [[Зимин опера театры]]ның, 1925 – 30 жылы [[Жаңасібір]], [[Пермь]], Свердловск, [[Самара]] (Куйбышев) опера театрларының, 1931 – 35 жылы [[Санкт-Петербург опера және балет театры]]ның әншісі болды. * 1935 – 59 жылы Алматыда [[Қазақ опера және балет театры]]нда әнші өнер көрсетті. Мұнда А.А. Зильбердің “Бекет” операсының премьерасында Осиптің партиясын орындады. Оның репертуарында: Борис, Пимен (М.Н. Мусоргскийдің “Борис Годуновында”), Кончак (А.П. Бородиннің “Князь Игорінде”), Мельник (А.С. Даргомыжскийдің “Су перісінде”), Мефистофель (Ш. Шуноның “Фаустында”), Сторожев (Т.Н. Хренниковтің “Дауылында”), Листницкий (И.Дзержинскийдің “Тынық Донында”), т.б. партиялар болды. Ұлы Отан соғысы жылдары концерттік бригада құрамында болып, майдандағы жауынгерлерге концерт берді. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:21 тамызда туғандар]] [[Санат:1889 жылы туғандар]] [[Санат:Витебск облысында туғандар]] [[Санат:12 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1959 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:КСРО опера әншілері]] [[Санат:XX ғасыр опера әншілері]] [[Санат:Императорлық Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультеті түлектері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] haa7tuqzmm022uwreh4qx7q3jlx7g7q 0 46013 3629790 3385738 2026-07-14T10:57:50Z 1nter pares 146705 3629790 wikitext text/x-wiki '''Мүсілім Ысмайылұлы Байтенов''' ([[1926]], [[Қарағанды облысы]] [[Қарқаралы қаласы]] – [[2001]], [[Алматы қаласы]]) – [[биология ғылым докторы]] ([[1990]]). [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазПИ]]-ді ([[1951]], қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]]) бітірген. [[Өзбекстан Ғылыми Академияның Ботаника ғылыми-зертханалық институт|институтында]] ([[1951]]–[[1961]]), [[Жаңасібір]] қалысындағы [[КСРО]] Ғылыми Академияның [[Сібір]] бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер ([[1961]]–[[1964]]), [[Қазақстан]] Ғылыми Академияның Ботаника ғылыми-зертханалық ин-тында ғыл. қызметкер ([[1966]]–[[1975]]), бөлім меңгерушісі ([[1975]]–[[1995]]) қызметтерін атқарады. «[[Солтүстік Тянь-Шань биік таулы флорасының түзілу тарихы]]» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ол әр түрлі туысқа жататын 37 жаңа өсімдік түрлерін ашты және оның екі жаңа түрі Байтеновтың атымен аталады; жәндіктердің 8 жаңа туысы мен 100-ге жуық жаңа түрлеріне сипаттама берді. [[Байтенов]] 160 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монография мен 6 кітаптың авторы. <ref name=source1>қазақ энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан биологтары]] {{stub}} rgs7x4fvh4waxdzenbz40gpy2cbkf4t 0 46358 3629463 3317706 2026-07-13T12:09:44Z Yessentaikyzy 160245 3629463 wikitext text/x-wiki '''Сәрсенбек Әлиакпарұлы Монтаев''' (15.12.1959 жылы, [[Шиелі ауданы]] [[Ыбырай Жақаев|Ы.Жақаев]] атындағы ауыл) – ғалым, техника ғылымдарының докторы. ([[1997]] ж.), [[профессор|профессор (1999 ж.)]], ҚР [[ұлттық инженерлік академиясы]]ның академигі.<ref name="Source ң">СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref>(2001 ж.). [[Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты|Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институты]]н бітірген ([[1983|1983 ж.]]). Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі Қызылорда университеті) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, факультет деканының орынбасары, факультет деканы (1991–2005 жж.) қызметтерін атқарды. Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық унивенситетінде факультет деканы (2005–2013 жж.), ғылыми-зерттеу институтының директоры (2013–2020 жж.) болды. 2020 жылдан аталмыш университеттің индустриалдық-технологиялық институтының директоры.Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстанның табиғи және техногендік шикізатын өңдеу негізінде көп функционалды композиттік материалдарды алудың ресурс және энергия үнемдейтін технологияларын жасау; «Жасыл құрылыс» және ғимараттар мен құрылыстардың энергия тиімділігін арттыру бойынша технол. шешімдерді әзірлеу. Монтаев 5 инновациялық жобаға ғылыми жетекшілік етті. Хирш Индексі – 15-ке тең. Стэнфорд университетінің (АҚШ) сарапшыларының бағалауы бойынша әлемдегі беделді ғалымдардың 2% рейтингіне (Words Тор 2% Scientists) енген. [[70|130-дан]] астам ғылыми еңбектері,оның ішінде Scopus және Web of Science деректер базасындағы 20-дан астам мақала, [[2|3]] монографиясы жарық көрген. [[8]] [[авторлық куәлік]] пен [[4|10]] өнертабыс [[патент]]і бар.<ref name="Source 3">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> 5 ғылым кандидатын, 3 РһD дайындады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] {{stub}} 6quze4w175tivhj65511vzfkqkitv0d 3629464 3629463 2026-07-13T12:23:47Z Yessentaikyzy 160245 3629464 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Сәрсенбек Әлиакбарұлы Монтаев |Туған күні = 15.12.1959 |Туған жері = [[Шиелі ауданы]], Ы. Жақаев атындағы ауыл |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мансабы = ғалым, инженер-құрылысшы, педагог |Белсенді жылдары = 1983 жылдан бастап |Білімі = [[М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті |Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты]] (1983) |Мамандығы = инженер-құрылысшы |Не үшін белгілі = Композиттік материалдар технологиясы, «Жасыл құрылыс» |Марапаттары = [[Парасат ордені]] (2026) <br> ҚР-ның құрметті құрылысшысы (2023) <br> ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009) }} '''Сәрсенбек Әлиакбарұлы Монтаев''' ([[15 желтоқсан]] [[1959 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Шиелі ауданы]] Ы. Жақаев атындағы ауыл) — қазақстандық ғалым, [[техника ғылымдарының докторы]] (1997), [[проффесор|профессор]] (1999). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2001). ҚР-ның құрметті құрылысшысы (2023), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009). [[Стэнфорд университеті]] (АҚШ) сарапшыларының бағалауы бойынша әлемдегі ең беделді ғалымдардың 2% рейтингіне (World's Top 2% Scientists) енген. == Өмірбаяны == * [[1983 жыл]]ы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) бітірген. === Еңбек жолы === * 1991—2005 жж. — Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлік институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, факультет деканының орынбасары, факультет деканы қызметтерін атқарды. * 2005—2013 жж. — [[Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің]] факультет деканы. * 2013—2020 жж. — Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті Ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 2020 жылдан бастап — аталмыш университетте Индустриялық-технологиялық институтының директоры. == Ғылыми қызметі == Негізгі ғылыми бағыты — Қазақстанның табиғи және техногендік шикізатын өңдеу негізінде көп функционалды композиттік материалдарды алудың ресурс және энергия үнемдейтін технологияларын жасау; «Жасыл құрылыс» және ғимараттар мен құрылыстардың энергия тиімділігін арттыру бойынша технологиялық шешімдерді әзірлеу. Сәрсенбек Монтаев 5 инновациялық жобаға ғылыми жетекшілік еткен. Ғалымның [[Хирш индексі]] — 15-ке тең. Ол — 130-дан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде [[Scopus]] және [[Web of Science]] деректер базасындағы 20-дан астам мақаланың, 3 монографияның және 10-нан астам инновациялық патенттің авторы. Ғылыми мектеп қалыптастырып, 5 ғылым кандидатын және 3 [[PhD-доктор|PhD]] докторын дайындаған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Марапаттары == * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009) * Қазақстан Республикасының құрметті құрылысшысы (2023) * [[Парасат ордені]] (2026)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref> == Дереккөздер == [[Санат:15 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1959 жылы туғандар]] [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] ljx4wqnkrjmel60lbvokaz68433cw6y 0 46376 3629792 2069999 2026-07-14T10:58:14Z 1nter pares 146705 3629792 wikitext text/x-wiki [[File:Western sibir.PNG|350px|thumb|right|<div style="margin-left: 5px; border-width: 0; text-align: left;"> '''Западно-Сибирская равнина:'''<br /> 1. [[Есіл жазығы]]<br /> 2. [[Құлынды даласы]]<br /> 3. Барабы жазығы<br /> 4. [[Васюган жазығы]]<br /> 5. [[Сибирские Увалы]]</div>]] [[Сурет:Step.JPG|thumb|[[Жазығы]]]] '''Барабы жазығы''' — [[Батыс Сібір ойпаты]]нда, [[Обь]] және [[Ертіс]] өзендерінің аралығында жатқан аллювийлі жазық. [[Ресей]] Федерациясының [[Жаңасібір]] және [[Омбы]] облыстарының аумағында орналасқан. Ол оңтүстігінде [[Құлынды]] даласымен, ал солтүстігінде [[Васюган]] жазығымен жалғасады. Тектоникалық жағынан герциндік [[іргетас]]ының тереңд. 3000 м болатын [[Ертіс]] [[синеклиза]]сына сәйкес келеді. Түпкі жыныстар қалыңдығы 100 м болатын аллювийлік-флювиогляциалдық құмды-сазды жыныстармен жабылған. [[Жер бедері]] тегіс, оңтүстігіндегі ойпаңдарда тұщы және тұзды көлдер ([[Чаны]], [[Уба]], [[Сартлан]], т.б.), батпақты-сортаң жерлер, шалғынды жайылмалар бар. Абсолют биіктіктері 110 — 150 м. Климаты тым континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –19 — 20°С, шілдеде 18 — 19,5°С, кейде 40°С-қа дейін жоғарылайды. Жылдық орташа [[жауын-шашын]] мөлшері 370 — 500 мм, қардың қалыңд. 30 — 50 см. Барабы жазығының орманды даласы — Батыс Сібір ойпатындағы ауыл шаруашылығы дамыған аудан. Мұнда [[шабындық]]тар құнарландырылып, дәнді және техникалық дақылдар егіледі. Жазықтың 300 мың га батпақты жері құрғатылған. <ref name="source1">''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Сібір]] {{stub}} kjgp9hxy2eie35hjetvghqd4c3hjs77 0 47636 3629459 3470359 2026-07-13T11:59:41Z ~2026-39646-31 183435 3629459 wikitext text/x-wiki '''Сейітжан Бекшентайұлы''', Сейітжан сал ([[1874 жыл]], қазіргі [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]] [[Қармақшы]] ауылы — 16.2.[[1938 жыл]], сонда) — [[ақын]]. [[Байұлы]] тайпасының [[Алтын руы|Алтын]] руының Айдар бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://e-history.kz/kz/seo-materials/show/30097/|title=Алтын баба ұрпақтары|website=e-history.kz|access-date=2022-02-07}}</ref> Жастайынан [[Балқы Базар]], [[Дүр Оңғар Дырқайұлы|Дүр Оңғарларды]] тыңдап өсіп, өлеңді ауызша шығарған. Ескіше сауатты болып, ауыл балаларын оқытқан. [[Сыр бойы]] ақындары Қуанышпен, [[Жарықбай жырау]]мен айтысқан. Жас кезінен өлеңді серік еткен ол “Он үшімде топқа түсіп сайрадым” дейді. Ақынның: * ''“Арманым көп мынау фәни жалғанда” * “Байлығыңа мақтанба” * “Жатырмысың, балам, жердің астында” * “Дамылдамай келесің ғой жүгіріп” * “Тарылды заман, тарылды” * “Ойлап тұрсам мен бір ақымақ” * “Жігіттік” * “Қызыл тілім лепіріп”'', тағы да басқа көптеген өлеңдері бар. Оның діни тақырыптағы өлеңдерінен философиялық ой-толғам, өмірге деген құштарлық байқалады, жас ерекшеліктеріне қатысты мінез-құлықты дәлме-дәл берген жырлары да кезігеді. Қарақұмдағы көтерілісшілерге дем беруші деген жаламен 1937 жылдың 18 желтоқсанында қамалып, екі айдан соң атылған. 1990 жылы ақталып, өлеңдері баспасөз беттерінде жариялана бастады. Ақын шығармашылығын зерттеу ісі 1944 жылдан бастау алып, оған Н.Керейітбаев, [[Әлібек Қоңыратбайұлы Қоңыратбаев|Ә.Қоңыратбаев]], Қ.Байғұлыұлы, Ә.Наурызбаев, [[Ерғали Есжанов|К.Есжанов]], М.Сәлменбаев, А.Нұркенов, тағы басқа зерттеушілер атсалысты. Ақынның 120 жылдық мерейтойына орай А.Шаяхметовтың құрастыруымен жеке жинағы жарық көрген. == Басылып шыққан кітаптары == * ''Қамыңды, қазақ, ойлай бер, Қостанай, 1995; * ''Тереңөзек, А., 1996.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>'' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Bio-stub}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1874 жылы туғандар]] [[Санат:Қармақшы ауданында туғандар]] [[Санат:16 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1938 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] 2j8eg2yqe50zqhjcs6njcj6n0c1nkcu 0 48104 3629793 2426039 2026-07-14T10:58:33Z 1nter pares 146705 3629793 wikitext text/x-wiki '''Клара Ғалымбекқызы Нәдірова''' ([[1933]] жылында туған, [[Ресей]], [[Жаңасібір]] облысында [[Барабинск]] қаласында) – медицина ғылымдарының докторы ([[1988]]), профессор, ҚР Жаратылыстану ғылым академиясының корпорация мүшесі. [[Қарағанды мемлекеттік медициналық институты]]н ([[1958]], қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) және Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын ([[1963]], [[Мәскеу]] қаласында) бітірген. [[Теміртау]] қаласында цех дәрігері (1958–1960), Еңбек гигиенасы және кәсіптік аурулар институтында (1963–1964, [[Қарағанды]] қаласында) ғылыми қызметкер болды. [[1964]] жылдан Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Эпидемиология и медико-социальный прогноз перинатальных поражений мозга детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы.<ref name="source1">"Қазақ энциклопедиясы"</ref> == Дереккөздер </span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] {{stub}} pzo8a3mg23ierr030x4z2s7xqt3prga 0 48662 3629794 3384411 2026-07-14T10:58:55Z 1nter pares 146705 3629794 wikitext text/x-wiki '''Георгий Матвеевич Храпченков''' ([[17 желтоқсан]] [[1929 жыл|1929]], [[Ресей]], [[Смоленск облысы]], [[Рославль]] қаласы – [[27 мамыр]] [[1999 жыл|1999]], [[Жаңасібір]] қаласы) – педагогика ғылымдарының докторы (1989), [[профессор]] (1993). Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі (1979). Халықаралық Акмеология (1995) және ҚР Жаратылыстану ғылымы академияларының (1995) академигі. == Өмірбаяны == * ҚазМУ-ды (1953, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) және аспирантурасын (1960) бітірген. * [[Қостанай педагогика институты]]нда оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1953–1967) * [[Мурманск]] мемлекеттік педагогика институтында кафедра меңгерушісі (1967–1970) * [[Қазақ педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институты]]нда аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1970–1986) * ҚазҰПУ-да декан, доцент (1986–1991) * [[Алматы шет тілдері институты]]нда (1991–1998, қазіргі [[Қазақ халықараралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. == Ғылыми еңбектері == * «Становление и развитие русско-национальных школ Средней Азии и Казахстана в конце XIX – начале XX вв.» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]] қорғаған. * 100-ден астам [[ғылыми жарияланым]] мен 6 [[монография]]ның авторы.<ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:17 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1929 жылы туғандар]] [[Санат:1999 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Смоленск облысында туғандар]] [[Санат:27 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:Новосибирскде қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ халықараралық қатынастар және әлем тілдері университетінің профессорлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] qj7xicurlhhu8mc7eapf7a9j8ek8mjf 3629796 3629794 2026-07-14T10:59:06Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Новосибирскде қайтыс болғандар|Новосибирскде қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629796 wikitext text/x-wiki '''Георгий Матвеевич Храпченков''' ([[17 желтоқсан]] [[1929 жыл|1929]], [[Ресей]], [[Смоленск облысы]], [[Рославль]] қаласы – [[27 мамыр]] [[1999 жыл|1999]], [[Жаңасібір]] қаласы) – педагогика ғылымдарының докторы (1989), [[профессор]] (1993). Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі (1979). Халықаралық Акмеология (1995) және ҚР Жаратылыстану ғылымы академияларының (1995) академигі. == Өмірбаяны == * ҚазМУ-ды (1953, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) және аспирантурасын (1960) бітірген. * [[Қостанай педагогика институты]]нда оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1953–1967) * [[Мурманск]] мемлекеттік педагогика институтында кафедра меңгерушісі (1967–1970) * [[Қазақ педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институты]]нда аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1970–1986) * ҚазҰПУ-да декан, доцент (1986–1991) * [[Алматы шет тілдері институты]]нда (1991–1998, қазіргі [[Қазақ халықараралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. == Ғылыми еңбектері == * «Становление и развитие русско-национальных школ Средней Азии и Казахстана в конце XIX – начале XX вв.» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]] қорғаған. * 100-ден астам [[ғылыми жарияланым]] мен 6 [[монография]]ның авторы.<ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]''</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:17 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1929 жылы туғандар]] [[Санат:1999 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Смоленск облысында туғандар]] [[Санат:27 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақ халықараралық қатынастар және әлем тілдері университетінің профессорлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] 9bp0byg1utd7zzn5x6ekwyfvxinsd6n 0 49770 3629797 2089857 2026-07-14T10:59:24Z 1nter pares 146705 3629797 wikitext text/x-wiki '''Юрий Васильевич Бирючков''' ''(15 мамыр 1929 жылы, [[Ресей]], [[Астрахан]] қаласында туған)'' – хирург, [[медицина]] ғылымның докторы ''(1971 жылы)''. [[Астрахан медицины институты]]ның емдеу факультетін бітірген ''(1956 жылы)''. [[Норильск]], [[Мәскеу]], [[Жаңасібір]] қалаларында дәрігер. [[Ақтөбе Мемлекеттік Медицина Академиясы|Ақтөбе медицина институтының]] ассистенті, доценті, кафедра меңгерушісі ''(1956–70 жылдары)'', ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры ''(1973–98 жылдары)'', профессор болды. ''«Бас сүйегінің ашық сынықтарында мидың жарақатының бастапқы және ерте диагноз қою, емдеу»'' деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 18 өнертапқыштық, үш жаңашылдық ұсыныстары бар. 170 ғылыми еңбегі жарияланған.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref> ==Шығармалары== 1. [["Әскери хирургия бойынша дәрістер"]], Алматы, 1994. ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} cmyfezl1oeee8f8naon1k1jnt1o3z73 0 50562 3629798 3384476 2026-07-14T10:59:45Z 1nter pares 146705 3629798 wikitext text/x-wiki '''Сапар Атанбайұлы Атанбаев''' (4.4.1941 ж. т., [[Сарыағаш ауданы]] [[Бесқұдық ауылы]]) – ғалым, физика-математикалық ғылым доктары (2001), профессор (2001). [[Москва]] мемлекеттік университінің механика-матемитика факультетін «есептеу математикасы» мамандығы бойынша тәмәмдаған (1963). 1963 – 65 ж. [[Кеңес Армиясы]] қатарында болды. 1965 – 1970 ж. [[Новосибирск]]ідегі [[Ресей Ғылым Академия]]ның аспирантурасында оқыды. 1965 жылдан [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-нде есептеу математикасы кафедрасының оқытушысы, меңгерушісі, профессоры. 1997 – 2004 ж. «[[Қайнар]]» университінде «[[ақпараттық жүйелер]]» факультетінің деканы қызметін атқарды. Ол 70-тен астам ғылым және әдістемелік еңбектердің, оның ішінде 2 монография, жоғары оқу орны студенттеріне арналған 4 оқулықтың, математика саласы бойынша жазылған орысша-қазақша және қазақша-орысша терминологиялық сөздіктердің авторы (2001).<ref name="test">[[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы.]]</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} caxugne1crlgale5tn84dkqx82egmxf 3629799 3629798 2026-07-14T11:00:00Z 1nter pares 146705 3629799 wikitext text/x-wiki '''Сапар Атанбайұлы Атанбаев''' (4.4.1941 ж. т., [[Сарыағаш ауданы]] [[Бесқұдық ауылы]]) – ғалым, физика-математикалық ғылым доктары (2001), профессор (2001). [[Москва]] мемлекеттік университінің механика-матемитика факультетін «есептеу математикасы» мамандығы бойынша тәмәмдаған (1963). 1963 – 65 ж. [[Кеңес Армиясы]] қатарында болды. 1965 – 1970 ж. [[Жаңасібір]]дегі [[Ресей Ғылым Академия]]ның аспирантурасында оқыды. 1965 жылдан [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-нде есептеу математикасы кафедрасының оқытушысы, меңгерушісі, профессоры. 1997 – 2004 ж. «[[Қайнар]]» университінде «[[ақпараттық жүйелер]]» факультетінің деканы қызметін атқарды. Ол 70-тен астам ғылым және әдістемелік еңбектердің, оның ішінде 2 монография, жоғары оқу орны студенттеріне арналған 4 оқулықтың, математика саласы бойынша жазылған орысша-қазақша және қазақша-орысша терминологиялық сөздіктердің авторы (2001).<ref name="test">[[Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы.]]</ref><ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} 373wcyrvvnw8x0n04mm0su831ygi94c 0 51097 3629800 2751461 2026-07-14T11:00:24Z 1nter pares 146705 3629800 wikitext text/x-wiki '''Махабат Түсіпбеков Рымқұлұлы''' (5.1.1931 жылы туған, [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]] [[Ақсу-Аюлы]] ауылы) – ғалым, техника ғылым докторы ([[1991]]), профессоры ([[1994]]). [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]] бұтағынан шыққан. Алматы тау-кен институтында оқып, Бауман атындағы [[Мәскеу]] жоғарғы техника училищесін бітірді ([[1955]]). 1955 – 57 жылдары [[Жаңасібір]] қаласындағы 92-зауытта инженер-конструктор болып жұмыс істеді. [[1957]] жылдан [[Алматы]] қаласында Халық ш. кеңесінде инженер, “Металлист” зауытында бас инженер, Қазақ жергілікті өнеркәсіп ғылыми-зерттеу институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1964 – 96 ж. ҚазҰТУ-да инженер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми зерттеулері машина жасау саласындағы автоматтандыру мәселелеріне арналған. Түсіпбеков 2002 ж. 31 томдық қазақша-орысша және орысша-қазақша ғылыми салалық терминология сөздіктер топтамасын даярлауға қатысқаны үшін ҚР Мемлекетік сыйлығын алған. {{wikify}} ==Сілтемелер== *Выбор вариантов структуры гибкой автоматической линии при проектировании, М., 1988; *Selectіon type of machіne sіstem and SAP, Қtalіa (1990); *Теория структурно-функционального анализа станочных систем, А., 2005. {{stub}} [[Санат:Шет ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] scxgjgi6wqq6ee4n7u76hl723ngycd7 0 51116 3629801 2763200 2026-07-14T11:00:43Z 1nter pares 146705 3629801 wikitext text/x-wiki '''Косенко''' Наталья Павловна (4.1.1944 ж.т., [[Ресей]], [[Приморье]] өлкесі, Сучанск ауданы Казановка селосы.) – [[актриса]], [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген артисі ([[1998]]). Ресейдегі [[Чита театр]] студиясын бітірген ([[1965]]). [[1965 – 68 ж.]] Ресейдегі [[Тынық мұхит]] флоты театрында, [[1968 – 77 ж.]] [[Хабаровск]], [[Чебоксары]], [[Жаңасібір]], [[Благовещенск]] театрларында, Қазақстандағы Республикалық орыс драма театрында актриса болды. [[1977 жыл]]дан [[Ақмола облысы]] орыс драма театрында өнер көрсетті. Мұнда ол Электра ([[Л.Дюрко]], “Электра – менің махаббатым”), Варвара ([[А.Н. Островский]], “Найзағай”), Гелла ([[Михаил Афанасьевич Булгаков|М.Булгаков]], “Шебер мен Маргарита”), Өлім ([[Ф.Г. Лорка]], “Қанды той”), Есүй ханым ([[Иран Ғайып]], “Шыңғыс хан”), Ұлжан ([[М.Әуезов]], “Абай”), Раневская ([[А.П. Чехов]], “Шиелі бақ”), т.б. рөлдерді орындады. Косенко – драмалық, комедиялық және трагедиялық рөлдерде бірдей өнер көрсеткен, әр қырлы, диапазоны кең суреткер. Кейіпкерлердің ішкі сезім дүниесін, қайшылыққа толы күрделі бейнесін терең ашып көрсету – Косенко шығармашылығының ерекшелігі. == Дереккөздер== <references/>[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} qhfkv8i90oufcetgrxqsyxgwccec1oq 0 51511 3629803 2431951 2026-07-14T11:01:25Z 1nter pares 146705 3629803 wikitext text/x-wiki '''Айтқалым Құсайынұлы Кереев''' ([[1943]] жылы туған, [[Ресей]], [[Жаңасібір]] облысы Черепаново қаласы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы ([[1997]]). *[[1967]] - Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]) бітірген. *[[1967]]-[[1970]] - Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аға лаборант, кіші ([[1970]]–77), аға ([[1977]]–88) қызметтерін атқарды. *[[1988]] жылдан лаборатория меңгерушісі. Кереев 60-қа жуық ғылыми-зерттеу еңбектің авторы.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} ewymjobqxoj56mwoqs1g055uhwdkb2h 0 52131 3629804 2109602 2026-07-14T11:01:48Z 1nter pares 146705 3629804 wikitext text/x-wiki '''Леонид Михайлович Ким''' ([[1956]] жылы туған) – физика-математика ғылымының докторы ([[2005]]). *[[1978]] - [[Жаңасібір]] мемлекеттік университетін бітірген. *1978-[[1981]] - [[Магнитогорск]] тау-кен металлургия институтында оқытушы болды. *[[1982]] жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде аға инж., аға оқытушы, доцент қызметін атқарады. *[[2004]] жылы ''«Распад электронных и ионных возбуждений в кристаллах со сложным базисом»'' деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ким 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.<ref>[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} 8pevlq0ahfhsfzq7hphlg802ldx4t5j 0 52720 3629475 3628283 2026-07-13T14:50:07Z Almatrkh 172335 /* Галерея */ 3629475 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Шамалған |сурет =Шамалған Қарасай ауданы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 11|lat_sec = 30 |lon_deg =76|lon_min = 31|lon_sec =55 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Қарасай |кестедегі аудан = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Шамалған ауылдық округі{{!}}Шамалған |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1910 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Үшқоңыр'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}28644 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://karasay.zhetisu.gov.kz/pages/220/ |сайт тілі = }} '''Шамалған''' — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]ндағы ауыл, [[Шамалған ауылдық округі]] орталығы. [[2010 жыл|2010]]–[[2017 жыл|2017]] жылдары Үшқоңыр деп аталған.Бұл Ауылда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Туған == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде, Үшқоңыр тауының етегінде, [[Шамалған (өзен)|Шамалған]] өзені бойында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||10013||{{өсім}}13616 ||{{өсім}}28644 ||210,4 ||6706 ||{{өсім}}14040 ||209,4 ||6910 ||{{өсім}}14604 ||211,3 |} == Тарихы == Іргесі [[1910 жыл]]ы қаланған. [[1961 жыл|1961]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Шамалғанда, [[Айқым (ауыл)|Айқым]] және 2013 жылға дейін Шамалған ауылдық округі құрамында болған [[Еңбекші (Қарасай ауданы)|Еңбекші]], [[Құмарал]], [[Сауыншы (Әйтей ауылдық округі)|Сауыншы]] және [[Үштерек (Алматы облысы)|Үштерек]] ауылдарында 700-ге жуық шаруа қожалығы, ауыл шаруашылығы бағытындағы 8 ЖШС, “Т.Рысқұлов атындағы университеттің биокомбинаты” ЖАҚ-ы, “Қазтеміржол-жабдықтау”, “Достар”, “Селден қорғау” ЖШС-тері орналасқан. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref> Шамалған атауы Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы және Алматы облыстық маслихатының 2010 жылғы 10 ақпандағы N 28-179 шешімімен Үшқоңыр деп өзгертілген болатын <ref>[https://kaz.tengrinews.kz/zakon/almatyi_oblyisyinyin_memlekettk_organdaryi/konstitutsiyalyik_kuryilyis_jane_memlekettk_baskaru_negzder/id-V10D0002046/ "Алматы облысындағы ауылдық округтің және ауылдың атауларын өзгерту туралы" Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы]</ref>, алайда 2017 жылғы 27 шілдеде Алматы облыстық мәслихаттың VI шақырылымының кезектен тыс XIX сессиясы шешімімен ауылдық округ пен ауылға бұрынғы Шамалған атауы қайтарылды <ref>[https://kaskelen.kz/en/%D2%AF%D1%88%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 Үшқоңыр Алатаудың қойнауында]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Көпшілік-танымдық орындары == * "Атамекен" тарихи-мәдени орталығы <ref>[https://egemen.kz/article/162025-shamalghanda-atameken-tarikhi-madeni-ortalyghy-ashyldy Шамалғанда «Атамекен» тарихи-мәдени орталығы ашылды]</ref>; * "Үшқоңыр" спорттық-сауықтыру кешені <ref>[https://baq.kz/news/othernews/nazarbaev-ushkonyr-sport-keshenini-ashylu-rasimine-katysty/ Назарбаев «Үшқоңыр» спорт кешенінің ашылу рәсіміне қатысты]</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:Шамалғандағы ту тұғыры (Қарасай ауданы Алматы облысы).jpg|Ту тұғыры. Сурет:Қарасай батыр атындағы орта мектеп (Шамалған ауылы, Қарасай ауданы).jpg|1927 жылдың қыркүйегінде ашылған және Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев жоғары сыныптарға дейін білім алған Қарасай батыр атындағы мектеп. Сурет:Шамалған ауылдық ауруханасы (Шамалған ауылы, Қарасай ауданы).jpg|Қарасай аудандық орталық ауруханасы. Сурет:Қарасай ауданы, Шамалған ауылындағы «Нұр» әмбебап базары.jpg|«Нұр» әмбебап базарының көрінісі. Сурет:Шамалған ауылында орналасқан ескерткіш.jpg|Шамалғанда Кеңес өкіметінің орнауына арналған ескерткіш. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарасай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]] o3mfv1nwa9m40u5c3vv25w113rl3hxm 3629518 3629475 2026-07-13T16:00:20Z Almatrkh 172335 /* Галерея */ 3629518 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы = Шамалған |сурет =Шамалған Қарасай ауданы.jpg |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =43 |lat_min = 11|lat_sec = 30 |lon_deg =76|lon_min = 31|lon_sec =55 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Алматы облысы |кестедегі облыс = Алматы облысы{{!}}Алматы |ауданы = Қарасай |кестедегі аудан = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Шамалған ауылдық округі{{!}}Шамалған |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1910 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Үшқоңыр'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}}28644 |санақ жылы = [[2021 жыл|2021]] |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://karasay.zhetisu.gov.kz/pages/220/ |сайт тілі = }} '''Шамалған''' — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]ндағы ауыл, [[Шамалған ауылдық округі]] орталығы. [[2010 жыл|2010]]–[[2017 жыл|2017]] жылдары Үшқоңыр деп аталған.Бұл Ауылда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Туған == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде, Үшқоңыр тауының етегінде, [[Шамалған (өзен)|Шамалған]] өзені бойында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||10013||{{өсім}}13616 ||{{өсім}}28644 ||210,4 ||6706 ||{{өсім}}14040 ||209,4 ||6910 ||{{өсім}}14604 ||211,3 |} == Тарихы == Іргесі [[1910 жыл]]ы қаланған. [[1961 жыл|1961]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Шамалғанда, [[Айқым (ауыл)|Айқым]] және 2013 жылға дейін Шамалған ауылдық округі құрамында болған [[Еңбекші (Қарасай ауданы)|Еңбекші]], [[Құмарал]], [[Сауыншы (Әйтей ауылдық округі)|Сауыншы]] және [[Үштерек (Алматы облысы)|Үштерек]] ауылдарында 700-ге жуық шаруа қожалығы, ауыл шаруашылығы бағытындағы 8 ЖШС, “Т.Рысқұлов атындағы университеттің биокомбинаты” ЖАҚ-ы, “Қазтеміржол-жабдықтау”, “Достар”, “Селден қорғау” ЖШС-тері орналасқан. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref> Шамалған атауы Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы және Алматы облыстық маслихатының 2010 жылғы 10 ақпандағы N 28-179 шешімімен Үшқоңыр деп өзгертілген болатын <ref>[https://kaz.tengrinews.kz/zakon/almatyi_oblyisyinyin_memlekettk_organdaryi/konstitutsiyalyik_kuryilyis_jane_memlekettk_baskaru_negzder/id-V10D0002046/ "Алматы облысындағы ауылдық округтің және ауылдың атауларын өзгерту туралы" Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы]</ref>, алайда 2017 жылғы 27 шілдеде Алматы облыстық мәслихаттың VI шақырылымының кезектен тыс XIX сессиясы шешімімен ауылдық округ пен ауылға бұрынғы Шамалған атауы қайтарылды <ref>[https://kaskelen.kz/en/%D2%AF%D1%88%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3-%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 Үшқоңыр Алатаудың қойнауында]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Көпшілік-танымдық орындары == * "Атамекен" тарихи-мәдени орталығы <ref>[https://egemen.kz/article/162025-shamalghanda-atameken-tarikhi-madeni-ortalyghy-ashyldy Шамалғанда «Атамекен» тарихи-мәдени орталығы ашылды]</ref>; * "Үшқоңыр" спорттық-сауықтыру кешені <ref>[https://baq.kz/news/othernews/nazarbaev-ushkonyr-sport-keshenini-ashylu-rasimine-katysty/ Назарбаев «Үшқоңыр» спорт кешенінің ашылу рәсіміне қатысты]</ref> == Галерея == <gallery> Сурет:Шамалғандағы ту тұғыры (Қарасай ауданы Алматы облысы).jpg|Ту тұғыры. Сурет:Қарасай батыр атындағы орта мектеп (Шамалған ауылы, Қарасай ауданы).jpg|1927 жылдың қыркүйегінде ашылған және Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаев жоғары сыныптарға дейін білім алған Қарасай батыр атындағы мектеп. Сурет:Шамалған ауылдық ауруханасы (Шамалған ауылы, Қарасай ауданы).jpg|Қарасай аудандық орталық ауруханасы. Сурет:Қарасай ауданы, Шамалған ауылындағы «Нұр» әмбебап базары.jpg|«Нұр» әмбебап базарының көрінісі. Сурет:Шамалған ауылында орналасқан ескерткіш.jpg|Шамалғанда Кеңес өкіметінің орнауына арналған ескерткіш. Сурет:Қарасай аудандық білім бөлімінің алдындағы алаң (Шамалған, Қарасай ауданы).jpg|Қарасай аудандық білім бөлімінің алдындағы алаң. Сурет:Шамалғандағы Ауған соғысы ардагерлеріне арналған ескерткіш.jpg Сурет:Шамалған ауылындағы Мәдениет үйінің алдындағы алаң.jpg|Мәдениет үйінің алдындағы алаң. Сурет:Шамалғандағы ардагерлердің есімдері жазылған ескерткіш.jpg|Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің есімдері. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарасай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]] en7eb0alfplsg3w6te903137trm16rv 0 53819 3629806 3384569 2026-07-14T11:02:38Z 1nter pares 146705 3629806 wikitext text/x-wiki '''Серікжан Ағыбайұлы Бадаев'''([[1948]] жылы туған, [[Алматы]] қаласы) – [[физика]]-[[математика]] ғылымның докторы ([[1997]]). [[Жаңасібір]] мемлекеттік университетін ([[1971]]), аспирантурасын ([[1974]]) бітірген соң [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-да]] ([[1974–1991]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) оқытушы, [[доцент]], [[1991]] жылдан [[Қазақстан Республикасы]]ның Ғылым Академиясының [[Теория]] және қолданбалы [[математика]] институтында аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. [[1996]] жылы «[[Минимальные нумерации]]» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бадаев 35 ғылыми еңбектің авторы. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://kaznu.kz/kz/5587] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921223440/http://kaznu.kz/kz/5587 |date=2011-09-21 }} <ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1948 жылы туғандар]] {{stub}} 30raqtyycsrymg6mzwa5nhshogtjpa7 0 53849 3629808 3384570 2026-07-14T11:03:35Z 1nter pares 146705 3629808 wikitext text/x-wiki '''Орынханов Мұрат Кәдесұлы''' (30.3.[[1952]] жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Семей]] қаласында) – ''физика-математикалық ғылымының докторы'' ('''2000'''). *'''1974''' [[Жаңасібір]] мемлекеттік университетін бітірген. *'''1974-1979''' [[КСРО Ғылым Академиясының]] Сібір бөлімшесінің есептеу орталығында стажер-ізденуші, аспирант *'''1969-1982''' Жаңасібір мемл. университетінде кіші ғылым қызметкер *'''1982-1994''' ҚазМУ-да (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан *'''1994-2001''' оқу ісі жөніндегі проректоры *'''2001-2003''' кафедра меңгерушісі *'''2003-2008''' декан болды. *'''2008 жылдан''' [[проректор]] қызметін атқарады. *'''2011 жылдың 7 ақпанынан бастап''' ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті төрағасының міндетін атқарушы болып істейді. ==Оқу жолы== Орынханов Мұрат Қадесұлы [[Жаңасібір мемлекеттік университеті]]нің математика факультетін, кейін [[КСРО]] есептеу орталығының аспирантурасын тамамдаған. Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-да қолданбалы математика кафедрасының ассистенті, аға оқытушысы, доценті, математикалық модельдеу кафедрасының меңгерушісі, механика-математика факультетінің деканы, оқу жұмысы жөніндегі проректоры қызметтерін атқарған. Есептеу математикасы және математикалық үлгілеу саласы бойынша жоғары білікті маман. ==Ғылыми жұмыстар== 50-ден астам ғылым жарияланымның авторы.<br> 60-тан астам ғылыми жұмыстары еліміздің және шетелдік ғылыми басылымдарында жарық көрген. Олардың қатарында монографиялар және университет студенттеріне арналған оқулықтар бар.<br> «'''''Метод фиктивных областей для задач гидродинамики с неоднородными граничными условиями'''''» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. ==Қосқан үлесі== «Численные методы» курсы бойынша дәріс оқыған, есептеу математикасы бойынша бірқатар курстар өткізген. [[Қазақстан Республикасының Ғылым және білім министрлігі]] қаржыландыратын ғылыми жобаның жетекшісі. Сондай-ақ, оқу жүйесінің дамуына, ғылыми жұмыстың жандануына, ғылыми-зерттеу жұмысына студенттерді тартып, университеттегі сапа менеджментінің халықаралық жүйесінің және кредиттік оқу технологиясының енуіне бағытталған жұмыстарды атқарған. Білім және ғылым вице-министрі.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>. == Дереккөздер== <references/> == Қара == [http://www.edu.gov.kz/o_ministerstve0/zamestitel_ministra0/orynkhanov_mrat_adesly/ Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110530144924/http://www.edu.gov.kz/o_ministerstve0/zamestitel_ministra0/orynkhanov_mrat_adesly/ |date=2011-05-30 }} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылым]] {{stub}} 6altgcwmg5d6zdgd8fcw51kpv0gzd14 0 53893 3629825 3457533 2026-07-14T11:11:07Z 1nter pares 146705 3629825 wikitext text/x-wiki '''Сергей Федорович Ударцев''' (28.8.1951 жылы туған, [[Ресей]], [[Жаңасібір]] облысы Об кенті) – [[заң ғылымы докторы]] ([[1992]]), [[профессор]] ([[1994]]), ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі ([[1998]]). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) және аспирантурасын ([[1976]]) бітірген соң осы университетте ассистент, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1976–88), [[Алматы]] жоғары партия мектебі мен Алматы басқару және саясаттану университетінде доцент, ғылыми хатшы, аға ғылыми қызметкер (1988–92), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында доцент (1992), ҚР Конституциялық сотында судья ([[1992]]–95), Қазақ мемлекеттік заң университетінде кафедра меңгерушісі, профессор (1995–99), [[«Қазатомөнеркәсіп»]] ЖАҚ-да бөлім, басқарма бастығы (1998–99) болды. [[1999]] жылдан «Әділет» жоғары құқық мектебінің оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарады.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>«Политическая и правовая теория анархизма в России: история и современность» деген тақырыпта докторлық [[диссертация]] қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірқатар ғылыми-танымдық және оқу-әдістемелік кітаптардың авторы. <ref>[[Қазақстан ұлттық энциклопедиясы]]</ref> == Сілтемелер == *[http://www.edukazprof.kz/kz/cat.php?id=92 Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.testent.ru/publ/predmetnyj_razdel/kazak_tili_sabagi/aza_memleketgik_za_universiteti/3-1-0-41 Қазақ мемлекеттік заң университеті] == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты судьялары]] 66r4t45x4qn5to9wmojd6ezvyp0cz8w 0 54243 3629764 2394059 2026-07-14T10:06:17Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Қазақ батырлары|Қазақ батырлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629764 wikitext text/x-wiki '''Тілеулі Әбдірахманұлы''' – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қол бастаған батыр. Орта жүздің қара қыпшақ тайпасының ұзын тармағынан шыққан. Үш жүздің 1710 жылы [[Қарақұм]]дағы халық құрылтайына, 1723 жылы [[Талас өзені]] бойында жоңғарлармен болған шайқасқа, сондай-ақ [[Бұланты]] – [[Білеуті]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]] шайқастарына қатысқан. [[Бөгембай]], [[Саурық]], [[Тайлақ]], т.б. батырлармен бірге [[Әбілқайыр]] ханға жасақ ұйымдастыруға көмектесті. [[Жәнібек тархан]] мен тама [[Есет батыр]]лармен жолдас болып, қазақ елінің [[Ресей]]ге қосылуын рәсімдеген құжатқа Тілеулі мен оның баласы [[Нияз би]] де қолын қойған. Тілеулі Ақтөбе қаласынан 18 км жердегі [[Бестамақ]] деген елді мекенінде тама Есет батырдың жанына жерленген. Ұрпағы [[Әбдіғапар Жанбосынұлы]] 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі болды. Қазіргі ұрпақтары [[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]] облыстарында, Ресейдің [[Новосібір]] облысында тұрады. Тілеулі жайында ел ішіндегі аңыз-әңгімелер мол сақталған. Сондай-ақ тарихшылар [[Қозыбаев|М.Қозыбаев]] пен [[Байдосов|З.Байдосовтың]] зерттеу мақалаларында, зерттеуші [[Сүлейменов|М.Сүлейменовтың]] “[[Әбдіғапар хан]]” атты кітабында, мерзімді баспасөз беттерінде жарық көрді. Жазушылар [[Кекілбаев|Ә.Кекілбаевтың]] “[[Елең-алаң]]” (1984), [[Сәрсекеев|Қ.Сәрсекеевтің]] “[[Смута]]” (1988) романдарында, “[[Шақшақ Жәнібек батыр]]” кітабында Тілеулі туралы мағлұматтар келтірілген.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 1qcgxbicn6yomr3vp70peceufha8xwm 3629771 3629764 2026-07-14T10:48:50Z 1nter pares 146705 3629771 wikitext text/x-wiki '''Тілеулі Әбдірахманұлы''' – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қол бастаған батыр. Орта жүздің қара қыпшақ тайпасының ұзын тармағынан шыққан. Үш жүздің 1710 жылы [[Қарақұм]]дағы халық құрылтайына, 1723 жылы [[Талас өзені]] бойында жоңғарлармен болған шайқасқа, сондай-ақ [[Бұланты]] – [[Білеуті]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]] шайқастарына қатысқан. [[Бөгембай]], [[Саурық]], [[Тайлақ]], т.б. батырлармен бірге [[Әбілқайыр]] ханға жасақ ұйымдастыруға көмектесті. [[Жәнібек тархан]] мен тама [[Есет батыр]]лармен жолдас болып, қазақ елінің [[Ресей]]ге қосылуын рәсімдеген құжатқа Тілеулі мен оның баласы [[Нияз би]] де қолын қойған. Тілеулі Ақтөбе қаласынан 18 км жердегі [[Бестамақ]] деген елді мекенінде тама Есет батырдың жанына жерленген. Ұрпағы [[Әбдіғапар Жанбосынұлы]] 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі болды. Қазіргі ұрпақтары [[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]] облыстарында, Ресейдің [[Новосібір]] облысында тұрады. Тілеулі жайында ел ішіндегі аңыз-әңгімелер мол сақталған. Сондай-ақ тарихшылар [[Қозыбаев|М.Қозыбаев]] пен [[Байдосов|З.Байдосовтың]] зерттеу мақалаларында, зерттеуші [[Сүлейменов|М.Сүлейменовтың]] “[[Әбдіғапар хан]]” атты кітабында, мерзімді баспасөз беттерінде жарық көрді. Жазушылар [[Кекілбаев|Ә.Кекілбаевтың]] “[[Елең-алаң]]” (1984), [[Сәрсекеев|Қ.Сәрсекеевтің]] “[[Смута]]” (1988) романдарында, “[[Шақшақ Жәнібек батыр]]” кітабында Тілеулі туралы мағлұматтар келтірілген.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ батырлары]] rtl0umoc49zdkpsfpbwtlnpdtdsd2rz 3629772 3629771 2026-07-14T10:49:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3629772 wikitext text/x-wiki '''Тілеулі Әбдірахманұлы''' — жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қол бастаған батыр. Орта жүздің қара қыпшақ тайпасының ұзын тармағынан шыққан. Үш жүздің 1710 жылы [[Қарақұм]]дағы халық құрылтайына, 1723 жылы [[Талас өзені]] бойында жоңғарлармен болған шайқасқа, сондай-ақ [[Бұланты]] – [[Білеуті]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]] шайқастарына қатысқан. [[Бөгембай]], [[Саурық]], [[Тайлақ]], т.б. батырлармен бірге [[Әбілқайыр]] ханға жасақ ұйымдастыруға көмектесті. [[Жәнібек тархан]] мен тама [[Есет батыр]]лармен жолдас болып, қазақ елінің [[Ресей]]ге қосылуын рәсімдеген құжатқа Тілеулі мен оның баласы [[Нияз би]] де қолын қойған. Тілеулі Ақтөбе қаласынан 18 км жердегі [[Бестамақ]] деген елді мекенінде тама Есет батырдың жанына жерленген. Ұрпағы [[Әбдіғапар Жанбосынұлы]] 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі болды. Қазіргі ұрпақтары [[Қарағанды]], [[Қостанай]], [[Қызылорда]] облыстарында, Ресейдің [[Новосібір]] облысында тұрады. Тілеулі жайында ел ішіндегі аңыз-әңгімелер мол сақталған. Сондай-ақ тарихшылар [[Қозыбаев|М.Қозыбаев]] пен [[Байдосов|З.Байдосовтың]] зерттеу мақалаларында, зерттеуші [[Сүлейменов|М.Сүлейменовтың]] “[[Әбдіғапар хан]]” атты кітабында, мерзімді баспасөз беттерінде жарық көрді. Жазушылар [[Кекілбаев|Ә.Кекілбаевтың]] “[[Елең-алаң]]” (1984), [[Сәрсекеев|Қ.Сәрсекеевтің]] “[[Смута]]” (1988) романдарында, “[[Шақшақ Жәнібек батыр]]” кітабында Тілеулі туралы мағлұматтар келтірілген.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Қазақ батырлары]] e8phrn8vd9p3oxcnzseysp1nm92pk6r 0 54319 3629809 3384588 2026-07-14T11:04:28Z 1nter pares 146705 3629809 wikitext text/x-wiki '''Анатолий Борисович Беклемишев''' (15.4.[[1946]] жылы туған, [[Украина]], [[Одесса]] облысы [[Измаил]] қ.) – биология ғылым докторы ([[2004]]). [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ]]-ды ([[1969]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника ғыл.-зерт. ин-тында аға лаборант, кіші, аға ғыл. қызметкер ([[1969]]–[[1978]]), [[Жаңасібір]] қ-ндағы [[КСРО]] Медбиоөнеркәсібінің бүкілодақтық ғыл.-зерт. ин-тында аға ғыл. қызметкер, лаборатория, бөлім меңгерушісі ([[1978]]–[[1986]]), [[ҚР ҰҒА]]-ның Молек. биология және биохимия ин-тында лаборатория меңгерушісі ([[1986]]–[[1992]]). [[1998]] жылдан [[Жаңасібір]] қ-ндағы Ресей ғылым академиясының [[Сібір]] бөлімшесінің Биохимия ин-тында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. «[[Вакциналық және диагностикалық препараттар құрастыруда молекулярлық биология мен генетикалық инженерия әдістерін қолдану]]» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның негізгі ғыл.-зерттеулері молекулярлық биологияны медицинамен ұштастыру мәселесіне арналған. Беклемишев150 ғыл. жарияланымның, 11 авторлық куәлік пен патенттің авторы. <ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1946 жылы туғандар]] {{stub}} 8n5sxaayr6qg62udxu3on9kapeexyw1 0 54342 3629810 3567586 2026-07-14T11:04:55Z 1nter pares 146705 3629810 wikitext text/x-wiki '''Зейнеп Мүсілімқызы Базарбаева''' ([[3 қыркүйек]] [[1952]], Алматы қаласы) – филология ғылымның докторы (1997).<ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> [[1970 жылы]] Алматыдағы № 35 орта мектебін бітірген. [[1975 жылы]] [[Морис Торез]] атындағы [[Мәскеу]] мемлекеттік шет тілдер институтын (қазіргі [[Мәскеу]] мемлекеттік лингвистикалық университеті) бітіріп шыққан. Осы институтта аспирантураны аяқтап, еңбек жолын [[1981 жылы]] [[Тіл білімі институты]]нда кіші ғылыми қызметкерліктен бастап, аға ғылыми қызметкер, ғалым хатшы, бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді (1986-2000 ж.ж.). [[2001 жыл]]дан бастап қазірге дейін Фонетика бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарып келеді. [[З.М.Базарбаева|З.М. Базарбаева]] «Интонация вводных единиц в языках различного типа (на материале французского, казахского и русского языков)» атты [[кандидаттық диссертация]] (1983) және «Қазақ тілінің интонациялық жүйесі» атты докторлық диссертация (1997) қорғады. 2002 жылы профессор ғылыми атағын алады. З.М. Базарбаева салғастырмалы-типологиялық, жалпы тіл білімі және түркі тіл білімі саласы бойынша жетекші ғалымдардың бірі. Түркі тілдеріндегі жаңа бағыт – интонология саласын зерттеп, қазақ интонологиясының негіздерін қалыптастырған еңбектер жариялады: *«Типологическое исследование интонации вводных единиц (на материале французского, казахского и русского языков), (1991)»; *«Қазақ тілінің интонациялық жүйесі» (1996); «Қазіргі қазақ тілінің интонация негіздері» (2002); «Строй казахского языка» (1991), (авторлар ұжымы); *«Қазақ грамматикасы» (2002), (авторлар ұжымы); *«Казахская интонация» (2008), «Қазақ тілі: интонология, фонология» (2008). Қазақ интонациясы жүйелі түрде, кешенді зерттеліп, теориялық принциптері мен әдістері, тілдік бірліктері (интонемалары), оның [[просодикалық тәсілдер]]інің (әуен, қарқын, үдемелік, кідіріс т.б) сөйлем, мәтін, [[дискурс]]та көрінісі мен қызметі анықталып, [[эксперименттік талдау]] негізінде [[қазақ интонациясы]]ның теориясы жасалып, интонология қазақ тіл білімінде, түркітануда тұңғыш рет жаңа сала ретінде танылды. [[Интонология]] саласы бойынша жоғары білікті мамандар дайындады. Фонология саласына арналған еңбектерінде фонема теориясының қазақ тіліндегі көрінісі, әлемдік фонологиялық мектептер, [[диахрондық фонология]], фонологизация құбылыстарының тарихи негіздері деген проблемалар қазақ тілтанымында алғаш рет сөз болады. Қазіргі кезде З.М. Базарбаева [[қазақ лингвистикасы]] және түркітану проблемалармен қатар айналысып, интонология, коммуникативтік синтаксис, қазақ сөзін талдау мен синтездеу, [[тарихи фонетика]], диахрондық фонология салалары бойынша [[2000 жыл]]дан бері бүгінгі күнге дейін іргелі және қолданбалы зерттеу бағдарламалары аясындағы зерттеу тақырыптарына ғылыми жетекшілік етіп келеді. З.М. Базарбаева 1998-2008 жылдар аралығында [[Қайнар университеті]]нде халықаралық факультетінің шет тілдер кафедрасының меңгерушісі және қазақ филологиясы кафедрасының профессоры болып жұмыс істеді. [[2009 жыл]]дан бастап [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде профессоры ретінде дәріс оқып, PhD мен магистранттарға арналған қазақ тілінің фонетикасы, фонология, интонология салалары бойынша типтік бағдарламаларын дайындады. Ізденушілерге ғылыми жетекшілік жасап келеді. [[Москва]], [[Ленинград]], [[Жаңасібір]], [[Тбилиси]], [[Қазан]], [[Бішкек]] сияқты қалаларда және [[Франция]]ның, [[Қытай]]дың, [[Түркия]]ның бірқатар қалаларында өткен халықаралық [[ғылыми конференциялар]] мен конгрестерге қатысып баяндама жасап келеді. Сонымен бірге З.М. Базарбаева іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша ұсынылған ғылыми зерттеу жобаларын бағалауда Конкурстық комиссия мүшесі (2000-2006), жоғары аттестациялық комитеттің (ЖАК) мүшесі (2000-2003), Институт жанындағы диссертациялық кеңестің мүшесі (1998-2010) болып қызмет атқарған және республикалық ғылыми «Хабаршы» журналының редакция алқасының мүшесі, «Тілтаным» журналының жауапты редакторы жұмысын атқарып келеді. Аджип ККО компаниясы гранттарының иегері. 2008 жылы «10 жыл Астана» мерекелік медалімен марапатталды. З.М. Базарбаеваның жетекшілігімен қорғалған ғалымдар: *А. Фазылжанова *А. Аманбаева *Ж.Кеншинбаева *Т. Кеншинбаев *И. Баймуратова *Ж. Жумабаева *А. Берікболова *С. Альпатина *А. Адаева *Н. Оспангазиева == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ философтары]] dvvdny3cstdyheef880hqtlmhnou58q 0 54832 3629811 2534212 2026-07-14T11:05:15Z 1nter pares 146705 3629811 wikitext text/x-wiki '''Альберт Әлiшұлы Ақшабаев''' ([[1938]] ж.т., [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]], [[Төле би (Жамбыл облысы)|Төле би ауылы]]) – техника ғылымының докторы ([[1992]]), профессор ([[1993]]). Қазақ химия-технология институтын бiтiрген ([[1961]]). 1961–64 ж. [[Жаңасібір]] зауытында мастер, 1965–72 ж. Қазақ құрылыс-жобалау ғылыми-зерттеу институтында [[аспирант]], кiшi ғылыми қызметкер, бас инженер, 1972–77 ж. [[трест]]е аға инженер, бас инженер, кiрпiш зауытының директоры, 1978–81 ж. [[Жамбыл]] гидромелиоративтiк-құрылыс институтында аға оқытушы, [[доцент]] қызметтерін атқарды. [[1992]] жылдан қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс [[академия]]сында [[доцент]], профессор қызметінде. 90-нан аса ғылыми еңбектің, оның iшiнде 2 [[монография]]ның авторы.<ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] {{stub}} nb93mh0y0lpw1payti0i8npkp8pnh4v 0 55582 3629812 3402755 2026-07-14T11:05:54Z 1nter pares 146705 3629812 wikitext text/x-wiki {{Халық |атауы = Телеуіттер |сурет = Map of Russia - Teleoutes(2008-03).png |сурет тақырыбы = |саны = 2700 адам |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = [[Сурет:Flag of Kemerovo Oblast.svg|25px]] [[Кемеров облысы]] |саны1 = 2520 адам (2010) |түсініктемелер1 = |аймақ2 = [[Сурет:Flag of Altai Republic.svg|25px]] [[Алтай Республикасы]] |саны2 = 37 адам (2010) |түсініктемелер2 = |аймақ3 = [[Сурет:Flag of Altai Krai.svg|25px]] [[Алтай өлкесі]] |саны3 = 19 адам (2010) |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[алтай тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[шаманизм]] |этникалық топтары = [[Теле|теле]], [[Енисей қырғыздары|енисей қырғыздары]], [[Түркілер|түркілер]] |ескертпелер = }} '''Телеуіттер''' (өз атауы - ''теленнет, тадар, байат-пачат'') — [[Ресей]]дегі түркі халықтары. Олар негізінен Кемерово облысында тұрады. (Челухоево, Беково, Новобачаты, Верховская ауылдарында және Белов ауданының Белово қаласында, Гурьев ауданының Шанда ауылында, Новокузнецк қаласында). Шағын тобы [[Алтай Республикасы]]нда тұрады. Жалпы саны 2,6 мың адам, оның ішінде Кемерово облысында 2,5 мың адам. (2010, халық санағы).<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5603557?ysclid=m3pisdpv1p212703316|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Тілі == Олар Оңтүстік Алтай [[диалект]]ілерінің бірінде сөйлейді. Кейбір зерттеушілер оны дербес тіл ретінде қарастырады. Этнотерриториялық топтар арасындағы тілдік айырмашылықтар жеткілікті түрде зерттелмеген. Жазуы орыс әліпбиі негізінде.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/06/%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D1%8B-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0/|title=Телеуіттер. Тарихи дерек|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Діні == Телеуіттердің өмірінде маңызды рөлді [[бақсы]]лар атқарды. Бақсылардың дәстүрлі атрибуттары - балға, құс қауырсындары бар қалпақ, бақсы бубені. Қасиетті жерлерде ортақ дұғалар мен рәсімдер жасалды. Олардың бірі Шаанту тауындағы Шанд қаласында орналасқан, мұнда ата-баба рухтары тұрады деп есептелді. Христиандықтың пайда болуымен көптеген дәстүрлі салт-дәстүрлер мерекелері православиелік мерекелермен біріктірілді.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/teleuty-shamanizm-sila-tsveta-i-gigantskie-pelmeni|title=Телеуіттер-шаманизм, түс күші және алып тұшп|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Тарихы == Телеуіттер 6 – 8 ғасырларда Орталығы Азияның көшпелі тайпаларынан қалыптасқан. [[Түрік қағандығы]]ның құрамындағы көшпелі түркі тілдес [[теле]] тайпасымен және [[Орта Азия]] төлеңгіттермен де туыстас. Телеуіттер мен бірнеше [[моңғол]] тектес тайпалар ([[чорос]], [[дурбет]], [[тумат]]) араласып, сіңісіп кеткен. 16 ғасырдың аяғы мен 17 ғасырдың басында телеуіттер [[Бия]] мен [[Хатын]] өзендерінің қосылған жерінен қазіргі [[Жаңасібір]] қаласына дейінгі [[Об]] өзен бойындағы далалықта көшіп-қонып тіршілік еткен, мал шаруашылығымен айналысқан. [[Ресей]]ге қосылғанға дейін (1609) телеуіттертердің 4000 түтіні [[Жоңғар]] мемлекетінің қол астында болды. Телеуіттер 1658 – 1665 жылы аралығында қазіргі [[Кузнецк]] қаласының маңына қоныс аударған.<ref>{{кітап|авторы= Ә. Нысанбаев| бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=1998|томы=VIII |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Кәсібі == Телеуіттердің негізгі кәсібі – көшпелі [[мал шаруашылығы]] ([[жылқы]] және ірі қара), XVII ғ. орыстардың ықпалымен [[егіншілік]] (қара бидай, [[сұлы]], [[тары]], [[арпа]]) дамыды. Аңшылық дәстүрлі кәсіп болды, балық аулау, жабайы өсімдіктерді жинау және ара шаруашылығы қосалқы шаруашылық болды. Үй қолөнерінен – тері, ағаш, металл өңдеу, өру, тоқыма дамыды. Қазіргі кезде телеуіттер көп салалы шаруашылықпен айналысады. Біразы өндіріс орындарында істейді.<ref>{{cite web|url=http://my.krskstate.ru/docs/ethnoses/teleuty/|title=Телеуіттер |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Телеуттардың арасында неке екі жолмен жүреді: құда түсу және алып қашу. XX ғасырдың басына дейін телеуттер кәмелетке толмағандармен некеге тұрды, бұл кезде қызды 12 жасар ұл балаға берді. Рәсім құда, келісім және тойдан тұрды. Әдетте келінге 2-3 жылқының қанжығасына қошқардың немесе биенің етін қоса, арақ-шарап пен ақша төлеу керек болды. Қалыңдық бұл күнге көйлек, тон, үй ыдыстары мен төсек-орыннан тұратын бұйымдарын дайындады. Тағы бір телеут ырымы – жаңа туған нәрестені бесікке салу. Рәсім жаңа айда, әрқашан әулеттің ақсақалының қатысуымен жасалды. Қайтыс болғандарды әдетте өлгеннен кейін екі күннен кейін жерлеген. Зиратқа барар жолда жоқтау айтылады. Табытқа марқұмдарға арналған сыйлықтар, жиегі сынған ағаш ыдыстар, марқұмның сүйікті заттарының біразы қойылды. Еске алу 40-аптада өтті. Еске алу кезінде салт атты жылқы сойылып, еті жеп, әшекейлері таратылды. Кейде жылқыны кедей отбасыларға беретін. Аза тұту үш жыл бойы сақталды. Алғашқы 40 күнде жесір әйел үйден шықпаған. Ол бұрымын босатып, жағасы жыртылған киім киді.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/teleut/|title=Телеуіттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === *ХІХ—ХХ ғасырдың ортасындағы телеут елді мекендерінің типі стационарлық болды; *ХІХ — ХХ ғасырдың басында тұрғын үйлер қайың қабығынан жасалған конустық типтегі қаңқалы жер үсті ғимараттары болды; *тікбұрышты типтегі тұрақты жартылай жерасты тұрғын үйлері немесе жартылай жертөлелер (биіктігі 1,5—2 м, жалпақ төбесі бар); *орыс шаруа үйлерінің үлгісі бойынша тұрғын үйлер.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=524|барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Дәстүрлі ерлер киімінің кешені XX ғасырдың басына дейін сақталмады, дегенмен костюмнің жеке элементтері: кафтан, жылы шапан, тондардың әртүрлі түрлері, былғары аяқ киім (шарық) 1960 жылдарға дейін пайдаланылды. Әйелдер киімдеріне матадан немесе кенептен тігілген мерекелік төсбелгісі бар ұзын көйлек, қара жүннен немесе тығыз матадан тігілген жеңіл [[шекпен]], астарлы және жібектен жасалған мерекелік халаттар болды. Жылы сырт киім – тоқыма халат пен [[тон]]. Бас киімдер - барқытпен қапталған құндыз немесе бұлғын жиегі бар қысқы қой терісінен жасалған бас киімдер, сондай-ақ ашық түсті жібек шарфтар. Әйелдер зергерлік бұйымдар, мыс немесе күмістен сырғалар, сақиналар, білезіктер, түйреуіштер таққан. Дәстүрлі әйелдер киімі бүгінгі күнге дейін кеңінен қолданылады.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/900|title=Энциклопедиялық сөздік (2009)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Дәстүрлі телеут тағамдары көптеген жылқы және [[қой еті]] мен [[сүт тағамдары]]н қамтыды. Аңшылық, балық аулау және жинау өнімдері де диетада маңызды орын алды. Осы уақытқа дейін дәстүрлі тағамдардан кең таралғаны: *тутмаш - қайнатылған және майдалап үгітілген қамыр, пияз, ет қосылған қой етінің сорпасы, *қой немесе жылқы қанынан жасалған шұжық (кан), пияз немесе сарымсақ қосылған, *тиерг — жүрек, бауыр, өкпе және шошқа майымен толтырылған қой ішектері, суыр сорпалары, борсық, жылқы еті, тұздалған жылқы майы. Сонымен қатар пішіні жарты ай тәрізді үлкен тұшпара және кептеген ұн өнімдері, олардың рецептері орыстардан алынған. Сүт өнімдерінен дәстүрлі сусындар дайындалады: айран, чеген, сүттен жасалған арақ, сондай-ақ ірімшік, қаймақ және т. б.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TELE|title=Әлем халықтары/Телеуіттер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> === Фольклоры === Телеут фольклорының ең жарқын жанрларының бірі — қаһармандық эпос лай ("Алтай Куучун", "Козыйка және Баян-Сұлу" және т.б. аңыздар), кайчы-әңгімешілер ішекті аспаптың сүйемелдеуімен орындайды (шертме-комыс, кай-комыс). Телеуіт-жоңғар соғыстары, телеуіттердің Ресей бодандығын қабылдауы, т.б оқиғаларды қамтитын тарихи аңыздар мен жырлар кең тараған, олардың танымал батырлары Шуну батыр, Мамыт пен Балық ханзадалар т.б. Салттық фольклорға отбасылық тұрмысқа (үйлену, босану т.б.) байланысты ізгі тілектер (алкыш), жоқтаулар, шамандық сиқырлар жатады. Сондай-ақ, орыс балалайкасының немесе гармонмен сүйемелдеуімен би әндері, әнмен сүйемелденетін көктемгі ойындар (табыр) танымал.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/06/%d1%84%d0%be%d0%bb%d1%8c%d0%ba%d0%bb%d0%be%d1%80-%d1%82%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d1%83%d1%82%d0%be%d0%b2/|title=Телеуіт фольклоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-20|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Түркі этникалық топтары]] [[Санат:Сібір халықтары]] [[Санат:Ресей этникалық топтары]] krda00xxdhhd2r11hw3drk7ikgb3a84 0 56100 3629813 3623111 2026-07-14T11:06:20Z 1nter pares 146705 3629813 wikitext text/x-wiki '''Елена Ивановна Гончарова'''(1931 жылы туған, [[Ресей]], [[Жаңасібір]] қаласы) – медицина ғылымының докторы ([[1985]]), [[профессор]] ([[1986]]). [[Мәскеу]] медицина стоматологиялық институтын (1954) бітірген. 1954–1956 жылдары тіс дәрігерлері мектебінде (Воронеж қаласы) стоматология мұғалімі, Ташкент мемлекеттік медицина институтында [[ассистент]] (1956–1963), Алматы мемлекеттік медицина инcтитутында (қазіргі [[Қазақ]] ұлттық медицина унивесритеті) [[ассистент]] (1963–1967), доцент (1967–1977), [[Алматы]] дәрігерлер білімін жетілдіру институтында [[кафедра]] меңгерушісі (1977–1995) болды. 1995 жылдан Қазақ ұлттық мед. университеті жанындағы Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында [[профессор]]. 80 ғылыми мақаланың авторы. <ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] 29qi74rym8cur3fji30mqgj1e76gn7l 0 56139 3629814 3529764 2026-07-14T11:06:46Z 1nter pares 146705 /* */ 3629814 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Энциклопедиялық маңызы көрсетілмеген, дереккөзі жоқ, жетім мақала, санаты жоқ}} '''Щербаков Александр Иванович''' (28.12.[[1925]] ж.т., [[Ресей]], [[Свердловск]] облысы Алапаевск қ.) – [[экономика ғылымының докторы]] ([[1984]]), [[профессор]] ([[1986]]). [[Мәскеу инженерлік-экономика институты]]н ([[1962]], кейіннен Басқару институты) бітірген. [[КСРО]] ғылым академиясының [[Сібір]] бөлімшесінде кіші, аға ғылыми қызметкер ([[1963]]–73), [[Жаңасібір]] қаласындағы Инженер-құрылыс институтында доцент ([[1973]]–78) және [[Халық шаруалар институты]]нда [[доцент]], профессор ([[1978]]–85) болды. [[1986]] жылдан [[Алматы]] архитектура-құрылыс институтында (қазіргі [http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы]) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – ғылыми-техника прогресті басқаруды жоспарлау мен ұйымдастыру динамикасы. <ref>[[Қазақстан ұлттық энциклопедиясы]]</ref> == Сілтемелер == *[http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы] == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} 2ldeyx76ozo1k3lnwbjzvtgt7yajt0z 0 56828 3629763 3571156 2026-07-14T10:05:18Z Kaiyr 3134 /* Тұлғалар */ 3629763 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''Ұзын''', Ұзын Қыпшақ — [[қыпшақ]] тайпасынан тараған ру, бес таңбалы қыпшақтың бірі. Ұзын туралы алғашқы деректер Константин Багрянородныйдың “[[Мемлекетті]] басқару хақында” деген тарихи еңбегінде кездеседі (10 ғ-дың ортасы). Оған қарағанда Ұзындар 9 ғ-да [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасын жайлаған печенегтерден шығысқа қарай мекендеген. [[Араб]] саяхатшысы Масуди 10 ғ-да оларды Жайықтың оң жақ бетінен кездестіргенін жазады. Қыпшақ мемлекетінің құрамында болған бұл ру кейіннен өсіп-өнді. [[Қазақтың]] [[шежіре]] дерегі бойынша Ұзын [[Алтыбас]], [[Алтыс]] болып екі тармаққа бөлінеді. Алтыбастан — [[Күлеке]], [[Құлшын]]; [[Алтыстан]] — [[Қаз]], [[Келел]], Кенжебай ұрпақтары өрбиді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Ұ-дар Торғай обл. аумағындағы Обаған, Торғай өзендері бойын қоныстанған. Н.А. [[Аристов]] 1887 жылғы деректер бойынша Ұзындардың 2 мыңға тарта отбасы болғанын жазады. Ал Ы.[[Алтынсариннің]] 1869 жылғы деректеріне қарағанда Торғай у-нің Қарақоға, Сарықопа, [[Қараторғай]] болыстарында шамамен 1600 түтін болған. Ұзындардың таңбасы жалпы қыпшақ таңбасымен бірдей — (қос әліп), ұраны — “[[Ойбас]]”. == Y-ДНК анализі == Алтыбас (N=2) тармағының Y-ДНК гаплогруппасы R1b1a1 (N=2) <ref>http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/4383-kazakhskij-dnk-proekt/page-43{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұлғалар == {{col-begin}}{{col-2} '''Алтыбас:''' # [[Балғожа Жаңбыршыұлы]] # [[Ыбырай Алтынсарин]] (01.11.1841 - 29.07.1889) # [[Шәбден Әбділғапарұлы Балғожин]] (25.5.[[1925]] – 15.7.[[2004|2004)]] # [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] (07.04.1871 - 1948) # [[Иман Дулатұлы]] (1780-1847) # [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] (03.04.1873-18.05.1919) # [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] Бегімбет # [[Мәриям Хакімжанова]] (15.11.1906 - 1995) # [[Омар Шипин]] ([[1879]] – [[1963]]) # [[Қалмақан Әбдіқадыров]] (15.4.[[1901]] - 30.4.[[1964]] # [[Әбілахат Ысмағұлұлы Есбаев]] # [[Бақтияр Байқараұлы Тайлақбаев]]<ref>{{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}</ref> {{col-2}} '''Алтыс:''' # [[Нияз Тілеуліұлы]] # [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы]] '''Белгісіз:''' # [[Нұржан Наушабаев]] (1858 – 1919) # [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] (12.2.1951-аман-есен) {{col-end}} == Әдебиет == * [[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 8 том (?) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Шежіре]] [[Санат:Қазақ рулары]] k2pm0kihioq3nvjnz0fyy7qdxpnuj69 3629765 3629763 2026-07-14T10:06:46Z Kaiyr 3134 /* Тұлғалар */ 3629765 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''Ұзын''', Ұзын Қыпшақ — [[қыпшақ]] тайпасынан тараған ру, бес таңбалы қыпшақтың бірі. Ұзын туралы алғашқы деректер Константин Багрянородныйдың “[[Мемлекетті]] басқару хақында” деген тарихи еңбегінде кездеседі (10 ғ-дың ортасы). Оған қарағанда Ұзындар 9 ғ-да [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасын жайлаған печенегтерден шығысқа қарай мекендеген. [[Араб]] саяхатшысы Масуди 10 ғ-да оларды Жайықтың оң жақ бетінен кездестіргенін жазады. Қыпшақ мемлекетінің құрамында болған бұл ру кейіннен өсіп-өнді. [[Қазақтың]] [[шежіре]] дерегі бойынша Ұзын [[Алтыбас]], [[Алтыс]] болып екі тармаққа бөлінеді. Алтыбастан — [[Күлеке]], [[Құлшын]]; [[Алтыстан]] — [[Қаз]], [[Келел]], Кенжебай ұрпақтары өрбиді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Ұ-дар Торғай обл. аумағындағы Обаған, Торғай өзендері бойын қоныстанған. Н.А. [[Аристов]] 1887 жылғы деректер бойынша Ұзындардың 2 мыңға тарта отбасы болғанын жазады. Ал Ы.[[Алтынсариннің]] 1869 жылғы деректеріне қарағанда Торғай у-нің Қарақоға, Сарықопа, [[Қараторғай]] болыстарында шамамен 1600 түтін болған. Ұзындардың таңбасы жалпы қыпшақ таңбасымен бірдей — (қос әліп), ұраны — “[[Ойбас]]”. == Y-ДНК анализі == Алтыбас (N=2) тармағының Y-ДНК гаплогруппасы R1b1a1 (N=2) <ref>http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/4383-kazakhskij-dnk-proekt/page-43{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұлғалар == {{col-begin}}{{col-2} '''Алтыбас:''' # [[Балғожа Жаңбыршыұлы]] # [[Ыбырай Алтынсарин]] (01.11.1841 - 29.07.1889) # [[Шәбден Әбділғапарұлы Балғожин]] (25.5.[[1925]] – 15.7.[[2004|2004)]] # [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] (07.04.1871 - 1948) # [[Иман Дулатұлы]] (1780-1847) # [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] (03.04.1873-18.05.1919) # [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] Бегімбет # [[Мәриям Хакімжанова]] (15.11.1906 - 1995) # [[Омар Шипин]] ([[1879]] – [[1963]]) # [[Қалмақан Әбдіқадыров]] (15.4.[[1901]] - 30.4.[[1964]] # [[Әбілахат Ысмағұлұлы Есбаев]] # [[Бақтияр Байқараұлы Тайлақбаев]]<ref>{{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}</ref> {{col-2}} '''Алтыс:''' # [[Тілеулі Әбдірахманұлы]] # [[Нияз Тілеуліұлы]] # [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы]] '''Белгісіз:''' # [[Нұржан Наушабаев]] (1858 – 1919) # [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] (12.2.1951-аман-есен) {{col-end}} == Әдебиет == * [[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 8 том (?) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Шежіре]] [[Санат:Қазақ рулары]] advbt612zzfhcti0nrgciefcq51cl8y 3629770 3629765 2026-07-14T10:48:12Z 1nter pares 146705 /* Тұлғалар */ 3629770 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''Ұзын''', Ұзын Қыпшақ — [[қыпшақ]] тайпасынан тараған ру, бес таңбалы қыпшақтың бірі. Ұзын туралы алғашқы деректер Константин Багрянородныйдың “[[Мемлекетті]] басқару хақында” деген тарихи еңбегінде кездеседі (10 ғ-дың ортасы). Оған қарағанда Ұзындар 9 ғ-да [[Еділ]] мен [[Жайық]] арасын жайлаған печенегтерден шығысқа қарай мекендеген. [[Араб]] саяхатшысы Масуди 10 ғ-да оларды Жайықтың оң жақ бетінен кездестіргенін жазады. Қыпшақ мемлекетінің құрамында болған бұл ру кейіннен өсіп-өнді. [[Қазақтың]] [[шежіре]] дерегі бойынша Ұзын [[Алтыбас]], [[Алтыс]] болып екі тармаққа бөлінеді. Алтыбастан — [[Күлеке]], [[Құлшын]]; [[Алтыстан]] — [[Қаз]], [[Келел]], Кенжебай ұрпақтары өрбиді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Ұ-дар Торғай обл. аумағындағы Обаған, Торғай өзендері бойын қоныстанған. Н.А. [[Аристов]] 1887 жылғы деректер бойынша Ұзындардың 2 мыңға тарта отбасы болғанын жазады. Ал Ы.[[Алтынсариннің]] 1869 жылғы деректеріне қарағанда Торғай у-нің Қарақоға, Сарықопа, [[Қараторғай]] болыстарында шамамен 1600 түтін болған. Ұзындардың таңбасы жалпы қыпшақ таңбасымен бірдей — (қос әліп), ұраны — “[[Ойбас]]”. == Y-ДНК анализі == Алтыбас (N=2) тармағының Y-ДНК гаплогруппасы R1b1a1 (N=2) <ref>http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/4383-kazakhskij-dnk-proekt/page-43{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұлғалар == {{col-begin}}{{col-2}} '''Алтыбас:''' # [[Балғожа Жаңбыршыұлы]] # [[Ыбырай Алтынсарин]] (01.11.1841 - 29.07.1889) # [[Шәбден Әбділғапарұлы Балғожин]] (25.5.[[1925]] – 15.7.[[2004|2004)]] # [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] (07.04.1871 - 1948) # [[Иман Дулатұлы]] (1780-1847) # [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] (03.04.1873-18.05.1919) # [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] Бегімбет # [[Мәриям Хакімжанова]] (15.11.1906 - 1995) # [[Омар Шипин]] ([[1879]] – [[1963]]) # [[Қалмақан Әбдіқадыров]] (15.4.[[1901]] - 30.4.[[1964]] # [[Әбілахат Ысмағұлұлы Есбаев]] # [[Бақтияр Байқараұлы Тайлақбаев]]<ref>{{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}</ref> {{col-2}} '''Алтыс:''' # [[Тілеулі Әбдірахманұлы]] # [[Нияз Тілеуліұлы]] # [[Әбдіғаппар Жанбосынұлы]] '''Белгісіз:''' # [[Нұржан Наушабаев]] (1858 – 1919) # [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] (12.2.1951-аман-есен) {{col-end}} == Әдебиет == * [[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 8 том (?) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ рулары}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Шежіре]] [[Санат:Қазақ рулары]] q8mgkyot36v8fiszhj2l7rpdu238iyr 0 57195 3629584 3421872 2026-07-14T04:09:15Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629584 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Йоган Густав Ренат |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1682 |туған жері = Стокгольм, Швеция корольдігі |қайтыс болған күні = 01.05.1744 |қайтыс болған жері = Стокгольм, Швеция корольдігі |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Ту|Швеция}} Швеция корольдігі |қызмет еткен жылдары = 1701-1709, 1716-1733 |атағы = артиллерия сержанты → капитан |әскер түрі = артиллерия |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = Солтүстік соғыс <br> Екінші ойрат-маньчжур соғысы |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Йохан (Иоганн) Густав Ренат''' ([[швед тілі|швед.]] ''Johan Gustaf Renat'', 1682, [[Стокгольм]], [[Швеция]] Корольдігі - 1 мамыр 1744) — швед әскери қызметшісі әрі картографы. Жоңғария мен [[Шығыс Түркістан|Шығыс Түркістанның]] егжей-тегжейлі картасын жасаған тұңғыш еуропалық ретінде танымал. ==Әскери мансабының басталуы мен орыс тұтқыны== Голландиялық еврейлердің ұрпағы Ренат [[Карл XII]] әскерінде Солтүстік соғыс кезінде артиллерияда қызмет еткен. Артиллерия сержанты 1709 жылы Полтава түбіндегі шайқастан кейін орыс тұтқынына түсіп, алдымен [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін 1711 жылы Тобольск қаласына жер аударылды. 1716 жылдың ақпанында И.Бухгольцтің экспедициясына жөнелтілген көмектің қатарына қосылып, жоңғар қонтайшысы Цэван-Рабдан әскерінің қолына түскен (тұтқын шведтер мен орыстарды жоңғарлар Құлжаға алып кетті). ==Жоңғар тұтқыны мен Швецияға оралуы== Ренат жоңғар билеушілері [[Сыбан Раптан|Цэван-Рабдан]] мен [[Қалдан Серен|Қалдан-Сереннің]] тұстарында 17 жыл (1716-1733) қызметте болған. Оның тікелей қатысуымен Жоңғар хандығында [[кітап]] басу орындары, артиллериялық, қару-жарақ, тау-кен өндіру зауыттары ашылды. Тұтқынға түскен шведттер мен орыстардың қызметі жоңғар мемлекетінің маньчжурлармен соғыстарындағы әскери қуатын біршама арттырды. Оның қызметі үшін оған Жоңғариядағы соғыс аяқталғаннан кейін Отанына оралуға уәде берілді. 1733 жылы Ренат [[ресей]] елшісі майор Леонтий Угримовпен бірге Мәскеуге оралды. 1734 жылы әйелі Бригитта Шерзенфельд және сыйға тартылған түркітілдес тайпалардан шыққан 3 қызметшілерімен бірге Стокгольмге жетті. 1739 жылы капитан шеніне дейін жетіп, 1744 жылы қайтыс болды.. ==Жоңғария мен Шығыс Түркістанның картасы== Өзінің жеке бақылаулары бойынша жасалған Жоңғарияның 2 картасы ұзақ уақыт көпшілікке белгісіз болды. 1878 жылы Корольдік кітапханадағы кітапханашының көмекшісі Юхан Август Стриндберг 2 картаның көшірмелерін тауып, оларды Я.К.Грот арқылы Императорлық Орыс Георграфиялық Қоғамына жіберді. 1881 жылы "Ренат карталары" орыс зерттеушісі А.И.Макшеевтің еңбегінде жарық көрді. 10 жылдан кейін карталардың түпнұсқалары Уппсала университетінің кітапханасынан табылды. {| class="wikitable" |+ Ренаттың картасында кездесетін кейбір географиялық атаулар |- ! Түпнұскадағы атау !! Түсініктеме |- | Acksu || Ақсу, Шығыс Түркістандағы қала |- | Aigons Fl. || Аягөз өзені |- | Alamandaria Fl. || Әмудария өзені |- | Ansian || Андижан (Ферғанадағы қала) |- | Balchas (Sioen B.) || Балқаш көлі |- | Bruether Kirgiser || буруттар (қырғыздар) |- | Bucharer || бұхарлықтар |- | Buckterma || Бұқтырма, Ертістің негізгі саласы |- | Charatou || Қаратау (Түркістанның маңындағы таулар) |- | China || Қытай |- | Chorgos || Хоргос (Қорғас), Іленің оң саласы |- | Choton || Хотан, Шығыс Түркістандағы қала |- | Erzisch Fl. || Ертіс өзені |- | Gegen || Кеген өзені |- | Jassu || Яссы, қазіргі Түркістан қаласы |- | Jercken || Яркенд, Шығыс Түркістандағы қала |- | Jllye Fl. || Іле өзені |- | Kirgis Kasak || қазақтар |- | Kirgiseller Kasakski Horda || Қазақ хандығы |- | Lepschi || Лепсі өзені |- | Oloiktou || Ұлытау |- | Saisan (Ston S.) || Зайсан көлі |- | Samarchan || Самарқанд, Бұхариядағы қала |- | Saram || Сайрам, Бұхариядағы қала |- | Schir Fl. || Сырдария өзені |- | Taskent haer finnes Guld || Ташкент қаласы |} ==Көркем әдебиеттегі бейнесі== Йохан Густав Ренат А.В.Ивановтың «Тобыл» (2017) атты романындағы басты кейіпкелердің бірі. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[Сурет:Жоңғарияның картасы(Й.Г.Ренат).tif|thumb|left|300px|Й.Г.Ренат картасының түпнұсқасы]] |[[Сурет:Renat map.jpg|thumb|300px|Й.Г.Ренаттың Жоңғария картасы]] |[[Сурет:Моңғолияның картасы (Й.Г.Ренат).tif|thumb|left|Й.Г. Ренаттың Моңғолия картасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы)]] |} == Әдебиет == * ''Åberg, Alf, and Göte Göransson''. ''Karoliner.'' Höganäs: Bra böcker, 1976. (In Swedish.) * ''Макшеев А.И.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Mongol/Karta_Renat_1716_33/text.phtml?id=4434 Карта Джунгарии, составленная шведом Ренатом во время плена его у калмыков с 1716 по 1733 год. — СПб.: Изд-во ИРГО, 1881] * [https://www.youtube.com/watch?v=AZK9cB3_gZ4 Джунгарская артиллерия и Йохан Густав Ренат на YouTube] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707072151/http://www.kb.se/Kart_bibl/Kartor/Rysslandskartor.htm |date=2007-07-07 }} * ''Perdue P.C.'' China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia''. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2005. * ''Poppe N.'' Renat’s Kalmuck Maps. Imago Mundi 12 (1955): 157-59. Available through [[JSTOR]]. * [http://www.kb.se/Kart_bibl/Kartor/Rysslandskartor.htm Русские карты в Королевской библиотеке ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707072151/http://www.kb.se/Kart_bibl/Kartor/Rysslandskartor.htm |date=2007-07-07 }} * [http://runeberg.org/fataburen/1926/0078.html Selling, Gösta. «Artur Hazelius födelsehus I.» ''Fataburen: Kulturhistorisk tidskrift'' (1926): 65-118. (in Swedish)] [[Санат:Картографтар]] [[Санат:Швеция картографтары]] 4h1u169pasjxhk0bixv99gpjayrg1ox 3629624 3629584 2026-07-14T04:27:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] соңғы нұсқасына қайтарды 3421872 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Йоган Густав Ренат |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = 1682 |туған жері = Стокгольм, Швеция корольдігі |қайтыс болған күні = 01.05.1744 |қайтыс болған жері = Стокгольм, Швеция корольдігі |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Ту|Швеция}} Швеция корольдігі |қызмет еткен жылдары = 1701-1709, 1716-1733 |атағы = артиллерия сержанты → капитан |әскер түрі = артиллерия |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = Солтүстік соғыс <br> Екінші ойрат-маньчжур соғысы |марапаттары = |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Йохан (Иоганн) Густав Ренат''' ([[швед тілі|швед.]] ''Johan Gustaf Renat'', 1682, [[Стокгольм]], Швеция Корольдігі - 1 мамыр 1744) — швед әскери қызметшісі әрі картографы. Жоңғария мен [[Шығыс Түркістан|Шығыс Түркістанның]] егжей-тегжейлі картасын жасаған тұңғыш еуропалық ретінде танымал. ==Әскери мансабының басталуы мен орыс тұтқыны== Голландиялық еврейлердің ұрпағы Ренат [[Карл XII]] әскерінде Солтүстік соғыс кезінде артиллерияда қызмет еткен. Артиллерия сержанты 1709 жылы Полтава түбіндегі шайқастан кейін орыс тұтқынына түсіп, алдымен [[Мәскеу|Мәскеуге]], кейін 1711 жылы Тобольск қаласына жер аударылды. 1716 жылдың ақпанында И.Бухгольцтің экспедициясына жөнелтілген көмектің қатарына қосылып, жоңғар қонтайшысы Цэван-Рабдан әскерінің қолына түскен (тұтқын шведтер мен орыстарды жоңғарлар Құлжаға алып кетті). ==Жоңғар тұтқыны мен Швецияға оралуы== Ренат жоңғар билеушілері [[Сыбан Раптан|Цэван-Рабдан]] мен [[Қалдан Серен|Қалдан-Сереннің]] тұстарында 17 жыл (1716-1733) қызметте болған. Оның тікелей қатысуымен Жоңғар хандығында кітап басу орындары, артиллериялық, қару-жарақ, тау-кен өндіру зауыттары ашылды. Тұтқынға түскен шведттер мен орыстардың қызметі жоңғар мемлекетінің маньчжурлармен соғыстарындағы әскери қуатын біршама арттырды. Оның қызметі үшін оған Жоңғариядағы соғыс аяқталғаннан кейін Отанына оралуға уәде берілді. 1733 жылы Ренат ресей елшісі майор Леонтий Угримовпен бірге Мәскеуге оралды. 1734 жылы әйелі Бригитта Шерзенфельд және сыйға тартылған түркітілдес тайпалардан шыққан 3 қызметшілерімен бірге Стокгольмге жетті. 1739 жылы капитан шеніне дейін жетіп, 1744 жылы қайтыс болды.. ==Жоңғария мен Шығыс Түркістанның картасы== Өзінің жеке бақылаулары бойынша жасалған Жоңғарияның 2 картасы ұзақ уақыт көпшілікке белгісіз болды. 1878 жылы Корольдік кітапханадағы кітапханашының көмекшісі Юхан Август Стриндберг 2 картаның көшірмелерін тауып, оларды Я.К.Грот арқылы Императорлық Орыс Георграфиялық Қоғамына жіберді. 1881 жылы "Ренат карталары" орыс зерттеушісі А.И.Макшеевтің еңбегінде жарық көрді. 10 жылдан кейін карталардың түпнұсқалары Уппсала университетінің кітапханасынан табылды. {| class="wikitable" |+ Ренаттың картасында кездесетін кейбір географиялық атаулар |- ! Түпнұскадағы атау !! Түсініктеме |- | Acksu || Ақсу, Шығыс Түркістандағы қала |- | Aigons Fl. || Аягөз өзені |- | Alamandaria Fl. || Әмудария өзені |- | Ansian || Андижан (Ферғанадағы қала) |- | Balchas (Sioen B.) || Балқаш көлі |- | Bruether Kirgiser || буруттар (қырғыздар) |- | Bucharer || бұхарлықтар |- | Buckterma || Бұқтырма, Ертістің негізгі саласы |- | Charatou || Қаратау (Түркістанның маңындағы таулар) |- | China || Қытай |- | Chorgos || Хоргос (Қорғас), Іленің оң саласы |- | Choton || Хотан, Шығыс Түркістандағы қала |- | Erzisch Fl. || Ертіс өзені |- | Gegen || Кеген өзені |- | Jassu || Яссы, қазіргі Түркістан қаласы |- | Jercken || Яркенд, Шығыс Түркістандағы қала |- | Jllye Fl. || Іле өзені |- | Kirgis Kasak || қазақтар |- | Kirgiseller Kasakski Horda || Қазақ хандығы |- | Lepschi || Лепсі өзені |- | Oloiktou || Ұлытау |- | Saisan (Ston S.) || Зайсан көлі |- | Samarchan || Самарқанд, Бұхариядағы қала |- | Saram || Сайрам, Бұхариядағы қала |- | Schir Fl. || Сырдария өзені |- | Taskent haer finnes Guld || Ташкент қаласы |} ==Көркем әдебиеттегі бейнесі== Йохан Густав Ренат А.В.Ивановтың «Тобыл» (2017) атты романындағы басты кейіпкелердің бірі. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[Сурет:Жоңғарияның картасы(Й.Г.Ренат).tif|thumb|left|300px|Й.Г.Ренат картасының түпнұсқасы]] |[[Сурет:Renat map.jpg|thumb|300px|Й.Г.Ренаттың Жоңғария картасы]] |[[Сурет:Моңғолияның картасы (Й.Г.Ренат).tif|thumb|left|Й.Г. Ренаттың Моңғолия картасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы)]] |} == Әдебиет == * ''Åberg, Alf, and Göte Göransson''. ''Karoliner.'' Höganäs: Bra böcker, 1976. (In Swedish.) * ''Макшеев А.И.'' [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Mongol/Karta_Renat_1716_33/text.phtml?id=4434 Карта Джунгарии, составленная шведом Ренатом во время плена его у калмыков с 1716 по 1733 год. — СПб.: Изд-во ИРГО, 1881] * [https://www.youtube.com/watch?v=AZK9cB3_gZ4 Джунгарская артиллерия и Йохан Густав Ренат на YouTube] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707072151/http://www.kb.se/Kart_bibl/Kartor/Rysslandskartor.htm |date=2007-07-07 }} * ''Perdue P.C.'' China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia''. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2005. * ''Poppe N.'' Renat’s Kalmuck Maps. Imago Mundi 12 (1955): 157-59. Available through [[JSTOR]]. * [http://www.kb.se/Kart_bibl/Kartor/Rysslandskartor.htm Русские карты в Королевской библиотеке ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707072151/http://www.kb.se/Kart_bibl/Kartor/Rysslandskartor.htm |date=2007-07-07 }} * [http://runeberg.org/fataburen/1926/0078.html Selling, Gösta. «Artur Hazelius födelsehus I.» ''Fataburen: Kulturhistorisk tidskrift'' (1926): 65-118. (in Swedish)] [[Санат:Картографтар]] [[Санат:Швеция картографтары]] 08ipou54icr64zq93qiqedj017gd5aj 0 57968 3629580 3237469 2026-07-14T04:04:29Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629580 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Стендаль |Шынайы есімі = {{lang-fr|Stendhal}} |Суреті = Stendhal.jpg |Ені = 250px |Суреттің аты = Стендаль. Йохан Олаф Содермарк, [[1840]] |Туған кездегі есімі = Мари-Анри Бейль |Лақап аты = Стендаль |Туған күні = 23.01.1783 |Туған жері = Гренобль, [[Франция]] |Қайтыс болған күні = 23.03.1842 |Қайтыс болған жері = Париж, [[Франция]] |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Реализм |Жанры = роман |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = http://www.lib.ru/INOOLD/STENDAL/ |Commons = }} '''Анри Мари Бейль''' немесе '''Стендаль''' ({{lang-fr|Marie-Henri Beyle}}; [[23 қаңтар]] [[1783]], [[Гренобль]] — [[23 наурыз]] [[1842]], [[Париж]]) – француз жазушысы. 1800 – 14 жылы әскери қызмет атқарып, Наполеон әскері құрамында Берлин, Вена, [[Мәскеу]] шабуылдарына қатысты. 1814 – 21 жылы Италияда, кейін Францияда тұрды. 1830 жылдан өмірінің соңына дейін Италияда елші қызметін атқарды. Стендаль алғашқы туындыларын бүркеншік атпен 1814 жылдан жариялай бастады. “Стендаль” есімін тұңғыш рет “Рим, Неаполь, Флоренция” (1817) атты еңбегінде қолданды. “Гайдн, Моцарт және Метастазионың өмірі” (1817), “[[Италия]] бейнелеу өнерінің тарихы” (1817), “Россинидің өмірі” (1823), т.б. еңбектері музыка және театр өнерін, кескіндемені зерттеуге арналған. “Римді аралағанда” (1829), “Саяхатшы жазбалары” (1838) еңбектерінде философия, саяси, эстет. пайымдаулар басым болса, “Расин мен Шекспир” (1825) – көркемдік әдіс мәселесіне арналған реалистік мектептің алғашқы әдеби манифесі. Оның “Анри Брюлардың өмірі”, “Өзімшілдің естеліктері”, “Наполеонның өмірі”, “Наполеонды еске түсіру”, “Автобиографиялық естеліктер”, т.б. естеліктерінде тарихи құнды мәліметтер сақталған. “Ванина Ванини” (1829), “Қызыл мен қара” (1831) сияқты көркем шығармалары қоғамдағы “кішкентай адамның” рөлі мен тағдырын суреттеген. “Парма мекені” (1839) Наполеон соғысынан кейінгі саяси жүйені, “Люсьен Левен” (1836) Франциядағы монархияны әшкерелесе, “Махаббат туралы” трактат (1822) психологиялық талдаудың шебер үлгісі саналады. == Өмірбаяны == Француз жазушысы Анри Бейль достарының айтуына қарағанда бірнеше псевдонимдердің иесі болған, солардың бірі және кең тарағаны – Фредерик Стендаль (Стендаль – ХУІІІ ғасырда өмір сүрген немістің өнертанушысы Винкельман дүниеге келген қаланың аты). Мари-Анри Бейль Францияның оңтүстігінде, Гренобль қаласында бай адвокаттың отбасында дүниеге келді. Стендальдың әкесі Шерюбен Бейль, жергілікті парламентте адвокат болады, атасы Анри Ганьон, дәрігер әрі қоғам қайраткері, ХУІІІ ғасырдағы көптеген француз интеллигенциясының өкілдері секілді ағартушылық идеяларымен айналысты. Бұл отбасының кітапханасында Дидро және Д,Аламбер құрастырған «ғылым мен өнердің үлкен энциклопедиясы» болды, Жан-Жак Руссо шығармаларын қызыға оқыды. 1796 жылы Стендаль Гренобльде ашылған Орталық мектепке түседі. Кейбір провинциялық қалаларда ашылған бұл мектептердің мақсаты, бұрынғы жекеменшік және діни оқуларды алмастыратын мемлекеттік және зиялылар оқуын енгізу болды. Орталық мектепте Стендаль математикамен айналысып, курсты аяқтағаннан кейін Париждің Политехникалық мектебіне жіберіледі. Политехникалық мектеп әскери инженерлер мен артиллериялық офицерлерді дайындайтын. Бірақ Стендаль Политехникалық мектепке түскен жоқ. Ол 18 брюмер төңкерісінен кейін, яғни жас генерал Бонапарт үкімет билігін өз қолына алып, өзін бірінші консул деп жариялағаннан кейін келеді. 1802 жылы жазушы болу ниетімен Парижге келеді.<ref>Зарубежная литература. С.В.Тураев, И.Б.Дюшен, Г.А.Могилевская, А.А.Тахо-Годи. Москва, Просвещение, 1975</ref> Стендаль Парижде үш жыл тұрып, философия, әдебиет, ағылшын тілімен терең айналысады. Шынын айтқанда, ол нағыз білімді осы Парижде алған еді. 1799 жылы 18 брюмер көтерілісінен кейін ол генерал Бонапарттың «Францияның патшасы болғандығына» қуанса; 1804 жылы рим папасының өзі Парижге келген Наполеон коронациясын, Стендаль «барлық өтірікшілердің одағының» көрінісі деп таниды. Ол Наполеонның 1812 жылы Ресейге жасаған жорығына қатысады да, Мәскеу, Смоленск және Могилев, Вильнюс қалаларында болады. Француз армиясының Березин арқылы өтіп, масқара болған қысқы шегінісінің куәсі болады. Стендаль өз отанын жанын сала қорғаған орыс халқының отансүйгіштігін, ерлігін көріп, елдің қайратты қайсарлығына тәнті болады. Сонымен бірге, Ресей самодержавиесінің жүргізіп отырған қатыгез саясатына ыза болады. Италияда Стендаль өзінің алғашқы туындысы – үш өмірбаянды: «Гайдн, Моцарт, Метастазионың өмірін суреттеуді» (1814) жарыққа шығарды. 1814 жылы Стендаль француз тіліне енді ғана аударылған А.В.Шлегельдің «Драмалық әдебиет курсы» кітабы арқылы Германиядағы романтикалық қозғалыспен танысады. Италиядағы өмірі Стендаль шығармашылығында өз ізін қалдырды. Ол Италия өнерін, көркемөнерін, музыкасын оқып үйренді. Оның Италия өміріне, тарихына арналған: «Рим көшелерімен серуендеу», «Италия шежіресі», «Италияның қолөнер тарихы», «Рим, Флоренция, Неаполь» және ең танымал «Пармдық тұрғын» атты романы бар. Стендаль Италияда ұзақ уақыт тұрақтай алмайды.<ref>Тоқшылықова Г.Б. Шетел әдебиетінің тарихы. Алматы, 2010</ref> Парижге оралғаннан кейінгі алғаш жарық көрген кітабы «Махаббат туралы» (1822) деп аталды. Бұл кітап психологиялық трактат іспетті болды. 1826 жылы Стендаль өзінің алғашқы романы – «Армансты» (1827 жылы жарық көрді) жазды. Мұнда автор жаңа заманғы Франция өмірін, оның «жоғарғы қауымын», тек ақсүйектердің ғана мүддесін ойлайтын көзқарастарын жазды. Осы сапарында жаңа замандық Римнен алған әсерінің негізінде «Ванина Ванини, немесе Папа облысында ашылған, карбонарлардың соңғы вентына қатысты кейбір нақтылықтар» деп аталатын повесі жазылады. Повесть 1829 жылы жарық көрді. Осы жылы Стендаль өзінің атын мәңгілік өшпейтін еткен, «[[Қызыл мен қара]]» романын жазуды бастады. Роман 1830 жылдың қараша айында «1831» жыл деп көрсетіліп, жарыққа шықты. Парижде өткізген ұзақ демалыс уақытында өзінің Францияға жасаған саяхаты туралы жазылған «Туристің жазбалары» атты кітабын, ал бір жылдан кейін өзінің Италия туралы терең білімінен хабар беретін «Пармдық монастырь» (1839) атты романын жариялайды. Бұл оның өзі жарыққа шығарған ең соңғы туындысы болатын. Францияда тек бірнеше күн боламын деп келген жазушы ойы іске аспай, 1842 жылы Стендаль Париж көшелерінің бірінде ауыр соққыдан қайтыс болады. Стендаль әдебиетке ХІХ ғасырдың ірі психологиялық романының авторы ретінде енді.<ref>История зарубежной литературы ХІХ века. Елизарова М.Е., Гиждеу С.П., Колесников Б.И., Михальская Н.П. Москва, Просвещение, 1972</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:23 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Гренобльде туғандар]] [[Санат:23 наурызда қайтыс болғандар]] [[Санат:Парижде қайтыс болғандар]] [[Санат:Франция жазушылары]] [[Санат:Масондар]] [[Санат:Стендаль]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Лақап есімімен танымал әдебиетшілер]] [[Санат:Францияның Ұлы шығысы масредары]] [[Санат:Наполеон офицерлері]] ooarfh1qw7xsefixlx6i9p86oq3b7z4 3629628 3629580 2026-07-14T04:27:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Аружан2005|Аружан2005]] соңғы нұсқасына қайтарды 3237469 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Стендаль |Шынайы есімі = {{lang-fr|Stendhal}} |Суреті = Stendhal.jpg |Ені = 250px |Суреттің аты = Стендаль. Йохан Олаф Содермарк, [[1840]] |Туған кездегі есімі = Мари-Анри Бейль |Лақап аты = Стендаль |Туған күні = 23.01.1783 |Туған жері = Гренобль, [[Франция]] |Қайтыс болған күні = 23.03.1842 |Қайтыс болған жері = Париж, [[Франция]] |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = Реализм |Жанры = роман |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = http://www.lib.ru/INOOLD/STENDAL/ |Commons = }} '''Анри Мари Бейль''' немесе '''Стендаль''' ({{lang-fr|Marie-Henri Beyle}}; [[23 қаңтар]] [[1783]], [[Гренобль]] — [[23 наурыз]] [[1842]], [[Париж]]) – француз жазушысы. 1800 – 14 жылы әскери қызмет атқарып, Наполеон әскері құрамында Берлин, Вена, Мәскеу шабуылдарына қатысты. 1814 – 21 жылы Италияда, кейін Францияда тұрды. 1830 жылдан өмірінің соңына дейін Италияда елші қызметін атқарды. Стендаль алғашқы туындыларын бүркеншік атпен 1814 жылдан жариялай бастады. “Стендаль” есімін тұңғыш рет “Рим, Неаполь, Флоренция” (1817) атты еңбегінде қолданды. “Гайдн, Моцарт және Метастазионың өмірі” (1817), “Италия бейнелеу өнерінің тарихы” (1817), “Россинидің өмірі” (1823), т.б. еңбектері музыка және театр өнерін, кескіндемені зерттеуге арналған. “Римді аралағанда” (1829), “Саяхатшы жазбалары” (1838) еңбектерінде философия, саяси, эстет. пайымдаулар басым болса, “Расин мен Шекспир” (1825) – көркемдік әдіс мәселесіне арналған реалистік мектептің алғашқы әдеби манифесі. Оның “Анри Брюлардың өмірі”, “Өзімшілдің естеліктері”, “Наполеонның өмірі”, “Наполеонды еске түсіру”, “Автобиографиялық естеліктер”, т.б. естеліктерінде тарихи құнды мәліметтер сақталған. “Ванина Ванини” (1829), “Қызыл мен қара” (1831) сияқты көркем шығармалары қоғамдағы “кішкентай адамның” рөлі мен тағдырын суреттеген. “Парма мекені” (1839) Наполеон соғысынан кейінгі саяси жүйені, “Люсьен Левен” (1836) Франциядағы монархияны әшкерелесе, “Махаббат туралы” трактат (1822) психологиялық талдаудың шебер үлгісі саналады. == Өмірбаяны == Француз жазушысы Анри Бейль достарының айтуына қарағанда бірнеше псевдонимдердің иесі болған, солардың бірі және кең тарағаны – Фредерик Стендаль (Стендаль – ХУІІІ ғасырда өмір сүрген немістің өнертанушысы Винкельман дүниеге келген қаланың аты). Мари-Анри Бейль Францияның оңтүстігінде, Гренобль қаласында бай адвокаттың отбасында дүниеге келді. Стендальдың әкесі Шерюбен Бейль, жергілікті парламентте адвокат болады, атасы Анри Ганьон, дәрігер әрі қоғам қайраткері, ХУІІІ ғасырдағы көптеген француз интеллигенциясының өкілдері секілді ағартушылық идеяларымен айналысты. Бұл отбасының кітапханасында Дидро және Д,Аламбер құрастырған «ғылым мен өнердің үлкен энциклопедиясы» болды, Жан-Жак Руссо шығармаларын қызыға оқыды. 1796 жылы Стендаль Гренобльде ашылған Орталық мектепке түседі. Кейбір провинциялық қалаларда ашылған бұл мектептердің мақсаты, бұрынғы жекеменшік және діни оқуларды алмастыратын мемлекеттік және зиялылар оқуын енгізу болды. Орталық мектепте Стендаль математикамен айналысып, курсты аяқтағаннан кейін Париждің Политехникалық мектебіне жіберіледі. Политехникалық мектеп әскери инженерлер мен артиллериялық офицерлерді дайындайтын. Бірақ Стендаль Политехникалық мектепке түскен жоқ. Ол 18 брюмер төңкерісінен кейін, яғни жас генерал Бонапарт үкімет билігін өз қолына алып, өзін бірінші консул деп жариялағаннан кейін келеді. 1802 жылы жазушы болу ниетімен Парижге келеді.<ref>Зарубежная литература. С.В.Тураев, И.Б.Дюшен, Г.А.Могилевская, А.А.Тахо-Годи. Москва, Просвещение, 1975</ref> Стендаль Парижде үш жыл тұрып, философия, әдебиет, ағылшын тілімен терең айналысады. Шынын айтқанда, ол нағыз білімді осы Парижде алған еді. 1799 жылы 18 брюмер көтерілісінен кейін ол генерал Бонапарттың «Францияның патшасы болғандығына» қуанса; 1804 жылы рим папасының өзі Парижге келген Наполеон коронациясын, Стендаль «барлық өтірікшілердің одағының» көрінісі деп таниды. Ол Наполеонның 1812 жылы Ресейге жасаған жорығына қатысады да, Мәскеу, Смоленск және Могилев, Вильнюс қалаларында болады. Француз армиясының Березин арқылы өтіп, масқара болған қысқы шегінісінің куәсі болады. Стендаль өз отанын жанын сала қорғаған орыс халқының отансүйгіштігін, ерлігін көріп, елдің қайратты қайсарлығына тәнті болады. Сонымен бірге, Ресей самодержавиесінің жүргізіп отырған қатыгез саясатына ыза болады. Италияда Стендаль өзінің алғашқы туындысы – үш өмірбаянды: «Гайдн, Моцарт, Метастазионың өмірін суреттеуді» (1814) жарыққа шығарды. 1814 жылы Стендаль француз тіліне енді ғана аударылған А.В.Шлегельдің «Драмалық әдебиет курсы» кітабы арқылы Германиядағы романтикалық қозғалыспен танысады. Италиядағы өмірі Стендаль шығармашылығында өз ізін қалдырды. Ол Италия өнерін, көркемөнерін, музыкасын оқып үйренді. Оның Италия өміріне, тарихына арналған: «Рим көшелерімен серуендеу», «Италия шежіресі», «Италияның қолөнер тарихы», «Рим, Флоренция, Неаполь» және ең танымал «Пармдық тұрғын» атты романы бар. Стендаль Италияда ұзақ уақыт тұрақтай алмайды.<ref>Тоқшылықова Г.Б. Шетел әдебиетінің тарихы. Алматы, 2010</ref> Парижге оралғаннан кейінгі алғаш жарық көрген кітабы «Махаббат туралы» (1822) деп аталды. Бұл кітап психологиялық трактат іспетті болды. 1826 жылы Стендаль өзінің алғашқы романы – «Армансты» (1827 жылы жарық көрді) жазды. Мұнда автор жаңа заманғы Франция өмірін, оның «жоғарғы қауымын», тек ақсүйектердің ғана мүддесін ойлайтын көзқарастарын жазды. Осы сапарында жаңа замандық Римнен алған әсерінің негізінде «Ванина Ванини, немесе Папа облысында ашылған, карбонарлардың соңғы вентына қатысты кейбір нақтылықтар» деп аталатын повесі жазылады. Повесть 1829 жылы жарық көрді. Осы жылы Стендаль өзінің атын мәңгілік өшпейтін еткен, «[[Қызыл мен қара]]» романын жазуды бастады. Роман 1830 жылдың қараша айында «1831» жыл деп көрсетіліп, жарыққа шықты. Парижде өткізген ұзақ демалыс уақытында өзінің Францияға жасаған саяхаты туралы жазылған «Туристің жазбалары» атты кітабын, ал бір жылдан кейін өзінің Италия туралы терең білімінен хабар беретін «Пармдық монастырь» (1839) атты романын жариялайды. Бұл оның өзі жарыққа шығарған ең соңғы туындысы болатын. Францияда тек бірнеше күн боламын деп келген жазушы ойы іске аспай, 1842 жылы Стендаль Париж көшелерінің бірінде ауыр соққыдан қайтыс болады. Стендаль әдебиетке ХІХ ғасырдың ірі психологиялық романының авторы ретінде енді.<ref>История зарубежной литературы ХІХ века. Елизарова М.Е., Гиждеу С.П., Колесников Б.И., Михальская Н.П. Москва, Просвещение, 1972</ref><ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:23 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Гренобльде туғандар]] [[Санат:23 наурызда қайтыс болғандар]] [[Санат:Парижде қайтыс болғандар]] [[Санат:Франция жазушылары]] [[Санат:Масондар]] [[Санат:Стендаль]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:Лақап есімімен танымал әдебиетшілер]] [[Санат:Францияның Ұлы шығысы масредары]] [[Санат:Наполеон офицерлері]] t058q08xa0lkj3gzi15k5ad8oxu8p1j 0 58214 3629816 2616029 2026-07-14T11:07:15Z 1nter pares 146705 3629816 wikitext text/x-wiki '''Дмитрий Александрович Рожковский''' (15.10.[[1915]] ж.т., [[Ресей]], [[Омбы облысы]] [[Тара]] қ. – 14.8. [[1991]], [[Алматы]] қ.) – [[физика]]-[[математика]] ғыл. докт. (1963), проф. (1969), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1967). [[Томск мемлекеттік университеті]]нің [[физика]]-[[математика]] ф-тін бітірген (1941). [[Жаңасібір]] қаласындағы аэрогеодезиялық кәсіпорында инженер (1941–42), [[Семей]] геология барлау техникумында оқытушы (1942–46), Қазақстан ғылым академиясының [[Астрономия және физика институты]]нда кіші (1946–50), аға ғыл. қызметкер (1950–51), бөлім меңгерушісі (1951–86) қызметтерін атқарған. 1961 ж. «Исследование газовых-половых туманностей на основе фотографических наблюдений со светосильным телескопом Максутова» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Негізгі ғыл. еңбектері газ-тозаңды тұмандықтар мен жұлдызаралық ортаның физ. процестерін, кометалардың қасиеттерін зерттеуге арналған. 160-тан астам ғыл. жарияланымның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталған. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:15 қазанда туғандар]] [[Санат:Тарада (Омбы облысы) туғандар]] [[Санат:14 тамызда қайтыс болғандар]] [[Санат:1991 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері]] [[Санат:Томск мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Астрономия және физика институты тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан астрономдары]] [[Санат:Астрономия және физика институтының профессорлары]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] 9i5s78g5ytrmvjoua31qeihigrk91u5 0 59010 3629818 2355029 2026-07-14T11:09:09Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Совет Мешітбайұлы Біттібаев (Биттібаев)]] бетін [[Совет Мешітбайұлы Біттібаев]] бетіне жылжытты 2355029 wikitext text/x-wiki '''Совет Мешітбайұлы Біттібаев (Биттібаев)''' - (30 қыркүйек 1933 жылы, [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек]] кентінде туған) – техника ғылымының докторы (1991 жылы), профессор [[Мәскеу жоғары техника училищесі|Мәскеу жоғары техника училищені]] [[инженер]]-[[механик]] мамандығы бойынша бітірді (1957 жылы). 1957–61 жылдары [[Ресей]] қорғаныс зауытында, 1961–62 жылдары [[Новосибирск|Новосибирск қаласындағы]] Заельцовский ауданы [[комсомол]] комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1962 жылы [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[Ядролық физика институты]]нда бас инженер, директордың орынбасары, [[Жоғары қуатты физика институты]]ның бас инженер қызметтерін атқарды. 1975–77 жылдары «Гидромаш» қорғаныс кәсіпорнының құрылуына белсене араласты. 1977 жылдан Алматы темір жолы көлік инженерлері институтында (қазіргі [[Қазақ көлік және коммуникация академиясы]]) кафедра меңгерушісі. 400-ден астам ғылыми еңбегі, бірнеше патенті бар.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1933 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] {{stub}} f03mk7uidcjsgdwuq1gm0asyec6733q 3629823 3629818 2026-07-14T11:09:41Z 1nter pares 146705 3629823 wikitext text/x-wiki '''Совет Мешітбайұлы Біттібаев (Биттібаев)''' - (30 қыркүйек 1933 жылы, [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]], [[Тереңөзек (Қызылорда облысы)|Тереңөзек]] кентінде туған) – техника ғылымының докторы (1991 жылы), профессор [[Мәскеу жоғары техника училищесі|Мәскеу жоғары техника училищені]] [[инженер]]-[[механик]] мамандығы бойынша бітірді (1957 жылы). 1957–61 жылдары [[Ресей]] қорғаныс зауытында, 1961–62 жылдары [[Жаңасібір]] қаласындағы Заельцовский ауданы [[комсомол]] комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1962 жылы [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[Ядролық физика институты]]нда бас инженер, директордың орынбасары, [[Жоғары қуатты физика институты]]ның бас инженер қызметтерін атқарды. 1975–77 жылдары «Гидромаш» қорғаныс кәсіпорнының құрылуына белсене араласты. 1977 жылдан Алматы темір жолы көлік инженерлері институтында (қазіргі [[Қазақ көлік және коммуникация академиясы]]) кафедра меңгерушісі. 400-ден астам ғылыми еңбегі, бірнеше патенті бар.<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1933 жылы туғандар]] [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Профессорлар]] {{stub}} gjxknplbcvfi1c0pfnnfnclcjr6f1ps 0 59966 3629826 3386214 2026-07-14T11:11:44Z 1nter pares 146705 3629826 wikitext text/x-wiki '''Темірғалиев Сайынғали Жанғалиұлы''' ([[2]].[[7]].[[1934]] жылы туған, [[Ресей]], [[Жаңасібір]] облысы, [[Черепаново]] ауданы, [[Белово]] селосы) – [[педагог]], [[экономика]] ғылымдарының [[кандидаты]] ([[1980]]), [[доцент]] ([[1997]]).[[Қазақ тау-кен және металлургия институты]]н ([[1957]]), қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық университетіті]]) және [[Мәскеу]] қаласындағы [[Бүкілодақтық политехникалық институтының]] [[энергетика]] факкультетін ([[1966]]) бітірген. [[«Карагандашахтострой»]] [[комбинатында]] шебер ([[1957]]–[[1959]]), [[Қазақстан ҒА]] [[Кен ісі ғылыми-зерттеу институты]]нда [[аспирант]] ([[1959]]–[[1961]]), [[Алматы]] қаласындағы жобалау мекемелерінде [[инженер-жобалаушы]], аға инженер, бас маман ([[1961]]–[[1974]]), Қазақ автомобиль көлік жобалау ғылыми-зерттеу институтында бас инженер ([[1974]]–[[1984]]), [[«Средазкурортпроект»]] институтының директоры ([[1984]]–[[1989]]), [[Мәскеу]] [[«Гипроцветмет»]] институтының қазақ бөлімшесінің директоры ([[1989]]–[[1991]]), Қазақ политехникалық институтының проректоры ([[1991]]–[[1996]]), қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]) қызметтерін атқарды. [[1996]] жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде [[доцент]]. [[«Оптимальное размещение станций технического обслуживания легковых автомобилей»]] деген тақырыпта кандидаттық [[диссертация]] қорғады. [[50]]-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде [[3]] [[монография]]ның ([[«Дипломдық жобаның экономикалық бөлімі»]], [[2000]]; [[«Экономикалық есептер»]], [[2002]]; [[«Экономикалық дәрістер»]], [[2004]]) және [[5]] оқу-әдістемелік құралының авторы. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы|"Қазақ энциклопедиясы"]] , 7 том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} 2wxuxunoid8v98jy4mf3ce7egus8tdi 0 71575 3629560 3617783 2026-07-13T23:25:21Z Casserium 68287 /* */ 3629560 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі=Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі | Суреті = Darhan Qıdıräli (2023-04-04).jpg | Атауы = Қыдырәлі, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Сенаты]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|8-сайланымының депутаты]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 26 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады = 30 маусым 2026 | Президент = | Премьер = | тақырыпша2 = Төрағасы | мәтін2 = [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | Ізашары = [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_2 = [[2 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1 қыркүйек]] [[2023 жыл|2023]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Касым-Жомарт Токаев]] | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Ізбасары_2 = ''Мәдениет және ақпарат министрі ретінде [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]'' | Титулы_3 = [[Халықаралық түркі академиясы|Халықаралық Түркі академиясы]]ның Президенті | Ту_3 = International Turkic Academy.png | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Туған күні = 16.4.1974 | Туған жері = {{туғанжері|Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Әкесі = | Баласы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]] (1992), [[Мармара университеті]] (1996), Докуз Эйлүл университеті (1997), [[Эгей университеті]] (1998), [[Ыстанбұл университеті]] (2001) | Ғылыми дәрежесі = тарих ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР Ұлттық ғылым академиясының]] академигі (2020), [[Қырғыз Республикасының Ұлттық ғылым академия]]сының Құрметті академигі (2022), [[Әзербайжан Ұлттық ғылыми академиясы|Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының]] Құрметті докторы (2016), [[Моңғолия Ұлттық ғылыми академиясы|Моңғолия Ұлттық ғылым академиясының]] Құрметті докторы (2017) | Марапаттары = {{Қатар | теңестіру = солға |{{Парасат ордені|2018}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{Достық ордені (Әзербайжан)}} |{{Қызмет орденінің офицері (Мажарстан)}} |{{Даңқ медалі}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{Темірқазық ордені (Моңғолия)|түрі=1961}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} |{{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} | Қолтаңбасы = | Қолтаңба ені = | Сайты = | Уикиқайнар = }} '''Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі''' ([[16 сәуір]] [[1974 жыл]], [[Түлкібас ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан]]ның мемлекет және қоғам қайраткері, 2023–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|депутаты]], 2022–2023 жылдары Қазақстанның Ақпарат және қоғамдық даму министрі болды. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстанның Ұлттық ғылым академиясының]]-ның академигі (2020)<ref>[http://twesco.org/2020/06/25/5496/ Түркі академиясының президенті Дархан Қыдырәлі ҚР ҰҒА академигі болып сайланды]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Аманат (партия)|Аманат]] партиясы Саяси кеңес бюросының мүшесі.<ref>[https://egemen.kz/article/207080-darkhan-qydyrali-nur-otan-partiyasy-sayasi-kenhesi-byurosynynh-quramyna-saylandy Дархан Қыдырәлі Nur Otan партиясы Саяси кеңесі бюросының құрамына сайланды]</ref> II-сыныпты Төтенше және өкілетті уәкіл дипломатиялық рангі берілді.<ref>[http://twesco.org/2021/07/02/8327/ Халықаралық Түркі академиясының президенті Дархан Қыдырәліге ІІ сыныпты Төтенше және Өкілетті Уәкіл дипломатиялық дәрежесі берілді]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмірбаяны == Дархан Қыдырәлі 1974 жылы 16 сәуірде [[Түркістан облысы]] қарасты [[Түлкібас ауданы]]нда дүниеге келген. * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де]] (1991-1992 ж) және [[Түркия]]ның [[Мармара университеті|Мармара]] (1992-1996), [[Докуз Эйлүл университеті|Докуз Эйлүл]] (1996-1997), [[Эгей университеті|Эгей]] (1997-1998), [[Ыстамбұл университеті|Ыстамбұл]] (1998-2001) университеттерінде білім алған. * 1998 жылы Эгей унивреситетінде «Мұстафа Шоқайдың өмірі, қызметі және дүниетанымы» тақырыбында диссертация қорғады. * 2001 жылы Ыстамбұл университетінде "Түркістанда жәдитшілік қозғалысы және оның Түркиямен байланысы" докторлық диссертация қорғап, "философия докторы" ғылыми дәрежесін иеленген. * 2010 жылы Абай атындағы ҚазҰПУ-да "Біртұтас Түркістан идеясы" тақырыбында докторлық диссертация қорғап, тарих ғылымдарының докторы атанған. * Астанадағы [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]], Қырғызстандағы Ош университетінің құрметті профессоры. Халықаралық Ш. Айтматов академиясының академигі. Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының Құрметті докторы (2016 ж), Моңғолия Ұлттық ғылым академиясының Құрметті докторы (2017). Қырғыз Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Құрметті академигі<ref>https://twesco.org/post/885 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221122117/https://twesco.org/post/885 |date=2022-02-21 }}</ref> (2022). == Еңбек жолы == * 2001-2005 ж. - [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде аға ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, кафедра меңгерушісі, аппарат жетекшісі, жетекші ғылыми қызметкер. * 2005-2006 ж. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] доцент, аға ғылыми қызметкер. * 2006-2007 ж. [[Қазақстан Республикасының Президенттік мәдениет орталығы|Қазақстан Республикасы Президенттік мәдениет орталығы]]нда директордың орынбасары. * 2007-2008 ж. [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нде Министрдің кеңесшісі. * 2008-2009 ж. [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі]]нде сарапшы, сектор меңгерушісі ретінде қызмет атқарған. * 2009-2012 жылдар арасында Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз хатшысының орынбасары болған. * 2012 -2014 жылдары [[Түркі кеңесі]] Бас хатшысының орынбасары болып қызмет атқарды. * 2014 жылдан бастап [[Халықаралық түркі академиясы]]ның президенті. * 2015 жылғы 29 маусымнан Түркі әлемі Ұлттық ғылым академиялар одағы Хатшылығының басшысы қызметін қоса атқарады және аталған одақтың ұйымдастырушысы. * 2015 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның [[Париж]]дегі штаб-пәтерінде "Қорқыт мұрасы және Түркі әлемі" атты халықаралық мәдени шараны<ref>http://e-history.kz/kz/project/view/3?type=publications&material_id=1103/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410184756/https://e-history.kz/kz/project/view/3?type=publications&material_id=1103%2F |date=2019-04-10 }}</ref>, 2016 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[Біріккен Ұлттар ұйымы]]ның штаб-пәтерінде "2030 Жоспары үшін Жібек жолы бойындағы жаңа синергия" атты халықаралық симпозиумды<ref>https://baq.kz/kk/news/terezemiz_ten/buu-da-simpozium-otti-82502/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102012732/https://baq.kz/kk/news/terezemiz_ten/buu-da-simpozium-otti-82502 |date=2018-01-02 }}</ref>, және 2018 жылы "Рухани жаңғыру және мәдени мұра: қадымнан келешекке түркі тілі" халықаралық мәдени шараларын ұйымдастырды. * [[2016 жыл|2016]] жылдың шілдесінен [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]] республикалық газеті» акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы қызметіне тағпйындалды. * 2018 жылдың қыркүйегінде [[Халықаралық түркі академиясы]] президенті лауазымына екінші мерізімге тағайындалды. * 2022 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрі болып тағайындалды. * 2023 жылдың 26 қыркүйек күні Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Респусбликасының сенаторы ретінде тағайындады. ==Қоғамдық қызметі== * Ұлттық құрылтай мүшесі * Мұсылман ақсақалдар кеңесі - Орталық Азия Бюросының бас үйлестірушісі * Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк сыйлығын беру жөнiндегi комиссия мүшесі * Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Қоғамдық кеңесінің төрағасы * Қазақстан жазушылар одағының басқарма мүшесі * Қожа Ахмет Яссауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті Өкілетті кеңесінің мүшесі * Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия мүшесі == Ғылыми еңбектері == * «Мұстафа Шоқай». Анкара, (2001). * «Тараз тарихы». Тараз, (2005). * «Түрік халықтары әдебиеті тарихы», (ұжымдық жинақ) Түркістан, (2005). * «Тарпаңды таңдап міндім тағалап». Тараз, (2005) * «Жүрегіне қаламын сүйеген». Астана, (2007) * «Мұстафа Шоқай», Астана, «Фолиант» баспасы, 2007 («Нартұлға» сериясы). * «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Ұлық Түркістан». Астана, (2008). * «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Тұтас Түркістан идеясы». Астана, (2008). * «Ұлық Түркістан», Астана, (2008) * «Атымды адам қойған соң...» Астана, (2008) * «Жерұйық». Астана, (2009). * «Әлемдік тұлға». Астана, (2010). * «Мұстафа». Астана, (2012). * «Мәңгі тас», Алматы, «Ғылым» баспасы, (2015) * «Ұлы дала тарихы», Астана, «Ғылым» баспасы, (2018) * «Ортақ түрік тарихы» (8 сынып), Баку, Нұр-Сұлтан, (2019) * «Мұстафа». Астана, (2024) * «Тамыр». Алматы, (2024) * «Абыздар аманаты». Алматы, (2024) * «Нүкте философиясы». Астана, (2024) * «Ташқа жазылған тарых». (2024) == Марапаттары == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} === Мемлекеттік наградалар === * Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының иегері (2008 ж.). * «Парасат» ордені (2018) <ref>https://www.lenta.inform.kz/ru/akordada-tanymal-tulgalarga-memlekettik-nagradalar-tapsyryldy_a3477903/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231144101/https://www.lenta.inform.kz/ru/akordada-tanymal-tulgalarga-memlekettik-nagradalar-tapsyryldy_a3477903/|date=2018-12-31}}</ref> * ҚР Президентінің алғыс хаты (2010 ж.) * Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне – 20 жыл (2011 ж.) * Астана қаласының 20 жылдық мерекелік медалі (2018) * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы (2019) * Қазақстан Республикасы Президентінің бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы сыйлығы (2020) * «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалі (2020) * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хаты (2024) * III дәрежелі «Барыс» ордені (2024) {{col-2-of-3}} === Халықаралық === * Түркі дүниесінің "Қызыл алма" сыйлығының иегері (2015 ж.) * "Түркі әлеміне қызмет" сыйлығымен марапатталды (2015 ж.) * "Жаңа Түркия" Стратегиялық зерттеулер орталығы тағайындаған "Түркі тарихы және мәдениетіне қызмет" Алтын медалін алған (2015 ж.) * ТМД Парламентаралық ассамблея кеңесінің «Баспасөз және ақпаратты дамытуға сіңірген еңбегі үшін» белгісі (2016 ж.) * Халықаралық «Жібек жолы» стратегиялық зерттеу орталығы мен "Жібек жолы" журналы тарапынан тағайындалған халықаралық «Жыл адамы» марапатының иегері (2017 ж.) * Венгрияның «Офицерлік крест» орденімен марапатталды (2017).<ref>http://twesco.org/ru/news/glava_akademii_nagrazhden_ordenom_vengrii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201032754/http://twesco.org/ru/news/glava_akademii_nagrazhden_ordenom_vengrii/ |date=2017-12-01 }}</ref> * Әзербайжанның «Достлуг» орденімен марапатталды (2018).<ref>http://www.inform.kz/ru/prezident-azerbaydzhana-nagradil-darhana-kydyrali-ordenom-dostlug_a3106911/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410233158/https://www.inform.kz/ru/prezident-azerbaydzhana-nagradil-darhana-kydyrali-ordenom-dostlug_a3106911 |date=2019-04-10 }}</ref> * Моңғолияның «Алтын жұлдыз» орденімен марапатталды (2021)<ref>https://kaznews.mn/darkhan-kydyrali/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110100233/https://kaznews.mn/darkhan-kydyrali/ |date=2021-11-10 }}</ref> *Қырғызстанның «Даңқ» медалімен марапатталды (2022) <ref>https://twesco.org/post/1055 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220930152830/https://twesco.org/post/1055 |date=2022-09-30 }}</ref> *Қырғызстанның «Достық» мемлекеттік наградасымен марапатталды (2024) {{col-3-of-3}} === Басқа марапаттар === * Түркология саласындағы үздік жетістіктері үшін Күлтегін атындағы сыйлықпен марапатталған (2014 ж.). * «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерекелік медалі (2015 ж.). * «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісімен марапатталды (2017) * «Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметіне 25 жыл» (2017) * Түлкібас ауданының құрметті азаматы (2018) * Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бiрлiк» алтын медалi (2019) <ref>https://www.inform.kz/kz/elordada-kazakstan-halky-assambleyasynyn-kogamdyk-zhane-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-rasimi-otti_a3594165</ref> * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2022) {{col-end}} ===Отбасы=== Үйленген. Төрт ұл, бір қызы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.facebook.com/darhan.hidirali Facebook-тағы жеке парақшасы] * [https://twitter.com/DarkhanKydyrali TWITTER]-дегі жеке парақшасы [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] ezhx7tll2h2g7ks8ufeuz5a0skz8e0f 0 78181 3629827 2142759 2026-07-14T11:15:27Z 1nter pares 146705 3629827 wikitext text/x-wiki '''Трофимов Илья Иванович''' (1928 жылы туған, [[Ресей]], [[Жаңасібір]] қаласы) – кәсіподақ қызметкері. 1949 – 1980 жылдары орта машина жасау министрлігінің жүйесінде қызмет еткен. [[Каспий]] аймақтық кен-металлургия комбинатына қарасты [[химия]]-[[металлургия]] зауытының кәсіподақ комитетін басқарған (1964). Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{Stub}} p6zu0tqcm0u34zezwdewdmry6blh2mv 0 87662 3629828 3384837 2026-07-14T11:16:00Z 1nter pares 146705 3629828 wikitext text/x-wiki '''Людмила Дружинина''' - [[1918]] жылы 8 наурызда [[Ресей]]дің [[Омбы]] облысының Калачинск стансасында туған. [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] химия факультетін бітірген. [[Томск]] геология басқармасына істеген. Талдықорған қалалық Кеңесінің депутаты болған. [[1947]] жылы ол «Томск» альманахында және Томск облыстық «Красное знамя» газетінде өзінің алғашқы өлеңдерін жариялады. Содан бастап журналистік қызметке ауысып, [[Томск]], [[Жаңасібір]] және [[Талдықорған]] газеттерінде істеді. == Шығармашылығы == Балаларға арналған алғашқы «''Көңілді үйірме''» кітапшасын [[1954]] жылы Жаңасібір кітап баспасында шығарды. Келесі жылы осы баспадан балаларға арналған екінші кітапшасы — «Жанды календарь» жарық көрді. «Сәбилер ержетеді»([[1959]]), «Ынтымақты істер» ([[1959]]), «Баспалдақтан баспалдаққа» ([[1961]]), «Апорт» ([[1963]]), «Үйде және мектепте» ([[1968]]), «Көңілді балалар» ([[1977]]), «Сиқырлы суретші» ([[1980]]), «Орман соқпағы» ([[1985]]) жыр жинақтары Алматыда басылып шықты.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:1918 жылы туғандар]] 9ynzhn0zadtpw8p1r9i0trlwadjq2k9 0 92004 3629829 2146769 2026-07-14T11:16:37Z 1nter pares 146705 3629829 wikitext text/x-wiki '''Мүбәрәк Жаманбалинов''' - [[1924]] жылы 7 қарашада [[Павлодар облысы]]ндағы [[Тәттімбет ауылы]]нда дүниеге келген. Орта дәрежелі агрономдық білім алып, [[Жаңасібір]]дегі Татар МТС-нда учаскелік агроном болып істейді. Одан соң Омбы орыс-қазақ педучилищесін бітіріп, ұзақ жылдар мектепте ұстаздық етеді. [[Павлодар облысы|Павлодар облыстық]] [[Қызыл ту (газет)|«Қызыл ту» газетінің]] Ертіс ауданындағы меншікті тілшісі болған. == Шығармашылығы == Әдебиетке елуінші жылдардан араластыр «Айна бұлақ» атты алғашқы өлеңдер жинағы 1956 жылы жарық көрді. Содан бері әлденеше жыр жинағын шығарған ол негізінде балалар ақыны ретінде танымал. Өлеңдері қырғыз, түркімен, өзбек, латын тілдеріне аударылған. *Айна бүлақ. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, [[1956]]; *Сәлем. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, [[1962]]; *Ертіс лебі. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, [[1963]]; *Кішкентай достарға. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[1965]]; *Менің Мм; Өлеңдер. А., «Жазушы», [[1970]]; *Батыр үстаз. Поэма. А., «Жазушы», [[1972]]; *Ашық күн. Өлеңдер. А., «Жалын», [[1976]]; *Толқын. Өлеңдер. А., «Жалын», [[1979]]; *Балғын гүлдей балақан. Өлеңдер, жумбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер, мысалдар, дастандар. А., «Жазушы», [[1974]]; *Ашық күн. Өлеңдер, ертегілер, жүмбақтар, А., «Жалын», [[1984]]; *Ақын бала. Өлеңдер, ертегілер мен ақыздар, жаңылтпаштар. А., «Жалын», [[1983]]; *Ашық күн. Өлеңдер, ертегілер, жүмбақтар. А., [[1984]]; *Ақшам. Өлеңдер. [[2002]]; *Жауқазын. Өлеңдер. [[2003]]; *Аштық азабы. Өлеңдер. [[2004]]. == Жетістіктері == [[Қазақ КСР|Қазақ КСР-нің]] еңбек сіңірген мәдениет қызметкері ([[1982]]). Ертіс ауданының Құрметті азаматы.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Павлодар облысы]] [[Санат:1924 жылы туғандар]] 1pyu15s65vzjyq2fsst3tp18a2voxv7 0 92286 3629830 2573804 2026-07-14T11:17:31Z 1nter pares 146705 3629830 wikitext text/x-wiki '''Геннадий Николаевич Гамарник''' 1948 ж. [[30 қаңтар]]да [[Жаңасібір]] қаласында (РКФСР) туған. 1970 ж. [[АХШИ]]-ды бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының докторы (2003), профессор (2003). «Еуразия» ХЭА академигі (2000), ЖМ ХҒА академигі (2005). 1970 ж. - ҚазКСР Халыққа тұрмыстық қызмет көрсету министрлігінің бухгалтер-ревизоры. 1971 ж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 1971-88 жж. - АХШИ аға ғылыми қызметкері, аға оқытушысы, декан орынбасары, кәсіподақ комитетінің төрағасы, партком хатшысы, доценті. 1988-92 жж. - [[Қазақ республикалық басқару жоғары мектебі]]нің оқу жұмысы жөніндегі проректоры. 1992 ж. - ҚР Монополияға қарсы комитеті бас басқармасының бастығы. 1992-95 жж. - [[ҚазМБА]] 1-ші проректоры. 1995 ж. - ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі. 1995-97 жж. - [[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі (1999- )|ҚР білім министрінің]] 1-ші орынбасары. 1997-2000 жж. - [[Семей мемлекеттік қаржы институты]]ның ректоры. 2000-03 жж. - Д.М. Серікбаев атындағы [[Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті]]нің ректоры. 2003-06 жж. - [[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі (1999- )|ҚР білім және ғылым 1-ші вице-министрі]]. 2006 жылдан - [[Халықаралық бизнес университеті]]нің ректоры.<ref>Қазақстан бизнес - кітабы. Қаржы. – Алматы, ЖШС “Алматы баспа үйі,” 2006 ISBN 9965-9865-5-X</ref> ==Дереккөздер== <References/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:30 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1948 жылы туғандар]] [[Санат:Новосібірде туғандар]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары]] [[Санат:Еуразия Халықаралық экономистер академиясы академиктері]] [[Санат:Жаңа экономикалық университеті оқытушылары]] [[Санат:Қазақ республикалық басқару жоғары мектебі оқытушылары]] [[Санат:Семей мемлекеттік қаржы институты ректорлары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті ректорлары]] [[Санат:Халықаралық бизнес университеті ректорлары]] {{Bio-stub}} hbtvej2gagjhaigkl2444dbwm5dg4fu 0 95278 3629832 3250360 2026-07-14T11:17:59Z 1nter pares 146705 3629832 wikitext text/x-wiki '''[[Ресей|Ресей Федерациясы]]''' — өтпелі [[экономика]] тән индустриялы-аграрлы [[ел]]. [[Кеңес Одағы]]ның ыдырауына [[байланыс]]ты ел экономикасы терең [[дағдарыс]]қа ұшырады. Біртұтас [[мемлекет]] құрамында болған елдер тәуелсіздігін алған соң, олардың арасындағы тығыз экономикалық байланыс үзілді. Мұның өзі жаңа экономикалық [[одақ]] құруға түрткі болғанын білесіңдер. Ресей экономикасында жүрген экономикалық қайта құрулардың басты [[бағыт]]тары мынадай болды: 1) экономикалық әрекетке [[еркіндік]] берілуі; 2) экономиканы басқаруда және реттеуде мемлекет үлесінің азаюы; 3) мемлекет меншігінің акционерлік [[ұжым]]дар мен жеке [[адам]]дар меншігіне өтуі. Жүргізілген қайта құрулар [[нәтиже]]сінде экономиканы басқару сипаты ғана емес, оның салалық құрылымына, қаржыландыру [[жүйе]]сіне, басқа елдермен экономикалық байланыстарына да өзгерістер енгізілді. 1990 жылдардан бастап жүргізілген нарықтық қайта құруларға қарамастан, [[шаруашылық]]тың салалық құрылымында ала-құлалық сақталуда. Қазіргі кезге дейін ел экономикасында ресурстық [[сала]]лар басым, [[өндіріс]]тің шоғырлану және монополиялану [[деңгей]]і жоғары. Ресей экономикасы басым түрде [[шикізат]] пен материалдарды шетке сатуға негізделіп отыр. Шаруашылық дамуында Ресей өз аумағындағы табиғи, материалдық және [[еңбек]] ресурстарына сүйенеді. Шетел инвестициясы, негізінен, [[қаржы]] саласы мен [[сауда]]ны дамытуға бағытталған, өндіріс салаларын дамытуға әлдеқайда аз жұмсалады. Қазіргі кезде мемлекет аса маңызды шаруашылық салаларын бақылауды өз қолына алу үшін бірқатар [[жұмыс]] жүргізуде. Ресей шаруашылығының [[аумақ]]тық орналасуы әркелкі. Табиғат ресурстарының басым бөлігі азиялық бөлікте өндірілгенімен, негізгі тұтынушылар, өндірістік-техникалық және [[ғылым]]и әлеует [[еуропа]]лық белікте шоғырланған. Енді шаруашылықтың жеке салаларының орналасуымен және құрылымдық [[ерекшелік]]терімен танысайық. ==Отын-энергетика кешені== Ресей экономикасында отын-энергетика кешенінің (ОЭК) маңызы өте зор, өйткені ел [[экспорт]]ының 40%-ын отын-энергетикалық шикізат құрайды. Кешен отынның барлық түрлерін ([[мұнай]], [[газ]], [[көмір]], [[шымтезек]] және [[тақтатас]]) өндіру, тасымалдау және бастапқы өңдеу, электр энергиясын өндіру мен тасымалдауды қамтиды (қосымшадағы "Ресейдің отын-энергетикалық кешені" картасын қараңдар). Отын [[Өнеркәсіп|өнеркәсібі]] отын түрлерін өндірумен және алғашқы өңдеумен айналысады. Бұл салаға өнеркәсіпте жұмыс істейтіндердің 6%-ы және елдегі өндірілетін өнеркәсіп өнімінің 20%-ға жуығы тиесілі. Қазіргі кезде бастапқы [[энергия]] көзі ретінде газдың үлесі (48%) артып келеді. Керісінше мұнайдың үлесі 1970 жылмен салыстырғанда 50%-дан 33%-ға дейін қысқарған. Көмірді пайлалану да соңғы 30 жылда азайған. Ресей табиғи газдың барланған қоры жөнінен 1-орын алады, оның [[үлес]]іне әлемдік газ қорының 1/3 бөлігі тиесілі. Табиғи газдың ең ірі алабы — Батыс [[Сібір]], бұл алап Ресейде өндірілетін газдың 90%-ын береді. Негізгі газ кен орындары Ямал-Ненец автономиялық округінде орналасқан. Батыс Сібірдің мұнай кәсіпшіліктерінде қосалқы газды өндіру де қолға алынған. Табиғи газ өндірілетін басты орталықтар — Жаңа [[Уренгой]] мен [[Надым]]. Ресейде газ тасымалдау [[мақсат]]ында біртұтас газ [[құбыр]]ы жүйесі жасалған. Басты газ құбырлары Ямал-Ненец AO мен елдің орталық аудандарын байланыстырады. Бұл ауданнан газдың 1/3-і құбырлармен [[Беларусь]] және [[Украина]] аумақтары арқылы баска елдерге тасымалданады. :''Мұнайдың барланған қоры жөнінен Ресей дүниежүзінде 7-орын (әлемдік қордың 6,5%-ы) алады. Ең ірі мұнай алабы — Батыс Сібір, оның үлесіне елде өндірілетін мұнайдың 2/3 бөлігі тиесілі. Басты мұнай кәсіпшіліктері: Сургут, Нижневартовск және Нефтеюганск, Ямал-Ненец AO. Маңызы жөнінен екінші орынды Волга-Орал алабы алады, мұнда ел мұнайының 1/4 бөлігі өндіріледі. Солтүстік Кавказдағы, Сахалиндегі мұнай кәсіпшіліктерінің жергілікті маңызы бар. Мұнай Баренц және Охот теңіздерінің қайраңдарында, Шығыс Сібірде табылған. Табиғат жағдайлары қатал болғандықтан бұл кен орындарын игеру үшін мол қаржы қажет.'' Мұнай құбырлары арқылы өндірілген мұнайдың 95%-ы тасымалданады. Ресей мұнайын батыстағы бұрынғы социалистік елдерге ("Достық" мұнай құбыры), [[теңіз]] порттары мен елдегі тұтыну аудандарына жеткізетін мұнай құбырларының аса ірі [[жүйе]]сі жасалған. Қазіргі кезде Ресей мұнай өндіруден дүниежүзінде 1-орын алады. Елде өндірілетін мұнайдың 40%-ы [[экспорт]]қа жөнелтіледі. Елде жыл сайын 200 миллион тонна шамасында мұнай өнделеді. Мұнай өндеудің [[көлем]]і жөнінен ел әлемде [[АҚШ]] пен [[Жапония]]дан соң 3-орын алады. Мұнай өңдеу зауыттары бастапқы кезде өндіру аудандарында орналасса, қазіргі кезде тұтыну аудандарында да салына бастады. Көмір өндіру жөнінен Ресей дүниежүзінде 5-орын алады. Өндірілген көмірдің басым бөлігі ішкі тұтынуға жұмсалады. Электр энергиясын өндіру жөнінен 4-орын алады. Электр [[энергия]]сын өндіруде жылу электрстансыларының үлесі (65%) жоғары. [[Еуропа]]лық бөлікте олар, негізінен, газ бен [[мазут]]ты, ал азиялық бөлікте көмірді пайдаланады. Мұнай өндіретін аудандарда қосалқы газбен [[жұмыс]] істейтін стансылар да бар. Ірі [[қала]]лар маңында орналасатын жылу-электр орталықтары электр энергиясын өндірумен қатар, қалаларды жылумен де қамтамасыз етеді. [[Сургут]], [[Рефтинск]] және [[Кострома]] электрстансылары елдегі аса ірілерінің [[қатар]]ына жатады. Елдегі өндірілетін электр энергиясының 20%-ға жуығын су электрстансылары береді. Жалпы, Ресейдің [[су]]-[[энергетика]]лық қоры аса мол болғанымен, оның 4/5 бөлігі аз игерілген аудандарда шоғырланған. Қазіргі кезде осы қордың тек 20%-ы ғана пайдаланылады. Аса ірі [[Саян]], [[Краснояр]] ([[Енисей]]де), [[Братск]], [[Усть-Илим]] ([[Ангара]]да) су электрстансылары елдегі ең қуатты (22 миллион кВт) Ангара — Енисей каскадын құрайды. [[Атoм]] электрстансылары елде өндірілетін электр энергиясының 15%-ын береді. Олар жергілікті шикізатты пайдаланып [[жұмыс]] істейді. Ресейдегі алғашқы АЭС 1954 жылы іске қосылған болатын, қазір олардың саны 11-ге жетті. Ең ірілері — [[Ленинград]], [[Курск]] және [[Балаков]] стансылары, олардың әрқайсысының қуаты 4 миллион кВт-ты құрайды. ==Металлургия және машина жасау== [[Металлургия]] кешені металл кендерін өндіру мен байытуды, металдарды балқыту мен [[прокат]] өндірісін қамтиды. ===Қара металлургия=== Қара металлургия [[темір]], [[марганец]], [[хром]] сияқты қара металл кендерін өндірумен және оларды өңдеумен айналысады. Бұл металдарды өндіру [[көлем]]і жөнінен Ресей әлемде [[Жапония]], [[Қытай]] және АҚШ-тан соң 4-орын алады. Қазіргі кезде Ресей жыл сайын 83 млн т темір кенін, 45 млн т шойын, 70,6 млн т болат өндіреді, 47 млн т шамасында қара металдардың дайын прокаты, 5,4 млн т болат құбырлар жасалады. Елдің қара металлургиясы жоғары [[деңгей]]де шоғырланған. Кеннің басым бөлігі аса ірі кеніштерде өндірілсе, дайын металдың жартысынан астамын толық циклді 8 [[комбинат]] береді. Темір қоры, негізінен, еуропалық бөлікте (Курск [[магнит]] аномалиясы, Орал, [[Мурман]] облысы мен Карелияда) шоғырланған. Батыс және Шығыс Сібірдегі, Қиыр Шығыстағы кен орындарының да [[Болашақ|болашағы]] зор. Темірмен салыстырғанда қоры мардымсыз [[марганец]] [[Кемерово]] және Свердлов облыстарында, ал хром Пермь облысында өндіріледі. ===Түсті металлургия=== Түсті металлургия елдегі өнеркәсіп өнімінің 8,5%-ын береді. Түсті металдарды өндіру жөнінен Ресей АҚШ-тан кейін 2-орын алады. Елде 70-тен астам түсті металл түрлері өндіріледі. Олар ерекшеліктеріне қарай негізгі ([[алюминий]], [[титан]], [[магний]], [[мыс]], [[никель]], [[қорғасын]], [[мырыш]] және т.б.), легирлеуші (сапалы болат алу үшін қара металдарға қосылатын [[вольфрам]], [[молибден]] және т.б.), бағалы ([[алтын]], [[күміс]], [[платина]]) және сирек металдар ([[цирконий]], [[германий]] және т.б.) деп бөлінеді. Түсті металлургияда алюминий өндірісінің үлес салмағы жоғары, жылына Ресей металл күйінде 3 млн т алюминий өндіреді. Негізгі шикізат қоры Ленинград, Свердлов, Челябі облыстарында, еуропалық бөліктің солтүстік- батысында, [[Краснояр]] өлкесінде шоғырланған. Алюминий өндірісі электр энергиясын көп қажет ететіндіктен, арзан электр энергиясын беретін СЭС маңдарында орналасады. Краснояр және Братск алюминий зауыттары бұл саладағы аса ірі кәсіпорындар болып саналады. Ресей жылына 130 т алтын өндіреді, оның басты орталығы Қиыр Шығыс болып табылады. Алтын өндірісі жөнінен ел әлемде 5-орын алады. Сирек металдар Оңтүстік [[Сібір]]де, [[Орал]]да және Кола түбегінде өндіріледі, өнімнің 80%-ы экспортталады. Түсті металлургия саласына, әдетте, алмас өндірісін де жаткызады. Ресейдегі алмастың 99%-ы [[Саха]] республикасында өндіріледі. Жалпы алғанда, түсті металлургияның негізгі дамыған аудандары Орал, Шығыс Сібір, Қиыр Шығыс болып табылады. Мұндағы кәсіпорындар өз шикізатымен қатар, Қазақстаннан әкелінетін алюминий шикізатын ([[глинозем]]), қорғасын мен мырыш концентраттарын пайдаланады. ===Машина жасау=== [[Машина]] жасау — Ресейдің экономикалық даму деңгейін анықтайтын маңызды саланың бірі. Оның үлесіне елдің [[өнеркәсіп]] өнімінің 20%-ы тиесілі. Ресейде машина жасау саласы бойынша 50 мыңнан астам кәсіпорын [[жұмыс]] істейді. 1990 жылдары жеңіл [[автокөлік]] жасаудан басқалары өнім көлемін екі еседей қысқартты. Бұл шетелдік машиналар мен [[жабдық]]тарға қарағанда ресейлік өнімдердің сапасының төмен болуымен түсіндіріледі. Ресейдің машина жасау кәсіпорындарында таукен, [[энергетика]], [[химия]], [[орман]], жеңіл және тамақ өнеркәсібіне, [[ауыл шаруашылығы]]на қажетті машиналар мен құрал-жабдықтар, көлік құралдары мен электр техникасы, электрондық құралдар жасалады. Кейбір өнімдер тек бір ғана көсіпорында шығарылады. Мысалы, [[троллейбус]] шығаратын жалғыз [[зауыт]] Энгельс қаласында орналасса, картоп жинайтын комбайндар тек Рязаньда жасалады. Жалпы алғанда, өнімнің 90%-ы еуропалық бөлікте жасалады. ''Машина жасау кәсіпорындарының орналасуына бірнеше [[фактор]] әсер етеді.'' # ''Қазіргі [[заман]]ғы машина жасау [[ғылым]]ға негізделеді. Сондықтан ең жаңа және күрделі өндірістер ([[электроника]], [[радиотехника]], әуе-ғарыштық) ғылыми мекемелер мен тәжірибелік зауыттар шоғырланған ірі қалаларда ([[Мәскеу]] және оның айналасы, [[Санкт-Петербург]], [[Екатеринбург]], [[Жаңасібір]]) орналасады.'' # ''Көптеген машина түрлерін (әсіресе тау-кен, энергетикалық) жасау үшін металл көп қажет. Сондықтан оларды жасайтын кәсіпорындар [[металлургия]] базаларына жақын орналасады.'' # ''Машина жасау көп [[еңбек]]ті қажет етеді. Сол себепті көпшілік кәсіпорындар [[халық]] тығыз қоныстанған аудандарда орналасады.'' # ''Дайын машина [[өнім]]дері көбінесе алысқа тасымалданатындықтан машина жасау кәсіпорындары ірі [[көлік]] тораптарына жақын орналастырылады.'' # ''Ірі машиналар мен жабдықтарды алысқа тасымалдау қиындық тудырады. Сол себепті кейбір кәсіпорындар тұтынушыларға жақын орналасады. Мысалы, Петрозаводскіде [[ағаш]] тасымалдайтын [[трактор]]лар, Дондағы Ростовта астық жинайтын комбайндар шығарылады.'' # ''Қорғаныс [[мақсат]]ындағы өнім шығаратын әскери кәсіпорындар шекарадан шалғай, жетуі қиын кішігірім [[қала]]ларда орналасады.'' ==Өнеркәсіптің басқа салалары== ===Химия өнеркәсібі=== Ресей өнеркәсіп құрылымында [[химия]], [[орман]], тамақ және жеңіл өнеркәсіптерінің маңызы зор. Елдің химия өнеркәсібінің құрамына мыңдаған түрлі [[өнім]] шығаратын кәсіпорындар енеді. Кейбір химия өнімдерін шығаруда Ресей [[әлем]]де алдыңғы орынды алады. Мысалы, [[күкірт]] қышқылын өндіруден — екінші, минералды тыңайтқыш бойынша бесінші орынды иеленеді. Химия өнеркәсібінде табиғатта жоқ, бірақ [[қасиет]]тері өзінің табиғи баламасымен салыстырғанда асып түсетін жаңа материалдар жасалады. Химия өнеркәсібі шексіз [[шикізат]] базасына ие болғандықтан, кәсіпорындарын барлық жерде бірдей орналастыруға болар еді. Бірақ қазіргі кезде олардың басым бөлігі [[мұнай]] және газ өндеудің өшмдеріне негізделген. Сол себепті мұндай [[кәсіпорын]]дар көбінесе шикізатты өндіретін және өңдейтін аудандарда ([[Поволжье]], Орталық) орналасады. Химиялық технологиялар алуан түрлі және күрделі болады. Кейде бір шикізаттан ондаған түрлі [[өнім]] алынады. Мұның өзі әртүрлі комбинаттардың қалыптасуына [[әсер]] етеді. Қазіргі кезде қоршаған ортаны ластайтын [[химия]]лық кәсіпорындарға қатысты экологиялық талаптар күшейтіліп келеді. ===Орман өнеркәсібі=== Ресей аумағының жартысына жуығын [[орман]] алып жатыр. Елдегі ағаш сүрегінің жалпы қоры шамамен 80 млрд м3-ді құрайды. Сол себепті мұнда орман өнеркәсібін дамыту үшін [[шикізат]] қоры жеткілікті. Оның жеке салаларының орналасуына әртүрлі факторлар әсер етеді. Мысалы, [[целлюлоза]] мен қағаз өндірісіне көп [[мөлшер]]де ағаш сүрегі, таза [[су]] мен электр энергиясы қажет болғандықтан, мұндай өндірістер [[Карелия]], [[Сібір]] мен Оралда орналасқан. Ал [[жиһаз]] өндіру тұтынушыларға жақын аудандарда орналасады. Ағаш сүрегін неғұрлым толық пайдалану мақсатында кешенді кәсіпорындар салынған. Мұндай кәсіпорындар [[Архангельск]], [[Сыктыквар]], [[Братск]], [[Усть-Илим]]де жұмыс істейді. Ресейдің орман өнеркәсібінің өнімдерінің басым көпшілігі берене, кесілген ағаш сүрегі мен целлюлоза түрінде сыртқы [[нарық]]та сатылады. ===Жеңіл өнеркәсіп=== Жеңіл [[өнеркәсіп]] салалары арасында, әсіресе жергілікті шикізатка негізделген тоқыма өнеркәсібінің [[маңыз]]ы зор. Шикізатты ([[жүн]], [[зығыр]]) бастапқы өңдеу өндірілетін аудандарда жүргізіледі. Ал тоқыма кәсіпорындары ірі қалалар мен олардың маңында орналасады. ===Тамақ өнеркәсібі=== Тамақ өнеркәсібі — [[ауыл шаруашылығы]]мен тығыз [[байланыс]]ты салалардың бірі. Бұл саланың кәсіпорындары барлық аудандарда бар. Шикізатты алғашқы өңдеу барысында қалдық көп болады және кейбір ауыл-шаруашылық өнімдері ([[сүт]], [[жеміс]]-[[жидектер]] және т.б.) алысқа тасымалдауға жарамсыз. Сол себепті оларды өңдейтін кәсіпорындар шикізат көзіне жақын орналасады. Бұл топқа [[май]] шайқау, [[қант]], [[ұн]]-[[жарма]] өндірістерінен басқа, [[балық]] өнеркәсібі де жатады. Ресейде жылына шамамен 3 млн т балық ауланып өнделеді. Алғашқы өндеуден өткен шикізатты пайдаланып [[жұмыс]] істейтін кәсіпорындар тұтынушыларға жақын орналасады. Қалалар мен ірі [[ел]]ді мекендерде [[ет]], [[сүт]] және [[макарон]], кондитерлік өндірістер шоғырланған.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}}{{Әлемдік экономика}} [[Санат:Ресей экономикасы]] [[Санат:Елдер экономикасы]] ja5i4mp5732ppgn1yfw654qwgu7p8kl 0 95444 3629833 2480873 2026-07-14T11:18:36Z 1nter pares 146705 3629833 wikitext text/x-wiki ==Батыс және Шығыс экономикалық зоналары== [[Сурет:Moscow City 2013.jpg|200px|right]] [[Ресей]] аумағы ішкі [[айырмашылық]]тарына [[байланыс]]ты Батыс ([[Еуропа]]лық) және Шығыс ([[Азия]]лық) экономикалық зоналарға бөлінеді. Олар бір-бірінен аумақтарының игерілуі мен еңбек ресурстары, табиғат [[жағдай]]лары мен табиғат ресурстары, экономикалық даму [[дәреже]]сі мен [[болашақ]]тағы бағыт-бағдары жағынан түбегейлі айырмашылықтар жасайды. Сонымен қатар 11 экономикалық аудан ажыратылады, олардың сегізі Батыс зонада, ал қалған үшеуі Шығыс зонада орналасқан. ===Батыс зона немесе Еуропалық Ресей=== Батыс зона немесе Еуропалық Ресей ел аумағының 26%-ын құрайды. Ресейде өндірілетін [[өнеркәсіп]] және ауылшаруашылық өнімдерінің 85%-ы осы зонаға тиесілі. Батыс Еуропаға жақын орналасуы, өңдеуші өнеркәсптің басым болуы, жоғары маманданған [[еңбек]] ресурстарының жинақталуы экономикалық [[деңгей]]дің қарқынды болуына өзіндік [[ықпал]]ын тигізген. Алайда өнеркәсіптің сырттан тасымалданатын [[шикізат]] пен [[энергия]]ға тәуелді болуы, сумен қамтамасыз етілудегі кейбір [[қиыншылық]]тар, экологиялық проблемалардың туындауы өнеркәсіптің кептеген түрлерін шектеуді [[қажет]] етеді. [[Ғылым]] мен ғылымды көп қажет ететін кәсіпорындардың ірі [[қала]]ларда шоғырлануы қала халқы үлесінің артуына әсер етуде. Қала халқының үлесі 75%-ға жетеді және Ресейдің ең ірі қала [[агломерация]]лары мен 11 миллионер қаласы осы зонада орналасқан. ===Шығыс зона немесе Азиялық Ресей=== Шығыс зона немесе Азиялық Ресей ел аумағының 74%-ын құрайды. Бұл зона табиғат ресурстарына аса бай болып келеді. [[Ел]]дегі отын-энергетикалық ресурстың 80%-ы, [[ағаш]] сүрегі қорының 80%-ы, су ресурсының 75%-ы, су-энергетикалық ресурстың 81,5%-ы, сондай-ақ түсті және сирек металдардың, [[химия]]лық шикізаттардың басым бөлігі шоғырланған. Ресейдегі [[мұнай]]дың 70%-дан, [[газ]]дың 92%- дан астамы осында ендіріледі. Соңғы жылдары зонадағы қала халқының үлесі күрт өсуде, 900-ге жуық қала типтес елді мекен, 230-дан астам қала бар, оның екеуі миллионер қалалар ([[Жаңасібір]] және [[Омбы]]). Шығыс зонаны дамытудың басты бағыттары — шикізаттарды өңдеу барысында технологиялық [[әдіс]]терді жетілдіру, аймақтағы [[көлік]] жүйелерін жақсарту, [[қызмет]] көрсету салаларын дамыту және экологиялық қауіпсіздік шараларын мейлінше қатаң сақтау. ==Экономикалық аудандары== Ресей [[Аумақ|аумағы]] ішкі экономикалық [[айырмашылық]]тарына қарай 11 экономикалық аудан мен бір еркін экономикалық зонаға бөлінеді. Олардың әрқайсысы өзіне тән маманданған [[шаруашылық]] салалары бар кешенді құрылымдардың күрделі [[Жиынтық|жиынтығынан]] құралады. ===Орталық экономикалық аудан=== Орталық экономикалық аудан құрамына [[Мәскеу]] қаласы мен 12 облыс кіреді. Өзіне тән табиғат [[жағдай]]ы мен ресурстарына негізделе отырып, бұл ауданда өнеркәсіптің [[машина]] жасау, [[химия]], жеңіл және тамақ өнеркәсіптері сияқты салалары; [[ауыл шаруашылығы]]ның [[көкөніс]] пен [[картоп]], [[зығыр]] өсіру, қала маңы шаруашылықтары өркендеген. Сонымен қатар бұл аудан мемлекеттік басқарудың, қаржы-қаражаттың, [[ғылым]] мен [[мәдениет]]тің, туризмнің [[тарих]]и қалыптасып, өркен жайған аймағы болып саналады. ===Волга-Вятка экономикалық ауданы=== Волга-Вятка экономикалық ауданы кұрамына 2 облыс ([[Нижегород]] және Киров) пен 3 [[республика]] ([[Чуваш]], [[Марий Эл]], [[Мордва]]) кіреді. Негізгі маманданған салалары машина жасау, химия, орман, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері, картоп өсіру мен сүтті-етті бағыттағы мал өсіру, қала маңы шаруашылықтары болып табылады. ===Орталық қара топырақты аудан=== Орталық қара топырақты аудан —ең шағын аудан, оның құрамына [[Белгород]], [[Воронеж]], [[Курск]], [[Липецк]] және [[Тамбов]] облыстары кіреді. Жетекші маманданған салалар қатарына [[қара металлургия]], машина жасау, химия, [[құрылыс]] материалдарын өндіру және тамақ өнеркәсібі жатады. Сонымен қатар жоғары дамыған ауыл шаруашылығы дәнді дақылдар, [[қант қызылшасы]], [[күнбағыс]], картоп өсіру мен етті-сүтті бағыттағы мал өсіруге маманданған. ===Солтүстік-Батыс экономикалық ауданды=== Солтүстік-Батыс экономикалық ауданды [[Санкт-Петербург]] қаласы мен [[Ленинград]] облысы құрайды. Бұл [[аудан]]дағы тарихи қалыптасқан шаруашылық салалары машина жасау, [[химия]], [[орман]], жеңіл және тамақ өнеркәсіптерінен тұрады. Ауыл шаруашылығының [[зығыр]] өсіру және сүтті-етті бағыттағы [[мал шаруашылығы]], қала маңы шаруашылықтары сияқты салалары қарқынды дамыған. Сонымен қатар [[теңіз]] көлігі, [[ғылым]] мен [[мәдениет]], [[туризм]] өркен жайған. ===Солтүстік экономикалық аудан=== Солтүстік экономикалық аудан құрамына [[Карелия]] мен [[Коми Республикасы|Коми]] республикалары және құрамында [[Ненец]] автономиялық облысы бар [[Архангельск]], [[Мурманск]] мен [[Вологда]] облыстары кіреді. Негізгі маманданған салаларына отын-энергетика өнеркәсібі, [[Қара металлургия|қара]] және [[түсті металлургия]], машина жасау, химия, орман, балық өңдеу жатады. Ауыл шаруашылығының зығыр өсіру және сүтті-етті бағыттағы мал шаруашылығы түрлері өркендеген. Сонымен қатар [[кеме]] жасау мен теңіз көлігі тарихи қалыптасқан [[кәсіп]] түрі болып табылады. ===Солтүстік Кавказ экономикалық ауданы=== Солтүстік Кавказ экономикалық ауданы, құрамына [[Адыгей]], [[Қарашай-Черкес]], [[Кабарда-Балқар]], Солтүстік [[Осетия]], [[Ингуш]], [[Шешен]] және [[Дағыстан]] республикалары мен [[Краснодар]], [[Ставрополь]] өлкесі, [[Ростов]] облысы кіреді. Ауданның маманданған салаларына отын-энергетикалық [[өнеркәсіп]], түсті металлургия, машина жасау, химия және тамақ өнеркәсіптері жатады. [[Ауыл шаруашылығы]] аудандағы жетекші сала болып табылады, оның дәнді дақылдар, қант қызылшасы, күнбағыс, көкөніс пен [[жеміс]] өсіру, [[ірі қара]], [[қой]] және [[шошқа]] өсіру сияқты салалары қатар дамыған. Теңіз көлігі жақсы өркендеген. Табиғат жағдайының ерекшеліктеріне [[байланыс]]ты емдеу-сауықтыру, туристік-рекреациялық шаралар өте жақсы жолға қойылған. ===Волга бойы экономикалық ауданы=== Волга бойы экономикалық ауданы [[Татарстан]] және [[Қалмақ]] республикалары мен [[Ульянов]], [[Пенза]], [[Самара]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахань]] облыстарынан құралады. Аудан электр энергиясы, отын өнеркәсібі, машина жасау ([[автокөлік]], [[трактор]] және әуе техникасы), химия, тамақ өнеркәсібі мен құрылыс материалдарын ([[цемент]]) шығаруға маманданған. Ауыл шаруашылығының дәнді дақылдар өсіру, күнбағыс, қант қызылшасы, көкөніс пен жеміс, ірі қара мен қой өсіру сияқты салалары қарқынды дамыған. ===Орал экономикалық ауданы=== Орал экономикалық ауданы құрамына Удмурт және [[Башқұрт]] республикалары, [[Пермь]] ([[Коми-Пермяк автономиялық округі]]), [[Свердлов]], [[Челябі]], [[Орынбор]] және [[Қорған]] облыстары кіреді. Маманданған салалары отын-энергетика, қара және түсті металлургия, машина жасау, [[химия]], [[орман]] өнеркәсібі мен [[құрылыс]] материалдарын (цемент) шығару болып табылады. Ауыл шаруашылығы дәнді дақылдар, [[картоп]], көкөніс, сүтті-етті және етті-сүтті бағыттағы [[ірі қара]] өсіруге бағытталған. ===Батыс Сібір экономикалық ауданы=== Батыс Сібір экономикалық ауданы құрамына [[Алтай республикасы]], [[Алтай өлкесі]], [[Кемерово облысы|Кемерово]], [[Новосібір облысы|Новосібір]], [[Омбы облысы|Омбы]], [[Томск облысы|Томск]], [[Түмен облысы|Түмен]] ([[Ханты-Манси автономиялық округі|Ханты-Манси]] және [[Ямал- Ненец автономиялық округі|Ямал-Ненец]] автономиялық округі) облыстары кіреді. Ауданның жетекші маманданған салаларына отын-энергетика, қара металлургия, [[машина]] жасау, химия және [[орман]] өнеркәсіптері жатады. Аса ірі мұнай-газ алабы болғандықтан Ресейдегі өндірілетін мұнайдың 70%-ға, газдың 90%-ға жуығы осы аудан үлесіне тиесілі. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар, зығыр және ірі қара басым өсіріледі. Аудан [[зығыр]] өсіруден Ресейде Орталық ауданнан кейінгі 2-орында тұр. Алтайда [[марал]] өсіру мен омарта шаруашылығы жақсы жолға қойылған. ===Шығыс Сібір экономикалық ауданы=== Шығыс Сібір экономикалық ауданы [[Бурят]], [[Тува]] және [[Хакасия]] республикалары мен [[Красноярск]] өлкесі ([[Таймыр]] және [[Эвенк]] автономиялық округі), [[Иркутск облысы|Иркутск]] ([[Усть-Орда автономиялық округі]]) және [[Чита]] ([[Агин Бурят]] автономиялық округі) облыстарынан құралады. Аудандағы маманданған басты салалар ретінде электр энергиясын өндіру, түсті металлургия, химия және орман өнеркәсіптерін атауға болады. Электр энергиясы, негізінен, [[Ангара]] және [[Енисей]] өзен жүйелеріндегі су электрстансыларынан өндіріледі. Ауданда машина жасау саласы жақсы жолға қойылған. Ауыл шаруашылығында дәнді дақылдар өсіру мен [[қой шаруашылығы]] кең өріс алған. Сонымен қатар солтүстікке қарай [[бұғы]], оңтүстікте етті-сүтті бағыттағы [[ірі қара]] өсіруге маманданған. ===Қиыр Шығыс экономикалық ауданы=== Қиыр Шығыс экономикалық ауданы құрамына [[Саха]] ([[Якутия]]) республикасы, Еврей автономиялық облысы, [[Чукот]] автономиялық округі, [[Приморск]] және [[Хабаров]] өлкесі, [[Амур]], [[Камчатка]] (Коряк автономиялық округі), [[Магадан]] және [[Сахалин]] облыстары кіреді. Негізгі маманданған салаларына түсті металлургия, орман және балық өңдеу өнеркәсіптері жатады. [[Кеме]] жасау және теңіз көлігінің маңызы күшеюде. [[Ауыл шаруашылығы]] өз дәрежесінде дамымаған, көптеген [[өнім]] түрлері сырттан тасылады. Өз қажеттерін өтеу [[мақсат]]ында күріш пен қытайбұршақ өсіріледі. ===Калининград облысы=== Калининград облысы 1945 жылдан [[Ресей Федерациясы]] құрамына кірген [[аумақ]]. "Янтарь" деп аталатын еркін экономикалық зона болып табылады. Отын-энергетикалық, [[машина]] жасау, орман және [[балық]] өңдеу өнеркәсіптері жоғары [[деңгей]]де ұйымдасқан. Ауыл шаруашылығында интенсивті жолмен дамыған [[сүт]] бағытындағы ірі қара, [[құс]] және [[шошқа]] өсіру кең таралған. Малазықтың дақылдар мен [[картоп]] өсіріледі. [[Аймақ]] теңіз көлігін тиімді пайдалануға және емдеу- сауықтыру, туристік-рекреациялық [[жұмыс]]тарына да мейлінше маманданған. Ресей Федерациясы 2000 жылы [[президент]] жарлығымен [[экономика]]лық аудандардан басқа 7 федерациялық округке біріктірілді. Округ шекарасы экономикалық аудандар [[шекара]]сымен сәйкес келе бермейді. Алайда олардағы [[мақсат]] — ортақ аймақтардағы (регион) экономикалық және [[әлеумет]]тік мәселелерді бірігіп шешу. ==Сыртқы сауда== Ресей Федерациясының басқа елдермен [[қарым-қатынас]]ы, олардың жалпы сипаты мен құрылымдық өзгерістері, ең алдымен, сыртқы сауда байланысына тәуелді. Ел экономикасы көптеген жылдар бойы жасанды саяси кедергілер әсерінен дүниежүзілік нарықтан тыс қалып келген болатын. XX ғасырдың 90-жылдарынан бастап Ресей [[экономика]]сы ашық сипат алып, халықаралық [[деңгей]]ге бетбұрыс жасады. 1994 жылы Ресей мен Еуропалық Одақ арасында серіктестік пен достастық [[келісім]]ге қол қойылды. Соның [[нәтиже]]сінде Ресей Еуропалық Одақ елдеріне өз [[экспорт]]ының үлесін 40%-ға дейін көтерді. Сонымен қатар Батыс Еуропаның жоғары дамыған [[мемлекет]]терімен арадағы [[байланыс]]ты күшейтіп, оның үлесін 50—60%-ға дейін өсірді. Ондай сауда серіктестері қатарынан [[Германия]], [[Италия]], [[Жапония]], [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]] мемлекеттерін көруге болады. Мұндай сауда- экономикалық байланыстар ТМД елдерімен де жаңа деңгейге көтерілді. 2007 жылғы сыртқы [[сауда]] айналымы 578,9 миллиард [[АҚШ доллары]]н құрайды, оның 355,5 миллиард АҚШ доллары экспортқа, ал 233,4 миллиард АҚШ доллары импорт үлесіне тиесілі. Олардың арақатынасы мен басты бағыттарына мәтіндегі картадан да айқын көз жеткізуге болады. Ресейдің [[экспорт]]қа шығаратын тауарлары арасында отын-энергетикалық және минералдық ресурстардың үлесі басым. [[Мұнай]] мен мұнай өнімдерін [[Германия]], [[Италия]], [[Швейцария]], [[Ұлыбритания]] мен [[Польша]]ға; табиғи газды Германия, Италия, [[Франция]]ға; таскөмірді [[Жапония]] мен [[Түркия]]ға шығарады. 2004 жылғы қорытынды бойынша осы тауарлардың [[Беларусь]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Молдова]] мен [[Украина]]дағы үлесі 24%-дан 60%-ға дейін ауытқыған. Сонымен қатар осы жылғы қорытынды бойынша Ресейдің ең басты сауда серіктестері ТМД елдерінен басқа Германия, Италия, [[Қытай]] және [[Нидерланд]] болып отыр. Елде сыртқы саудамен қатар халықаралық экономикалық қатынастардың басқа да нысандары дамуда. Жоғары дамыған елдермен, сондай-ақ Шығыс Еуропа елдерінің көптеген компанияларымен бірлескен кәсіпорындар қатары көбеюде. Ал шетелдерде Ресей компанияларының қатысуымен бірлескен кәсіпкерліктің дамуы жедел қарқынмен жүруде. Елдегі сыртқы экономикалық [[байланыс]] түрлерінің бірі — [[туризм]] болып табылады. ==Туризм== Ресей жері табиғат [[жағдай]]ының алуантүрлілігі, әсіресе табиғаты көркем де көрікті жерлерінің көп болуымен ерекшеленеді. Ондай аудандар қатарына Солтүстік [[Кавказ]] бен Қара теңіздің жанға жайлы курорттары мен жағажайлары, [[Байкал]] көлі мен [[Сібір]] өзендерінің табиғаты әсем жағалаулары, Орал, [[Алтай]] және [[Саян]] тауларының баурайларындағы таулық туристік базалар жатады. Сонымен [[қатар]] тарихи және [[сәулет]] ескерткіштері, [[мұражайлар]], [[өркениет]] мұралары сақталып қалған ежелгі қалалар мен қазіргі [[ғылым]] мен мәдениеттің озық үлгілерін жинақтаған әсем де асқақ қалалар Ресейдің аса құнды ұлттық [[байлық]]тары болып саналады. Осы [[құндылық]]тарды көздің қарашығындай сақтап әрі туристерге барлық қырынан толықтай таныстыруда түбегейлі [[өзгеріс]]тер жүзеге асырылуда. Ресейдің аса ірі қалалары мен туристік-рекреациялық мүмкін- діктері жоғары аудандарда инфрақұрылымдар жаңартылып, [[заман]] талабына сәйкестендірілуде. Ол шараларды жүзеге асыру мақсатында [[мемлекет]]тік қордан өте қомақты қаржы бөлінуде. Осы шаралар нәтижесінде соңғы жылдары халықаралық туризм жылдам дамуда. Анықтамалық [[мәліметтер]] бойынша Ресейге келетін туристердің ішінде алыс шетелден келетіндер саны XX ғасырдың 90-жылдарындағы 13%-дан соңғы жылдары 29%-ға дейін көтерілген. ==Қазақстанмен байланыстары== Ресей мен [[Қазақстан]] арасындағы экономикалық, әлеуметтік және мәдени [[байланыс]]тардың тамыры өте терең. Ол [[тарих]] қойнауына тереңдеп енген, қалыптасып біте қайнасқан байланыстар. Кеңестер Одағы ыдырап, ТМД кеңістігі құрылған күннен бастап екі [[ел]] арасындағы [[байланыс]]тар жаңа деңгейге көтерілді. 1992 жылы 25 мамырда екі ел арасындағы Достастық келісіміне қол қойылды. Ол [[келісім]] бүгінгі тандағы көршілес екі ел арасындагы өзара ынтымақтастық жағдайындағы тығыз байланыстардан: екі ел арасындағы 7000 км-ге жуық ортақ шекарадан, ортақ транзиттік [[жол]] қатынасынан, біртұтас энергетикалық және [[байланыс]] жүйелерінен, [[табиғат]] қорғаудың ортақ шараларынан және т.б. байланыстардан айқын көрінеді. ТМД елдері арасында Қазақстан Ресейдің ең жетекші сауда серіктесі болып отыр. ''Ресей мен [[Қазақстан]] арасындағы байланыстардың ең қуаттысы — әлеуметтік және мәдени байланыстар. Ондай шаралар екі елдің көршілес орналасқан [[аймақ]]тарында аса қарқынды жүзеге асуда. Мұндай [[байланыс]]тар бауырлас қалалар арасындағы жүргізіліп жатқан шаралардың, ақпарат, ғылым мен білім алмасу [[жұмыс]]тарының жүйелі де тиянақты нәтижелерінен айқын [[көрініс]] тауып отыр.''<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Ресей экономикалық аудандары]] [[Санат:Экономикалық география]] {{stub}} gcigmz45vj40r3rd7wneey58tj28gqm 0 107699 3629603 2122497 2026-07-14T04:18:42Z Almatrkh 172335 3629603 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Исатай Тайманұлы.jpg|thumb]] '''Тайманов атындағы көше'''. Көшеге орыс патшасы мен жергілікті билеушілердің әділетсіз билігіне қарсы бас көтерген қас батыр [[Исатай Тайманұлы]]ның есімі ([[Алматы қаласы]] атқару комитетінің 04.09.1981 №18/458 шешімі) берілген. Исатай Тайманұлының (1791-1838) [[Атырау облысы]]нда дүниеге келген. 1837-38 жылдардағы шаруалар көтеріліс ұйымдастырған. Көше [[Медеу ауданы]]нда орналасқан. Ескендіров, Ахмедияров, Әзірбаев атындағы көшелермен қиылысады. Бұрынғы атаулары: а) 7-ші; ә) Кирпично-заводская; б) Пригородная көшелері. Көше ұзындығы - 1950 метр. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Алматы көшелері]] ixtohlggg26boymjee8ubbaj97ob8fz 0 122004 3629592 3515318 2026-07-14T04:13:23Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629592 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қосан Мынбайұлы Тасқынбаев |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 14.12.1953 |Туған жері = Құлсары кенті, {{туғанжері|Жылыой ауданы|Жылыой ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 25.10.2022 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Атырау|Атырауда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Бақытбике Айтқалиева Тасқынбаева |Балалары = Әсел, Айгерім, Сәуле, Мирас |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қосан Мынбайұлы Тасқынбаев''' ([[14 желтоқсан]] [[1953]] Құлсары кенті, [[Жылыой ауданы|Жылыой ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген геологы, Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамының (KONG) вице-президенті. == Өмірбаяны == Тасқынбаев Қосан Мынбайұлы 1953 жылы 14 желтоқсанда [[Атырау облысы]], Құлсары кентінде дүниеге келген. === Білімі === Қосан мектепті үздік аяқтап, ұлттық кадрларды даярлау бағдарламасы бойынша 1971 жылы [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Мәскеудегі И.М. Губкин атындағы Мұнай және газ институтына]] оқуға жіберілді. Алайда 1972 жылы ол оқуын [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (ҚазПТИ) мұнай факультетінде, Алматы қаласында жалғастырды. 1977 жылы В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының «Мұнай және газ кен орындарының геологиясы мен барлау ісі» мамандығын тау-кен инженер-геолог біліктілігі бойынша тәмамдады. 1992 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық мұнай-газ ғылыми-зерттеу институтында (ВНИГНИ) кандидаттық диссертация қорғап, геология-минералогия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «[[Каспий маңы ойпаты]] оңтүстігінің тұзданған шөгінділерінде мұнай-газ жиналған аймақтарды іске қосу және қалыптастыру заңдылықтары». === Еңбек жолы === 1977 жылы еңбек жолын «Гурьевнефтегазгеология» өндірістік-геологиялық бірлестігінің Оңтүстік-Ембі мұнай барлау экспедициясында (ЮНРЭ) ұңғымаларды зерттеу операторы болып бастады. Кейін инженер-геолог, камералдық топтың аға геологы қызметтерін атқарды. Қысқа мерзім ішінде учаскелік, аға геолог, камералдық топ жетекшісі лауазымдарына көтеріліп, геологиялық-геофизикалық зерттеулер нәтижелерін талдау және іздеу бағыттарын айқындаумен айналысты. Осы кезеңде оның қатысуымен Прикаспий ойпатының оңтүстік-шығысында [[Қисымбай мұнай-газконденсат кен орны|Қисымбай]] мұнай кеніші ашылып, төменгі бордың валанжин қабаттарында мұнайдың бар екендігі дәлелденді. Бұл жаңалық Қазақстан мұнай геологиясында «валанжиндік бағыттың» бастамасына айналды. Сонымен қатар, ол Биікжал СГ-2 терең ұңғымасының бұрғылануына қатысып, палеозой жыныстарының мұнай-газ әлеуетін анықтауға үлес қосты. 1983 жылы «Гурьевнефтегазгеология» бірлестігінің [[геология]] бөлімінің басшысының орынбасары. 1986–1988 жылдары Прикаспий мұнай барлау экспедициясының геология бөлімінің бастығы болды. Осы кезеңде оның жетекшілігімен Күмісбек кеніші ашылып, палеозой шөгінділерінің жоғары мұнай-газ әлеуеті дәлелденді. 1988–1992 жылдары — ҚазНИГРИ институтында болжамды қорлар секторының меңгерушісі болды. 1992–2000 жылдары — «Атыраумұнай» ЖАҚ президенті және вице-президенті. 1993–2000 жылдары — «Армакс» АОЗТ президенті, Дараймола кен орнын игеру жұмыстарын басқарды. 2001–2004 жылдары — «Ембімұнайгаз» ААҚ-ның перспективалық даму жөніндегі вице-президенті, кейін өндірістік филиалының бас геологы. 2005–2006 жылдары — «Қазахойл-Ақтөбе» ЖШС-нің геология және кен орнын игеру жөніндегі бас менеджері. 2006–2010 жылдары — Солтүстік Каспий акваториясындағы «Жамбай» ЖШС барлау блогының бас геологы. 2010–2014 жылдары — «ҚазНИГРИ» АҚ директоры. Оның басшылығымен Қазақстанның 15 шөгінді бассейнін кешенді зерттеу және мұнай-газ ресурстарын сандық бағалау бойынша ауқымды ғылыми жоба жүзеге асырылды. Институттың жоғары нәтижелері үшін 2012 жылы «Алтын Сапа» Президенттік сыйлығымен марапатталды<ref>https://kong.kz/events/luchshie-geologi</ref>. Соңғы жылдары ол кадр даярлау және ғылыми білімді дамыту ісіне белсене атсалысты. Оның бастамасымен [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінде]] Каспий ғылыми-зерттеу институтының құрамында Геология, геофизика және геохимия ғылыми орталығы құрылды. 2016 жылдан бастап — Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің мұнай-газ факультетінің деканы, кейін университет жанындағы Геология, геофизика және геохимия ғылыми орталығының директоры болды. 2021 жылы Қосан Мыңбаевұлына университеттің Құрметті профессоры атағы берілді. == Ғылыми және қоғамдық еңбектері == Қ. М. Тасқынбаев ғылыми-зерттеу және өндірістік геология саласында 45 жылдан астам еңбек етті. Ол Қазақстан аумағындағы тұзасты және тұзүсті шөгінді бассейндердің мұнай-газ әлеуетін зерттеу бағытындағы іргелі еңбектерімен танылды. Ол Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамының (КОНГ) тең құрылтайшысы және вице-президенті болды. КОНГ президенті [[Балтабек Мұқанұлы Қуандықов |Б.М. Қуандықовтың]] командасында вице-президент ретінде белсенді бастамалар көтеріп, қоғамның ғылыми және өндірістік бағыттағы қызметін дамытуға зор үлес қосты. Оның бастамасымен 2011 жылдан бастап жыл сайын Атырау қаласында халықаралық «AtyrauGeo» ғылыми-практикалық конференциялары және «Қазақстан геологиялық барлауы» форумдары өткізілді<ref>https://kong.kz/o-nas/12-osnovateli-obshchestva/39-taskinbaev-kosan-mynbaevich</ref>. Ол 100-ден астам ғылыми мақалалардың, баяндамалардың және екі монографияның авторы және авторласқан: * «Қазақстан Республикасындағы мұнай мен газдың неантиклинальды тұтқыштары» (2021), * «Макат кен орнының 100 жылдығы. Қазақстан мұнай өнеркәсібінің қалыптасуы мен дамуы» (I дәрежелі сыйлық, ҚР ЖОО қауымдастығы), * «Батыс Қазақстанның тектоникасы мен геофизикалық өрістерінің ерекшеліктері». Сонымен қатар, ол «Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамының еңбектері» (КОНГ) жинағының бас редакторы болған. * Тасқынбаев Қ. М. Каспий маңы ойпатының оңтүстік бөлігіндегі тұзасты шөгінділерінде мұнай мен газ жиналу аймақтарының орналасу және қалыптасу заңдылықтары. Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты/ Бүкілодақтық мұнай барлау ғылыми-зерттеу институты. Мәскеу, 1991<ref>https://search.rsl.ru/ru/record/01000024373?ysclid=mh1x2nd6sk265061780</ref>. * Тасқынбаев Қ. М., Қуандыков Б. М., Қуантаев Н. Е. және т.б. — «Неантиклинальды мұнай және газ тұзақтары» (монография, Атырау, 2020). * «Тектоника және Батыс Қазақстанның геофизикалық өрістерінің ерекшеліктері» (монография, 2021). == Жеке өмірі мен отбасы == Атасы – Тасқынбай Оразбайұлы (1888–1973). Әкесі – Мынбай Тасқынбаев, Алматы заң институтын тәмамдаған, Жылой (Жилокосин) аудандық сотының төрағасы, кейін Гурьев қаласындағы адвокаттар алқасының төрағасы қызметтерін атқарған. Анасы – Алуа Сейілханқызы Умарғазиева, Алматы қаласындағы әйелдер педагогикалық институтын бітірген, Кұлсары кентіндегі аудандық білім бөлімін басқарған, Қазақстан Республикасының ағарту ісінің үздігі. Жұбайы — Бақытбике Айтқалиева Тасқынбаева (руы — Есентемір), Ташкент теміржол көлігі институтының түлегі (1976). Балалары — Әсел (1980), Айгерім (1983), Сәуле (1985) және Мирас (1990). == Марапаттары мен атақтары == * «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясының Күміс белгісімен және Құрмет грамотасы (2003). * «Қазақстан Республикасының жер қойнауын барлаудың үздігі» төсбелгісі (2004). * «Қазақстан Республикасының құрметті жер қойнауын барлаушысы» төсбелгісі (2012). * ҚР Мұнай және газ министрлігінің медалі «Мұнай-газ кешенін дамытуға қосқан үлесі үшін» (2013). * Халықаралық экология және қауіпсіздік академиясының (МАНЭБ, Ресей) «Ғылымдағы еңбегі үшін» ордені (2013). * «KazEnergy» медалі (2013). * «Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» төсбелгісі (2019). * «Ерен еңбегі үшін» медалі (2022). * «Қазақстан мұнайына 100 жыл», «120 жыл» және «125 жыл» мерекелік белгілері (1999, 2019, 2024). * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұнайшысы» атағы (2019). * «Қазақстанның үздік мұнайшы-геологы» атағы (2021). Ол сондай-ақ Халықаралық экология және қауіпсіздік академиясының ([[Санкт-Петербург]]) және Қазақстан минералдық ресурстар академиясының (Алматы) корреспондент-мүшесі болды. == Әдебиеттер == Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ІSВN 978-601-278-473-2 Л. М. Монастырская. Он любил жизнь во всем её многоцветье. Казакстанның ардакты мұнайшы - геологтары: Өмірбаян сериясы. «Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамы» (КОНГ), Б. М. Қуандыков пен Н. Е. Қуантаевтың редакциясымен. Алматы, 2023. ISBN 978-601-7088-12-5 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]] [[Санат:КСРО мұнайшылары]] [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Қазақстан геологтары]] [[Санат:Қазақстан жер қойнауының құрметті барлаушылары]] [[Санат:Қазақстанның мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері]] [[Санат:Қазақстан мұнайына 100 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан мұнайына 120 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан мұнайына 125 жыл медалінің иегерлері]] e1v6p8ajz7vdaynw5lsqpa9z1dlbo25 3629617 3629592 2026-07-14T04:27:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:~2025-30715-14|~2025-30715-14]] соңғы нұсқасына қайтарды 3515318 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қосан Мынбайұлы Тасқынбаев |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 14.12.1953 |Туған жері = Құлсары кенті, {{туғанжері|Жылыой ауданы|Жылыой ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 25.10.2022 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Атырау|Атырауда}}, [[Қазақстан]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Бақытбике Айтқалиева Тасқынбаева |Балалары = Әсел, Айгерім, Сәуле, Мирас |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қосан Мынбайұлы Тасқынбаев''' ([[14 желтоқсан]] [[1953]] Құлсары кенті, [[Жылыой ауданы|Жылыой ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген геологы, Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамының (KONG) вице-президенті. == Өмірбаяны == Тасқынбаев Қосан Мынбайұлы 1953 жылы 14 желтоқсанда [[Атырау облысы]], Құлсары кентінде дүниеге келген. === Білімі === Қосан мектепті үздік аяқтап, ұлттық кадрларды даярлау бағдарламасы бойынша 1971 жылы [[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Мәскеудегі И.М. Губкин атындағы Мұнай және газ институтына]] оқуға жіберілді. Алайда 1972 жылы ол оқуын [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] (ҚазПТИ) мұнай факультетінде, Алматы қаласында жалғастырды. 1977 жылы В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының «Мұнай және газ кен орындарының геологиясы мен барлау ісі» мамандығын тау-кен инженер-геолог біліктілігі бойынша тәмамдады. 1992 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық мұнай-газ ғылыми-зерттеу институтында (ВНИГНИ) кандидаттық диссертация қорғап, геология-минералогия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Каспий маңы ойпаты оңтүстігінің тұзданған шөгінділерінде мұнай-газ жиналған аймақтарды іске қосу және қалыптастыру заңдылықтары». === Еңбек жолы === 1977 жылы еңбек жолын «Гурьевнефтегазгеология» өндірістік-геологиялық бірлестігінің Оңтүстік-Ембі мұнай барлау экспедициясында (ЮНРЭ) ұңғымаларды зерттеу операторы болып бастады. Кейін инженер-геолог, камералдық топтың аға геологы қызметтерін атқарды. Қысқа мерзім ішінде учаскелік, аға геолог, камералдық топ жетекшісі лауазымдарына көтеріліп, геологиялық-геофизикалық зерттеулер нәтижелерін талдау және іздеу бағыттарын айқындаумен айналысты. Осы кезеңде оның қатысуымен Прикаспий ойпатының оңтүстік-шығысында [[Қисымбай мұнай-газконденсат кен орны|Қисымбай]] мұнай кеніші ашылып, төменгі бордың валанжин қабаттарында мұнайдың бар екендігі дәлелденді. Бұл жаңалық Қазақстан мұнай геологиясында «валанжиндік бағыттың» бастамасына айналды. Сонымен қатар, ол Биікжал СГ-2 терең ұңғымасының бұрғылануына қатысып, палеозой жыныстарының мұнай-газ әлеуетін анықтауға үлес қосты. 1983 жылы «Гурьевнефтегазгеология» бірлестігінің геология бөлімінің басшысының орынбасары. 1986–1988 жылдары Прикаспий мұнай барлау экспедициясының геология бөлімінің бастығы болды. Осы кезеңде оның жетекшілігімен Күмісбек кеніші ашылып, палеозой шөгінділерінің жоғары мұнай-газ әлеуеті дәлелденді. 1988–1992 жылдары — ҚазНИГРИ институтында болжамды қорлар секторының меңгерушісі болды. 1992–2000 жылдары — «Атыраумұнай» ЖАҚ президенті және вице-президенті. 1993–2000 жылдары — «Армакс» АОЗТ президенті, Дараймола кен орнын игеру жұмыстарын басқарды. 2001–2004 жылдары — «Ембімұнайгаз» ААҚ-ның перспективалық даму жөніндегі вице-президенті, кейін өндірістік филиалының бас геологы. 2005–2006 жылдары — «Қазахойл-Ақтөбе» ЖШС-нің геология және кен орнын игеру жөніндегі бас менеджері. 2006–2010 жылдары — Солтүстік Каспий акваториясындағы «Жамбай» ЖШС барлау блогының бас геологы. 2010–2014 жылдары — «ҚазНИГРИ» АҚ директоры. Оның басшылығымен Қазақстанның 15 шөгінді бассейнін кешенді зерттеу және мұнай-газ ресурстарын сандық бағалау бойынша ауқымды ғылыми жоба жүзеге асырылды. Институттың жоғары нәтижелері үшін 2012 жылы «Алтын Сапа» Президенттік сыйлығымен марапатталды<ref>https://kong.kz/events/luchshie-geologi</ref>. Соңғы жылдары ол кадр даярлау және ғылыми білімді дамыту ісіне белсене атсалысты. Оның бастамасымен [[Атырау мұнай және газ университеті|С. Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінде]] Каспий ғылыми-зерттеу институтының құрамында Геология, геофизика және геохимия ғылыми орталығы құрылды. 2016 жылдан бастап — Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің мұнай-газ факультетінің деканы, кейін университет жанындағы Геология, геофизика және геохимия ғылыми орталығының директоры болды. 2021 жылы Қосан Мыңбаевұлына университеттің Құрметті профессоры атағы берілді. == Ғылыми және қоғамдық еңбектері == Қ. М. Тасқынбаев ғылыми-зерттеу және өндірістік геология саласында 45 жылдан астам еңбек етті. Ол Қазақстан аумағындағы тұзасты және тұзүсті шөгінді бассейндердің мұнай-газ әлеуетін зерттеу бағытындағы іргелі еңбектерімен танылды. Ол Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамының (КОНГ) тең құрылтайшысы және вице-президенті болды. КОНГ президенті [[Балтабек Мұқанұлы Қуандықов |Б.М. Қуандықовтың]] командасында вице-президент ретінде белсенді бастамалар көтеріп, қоғамның ғылыми және өндірістік бағыттағы қызметін дамытуға зор үлес қосты. Оның бастамасымен 2011 жылдан бастап жыл сайын Атырау қаласында халықаралық «AtyrauGeo» ғылыми-практикалық конференциялары және «Қазақстан геологиялық барлауы» форумдары өткізілді<ref>https://kong.kz/o-nas/12-osnovateli-obshchestva/39-taskinbaev-kosan-mynbaevich</ref>. Ол 100-ден астам ғылыми мақалалардың, баяндамалардың және екі монографияның авторы және авторласқан: * «Қазақстан Республикасындағы мұнай мен газдың неантиклинальды тұтқыштары» (2021), * «Макат кен орнының 100 жылдығы. Қазақстан мұнай өнеркәсібінің қалыптасуы мен дамуы» (I дәрежелі сыйлық, ҚР ЖОО қауымдастығы), * «Батыс Қазақстанның тектоникасы мен геофизикалық өрістерінің ерекшеліктері». Сонымен қатар, ол «Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамының еңбектері» (КОНГ) жинағының бас редакторы болған. * Тасқынбаев Қ. М. Каспий маңы ойпатының оңтүстік бөлігіндегі тұзасты шөгінділерінде мұнай мен газ жиналу аймақтарының орналасу және қалыптасу заңдылықтары. Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты/ Бүкілодақтық мұнай барлау ғылыми-зерттеу институты. Мәскеу, 1991<ref>https://search.rsl.ru/ru/record/01000024373?ysclid=mh1x2nd6sk265061780</ref>. * Тасқынбаев Қ. М., Қуандыков Б. М., Қуантаев Н. Е. және т.б. — «Неантиклинальды мұнай және газ тұзақтары» (монография, Атырау, 2020). * «Тектоника және Батыс Қазақстанның геофизикалық өрістерінің ерекшеліктері» (монография, 2021). == Жеке өмірі мен отбасы == Атасы – Тасқынбай Оразбайұлы (1888–1973). Әкесі – Мынбай Тасқынбаев, Алматы заң институтын тәмамдаған, Жылой (Жилокосин) аудандық сотының төрағасы, кейін Гурьев қаласындағы адвокаттар алқасының төрағасы қызметтерін атқарған. Анасы – Алуа Сейілханқызы Умарғазиева, Алматы қаласындағы әйелдер педагогикалық институтын бітірген, Кұлсары кентіндегі аудандық білім бөлімін басқарған, Қазақстан Республикасының ағарту ісінің үздігі. Жұбайы — Бақытбике Айтқалиева Тасқынбаева (руы — Есентемір), Ташкент теміржол көлігі институтының түлегі (1976). Балалары — Әсел (1980), Айгерім (1983), Сәуле (1985) және Мирас (1990). == Марапаттары мен атақтары == * «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясының Күміс белгісімен және Құрмет грамотасы (2003). * «Қазақстан Республикасының жер қойнауын барлаудың үздігі» төсбелгісі (2004). * «Қазақстан Республикасының құрметті жер қойнауын барлаушысы» төсбелгісі (2012). * ҚР Мұнай және газ министрлігінің медалі «Мұнай-газ кешенін дамытуға қосқан үлесі үшін» (2013). * Халықаралық экология және қауіпсіздік академиясының (МАНЭБ, Ресей) «Ғылымдағы еңбегі үшін» ордені (2013). * «KazEnergy» медалі (2013). * «Мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері» төсбелгісі (2019). * «Ерен еңбегі үшін» медалі (2022). * «Қазақстан мұнайына 100 жыл», «120 жыл» және «125 жыл» мерекелік белгілері (1999, 2019, 2024). * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұнайшысы» атағы (2019). * «Қазақстанның үздік мұнайшы-геологы» атағы (2021). Ол сондай-ақ Халықаралық экология және қауіпсіздік академиясының (Санкт-Петербург) және Қазақстан минералдық ресурстар академиясының (Алматы) корреспондент-мүшесі болды. == Әдебиеттер == Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ІSВN 978-601-278-473-2 Л. М. Монастырская. Он любил жизнь во всем её многоцветье. Казакстанның ардакты мұнайшы - геологтары: Өмірбаян сериясы. «Қазақстан мұнайшылары-геологтар қоғамы» (КОНГ), Б. М. Қуандыков пен Н. Е. Қуантаевтың редакциясымен. Алматы, 2023. ISBN 978-601-7088-12-5 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері]] [[Санат:КСРО мұнайшылары]] [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] [[Санат:Қазақстан геологтары]] [[Санат:Қазақстан жер қойнауының құрметті барлаушылары]] [[Санат:Қазақстанның мұнай-газ саласының еңбек сіңірген қызметкері]] [[Санат:Қазақстан мұнайына 100 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан мұнайына 120 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан мұнайына 125 жыл медалінің иегерлері]] kxjwwd5c6ynohbo8dk7yczovz8ju8ud 0 137992 3629588 3620227 2026-07-14T04:12:05Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629588 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]] [[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]] '''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде, ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған. == Кезеңдері == [[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді: === Палеолит === [[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі. 1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар. а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар. ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар. б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар. 2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар. === Мезолит === [[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар. === Неолит === [[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады. == Ерекшелігі == Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады. == Ертедегі тас дәуірі == '''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді. === Мәдениеті === ==== Олдувайлық мәдениет ==== [[Олдувай]]лық мәдениет - бұл "Homo habilis" деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі. Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және [[аңшылық]] құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды. Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді. ==== Ашельдік мәдениет ==== Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған. Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған. Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. [[Балық аулау]] мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл. ==== Орта және соңғы ашель ==== Орта және соңғы ашелдегі (б.з.д. 300-150 мың ж.) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрестік белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ [[техника]]<nowiki/>лық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды сындырып алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын-ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді. Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар т.б. кездеседі. Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 - 40-35 мың жылдар аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі "Ноmo erеktus" ("тiк жүретін адам") архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты. Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар. Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды. Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады. == Соңғы палеолит == Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды. Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді. Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес. Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды. Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды. == Мезолит == [[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды. === Құралдар === Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады. Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады. Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар, т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған. Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, "шыршалар", иректер, торлар, т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды. Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі. === Мәдениеті === Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады. [[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады. Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі. Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар. == Неолит == Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді. === Шаруашылығы === Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті. Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын. Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды. === Мәдениеті === Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды. Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты. Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды. === Тұрақтар === [[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы. Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.<ref>Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Тас дәуірі]] scf8odl6ytrxetvtrprf7mcrc173m5d 3629620 3629588 2026-07-14T04:27:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Yerlanmind|Yerlanmind]] соңғы нұсқасына қайтарды 3620227 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tas1.jpg|thumb|right|300px]] [[Сурет:Tas2.jpg|thumb|right|300px]] '''Тас дәуірі''' – адамзат тарихындағы ең ұзақ мәдени-тарихи кезең. 3 кезеңге (ежелгі, орта, жаңа) бөлінеді. Шамамен б. з. б. 2,6 млн - б.з.б. 3 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Тас дəуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарынан кездеседі. [[Аймақ]]тар [[тарих]]ының ертедегі кезеңін зерттеу, әдетте, сонау [[адамзат]] [[қоғам]]ының қалыптасу тарихынан, яғни [[алғашқы қауымдық құрылыс]] дәуірінен басталады. Бұл кезде, ертедегі адамдардың материалдық және рухани мәдениетінің қалыптасуы мен алғашқы дамуы орын алған. == Кезеңдері == [[Қазақстан]]ның [[тас дәуірі]] мынадай кезеңдерге ([[мәдениет]]терге) бөлінеді: === Палеолит === [[Палеолит]]. Ежелгі тас дәуірі. 1) Ерте палеолит (төменгі) - б.з.б. 2,6 млн-б.з.б. 40 мыңжылдықтар. а) Олдувэй - б.з.б. 2,6-800 мыңжылдықтар. ә) Ашель - б.з.б. 800-140 мыңжылдықтар. б) Мустье - б.з.б. 140-40 мыңжылдықтар. 2) Кейінгі палеолит (жоғарғы) - б.з.б. 40-12 мыңжылдықтар. === Мезолит === [[Мезолит]] (орта тас дәуірі немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) - б.з.д. 12-5 мыңжылдықтар. === Неолит === [[Неолит]] (жаңа тас ғасыры) - б.з.д. 5-3 мыңжылдықтар. Осындай [[археология]]лық терминдермен қатар, сол дәуірлердің геологиялық атаулық белгілері бар. Палеолиттің барлық кезеңдері плейстоценге, ал мезолит пен неолит - голоценге жатады. == Ерекшелігі == Тас дәуірі мен [[қола дәуірі]] арасында жатқан ерекше дәуір [[энеолит]] деп аталады. Бұл кезеңнің шекарасы немесе хронологиялық шектеуі әлі толық анықталмаған, дегенмен де ол шамамен- б.з.д. 3 - 2 мыңжылдықтар аралығында орын алады. == Ертедегі тас дәуірі == '''Ертедегі тас дәуірі''' - [[адам]]ның және оның шаруашылығының қалыптасуының бастапқы уақыты. Палеолит дәуірінде адамдардың қоғамдық ұйымдары өте күрделі және ұзақ даму жолынан өтті. Бастапқы кезеңде жабайы үйір пайда болды. Ол ерте ашельге сәйкес келеді. Осы кезеңде бірте-бірте жаңа әлеуметтік организмнің, яғни алғашқы қауымның пайда болуының алғышарттары қалыптаса бастады. Іс жүзінде алғашқы қауымның жетілген түрлері тек кейінгі палеолитте ғана қалыптасады. Ол, көптеген зерттеушілердің пікірінше, прогрессивтік дамудың алғашқы айқын нышандарының бірі болып, неандертальдықтардың қазіргі адам түріне айналу кезеңімен тұспа-тұс келді. === Мәдениеті === ==== Олдувайлық мәдениет ==== [[Олдувай]]лық мәдениет - бұл "Homo habilis" деп аталған ертедегі адамның («епті адам») өмір сүрген уақыты. Олдувайлық кезең өзінің ұзақтығымен (шамамен 2 млн. жыл) палеолиттің басқа да кезеңдерінің бәрін қосқаннан да асып түседі. Бұл кезде тас бұйымдардың негізгі бөлігін жаңқалар құраған, ал құралдардан сол кезең мәдениетіне сәйкес чопперлер мен чоппингтер болған. Ағылшын тілінде чоппер және чоппинг «шабатын [[құрал]]», «[[балта]]», «кесу [[механизм]]і» дегенді білдіреді. Чоппер - бұл тақыр тас кесінділерінен (өзен жұмыр тасы немесе домалақ тастар), немесе жуан тастың жаңқасынан жасалған, кесетін жағы дөңес немесе жазық, тек бір беті (жағы) ғана өңделген, дөрекілеу келген кескіш сайман. Чоппинг те соған ұқсас, бірақ екі беті де өңделген дөрекі құрал. Жаңқалар деп негізінен тастарды өңдегенде алынатын қалдық түрлерін айтады, бірақ еңбек және аңшылық құралдары және кесуші тас бұйымдар солардан жасалады деу қате болады. Дайын бұйымдарды жасау үшін тасты қашауға шой балға пайдаланылды. Олдувай дәуірінде адамдар әлі отты қолдануды білмеді. ==== Ашельдік мәдениет ==== Ашельдік мәдениет 3 кезеңге бөлінеді: ерте, орта және соңғы ашель. Ерте ашельдік тұрақтарда, олдувайлық ескерткіштер сияқты, чопперлер, чоппингтер т.б. кездесіп отырған. Бірақ бұл жерде жаңа, өзгеше құрал - қол шапқышы пайда бола бастаған. Палеолит жайлы [[әдебиет]]терде «қол шапқыш» терминінің орнына екі беті де өңделген құралды білдіретін «бифас» термині жиі қолданылып жүр. Бірақ «бифас» термині «қол шапқыштан» гөрі кеңірек ұғым. Олар орта, кейінгі ашельге және мустьеге тән және сонда кездеседі, сонымен қатар, шабуға емес, кесуге, қырқуға арналған және сүңгінің ұштығы есебінде қолданылады. Одан басқа осы кездері тас бұйымдарды шабатын құрал - кливер пайда болады. Шапқыш сияқты, ол да екі жағынан да қашалған құралға, яғни бифасқа жатады. Палеолит туралы әдебиеттерде кливерлерді кейде көлденең жүзді шапқыш, кескіш деп те атаған. Дегенмен, ерте ашельдің тас артефактарының негізгі бөлігін әртүрлі кескіш, қырғыш, тескіш т.б. құралдар бола алатын жаңқалар құрады. Бұл кезеңнің адамдары аңшылықпен, терімшілікпен айналысты. Балық аулау мен теңіз моллюскаларын жинаумен де айналысу тәжірибесі жинақталды, енді от та таныс бола бастады. Ерте ашельдің жасы 700-300 мың жыл. ==== Орта және соңғы ашель ==== Орта және соңғы ашелдегі (б.з.д. 300-150 мың ж.) тас жинақтарда алдыңғы дәуірдегі барлық еңбек және аңшылық құралдар сақталды, бірақ оларды жасаудың жаңа прогрестік белгілері пайда бола бастады. Бұл алдымен жіңішкере бастаған шапқыштардан білініп тұрды. Анығырақ техникалық прогресс әсіресе, леваллуалық тас өңдеу техникасында және леваллуалық нуклеус, жаңқалар және пластинкаларда байқалып отырды. Леваллуалық техниканың мағынасы неде? Бұл кезде кейін құралдарға айналатын жаңқалар мен пластиналарды сындырып алуды бастамас бұрын, әуелі нуклеустарды барлық жағынан алдын-ала мұқият қашап алатын болды. Бұл техниканың негізгі өзгешелігі осында еді. Ертедегі палеолит үшін леваллуа техникасының таралуы ірі техникалық төңкеріс болды. Орта және соңғы ашель тас жинақтарында өткен дәуірде-ақ пайда болған майда құралдар - қырғыш, жонғыш, бұрғы т.б. болды. Бұл кезеңнің ескерткіштерінде тас шоқпарлар, найзалар т.б. кездеседі. Соңғы ашель дәуірі көптеген зерттеушілер орта палеолит деп белгілеген мустьемен ауысты. Қазақстан үшін мустье 150-120 - 40-35 мың жылдар аралығында өтті. Ашельдің соңында және мустьелік дәуірге көшкенде адамның физикалық құрылысында түбірлі өзгерістер болған деп есептеледі. Осы кезде ежелгі "Ноmo erеktus" ("тiк жүретін адам") архантроптары палеоантроптарға айналған. Бұл - ғылымда белгілі мустьелік неандарталь адамдарының уақыты. Ашельден мустьеге ауысар кезінде адамдардың құрылысында ғана емес, оның тас өңдеу техникасында, өмір сүру жағдайында, шаруашылығында да өзгерістер болған. Леваллуалық техника тас бұйымдарды жасау барысында басым бола бастады. Ұзақ уақыттар бойы мустьелік дәуірде тас құралдарының тек қана үш түрі - мустьелік үшкір ұшты құрал, мустьелік қырғыш және соңғы ашельдік түрдегі екі беті де өңделген кішкене шаппа болды деп жалпы мойындалып келді. Бірақ, ғалымдардың көп жылдар бойғы зерттеулері мустьеде бірнеше ондаған түрлі бұйымдардың болғанын дәлелдейді, олардың ішінде негізгілерінен ойықты және тісті құралдар, қырғыш, кескіш, жарықшық және басқалары бар. Алғашқы аң аулау шаруашылығы мустьеде жоғары деңгейге жете бастады, оның терімшілікке қарағандағы маңызы анағұрлым артты. Аң аулау шаруашылығындағы прогресті тұрақтарда табылған жануарлардың сүйектерінің көптігінен көруге болады. Сонымен қатар, осы кезде құс және балық аулау кәсіптерінен де тәжірибе жинақталды. Мустьелік дәуірде мекендеу сипаты да өзгерді. Адамдар бұрынғыдай өздерінің қоныстарын ашық аспан астында, өзен бойында жайғастыруды жалғастыра отырып, сонымен қатар, жиірек жартас астына, үңгірге қарай ауыса бастады. == Соңғы палеолит == Соңғы [[палеолит]] (40-35 мың жыл - б.з.д. 10-мыңжылдық). Бұл адамның жер шарындағы [[климат]]тық аймақтарда кеңінен орналасу және нәсілдердің, нәсіл топтарының қалыптасу уақыты болды. Ойлауға қабілетті адамның пайда болуы мен соңғы палеолит дәуіріндегі адам қоғамының материалдық және рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы арасында тура байланыстың болуы әбден мүмкін. Бұл құбылыс қоғамдық қарым-қатынастың ілгері дамуымен, рулық қоғам қалыптасу үдерісімен, адамдар ұжымындағы қоғамдық ұйымның алғашқы айрықша формасы - рулықтың (алғашқы туыстық рудың) пайда болуымен тығыз байланысты. Туыстық ұйым барлық жерде аналық жүйелі және аналық тарапты болған, ал әйел қоғамда жоғары орында тұрған деп пайымдалады. Осылайша аналық ру, өзара қандық туыстық байланыспен және анасы бойынша есептелетін туыстық арқылы бірігетін адамдардың экзогамдық тобын құрды. Әйелдердің қоғамдық өмірдегі жоғарғы жағдайы отбасындағы қауымдық шаруашылықтың ерекшеліктерінен, әйелдердің ұрпақ жалғастыратын рөлінен келіп шыққан еді. Ертедегі адамдардың идеологиялық танымдарындағы ошақтың ұйтқысы, оның басшысы ғана емес, берекелі сақтаушысы да болған әйелдерге табыну ғұрпы кездейсоқ құбылыс емес. Соңғы палеолит дәуіріндегі адамдардың дүние танымы күрделілене бастады. Осы кезде жануарлардың бейне-сипатын меңгеру арқылы оларға билік ету сенімі арқылы шыққан аңшылық магия кең тарала бастады. Осы ғұрыптың, яғни аңшылық магиясының әмбебаптық құралы ретінде сол кезде алғашқы қауымдық өнер пайда болған деп пайымдалады. Оның басты тақырыбы әртүрлі жануарларды бейнелеу, ою-өрнек және мүсіндеу (скульптура) болған. Алғашқы өнердің туындыларының ішінде қасиетті жердің, ананың берекелілігі мен кұнарлылығын бейнелейтін сүйектен немесе жұмсақ тастан ойылған әйелдер мүсіндері тарайды. Жер бетінде өмір сүрудің жалғасы ретіндегі жанның және адамның өлгеннен кейінгі өмірі туралы түсінік дами келе күрделі дәстүрлік рәсімдердің пайда болуына әкелді. Өлген адамның денесіне қызыл минерал бояу себілді, оның кеудесіне тесілген ұлу қабыршақтары мен жыртқыштың тістерінен жасалған әшекейлер тағылды, ақтарына мамонттың азуынан жасалған білезіктер кигізді, киімдерін моншақ тізбектерімен кестеледі. Адамды жерлегенде шақпақ тас пен сүйектен жасалған бұйымдарды оның жанына қоса салатын болды. == Мезолит == [[Мезолит]] (орта тас ғасыры немесе палеолиттен неолитке өту кезеңі) пышақ пішінді пластинкаларды, оның ішінде микропластинкаларды бөлу техникасының өте жоғары дамуымен ерекшеленеді. Осы кезеңде пышақ пішінді пластинкадан құралдар жасау өте кең таралды. === Құралдар === Әртүрлі [[микролит]]терді дайындау, оның ішінде [[геометрия]]лық бейнелі құралдар - сегменттер, трапециялар, үшбұрыштар, тікбұрыштар, параллелограммдар өндірісі кеңінен дами бастайды. Микролиттер дайындауда қолданылатын микроқиятын техника дамиды. Балта, шот балта, қашау сияқты кесу құралдарын, макролиттік арнаулы құралдар - кетпен, қайла жасау кең таралады. Кейбір мезолиттік мәдениеттерде тас қаруларды тегістеу техникасы, бұрғылау мен аралау техникалары пайда болады. Палеолитпен салыстырғанда түрлі сүйек индустриясы қалыптасады. Мезолиттік уақыттың тұрақтарында әртүрлі сүйек және мүйізден жасалған гарпундар, садақтар мен сүнгілердің ұштары, пышақтар, қанжарлар, балта мен шот және оларға муфталар, т.б. көптеп кездеседі. Осы құралдардың кейбір түрлері мезолитте ғана жасалынған. Өнердің сипаттарында да өзгерістер болды. Соңғы палеолитке тән жартастарға жазу біршама азайды. Өнерде шартты-тұспалды сипаттағы бағыт ұлғаяды. Геометриялық оюлар кеңінен таралады. Оюдың негізгі элементтері түрлі сызықтар, нүктелер, штрихтер, "шыршалар", иректер, торлар, т.б. болды. Оюды жүргізуде көбіне ойып түсіру және бұрғылау техникасы пайдаланылды. Зооморфты және антропоморфты бейнелерден тұратын ұсақ пластика кеңінен таралды. Соңғы палеолитпен салыстырғанда қоныстану түрақтары да өзгеріп отырған. Көптеген мезолиттік қоныстар көбіне кедей бұйымдарымен, жұқа мәдени қабатымен ерекшеленетін уақытша, маусымдық тұрақтарда тұрды. Ірі қоныстар өте аз кездеседі. Қазба кезінде табылған үйлер қалдығы әдетте қарапайым күрке тәріздес құрылыс болып келеді, ал соңғы палеолитке тән жертөле немесе жартылай жертөлелер тек солтүстіктегі суық аймақтарда кездеседі. === Мәдениеті === Мезолиттік [[материал]]ды мәдениеттің айырықшылықтары осындай болды. Ол кейбір палеолиттік техникалық жөне технологиялық әдістердің одан әрі дамуымен және өзгеруімен, сондай-ақ, мезолитте пайда болған жаңа құралдар түрлерін жасау әдістерінің таралуымен сипатталады. [[Экономика]]ның негізі болып аңшылық қала береді (бұнда өткен уақытпен екі арадағы үлкен сабақтастық жатқаны күмәнсіз). Бірақ, оның сипаты тез өзгеріп отырады, өйткені соңғы палеолитпен салыстырғанда адамның өзінің қоршаған ортаға бейімделу әдісі де өзгереді. Соңғы палеолиттегі орын алған ірі жаңалық - садақ - мезолитте негізгі аңшылық қару ретінде толығымен қалыптасады. Соңғы палеолитте мүлдем белгісіз болған сыналы құралдар дамиды, олардың түр-түрі тарайды. Мезолиттегі аң аулау нысандары мезолит мәдениетінде өмір сүріп жатқан түрғындардың орналасуына қарай, яғни нақты экологиялық ортаға байланысты қалыптасады. Палеолиттегі кең таралған тәсіл - аңды қамап ұстау сақталады, бірақ оның тек эпизодтық формасы ғана қалады. Аңшылықтың соңғы мезолитте құс аулау сияқты жаңа арнайы формасы пайда болды. Мұндай түрлі аңшылық шаруашылығының дамуы палеолит адамдарына таныс емес еді. Бұл кезеңде өндірмейтін, яғни өнімді тек табиғаттан алатын шаруашылық барынша өрістеген еді. Неолиттік экономикаға тән артық өнім жинау деңгейінің алғы шарттары осы кезде-ақ пайда болады. Сол мезолит кезінде балық аулау тура мақсатты түрде қалыптасады, оны қайық, түрлі ауларды жасау сияқты маңызды жаңалықтардың пайда болғаны дәлелдейді. Мезолит кезінде жануарларды үйге үйретудің кейбір формалары өріс ала бастауы мүмкін, өйткені ол кезде үй иттерінің таралғаны белгілі. Сөйтіп, экономикалық тұрғыдан да мезолиттің соңғы палеолиттен аң аулау әдістері, оның түрлері, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуы арқылы анық байқалатын көп айырмашылықтары бар. == Неолит == Неолит кезеңінің басталуы б.з.д. 7-мыңжылдықтың екінші жартысына және 6-мыңжылдықтың басына сәйкес келеді. Бұл - тас өңдеу техникасының гүлденген кезі. Еңбек құралдарын өндірудегі орасан зор мамандандыру өтіп жатты. Сығып өңдеу техникасын жетілдірумен қатар, тасты өңдеудің жаңа технологиялық әдістері толығынан қалыптасты: жалтыратып өңдеу, бұрғылау және аралау. Тас балталар, шоттар, дәнүккіштер, келі, келсаптар жасала бастады. Нефриттен, яшмадан, серпентиниттен және де тастың басқа да түрлерінен көптеген әшекейлер - білезік, алқалар дайындау өрбіді. === Шаруашылығы === Неолит кезеңінің ең маңызды белгілерінің бірі - ол табиғаттағы дайын өнімді алу шаруашылығын ауыстырған малшылық пен егіншіліктің пайда болуы еді. Шаруашылықтың осы жаңа түрлерінің пайда болуының адамдар қоғамының дамуында орасан зор маңызы болды, адамның еңбек ету аясын кеңейтті және де оның мінезін сапалы түрде өзгертті. Адамның мың жылдаған экономикалық даму тарихы ең алдымен осы екі шаруашылықты жетілдіру тарихымен тығыз байланыста болғаны айқын. Неолит кезеңіндегі тұрғындардың қол жеткізген даму деңгейі басқа да мәдени-тұрмыстық жаңалықтардың пайда болуына себепші болды. Осы кезде тау-кен ісі алғашқы бастау алады. Қыш құмыра жасау, тоқымашылық дамиды. Неолит кезеңінің әлеуметтік жағдайында рулық қоғам өмір сүрді, онда ұжымдық еңбек және өндіріс құралдарына жалпы меншік билік етті. Сонымен бірге бұл кезеңде қоғамдық ұйымдастыру формаларының жоғары дамуы орын алды: тайпалар немесе тайпалық бірлестіктер құрылды. Тайпалар қандас туыстар біріккен, шаруашылықтары да біріңғай сипатты бірнеше рулық қоғамдардан, яғни рулықтардан тұрды. === Мәдениеті === Осы неолит дәуірінде болашақтағы жаңа деңгейдегі мәдениеттің, яғни дамыған қола дәуірі қоғамының бастапқы алғы шарттары немесе негіздері құрылды. Әдебиетте ежелгі тайпалар шаруашылығындағы осы кезеңдегі түбірлі өзгеріс «неолиттік революция» деген атақ алды. Азық өндіруге көшу, жеуге келетін өсімдіктерді, әсіресе астық тұқымдастарды саналы түрде өсіру, малдарды үйрету, өсіру және сұрыптау адамдардың отты меңгергеннен кейінгі тарихындағы ұлы экономикалық революция болып табылды. Ол адамның өзінің қол астындағы азықтың сенімді және бай көздерін пайдалануына керемет мүмкіндіктерді бере отырып, оның тарапынан тек күш салуды ғана талап ететін мүмкіндікті ашты. Неолиттік тайпалардың бұл дәуірдегі түрлі мәдени ареалдарында даму деңгейлері біркелкі болған жоқ. Далалық аймақтарда айтарлықтай өзгеріс бола қоймады, мұнда бұрынғыдай аңшылық және балық аулау тіршіліктің негізгі көзі болып қала берді. Ауа райының континенталдылығы халықтың өсуіне жағдай туғыза алмады, және де мұндағы табиғи қорлар (тамақтың «дайын көздері») халықтың қажетін өтеуге толық жетіп отырды. === Тұрақтар === [[Неолит]]те [[Қазақстан]] аумағында бұлақтық тұрактар кең тараған, өйткені оның қуаңдалалы аймақтарында ірі өзендер желісі аз. Бұлақтардағы тұрақтар уақытша, маусымды сипатта болады. Қуаңдалалық Қазақстандағы неолиттік ескерткіштердің ерекшеліктерінің бірі - ашық түрдегі тұрақтардың көп болуы. Барлық тұрақтардан жергілікті материалдан жасалған тас құралдар табылған: садақ пен найзаның ұштары, балта, қашау, пышақ, қырғыш. Белгілі бір құралды жасағанда тас жыныстарын бөліл іріктеу орын алған. Шикізаттың әр түрлілігі оларды өңдегенде және жетілдіргенде әр түрлі техникалық әдістерді дамытуға әсерін тигізген. Қазақстандағы неолиттік ескерткіштер бірнеше аумақтық топқа бөлінеді, ол мәдениеті жағынан бір-біріне жақын туыстас тайпалардың өмір сүру аудандарына сәйкес болуы мүмкін.<ref>Қазақстан тарихы (Ерте заманнан қазіргі кезге дейін) 4-томдық. - Алматы. Т. 1, 1996.</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Тас дәуірі]] bv5q82hdvw8vo2kf0otsrpordr588wz 0 189651 3629587 3604084 2026-07-14T04:11:32Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629587 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Бенедикт Камбербэтч |шынайы есімі =Benedict Cumberbatch |сурет =Benedict Cumberbatch filming Sherlock cropped.jpg |сурет ені = |сурет атауы =Шерлок Холмс рөліндегі Бенедикт Камбербэтч |туған кездегі есімі =Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч |туған күні =19.07.1976 |туған жері ={{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы ={{актер|Ұлыбритания|XXI ғасыр|Ұлыбритания телевидение}} |азаматтығы ={{Байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары =1999—қазіргі күн |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id =1212722 |сайты = |ортаққор = }} '''Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч''' ({{lang-en|Benedict Timothy Carlton Cumberbatch}}; [[19 шілде]] [[1976 жыл|1976]], Лондон, [[Ұлыбритания]]) — британ театр, кино және телекөрініс актері. Бірнеше рөлдерімен танымал, солардың ішінде: BBC медиакорпорациясының «Хокинг» фильміндегі (2004) Стивен Хокинг , «Таңқаларлық жеңілдік» (2006) тарихи фильміндегі Уильям Пит, «Соңғы жау» (2008) мини-сериалындағы Стивен Эзард, «Сатқын» фильміндегі (2007) Пол Маршалл, «Кішкентай арал» (2009) Пол Маршалл және BBC-дің төл туындысы - «Шерлок» телехикаясындағы (2010-2014) Шерлок Холмс , «Стартрек: Көтеріліс» фантастикалық фильміндегі Хан Нуньен Сингх, «Бесінші билік» (2013) биографиялық триллеріндегі журналист Джулиан Ассанж, «Ұқсату ойыны» (2014) тарихи драмасындағы математик Алан Тьюринг рөлдері. == Өмірбаяны == === Жастық шағы және білім жолы === Әкесі - әртіс [[Тимоти Карлтон]] (шын есімі Тимоти Карлтон Камбербэтч) және анасы - әртіс Ванда Вентхам. Камбербэтч Батыс Сассекстегі Брамблтай мектебінде оқуын бастап, кейін алғаш сахнаға шыққан Лондонның солтүстік-батыс бөлігіндегі Хэрроу мектебінде жалғастырды. Мектеп табалдырығын аттаған соң бір жыл бойы тибет шіркеуінде ағылшын пәнінен дәріс берді де, кейін Манчестер университетінде театр өнеріне үйренді. Оқу орнын бітірген соң театрлық өнерін музыка және драмалық өнер бағытындағы Лондон академиясында шыңдаған болатын. == Мансабы == === Театр === «Алмейда», «Ройал-Корт» және ұлттық театрде 2001 жылдан бастап Камбербэтч бас рөлдерді сомдай бастады. Және 2005 жылы 19 мамыр күні Герцог Йоркск театрі, 2005 жылы 16 наурыз күні «Алмейда» театрінде көрсетілген «Гедде Габлердегі» Тесман рөлін жоғары дәрежеде сомдағаны үшін Лауренс Оливье марапатына иеленді. Сонымен қатар ол көптеген жұлдыздар қатысқан «Олд Вик» Лондон театрінде өткізілген «Балалар монологында» белсенділік көрсетті. Бағдарламаның режиссері Дэнни Бойл болып табылады, ал бағдарламаға қатысушылар тізіміне Джемма Артертон және Сэмюэл Уэст кіреді. 2011 жылдың ақпан айында Мэри Шеллидің «Франкенштейн» шығармасының спектакль премьерасы өтті. Дэнни Бойлдың ойластыруымен Камбербэтч серігімен бірге — Джонни Ли Миллермен кезектесіп Виктор Франкенштейн рөлін сомдаған болатын. Спектакльде атқарған жұмысы ушін әртіс [[Лоуренс Оливье]] және Evening Standard марапаттарына иеленеді. === Телекөрініс === Камбербэтчтің тележобалардағы жұмыстары «Жүрек соққысы» (2000, 2004) сериалында, ITV «Қырық жастан асты» (2003) комедиялық сериалындағы рөлдерінде көрініс табады. 2004 жылы «Хокинг» фильмінде Стивен Хокинг рөлін сомдағаны үшін Камбербэтч BAFTA TV Awards премиясына иеленіп, фильмдерде көрсеткен әртістік шеберлігі үшін «Алтын нимфамен» марапатталады. 2005 жылы Уильям Голдинг трилогиясымен «Жер жүзіне саяхат» атты шағын сериалында Эдмунд Тэлбот - басты рөлін сомдайды. Режиссёр Дэвид Аттвудтың айтуы бойынша олар Бенедикт Камбербэтчті аз уақыт аралығында тапқан екен. «Бізге жас әрі жағымсыз, аристократ рөлін сенімді ойнай алатын жақсы әртіс керек болды. Алайда ол кадрда төрт жарым сағат өзін ұстай алатын және уақытпен жұмыс жасай алатын адам болуы қажет. Және Бенедикт бұл сұрақтардың барлығының жауабы еді». «Бенедикт бізге күнде керек болды, қиын сәттерде өз жұмысын тоқтатпады, қарсылықтарын білдірмелі. Ол жай ғана Эдмунд Тэлботқа айналды. Және бұл қасиет түсірілім тобының әрбір мүшесіне берілді. Фильмді төрт ай түсірілу барысында біз бір-бірімізде жақын таныдық»- деді продюсер Линн Хорсфорд. Сонымен қатар Бенедикт 2005 жылы «Broken News» комедиялық скетч-шоуда көрініс тапты. Кейін ол 2007 жылы қыркүйек айында көрсетілген «Стюарт: Өткен өмір» кітабының экранизациясында Том Хардимен бірге ойнады. «Соңғы жау» мини-сериалындағы Стивен Эзард рөлін сомдағаны үшін мини-сериал немесе телефильмде ең күшті әртіс атағына иеленіп, Satellite Award номинациясымен марапатталады. 2009 жылы «Марпл: Өлтіру оңай» атты фильмге түскен. Сонымен қатар «Кішкентай арал» телеэкранизацясында Бернард рөлін сомдағаны үшін BAFTA TV Awards премиясына иеленді. 2009 жылы мамыр мен маусым аралығында көрсетілген «Тынық мұхитының құпиясында» Камбербэтч әңгімеші рөлін сомдады. Ал 2009 жылы BBC медиакорпорациясының ұсынуымен Джон Мортимердің «Рампол и бунгало Пендждегі қылмыс» романында Бенедикт жас Рамполдың образына енді. Камбербэтч – 2010 жылғы маусым айында берген сұхбатында британдық ғылыми-фантастикалық «Доктор Кто» сериалының жанкүйері екенін және продюсері «Шерлок» телехикаясының продюсері мен оның жан досы [[Стивен Моффат]] болып табылатын бұл сериалда түскісі келетінін айтқан болатын. 2008 жылы Дэвид Теннантпен дәрігер рөлін сомдауды ақылдасып, кейін жанкүйерлердің алдында үлкен жауапкершілікті сезініп, 2014 жылы бұл телесериалда рөл сомдауға бас тартты. 2010 жылдан бастап сараптаушылар мойындаған «Шерлок» телесериалында Шерлок Холмс рөлін сомдай бастады. 2012 жылы көрсетілген «Парад соңы» телесериалында басты рөлде ойнады. == Жеке өмірі == 2013 жылы қазан айында [[The Hollywood Reporter]] журналына сұхбат бере отырып, жеке өмірі туралы былай деп жауап берді: «Мен Лондон қаласында жалғыз тұрамын, балаларым жоқ. Бірақ болашақта балаларым болады деген үміттемін, себебі мен қазір көп уақытымды жұмысқа арнаймын және бос уақытымды достарыммен өткіземін...». 2014 жылдың 5 қарашада «The Times» газетінде Камбербэтч Софи Хантерге үйленгені жөнінде жарияланған. 2015 жылдың 13 маусымында Софи мен Бенедиктің тұңғыш ұлдары туылғаны туралы жарияланды. == Фильмдер тізімі == {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөл |- | 2002 || Алтын орындары || ''Fields of Gold'' || Джереми |- | 2002 || Бархат соңы || ''Tipping the Velvet'' || Фредди |- | 2002 || Мылқау куәгер || ''Silent Witnes'' || Уоррен Рейд |- | 2002 || Ақ пілдерге ұқсас төмпешіктер || ''Hills Like White Elephants'' || Ер адам |- | 2003 || Елестер || ''Spooks'' || Джим Норт |- | 2003 || Патшаны өлтіру || ''To Kill a King'' || |- | 2003 || Кембридж тыңшылары || ''Cambridge Spies'' || Эдвард Хэнд |- | 2003 || Қырықтан асты || ''Fortysomething'' || Рори Слипери |- | 2004 || Хокинг || ''Hawking'' || Стивен Хокинг |- | 2004 || Дюнкерк || ''Dunkirk'' || лейтенант Джимми Ленгли |- | 2005 || Натан Барли || ''Nathan Barley'' || Робин |- | 2005 || Жер жүзіне саяхат || ''To the Ends of the Earth'' || Эдмунд Тэлбот |- | 2006 || Ондыққа ену || ''Starter for 10'' || Патрик Уоттс |- | 2006 || Таңқаларлық жеңілдік || ''Amazing Grace'' || Уильям Питт Младший |- | 2007 || Ажырамас || ''Inseparable'' || Джо / Чарли |- | 2007 || Стюарт: Өткен өмір || ''Stuart: A Life Backwards'' || Александр Мастерс |- | 2007 || Өтеу || ''Atonement'' || Пол Маршалл |- | 2008 || Соңғы жау || ''The Last Enemy'' || Стивен Изард |- | 2008 || Болейн тегінен шыққан || ''The Other Boleyn Girl'' || Уильям Кэри |- | 2008 || Марпл: қылмыс жасау оңай || ''Marple: Murder Is Easy'' || Люк Фитцуилльям |- | 2009 || Кішкентай арал || ''Small Island'' || Бернард |- | 2009 || Тегі || ''Creation'' || Джозеф Долтон Гукер |- | 2010 || Төрт арыстан || ''Four Lions'' || Эд |- | 2010—2014 || Құлақтандыру || ''The Whistleblower'' || Ник Кауфман |- | 2010 || Ван Гог || ''Van Gogh: Painted with Words'' || Винсент Ван Гог |- | 2010 || Шерлок || ''Sherlock'' || Шерлок Холмс |- | 2010 || Үшінші жұлдыз || ''Third Star'' || Джеймс |- | 2010 || Бурлеск ертегісі || ''Burlesque Fairytales'' || Генри Кларк |- | 2011 || Бұзықшылар || ''Wreckers'' || Дэвид |- | 2011 || Тыңшылар || ''Tinker, Tailor, Soldier, Spy'' || Питер Гиллем |- | 2011 || Соғыс жылқысы ||'' War Horse'' || майор Стюарт |- | 2012 || Парад соңы || ''Parade's End'' || Кристофер Титженс |- | 2012 || Электрлік кино: өзіңді қалай ұстау керек|| ''Electric Cinema: How to Behave'' || Хамфри Богарт |- | 2012 || Хоббит: Күтпеген саяхат || ''The Hobbit: An Unexpected Journey'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2012 || Комадағы қыз || ''Girlfriend in a Coma'' || Данте Алигьери |- | 2013 || Стартрек: Көтеріліс || ''Star Trek Into Darkness'' || Хан Нуньен Сингх |- | 2013 || 12 жыл құлшылық|| ''12 Years a Slave'' || Уильям Форд |- | 2013 || Тамыз: Осейдж сарайы || ''August: Osage County'' || Сәби Чарли» Эйкен |- | 2013 || Бесінші билік || ''The Fifth Estate''|| Джулиан Ассанж |- | 2013 || Шағын ұсыныс || ''Little Favour'' || Уоллэс |- | 2013 || Хоббит: Смаугтың ойрандалуы || ''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2014 || LEGO The Hobbit: The Video Game || ''LEGO The Hobbit: The Video Game'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2014 || Ұқсату ойыны || ''The Imitation Game'' || Алан Тьюринг |- | 2014 || Мадагаскар пингвиндері || ''Penguins of Madagascar'' || Волк Агент Секрет |- | 2014 || [[Хоббит: Бес әскердің шайқасы]] || ''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2015 || Қара масса || ''Black Mass'' || Билл Балджер |- | 2016 || [[Доктор Стрэндж (фильм, 2016)|Дәрігер Стрэндж]] || ''Doctor Strange'' || Дәрігер Стивен Стрэндж |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4yz11annbhv741dm9kplem79xcr5wot 3629621 3629587 2026-07-14T04:27:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2832315 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Бенедикт Камбербэтч |шынайы есімі =Benedict Cumberbatch |сурет =Benedict Cumberbatch filming Sherlock cropped.jpg |сурет ені = |сурет атауы =Шерлок Холмс рөліндегі Бенедикт Камбербэтч |туған кездегі есімі =Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч |туған күні =19.07.1976 |туған жері ={{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы ={{актер|Ұлыбритания|XXI ғасыр|Ұлыбритания телевидение}} |азаматтығы ={{Байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары =1999—қазіргі күн |бағыты = |киностудия = |марапаттары = |imdb_id =1212722 |сайты = |ортаққор = }} '''Бенедикт Тимоти Карлтон Камбербэтч''' ({{lang-en|Benedict Timothy Carlton Cumberbatch}}; [[19 шілде]] [[1976 жыл|1976]], Лондон, [[Ұлыбритания]]) — британ театр, кино және телекөрініс актері. Бірнеше рөлдерімен танымал, солардың ішінде: BBC медиакорпорациясының «Хокинг» фильміндегі (2004) Стивен Хокинг , «Таңқаларлық жеңілдік» (2006) тарихи фильміндегі Уильям Пит, «Соңғы жау» (2008) мини-сериалындағы Стивен Эзард, «Сатқын» фильміндегі (2007) Пол Маршалл, «Кішкентай арал» (2009) Пол Маршалл және BBC-дің төл туындысы - «Шерлок» телехикаясындағы (2010-2014) Шерлок Холмс , «Стартрек: Көтеріліс» фантастикалық фильміндегі Хан Нуньен Сингх, «Бесінші билік» (2013) биографиялық триллеріндегі журналист Джулиан Ассанж, «Ұқсату ойыны» (2014) тарихи драмасындағы математик Алан Тьюринг рөлдері. == Өмірбаяны == === Жастық шағы және білім жолы === Әкесі - әртіс [[Тимоти Карлтон]] (шын есімі Тимоти Карлтон Камбербэтч) және анасы - әртіс Ванда Вентхам. Камбербэтч Батыс Сассекстегі Брамблтай мектебінде оқуын бастап, кейін алғаш сахнаға шыққан Лондонның солтүстік-батыс бөлігіндегі Хэрроу мектебінде жалғастырды. Мектеп табалдырығын аттаған соң бір жыл бойы тибет шіркеуінде ағылшын пәнінен дәріс берді де, кейін Манчестер университетінде театр өнеріне үйренді. Оқу орнын бітірген соң театрлық өнерін музыка және драмалық өнер бағытындағы Лондон академиясында шыңдаған болатын. == Мансабы == === Театр === «Алмейда», «Ройал-Корт» және ұлттық театрде 2001 жылдан бастап Камбербэтч бас рөлдерді сомдай бастады. Және 2005 жылы 19 мамыр күні Герцог Йоркск театрі, 2005 жылы 16 наурыз күні «Алмейда» театрінде көрсетілген «Гедде Габлердегі» Тесман рөлін жоғары дәрежеде сомдағаны үшін Лауренс Оливье марапатына иеленді. Сонымен қатар ол көптеген жұлдыздар қатысқан «Олд Вик» Лондон театрінде өткізілген «Балалар монологында» белсенділік көрсетті. Бағдарламаның режиссері Дэнни Бойл болып табылады, ал бағдарламаға қатысушылар тізіміне Джемма Артертон және Сэмюэл Уэст кіреді. 2011 жылдың ақпан айында Мэри Шеллидің «Франкенштейн» шығармасының спектакль премьерасы өтті. Дэнни Бойлдың ойластыруымен Камбербэтч серігімен бірге — Джонни Ли Миллермен кезектесіп Виктор Франкенштейн рөлін сомдаған болатын. Спектакльде атқарған жұмысы ушін әртіс Лоуренс Оливье және Evening Standard марапаттарына иеленеді. === Телекөрініс === Камбербэтчтің тележобалардағы жұмыстары «Жүрек соққысы» (2000, 2004) сериалында, ITV «Қырық жастан асты» (2003) комедиялық сериалындағы рөлдерінде көрініс табады. 2004 жылы «Хокинг» фильмінде Стивен Хокинг рөлін сомдағаны үшін Камбербэтч BAFTA TV Awards премиясына иеленіп, фильмдерде көрсеткен әртістік шеберлігі үшін «Алтын нимфамен» марапатталады. 2005 жылы Уильям Голдинг трилогиясымен «Жер жүзіне саяхат» атты шағын сериалында Эдмунд Тэлбот - басты рөлін сомдайды. Режиссёр Дэвид Аттвудтың айтуы бойынша олар Бенедикт Камбербэтчті аз уақыт аралығында тапқан екен. «Бізге жас әрі жағымсыз, аристократ рөлін сенімді ойнай алатын жақсы әртіс керек болды. Алайда ол кадрда төрт жарым сағат өзін ұстай алатын және уақытпен жұмыс жасай алатын адам болуы қажет. Және Бенедикт бұл сұрақтардың барлығының жауабы еді». «Бенедикт бізге күнде керек болды, қиын сәттерде өз жұмысын тоқтатпады, қарсылықтарын білдірмелі. Ол жай ғана Эдмунд Тэлботқа айналды. Және бұл қасиет түсірілім тобының әрбір мүшесіне берілді. Фильмді төрт ай түсірілу барысында біз бір-бірімізде жақын таныдық»- деді продюсер Линн Хорсфорд. Сонымен қатар Бенедикт 2005 жылы «Broken News» комедиялық скетч-шоуда көрініс тапты. Кейін ол 2007 жылы қыркүйек айында көрсетілген «Стюарт: Өткен өмір» кітабының экранизациясында Том Хардимен бірге ойнады. «Соңғы жау» мини-сериалындағы Стивен Эзард рөлін сомдағаны үшін мини-сериал немесе телефильмде ең күшті әртіс атағына иеленіп, Satellite Award номинациясымен марапатталады. 2009 жылы «Марпл: Өлтіру оңай» атты фильмге түскен. Сонымен қатар «Кішкентай арал» телеэкранизацясында Бернард рөлін сомдағаны үшін BAFTA TV Awards премиясына иеленді. 2009 жылы мамыр мен маусым аралығында көрсетілген «Тынық мұхитының құпиясында» Камбербэтч әңгімеші рөлін сомдады. Ал 2009 жылы BBC медиакорпорациясының ұсынуымен Джон Мортимердің «Рампол и бунгало Пендждегі қылмыс» романында Бенедикт жас Рамполдың образына енді. Камбербэтч – 2010 жылғы маусым айында берген сұхбатында британдық ғылыми-фантастикалық «Доктор Кто» сериалының жанкүйері екенін және продюсері «Шерлок» телехикаясының продюсері мен оның жан досы Стивен Моффат болып табылатын бұл сериалда түскісі келетінін айтқан болатын. 2008 жылы Дэвид Теннантпен дәрігер рөлін сомдауды ақылдасып, кейін жанкүйерлердің алдында үлкен жауапкершілікті сезініп, 2014 жылы бұл телесериалда рөл сомдауға бас тартты. 2010 жылдан бастап сараптаушылар мойындаған «Шерлок» телесериалында Шерлок Холмс рөлін сомдай бастады. 2012 жылы көрсетілген «Парад соңы» телесериалында басты рөлде ойнады. == Жеке өмірі == 2013 жылы қазан айында The Hollywood Reporter журналына сұхбат бере отырып, жеке өмірі туралы былай деп жауап берді: «Мен Лондон қаласында жалғыз тұрамын, балаларым жоқ. Бірақ болашақта балаларым болады деген үміттемін, себебі мен қазір көп уақытымды жұмысқа арнаймын және бос уақытымды достарыммен өткіземін...». 2014 жылдың 5 қарашада «The Times» газетінде Камбербэтч Софи Хантерге үйленгені жөнінде жарияланған. 2015 жылдың 13 маусымында Софи мен Бенедиктің тұңғыш ұлдары туылғаны туралы жарияланды. == Фильмдер тізімі == {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөл |- | 2002 || Алтын орындары || ''Fields of Gold'' || Джереми |- | 2002 || Бархат соңы || ''Tipping the Velvet'' || Фредди |- | 2002 || Мылқау куәгер || ''Silent Witnes'' || Уоррен Рейд |- | 2002 || Ақ пілдерге ұқсас төмпешіктер || ''Hills Like White Elephants'' || Ер адам |- | 2003 || Елестер || ''Spooks'' || Джим Норт |- | 2003 || Патшаны өлтіру || ''To Kill a King'' || |- | 2003 || Кембридж тыңшылары || ''Cambridge Spies'' || Эдвард Хэнд |- | 2003 || Қырықтан асты || ''Fortysomething'' || Рори Слипери |- | 2004 || Хокинг || ''Hawking'' || Стивен Хокинг |- | 2004 || Дюнкерк || ''Dunkirk'' || лейтенант Джимми Ленгли |- | 2005 || Натан Барли || ''Nathan Barley'' || Робин |- | 2005 || Жер жүзіне саяхат || ''To the Ends of the Earth'' || Эдмунд Тэлбот |- | 2006 || Ондыққа ену || ''Starter for 10'' || Патрик Уоттс |- | 2006 || Таңқаларлық жеңілдік || ''Amazing Grace'' || Уильям Питт Младший |- | 2007 || Ажырамас || ''Inseparable'' || Джо / Чарли |- | 2007 || Стюарт: Өткен өмір || ''Stuart: A Life Backwards'' || Александр Мастерс |- | 2007 || Өтеу || ''Atonement'' || Пол Маршалл |- | 2008 || Соңғы жау || ''The Last Enemy'' || Стивен Изард |- | 2008 || Болейн тегінен шыққан || ''The Other Boleyn Girl'' || Уильям Кэри |- | 2008 || Марпл: қылмыс жасау оңай || ''Marple: Murder Is Easy'' || Люк Фитцуилльям |- | 2009 || Кішкентай арал || ''Small Island'' || Бернард |- | 2009 || Тегі || ''Creation'' || Джозеф Долтон Гукер |- | 2010 || Төрт арыстан || ''Four Lions'' || Эд |- | 2010—2014 || Құлақтандыру || ''The Whistleblower'' || Ник Кауфман |- | 2010 || Ван Гог || ''Van Gogh: Painted with Words'' || Винсент Ван Гог |- | 2010 || Шерлок || ''Sherlock'' || Шерлок Холмс |- | 2010 || Үшінші жұлдыз || ''Third Star'' || Джеймс |- | 2010 || Бурлеск ертегісі || ''Burlesque Fairytales'' || Генри Кларк |- | 2011 || Бұзықшылар || ''Wreckers'' || Дэвид |- | 2011 || Тыңшылар || ''Tinker, Tailor, Soldier, Spy'' || Питер Гиллем |- | 2011 || Соғыс жылқысы ||'' War Horse'' || майор Стюарт |- | 2012 || Парад соңы || ''Parade's End'' || Кристофер Титженс |- | 2012 || Электрлік кино: өзіңді қалай ұстау керек|| ''Electric Cinema: How to Behave'' || Хамфри Богарт |- | 2012 || Хоббит: Күтпеген саяхат || ''The Hobbit: An Unexpected Journey'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2012 || Комадағы қыз || ''Girlfriend in a Coma'' || Данте Алигьери |- | 2013 || Стартрек: Көтеріліс || ''Star Trek Into Darkness'' || Хан Нуньен Сингх |- | 2013 || 12 жыл құлшылық|| ''12 Years a Slave'' || Уильям Форд |- | 2013 || Тамыз: Осейдж сарайы || ''August: Osage County'' || Сәби Чарли» Эйкен |- | 2013 || Бесінші билік || ''The Fifth Estate''|| Джулиан Ассанж |- | 2013 || Шағын ұсыныс || ''Little Favour'' || Уоллэс |- | 2013 || Хоббит: Смаугтың ойрандалуы || ''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2014 || LEGO The Hobbit: The Video Game || ''LEGO The Hobbit: The Video Game'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2014 || Ұқсату ойыны || ''The Imitation Game'' || Алан Тьюринг |- | 2014 || Мадагаскар пингвиндері || ''Penguins of Madagascar'' || Волк Агент Секрет |- | 2014 || [[Хоббит: Бес әскердің шайқасы]] || ''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'' || дракон Смауг, Некромант |- | 2015 || Қара масса || ''Black Mass'' || Билл Балджер |- | 2016 || [[Доктор Стрэндж (фильм, 2016)|Дәрігер Стрэндж]] || ''Doctor Strange'' || Дәрігер Стивен Стрэндж |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 43wyk6j4sgrrdo9lk9iys1dsat7460i 0 197172 3629595 3564652 2026-07-14T04:14:59Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629595 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Parthenon from west.jpg|нобай|Parthenon]] {{уики}} '''Ежелгі Грекия''' немес '''Эллада''' ([[Ежелгі грек тілі|ежелгі гр.]] Ελλάδα) — б.з.б. III мыңжылдықтан б.з.б. I ғасырына дейін болған ежелгі грек мемлекеттері жерінің жалпы аты; [[Балқан түбегі|Балқан түбегінің]] оңтүстігін, [[Эгей теңізі|Эгей теңіздегі]] аралдарды, [[Фракия]] жағалауын, [[Кіші Азия|Кіші Азияның]] батыс өңірін ала орналасқан. Грек отаршылдығы дәуірінде (б.з.б. 8-6 ғ. бұл мемлекеттер өз ықпалын [[Италия]], Шығыс [[Сицилия]], Оңтүстік [[Франция]] жеріне, Африканың солтүстік жағалауына (Киренаикаға), [[Қара теңіз]] бен [[Азов теңізі|Азов Теңізінің]] [[Бұғаз|бұғаздары]] мен жағалауларына дейін таратып, сол жерлерде грек отарлары ашылған. Тарихшылардың көбісі Ежелгі Грекияны батыс өркениетінің негізін салушысы ретінде қарастырады<ref>Richard Tarnas, ''[http://books.google.com/books?id=0n2C299jeOMC&lpg=PA25&pg=PP1#v=onepage&f=false The Passion of the Western Mind]'' (New York: Ballantine Books, 1991).</ref><ref name=":0">Colin Hynson, ''[http://books.google.com/books?id=hmweq2TyxvsC&lpg=PT5&pg=PT5#v=onepage&f=false Ancient Greece]'' (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.</ref><ref>Carol G. Thomas, ''[http://books.google.com/books?id=NAwVAAAAIAAJ&lpg=PA1&pg=PA1#v=onepage&f=false Paths from Ancient Greece]'' (Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1988).</ref>. Ежелгі Грекия өркениеті әлемдік демократияның отаны ретінде<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]</ref>, батыс философияның<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]</ref>, архитектураның, мүсіндеменің, поэзияның, театрдың және ғылымдардың негізгі принциптерінің негіздеуші<ref>[http://dsc.discovery.com/news/2007/02/16/greektheater_arc.html Ancient Greek Theater Discovered — Discovery Channel]</ref>, Олимпиады ойындардың бастаушысы болып есептеледі. Грек мәдениеті Рим империясының мәдениетінің дамуына, яғни жалпы еуропалық мәдениетінің дамуына үлкен әсер еткен. == Географиясы == [[Сурет:Ancient Regions Mainland Greece.png|thumb|left|200px|Ежелгі Грекияның аймақтары]] Солтүстік-батыс жағында Ежелгі Грекия [[Иллирия]]мен, солтүстік-шығысында [[Ежелгі Македония]]мен, батысында Ион (Сицилия) теңізімен, шығысында - Эгей және Фракий теңіздерінің суларымен жуылған. Негізгі үш аймаққа бөлінген: * Солтүстік Грекия * Орта Грекия * [[Пелопоннес]]. Солтүстік Грекия [[Пинд]] тау жотасымен екіге бөлінген: батыс жағында [[Эпир]] және шығыс жағында - [[Фессалия]]ға. Орта Грекия Солтүстік Грекиядан Тимфрест және Эта тауларымен бөлініп, 10 аймақтан құралған: [[Акарнания]], [[Этолия]], [[Локрида]] Озольская, [[Дорида]], [[Фокида]], Локрида Эпикнемид, Локрида Опунт, [[Беотия]], [[Мегарида]] және [[Аттика]]. Пелопоннес қалған Грекиямен енсіз (6 км) [[Коринфқылтасы]]мен байланысқан. Пелопоннестың орталығы [[Аркадия]] болған. Ежелгі Грекияда үш үлкен архипелагқа ( [[Киклада]], [[Спорада]] және Ион аралдары) құралған бірнеше жүз аралдар болған, ең ірілері — [[Крит]] және [[Эвбея]]. Балкан жартыаралындағы Грекия көбіне таулы жер, көптеген шығанақтарымен жағалауы кесінділенген ел болған. == Тарихы == Археологиялық қазба деректеріне қарағанда, Македониядан Элидаға дейінгі Ежелгі Грекия жерін адам орта палеолит дәуірінде (100-40 мыңыншы ж.ш.) мекендей бастаған. Неолит дәуірінде (7 мыңжылдықтың орта кез шамасы - 2800 ж.ш.) Грекияның халқы егіншілікті игеріп, мал шаруашылығымен айналысқан, отырықшы өмір сүрген. Орта палеолит дәуірінде қалыптасқан ру құрылысы неолит дәуірінде әбден кемеліне келді. Грекияның солтүстігінде Сескло, Димини және Лариса мәдениеті дамыды. 5-4 мың жылдықтарды құрлықтағы Грекияда Эгей теңізінің аралдарында, әсіресе Критте неолит мәдениетінің жергілікті нұсқалары қалыптаса бастады. Ежелгі Грекия тарихында тарихшылар келесі кезеңдерді белгілейді:: # '''[[Эгей мәдениеті]] (б.з.б. III мыңжылдықтың соңы — II мыңжылдық).''' Миной және Микен өркениеті. ## '''[[Миной өркениеті]] (Крит):''' ### '''Ерте миной кезеңі (б.з.б. XXX—XXIII ғғ.).''' ### '''Орта неминой кезеңі (б.з.б. XXII—XVIII ғғ.).''' ### '''Кейінгі миной кезеңі (б.з.б. XVII—XII ғғ.).''' ## '''[[Эллада өркениеті]] (Балкан Грекиясы):''' ### '''Ерте эллада кезеңі ( б.з.б. XXX—XXI ғғ.).''' ### '''Орта эллада кезеңі (б.з.б. XX—XVII ғғ.).''' ### '''Кейінгі эллада кезеңі (б.з.б. XVI—XII ғғ.) немесе Микен өркениеті.''' # [[Полистер кезеңі]] (б.з.б. XI—IV ғғ.).''' ## '''Гомер кезеңі немесе «қараңғы ғасырлар» (б.з.б. XI—IX ғғ.)'''. ## '''[[Көне Грекия]] (б.з.б. VIII—VI ғғ.).''' # '''[[Эллинистік Грекия]] (б.з.б. IV—I ғғэ.).''' ## '''Бірінші эллинистік кезені (б.з.б. 334—281 ж.).''' ## '''Екінші эллинистік кезені (б.з.б. 281—150 ж.).''' ## '''Үшінші эллинистік кезені (б.з.б.150—30 ж.).''' === Полис - қала-мемлекеті === [[Қала-мемлекеті|Полис]] — қала-мемлекет, Ежелгі Грекия мен Римге тән қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси ұйымдарының ерекше түрі. Полис жері қала аумағынан, оның айналасындағы халқы егіншілікпен шұғылданатын мекендерден құралды. Мемлекеттік аппараты халық жиналысынан, кеңестен және сайланып қойылатын түрлі қызмет адамдарынан (магистраттардан) тұрды. Халық жиналысы билеушінің мемлекетті басқару құқын қамтамасыз етіп отырды. Полистер олигарх. (мыс., Спарта) немесе демократиялық (мыс., Афины) түрінде болды. Спарта егіншілік Полиске, Коринф сауда-қолөнері Полисіне жатты. П. Грекияда б.з.б. 4 ғасырдың басында, Римде б.з.б. 3 — 1 ғасырларда дағдарысқа ұшырап, жойылды. === Ежелгі Спарта === Спа́рта (көне грекше: Σπάρτη, лат. Sparta) немесе Лакедемон (көне грекше: Λακεδαίμων, лат. Lacedaemon) – ежелгі грек қала-мемлекеті (полис), алғашында Эврот өзенінің алабында (Лаконика аймағы) орналасқан, кейін б.з.б. 6 – 1 ғасырларда Пелопоннестің оңтүстік бөлігін қамтыған. [[Гомер]]<nowiki/>дің “Илиада” шығармасына қарағанда, Спарта Лакониканың ахейялық 12 қауымының бірі. Б.з.б. 12 ғасыр шамасында дорийліктер Пелопоннеске басып кіріп, Спарта қоныстарын қиратты. Археологиялық мәліметтер бойынша жаңа дорий қонысы Спарта деген атпен б.з.б. 10 – 9 ғасырларда басқа жерде – Эврот өзеннің жағасында пайда болған. Б.з.б. 8 – 6 ғасырларда Спарта көрші аймақтар: батыста Мессанияны, шығыста Клаурияны жаулап алды. Спартаның барлық жері мемлекеттік меншігіне алынды. Бұл жерлер Спартаның толық құқылы азаматтары – спарталықтарға мұра ретінде пайдалануға берілді. Жерді басыбайлы құлдар – илоттар өң- деді. Ал Спартаның бұрынғы жергілікті халқы – периэктер (жеке басы ерікті, бірақ саяси құқы жоқ) қолөнермен және саудамен айналысты. Спарталықтардың өздері жеті жасынан әскери қызметке тартылды. Спартаның саяси құрылысы рулық-тайпалық сипатта болды. Халық жиналысы (апелла) жоғарғы орган саналды. Мемлекетті екі әулеттен (Еврипоний және Ашад) шыққан екі патша басқарды. Олар әскери жасақтарға жетекшілік етіп, бірқатар діни міндеттерді жүзеге асырып отырды, ал ішкі және сыртқы саясаттың аса маңызды мәселелерін ақсақалдар кеңесі (герусия) шешті. Экономикаалық жағынан Спарта қолөнер мен саудасы нашар дамыған, рулық қатынастар сақталған аграрлық қауым болды. Сәулет өнері мен өнерге мән берілмеді. Заңдар өте қатал болып, тәуелді халықты аяусыз қанады. Б.з.б. 6 ғасырдың аяғында Спарта Пелопоннес одағын басқарып, бүкіл Грекияда билік жүргізу үшін [[Ежелгі Афина|Афинамен]] [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысын]] (б.з.б. 431 – 404) жүргізді. Спарта жеңіске жетіп, біраз уақыт Грекияда үстемдік құрды. Бірақ билеушілердің ішкі дағдарысы Спартаның соғыс күшін әлсіретті. Ол б.з.б. 371 – 362 жылы болған соғыстарда өз қарсыластарынан күйрей жеңілді. Б.з.б. 338 жылы Спарта Македонияға, ал 146 жылы Римге бағынып, мемлекет ретінде жойылып кетті. === Спарта тарихы === * XI ғасыр б.з.б — Спарта қала-мемлекет құрылуы. * X ғасыр б.з.б — Дорийліктер Лакония территориясын жаулады. Жарты тұрғын-ахэйліктерді периэктерге айналдырды(Политикада күші жоқ, бірақ тәуелсіз азамат), ал қалғандарын илоттарға айналдырды(мемлекеттік құл); дорийліктер билеуші спартиаттар болды. * IX ғасыр б.з.б — Ликург басқару заңдары Спартаны әскери күшті мемлекетке айналдырды. * 743 — 724 жылдар б.з.б — Бірінші Мессения соғысы. Спарта Мессенаның бір бөлігін жаулады. * 685 — 668 жылдар б.з.б — Екінші Мессения соғысы. Спарта Мессенанны түгелдей жаулады. * 500 — 449 жылдар б.з.б — [[Грек-парсы соғыстары]]. * 480 жыл б.з.б. — Фермопиль шайқасы. 300 спарталықтар ерлігі. * 479 жыл б.з.б. — Платея түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңісі. * 479 — 464 жылдар б.з.б — Тегеатидамен соғыс, Спартаның жеңуімен аяқталады. * 464 — 455 жылдар б.з.б. — Үшінші Мессения соғысы(Мессениядағы илоттар көтерілісі). * 460 — 445 жылдар б.з.б — Пелопоннесс соғысы. Афина мен Спартаның 30 жылға соғыс тоқтату келісімі. * 457 жыл б.з.б — Танагр түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңісі. * 431 — 404 жылдар б.з.б — Пелопоннесс соғысы. Спарталықтар афиндықтарды жеңіп Грекиядағы доминантты мемлекет болды. * 427 жыл б.з.б — Спарталықтардың Платейді жаулап, тұрғындардың көп бөлігін жойды. * 425 жыл б.з.б — Пилос түбіндегі спарталықтардың жеңілісі. * 422 жыл б.з.б — Амфиполе түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңісі. * 418 жыл б.з.б — Мантинея түбіндегі шайқас. Спарталықтар жеңісі. * 395 — 387 жылдар б.з.б — Коринф соғысы. Спарта мен Парсы жеңісі. * 371 жыл б.з.б — Левктрах түбіндегі шайқас. Спарта Фивамен шайқаста күшін жоғалтады. * 362 жыл б.з.б — Мантинея түбіндегі шайқас. Спарталықтар жеңісі. * 331 жыл б.з.б — Спарта и Македония соғысы. * 331 жыл б.з.б — Мегалополе түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңілісі. * 245 — 241 жылдар б.з.б — Агис реформасы сәтсіз аяқталды. * 235 — 221 жылдар б.з.б — Клеомен реформасы сәтті орындалғанымен макендон патшасы Антигон III Спартадан Селласия түбіндегі шайқаста жеңілгеннен кейін реформаны алып тастады. * 229 — 222 жылдар б.з.б — Клеомен соғысы. Спартаның Ахэй одағы мен Македонияға гегемония үшін Пелопоннесстегі қарсы соғысы. * 222 жыл б.з.б — Селласия түбіндегі шайқаста Спарта ауыр жеңіліске ұшырайды. Спартаны Эллиндық одаққа кұшпен кіргізеді. * 220 — 217 жылдар б.з.б — Одақтастар соғысы. Спарта Этолия одағымен бірге Эллиндық одаққа қарсы соғысы. * 215 — 205 жылдар б.з.б — Бірінші Македония соғысы. * 207 жыл б.з.б — Мантинея түбіндегі шайқас. Спарталықтардың ауыр жеңілісімен және патша Маханида өлімімен аяқталды. * 204 жыл б.з.б — спарталықтар жаулауға тырысты Мегалополь. * 201 жыл б.з.б — спарталықтар Мессенияға шабуылдайды, бірақ Тегейден жеңіліске ұшырайды. * 195 жыл б.з.б — Лакония соғысы, Спарта жеңілісі және Ахей одағына қосылуы. * 147 жыл б.з.б — Спарта Ахей одағынан шығып Римнен қолдау алып отырады. Ахей соғысы басталды.. * 146 жыл б.з.б — бүкіл Грекия Рим империясының астында қалып Ахей провинциясына айналды. Кезіндегі атақтары үшін Спарта мен Афина өздерінің территориясы аумағында өз өзін билеу құқығын алады. === Афины мемлекеті === Афина қаласы ежелгі өркениет орталықтарының бірі, Грекияның астанасы. Эгей теңізінің жағасында, Аттика түбегіндегі төбелі жазықта орналасқан қала. Ол өзімен іргелес жатқан ең ірі теңіз порты — Пиреймен қосылып, үлкен Афинаны құрайды (аумағы 433,28 км²). Афина — Жерорта теңізінің жағалауындағы ең ірі қалалардың бірі. Тұрғыны 3,4 млн. адам (1994). Климаты жерортатеңіздік (жазы — ыстық, қуаң, қысы — жылы, жаңбырлы), қаңтар айының орташа температурасы 90С, шілде айының орташа температурасы 270С. Ежелгі Грекия тарихында Спартамен қатар жетекші рөл атқарған қала-мемлекет. Қала әйел құдай Афина Палладаның (Зевстің қызы) есімімен аталған. Қала-мемлекеттің қалыптасу тарихын баяндайтын негізгі еңбек — Аристотельдің “Афина политиясы”. Афиналықтар шежіресі бойынша, қала Афина акрополінің төңірегінде (бұл жерде микен дәуірінің кезінде-ақ бекініс тәрізді елді мекендер мен б.з.б. 16 — 13 ғасырларда салынған сарайлар болған) таңдаулы рулық қауымдарды біріктірудің нәтижесінде пайда болған. Б.з.б. 5 ғасырдың 2-жартысында бұған дейін бірнеше әлеуметтік-саяси реформаларды басынан өткерген Афина мәдени гүлденудің (“Периклдің алтын ғасыры” деп аталатын) ең биік деңгейіне жетті. Афинада көрнекті ғалымдар, суретшілер мен ақындар: тарихшы Геродот, философ Анаксагор, мүсінші Фидий, ақындар Эсхил, Софокл, Еврипид, комедияшы Аристофан өмір сүрді. Афиналық жазушылардың тілі — аттика диалектикасы бүкіл эллиннің әдеби тіліне айналды. Әсем үйлер салынды. Гипподам жобасы бойынша салынған тұтас бекіністің Акрополь ансамблін құрайтын негізгі ғимараттары — әлемдік сәулет өнерінің озық үлгілерінің бірі Парфенон храмы (б.з.б. 438 — 447 жылдары салынған), Фидийдің мүсіндері, т.б. бейнелеу өнерінің туындылары кейінгі ғасырлар суретшілері үшін шеберлік мектебі іспеттес болды. Алайда, “алтын ғасыр” ұзаққа созылған жоқ. Адамзат өркениеті ошағының бірі болған Афина ішкі жанжалдардың, алауыздықтың салдарынан, 176 жылы Римнің қол астына өтті. Рим үстемдігіне қарсы бас көтерген Афинаны Корнелий Сулланың әскерлері жаулап, қалаларын қиратты. Б.з. 3 ғасырында сыртқы жаулардың шапқыншылығынан Афина біржола дербестігін жоғалтты. Қазіргі Афинада ежелгі грек, рим заманы мен орта ғасырлардың сәулет ескерткіштері жақсы сақталған. == Ежелгі Грекиядағы білім мен ғылым == === Грек мектептері === Ежелгі грек мектептері үш басқышты болған. Олада көбінесе ауқатты адамдардың балалары ғана оқыған. Бірінші басқышты мектеп жасына дейінгі тəлім-тəрбие (3-7) беретін орын деп атаған, екінші басқышта 7-12 жасар балалар оқыған, ал үшінші басқышты "гимнасия" деп аталды. Ауқатты гректердің ұл балалары үш жасынан бастап үйде тəрбиеленді. Олар арнайы үй тəрбиешілерінен тəлім-тəрбие алып отырған. Тəлім-тəрбие беретіндер педагог-мұғалімдер. Тəрбиеленушілер сурет салуды, балшықтан əртүрлі ойыншықтар жасауды, үй тұрғызуды үйренген. Олар осы жасқа лайықты түрлі спорт ойындарымен де айналысты. === Ғылыми білімдер === Грек ойшылдары, ғалымдары жəне ақын-жазушылары Шығыстың өркениетті елдерімен байланыста болған. Олар Шығыс елдерінің ғасырлар бойы жинақтаған тəжірибелерін пайдаланған. Шығыс елдеріндегі ғылымның жаңа табыстарымен табысып отырған. Гректер ертеден-ақ табиғаттың түрлі құбылыстарын бақылап, көптеген елдерге саяхат жасаған. Ежелгі Шығыс елдерінің ғылыми ой-пікірлерімен таныс болуы Грекияда табиғат жайлы ғылымның қалыптасуына жол жол ашқан. === Грек тарихшылары мен философтары === Б.з.б. 5 ғасырда тарих саласындағы еңбектер пайда бола бастады. Мұндай еңбектердің негізін ежелгі грек тарихшысы [[Геродот]] қалаған. Геродоттың "Тарих" атты кітабы ежелгі Грекия мен Азия, Египет халықтарының тарихын зерттеуге үлкен үлес қосты. Осы кітаптың алғысөзін мынандай сөздермен бастаған: "Геродот көптеген халықтардың ұлы жəне даңқты істері ұмытылып қалмауы үшін осы мəліметтерді жинады жəне жазып шықты". Осы еңбегінде көптеген географиялық, этнографиялық жəне тарихи материалдар да жинақталған. Философия ғылымының негізін салушылардың бірі [[Аристотель]] болды. Ол б.з.б. 384-322 жылдары өмір сүрген ғұлама [[ғалым]]. Көптеген ғылымдардың негізін қалаушы, жан-жақты білімді адам ретінде даңқы шыққан. Ол философия, тарих, математика, жаратылыстану жəне тағы басқа ғылыми білімдердің қалыптасуына зор үлес қосқан. Аристотель сол кездегі барлық жинақталған ғылыми білімдерді жеке-жеке салаларға бөлген. Бұл дүниежүзілік ғылымның дамуындағы үлкен қадам болды. Оның "Саясат" деген еңбегі мемлекет жəне мемлекеттің құрылымына, түрлеріне айналды. Ежелгі грек философы [[Демокрит]] атом ілімінің алғашқы өкілдерінің бірі саналады. Ол 300-ге жуық шығарма жазған. Сонымен қатар физика, математика, музыка жəне поэзиямен де шұғылданған. Табиғатты терең зерттеп, көптеген халықтардың ғылыми білімдерімен танысқан. Демокрит тұңғыш рет дүние өте ұсақ бөлшектерден - атомдардан тұрады, атомдар мəңгілік жəне қозғалыста болады деген пікір айтқан.<ref>Ежелгі дүние тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : " Атамұра "</ref> == Ежелгі грек өнері == === Зевстің алтың мүсіні === Зевстің алтын мүсіні – кезінде Ежелгі Грекиядағы Олимп тауында Зевс құдайға орнатылған ескерткіш, “әлемнің жеті кереметінің” бірі. Б.з.б. 5 ғ-да өмір сүрген белгілі афиналық мүсінші Фидий сомдаған. Ежелгі гректер құдайлардың құдайы деп сенген Зевске арнап ақ мәрмәрдан зәулім сарай тұрғызған болатын. Фидий өзінің мүсінін осы сарай ішіне сомдаған. Тақта отырған құдай мүсінінің биіктігі 17 м болған, ол сарай төбесіне сәл-ақ тимей тұрған. Зевс отырған тақ түгелдей алтын және піл сүйегінен жасалған. Негізгі ағаштан істелген құдай мүсінінің беті, қолы, аяғы және ашық төсі өте нәзік зергерлікпен өңделген піл сүйегімен түгелдей қапталған. Мүсіннің белден төм. бөлігі гүлдермен, жұлдыздармен, әр түрлі хайуанаттар бейнесімен көркемделген алтын жамылғымен жабылған. Мүсінші Зевстің бір қолына ұстатқан жеңімпаздық құдайы Ника бейнесі де, екінші қолындағы қыран қонған тұғыр да алтын мен піл сүйегінен жасалған еді. Ал Зевстің басына таза алтыннан өрілген тәж кигізілген болатын. Ежелгі гректер ең үлкен бақытсыздық – Зевс құдайдың алтын мүсінін көрместен бұрын өліп кету деп есептеген. Сондықтан да ес білген әр адамға бұл бейнені көру арман болған. Б.з. 5 ғ-нда Зевс мүсінін Грекиядан Константинопольге (қазіргі Стамбұлға) көшірген. Мүсін сонда өртте қалып жоқ болды. Бірақ оны көрген адамдардың жан-жақты суреттеп, сипаттап қалдырған көптеген қолжазбалары арқылы Зевстің алтын мүсінінің қандай болғанын көзге елестетуге болады. === Ежелгі грек театры === [[Сурет:Epidauros.jpg|thumb|left|300px|Эпидаврдағы театр]] Театрдың даму кезеңдерінің бірі — көне замандағы театр мәдениеті. Ертедегі грек драмасы мен театры — жүзім мен шарап жасау Құдайы Дионистің құрметіне ауылдык жерде мереке өткізу негізінде пайда болды. Бұл мерекелерде маскалы адамдар, теке терісін кигендер (теке — Дионистің қасиет тұтатын жануары) өнер көрсетті. Маскалылар хорының би аралас әндерінде диалог элементтері мен сахналық қимыл- әрекет басым жатты. Эллинистік дәуірге дейін хор грек драмасындағы басты элемент болып келді. Феспид бірінші болып б.з.д. 534 жылдың көктемінде Ұлы Дионис мерекесінде, өзінің трагедиясын көрсетіп, бас жүлдеге ие болды. Сондықтан да б.з.д. 534 жыл әлем театрының туған жылы деп саналады. Ақын Феспид хордан ерекше орындаушыны — актерді бөліп шығарды. Сөйтіп, дүниеге бірінші актер — протагонист келді. Хор басшысы — корифей бастаған хор 12, кейіннен 15 адамнан құралды. Грек драмасы өзінің даму процесінде діни әдет-ғұрыптардан бірте-бірте алшақтай берді. Сонымен бірге драма грек мифтеріндегі материалды молынан пайдаланды. Қазір біз қолданатын "трагедия" және "комедия" сөздері Ежелгі Грекияда өткен мерекелерден шыққан. "Трагедия" сөзі гректің екі сөзінен алынған: "трагос" — теке және "одэ" — өлең, ән, яғни "текелер әні" деген ұғымды береді. Бұл ат бізді Дионистің серіктері — сатирлерге әкеледі. Сатирлер адам мен текенің қосындысынан тұрады: денесі адамдікі болғанымен, текенің мүйізі, сақалы, тұяқтары, құйрығы, жүні, т.б. белгілерін жапсырып алған. === Комедия === "Комедия" сөзі "комос" — Диониске арналған мейрамдағы көшеде қыдырып жүрген қызу әрі көңілді халық және "одэ" — өлең, ән деген ұғымдардан шығып, қыдырып жүрген халықтың әні деп аударылады. Гректің ақындары —Эсхил, Софокл, Еврипид, Аристофанның шығармалары грек халқының қоғамдық-саяси және рухани өмірін жан-жакты көрсетті. Театр ойындары ашық далада өткізілді. Театр ғимараты орхестрен (дөңгелек алаң), театрыннан (көрермендер орны) және скенадан (алғашқы актерлердің киініп, сахнаға шығуына прпалған жай палатка) кұралды. Ежелгі Грекия театрларына көп көрермен сыятын. Мысалы, Дионистің Афиныдағы театры 17 мың пдамға арналса, Эпидаврдағы театрға 10 мыңдай адам бара алатын. Көрермендерге — бүкіл Афины азаматтарына театр ойын-сауықтарына бару үшін мерекелік ақша берілетін, ал олар сол ақшаға отыратын орындары көрсетілген арнаулы темір жетондарды сатып алатын. Қойылымдар таңертең басталып үш күнге созылатындықтан, көрермендер тамағы мен сусындарын өздерімен арқалап әкелетін. === Спектакль === Спектакльдер көрсетілген кезде барлық, жұмыстар тоқтатылып, соттар жабылып, түрмедегі адамдар босатылатын. Театрға ерлер, әйелдер, балалар, тіпті үй құлдарына дейін — бәрі баратын. Театралогия немесе жеке драма жазған драматург мейрамды ұйымдастырушы архонттан хор сұрайды. Архонт оны бай азаматтардан таңдалып алынған мемлекеттік міндет ретінде хор жинау, оны үйрету, мейрамнан кейінгі асты ұйымдастыру жүктелген хорегке тапсырады. 10 антикалық филдерден қазылар алқасы құрылады. Үш күндік байқаудан кейін жеребе бойынша таңдалып алынған 5 қазы соңғы шешімді шығарады. Үш жеңімпаз ақшалай марапатталған, бірақ шырмауық ағашының жапырақтарынан тоқылған тәжді тек бас жүлдеге ие болған драматургке кигізген. Бұл театр байқауында үшінші орын алу жеңілумен тең болды. Байқауға тек жаңа шығармалар қатысатын, ал егер де біреу бұрын қойылған ескі шығармасын ұсынса, ол байқаудан тыс көрсетілген. Актер-протагонист үлкен кұрметке ие болып, тіпті мемлекеттік тапсырмаларды да орындаған. Екінші және үшінші актерлер тікелей бірінші актерге міндетті болып, одан акы алып тұрған. Ақындар, хорегтер ,және басты рөл ойнаған актер- протагонистердің есімі арнайы актілерге жазылып, мемлекеттік архивте сақталған. Б.з.д. IV ғасырдан бастап жеңімпаз-драматургтердің есімдері дидаскалийлерге — мәрмәр тақталарға жазыла бастады. Театрларда әйел рөлдерін ерлер орындады. Актерлердің бәрі де маска, әдемі костюмдер, бойларын ұзын қылып көрсететін табаны биік аяқ киім — котурныларды (20—ЗОсм) және биік бас киім киіп ойнады. Үлкен театрда маскалар көрермендердің актерлерді алыстан көруі њшін ыңғайлы болды және актерлер де маскаларды ауыстыру арқылы екі-үш рөлдерді бір-ақ орындады. Маскалар ағаштан не кенептен жасалды (кенеп каркасқа тартылып, гипспен жабылып, боялған). Маска тек бетті ғана емес, бүкіл басты жапқан, сондықтан парикті гректер тікелей маскаға орнықтырған. Грек актерлері би, қимыл-қозғалыс өнерін шебер меңгеруі керек болды. Маска киіп мимикадан айырылғандықтан қимыл-қозғалысқа, пантомимаға үлкен көңіл бөлінді. Көрініс кезінде Құдайлар пайда болу үшін сахнада көтерме машиналар қолданылды. Сонымен қатар спектакльде найзағайдың, күнніћ күркіреген дыбыстарын шығаратын және көрермендерге көрсету эффектісін тудыратын көптеген машиналар болды. ==Грекиялық мерекелер мен ойындар== Олардың мереклері мен ойындары бүкілхалықтық сипат алды. Бұл мерекелр грекиялықтардың негізгі кәсібі мен әдет-ғұрыптанына байланысты болған. Олар Дионис, Деметра, Зевс құдайларының құрметіне және ынтымақ пен бірлікке арналған. Грекиядағы басты мереке ынтымақ мерекесі болды.Ол жаңа жылдың алғашқы айында өткізілді. Мереке қатарынан алты күнге созлды. Бұл мереке халықты бірігуге, бір орталыққа бағынуға, бірлесіп кәсіп жасауға, ынтымақтасып өмір сүруге шақырды. Мереке түн ішінде қолға шамшырақ ұстап жүгіруден басталды. Одан кейін халықтық шеру болды.мереке күндері ақындардың, әншілердің, музыканттардың жарыстары өткізілді. сонымен бірге әр түрлі спорт жарыстары да ұйымдастырылды. Дионис құдайдың құрметіне жасалған мерекенің маңызы зор болды. Бұл егіншілердің мерекесі болды. Мереке күндері ауқатты отбасылар құрбандыққа мал сойды. Дионис мейрамында егіншілер ауыл мен қала көшелерінде салтанатты шеру тартқан. Олар хормен дионис туралы мифті әнге қосқан. Егіншілер сыбызғы мен сылдырмақ үніне қосылып би билеген. ===Олимпиялық ойындар=== Олимпиялық ойындар Палепоннестің әдемі жеріне орналасқан олимпия қаласында өткізілген. Гректер үшін Олимп қасиетті жер. Оның ортасында Зевс құдайына арналған храм бар. Ойын Зевс құдайының құрметіне төрт жылда бір рет өткізіліп отырған.Бұл ойындарда атлеттер: жүгіруден, секіруден, диск пен найза лақтырудан өздерінің ептіліктерін, мықтылықтарын сынға салды.Тұңғыш Олимпия ойындары б.з.б 776 жылы өтті. Ойын үнемі жаз айларында болды. Олимпия ойындарның алғашқы күндері сайысқа қатысушылар , төрешілер құрбандық шалып , адал сайысу үшін ант берген. Ойынның ең соңғы бесінші күні Зевс храмының алдында жеңімпаздарды марапаттаған. Сарапшылар жеңімпаздарға зәйтүн ағашының бұтағынан жасалған гүлалқа сыйлаған. Жеңімпаздардың туған қаласының атын шығарғаны үшін, оның құрметіне мүсін тұрғызған.Олимпиялық ойындар қазірде дүниежүзілік болып өтеді. ==Діни нанымдары мен мифтері== Гректерде діни нанымдар б.з.б XI-IX ғасырларда пайда болған.Халық ауа райының тосын және ауыр жағдайларын құдайлардың ісі деп есептеген. Құдайлар бірдей мейірімсіз, мейірімді бола алады деп сенген-мыс. Олар 46 - ға жуық құдайларға сенген. Халық оларды Олимп тауының шыңында, өз сарайларында тұрады деп сенген. Гректер құдайларға құрбандық шалған, храмдар тұрғызған, олар жайлы аңыздар шығарған. Табиғаттан тыс тіршілік иелері мен таңғажайып құбылыстар, оқиғалар туралы аңыз әңгімелерді мифтер деп атаған. Грек мифтері түрлі ғажайып құбылыстарды, батырлардың қаһармандығы туралы болды. ежелгі мифтерді жыршы ақындар ұрпақтан - ұрпаққа жеткізіп отырған. Ежелгі Гректердің танымал мифі "Аргоновтар туралы миф". ==Сәулет өнері== Грекияда б.з.б V ғасырда сәулет өнері жоғары қарқынмен дамыды. Әсіресе, Афины ерекше гүлденіп, әсем қалаға айналды. Афинаның ең көрікті жері акрополь мен агора болып саналған. Бұл жерлерде храмдар, театрлар, әкімшілік ғимараттар, шонжарлардың әсем үйлері орналасты. Гректер сәулет өнерінің үш стилін қалдырған: коринфтік, дориилік, иониилік.Дориилік стиль қарапайым плиталармен көмкерілеген сәнді бағаналар. Ал, иониилік және кориинфтік стиль - сымбатты, әдемі өрнекпен әшекейленген сәнді бағаналар.<ref>Ежелгі дүние тарихы - 6 сынып - Алматы: Атамұра баспасы 2006</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ежелгі Грекия]] qp4mmc8m6tfwpifjduusrwgdm6wwgvg 3629614 3629595 2026-07-14T04:27:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-16216-66|~2026-16216-66]] соңғы нұсқасына қайтарды 3564652 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Parthenon from west.jpg|нобай|Parthenon]] {{уики}} '''Ежелгі Грекия''' немес '''Эллада''' ([[Ежелгі грек тілі|ежелгі гр.]] Ελλάδα) — б.з.б. III мыңжылдықтан б.з.б. I ғасырына дейін болған ежелгі грек мемлекеттері жерінің жалпы аты; [[Балқан түбегі|Балқан түбегінің]] оңтүстігін, [[Эгей теңізі|Эгей теңіздегі]] аралдарды, [[Фракия]] жағалауын, [[Кіші Азия|Кіші Азияның]] батыс өңірін ала орналасқан. Грек отаршылдығы дәуірінде (б.з.б. 8-6 ғ. бұл мемлекеттер өз ықпалын [[Италия]], Шығыс [[Сицилия]], Оңтүстік [[Франция]] жеріне, Африканың солтүстік жағалауына (Киренаикаға), [[Қара теңіз]] бен [[Азов теңізі|Азов Теңізінің]] [[Бұғаз|бұғаздары]] мен жағалауларына дейін таратып, сол жерлерде грек отарлары ашылған. Тарихшылардың көбісі Ежелгі Грекияны батыс өркениетінің негізін салушысы ретінде қарастырады<ref>Richard Tarnas, ''[http://books.google.com/books?id=0n2C299jeOMC&lpg=PA25&pg=PP1#v=onepage&f=false The Passion of the Western Mind]'' (New York: Ballantine Books, 1991).</ref><ref name=":0">Colin Hynson, ''[http://books.google.com/books?id=hmweq2TyxvsC&lpg=PT5&pg=PT5#v=onepage&f=false Ancient Greece]'' (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.</ref><ref>Carol G. Thomas, ''[http://books.google.com/books?id=NAwVAAAAIAAJ&lpg=PA1&pg=PA1#v=onepage&f=false Paths from Ancient Greece]'' (Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1988).</ref>. Ежелгі Грекия өркениеті әлемдік демократияның отаны ретінде<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]</ref>, батыс философияның<ref>[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]</ref>, архитектураның, мүсіндеменің, поэзияның, театрдың және ғылымдардың негізгі принциптерінің негіздеуші<ref>[http://dsc.discovery.com/news/2007/02/16/greektheater_arc.html Ancient Greek Theater Discovered — Discovery Channel]</ref>, Олимпиады ойындардың бастаушысы болып есептеледі. Грек мәдениеті Рим империясының мәдениетінің дамуына, яғни жалпы еуропалық мәдениетінің дамуына үлкен әсер еткен. == Географиясы == [[Сурет:Ancient Regions Mainland Greece.png|thumb|left|200px|Ежелгі Грекияның аймақтары]] Солтүстік-батыс жағында Ежелгі Грекия [[Иллирия]]мен, солтүстік-шығысында [[Ежелгі Македония]]мен, батысында Ион (Сицилия) теңізімен, шығысында - Эгей және Фракий теңіздерінің суларымен жуылған. Негізгі үш аймаққа бөлінген: * Солтүстік Грекия * Орта Грекия * [[Пелопоннес]]. Солтүстік Грекия [[Пинд]] тау жотасымен екіге бөлінген: батыс жағында [[Эпир]] және шығыс жағында - [[Фессалия]]ға. Орта Грекия Солтүстік Грекиядан Тимфрест және Эта тауларымен бөлініп, 10 аймақтан құралған: [[Акарнания]], [[Этолия]], [[Локрида]] Озольская, [[Дорида]], [[Фокида]], Локрида Эпикнемид, Локрида Опунт, [[Беотия]], [[Мегарида]] және [[Аттика]]. Пелопоннес қалған Грекиямен енсіз (6 км) [[Коринфқылтасы]]мен байланысқан. Пелопоннестың орталығы [[Аркадия]] болған. Ежелгі Грекияда үш үлкен архипелагқа ( [[Киклада]], [[Спорада]] және Ион аралдары) құралған бірнеше жүз аралдар болған, ең ірілері — [[Крит]] және [[Эвбея]]. Балкан жартыаралындағы Грекия көбіне таулы жер, көптеген шығанақтарымен жағалауы кесінділенген ел болған. == Тарихы == Археологиялық қазба деректеріне қарағанда, Македониядан Элидаға дейінгі Ежелгі Грекия жерін адам орта палеолит дәуірінде (100-40 мыңыншы ж.ш.) мекендей бастаған. Неолит дәуірінде (7 мыңжылдықтың орта кез шамасы - 2800 ж.ш.) Грекияның халқы егіншілікті игеріп, мал шаруашылығымен айналысқан, отырықшы өмір сүрген. Орта палеолит дәуірінде қалыптасқан ру құрылысы неолит дәуірінде әбден кемеліне келді. Грекияның солтүстігінде Сескло, Димини және Лариса мәдениеті дамыды. 5-4 мың жылдықтарды құрлықтағы Грекияда Эгей теңізінің аралдарында, әсіресе Критте неолит мәдениетінің жергілікті нұсқалары қалыптаса бастады. Ежелгі Грекия тарихында тарихшылар келесі кезеңдерді белгілейді:: # '''[[Эгей мәдениеті]] (б.з.б. III мыңжылдықтың соңы — II мыңжылдық).''' Миной және Микен өркениеті. ## '''[[Миной өркениеті]] (Крит):''' ### '''Ерте миной кезеңі (б.з.б. XXX—XXIII ғғ.).''' ### '''Орта неминой кезеңі (б.з.б. XXII—XVIII ғғ.).''' ### '''Кейінгі миной кезеңі (б.з.б. XVII—XII ғғ.).''' ## '''[[Эллада өркениеті]] (Балкан Грекиясы):''' ### '''Ерте эллада кезеңі ( б.з.б. XXX—XXI ғғ.).''' ### '''Орта эллада кезеңі (б.з.б. XX—XVII ғғ.).''' ### '''Кейінгі эллада кезеңі (б.з.б. XVI—XII ғғ.) немесе Микен өркениеті.''' # [[Полистер кезеңі]] (б.з.б. XI—IV ғғ.).''' ## '''Гомер кезеңі немесе «қараңғы ғасырлар» (б.з.б. XI—IX ғғ.)'''. ## '''[[Көне Грекия]] (б.з.б. VIII—VI ғғ.).''' # '''[[Эллинистік Грекия]] (б.з.б. IV—I ғғэ.).''' ## '''Бірінші эллинистік кезені (б.з.б. 334—281 ж.).''' ## '''Екінші эллинистік кезені (б.з.б. 281—150 ж.).''' ## '''Үшінші эллинистік кезені (б.з.б.150—30 ж.).''' === Полис - қала-мемлекеті === [[Қала-мемлекеті|Полис]] — қала-мемлекет, Ежелгі Грекия мен Римге тән қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси ұйымдарының ерекше түрі. Полис жері қала аумағынан, оның айналасындағы халқы егіншілікпен шұғылданатын мекендерден құралды. Мемлекеттік аппараты халық жиналысынан, кеңестен және сайланып қойылатын түрлі қызмет адамдарынан (магистраттардан) тұрды. Халық жиналысы билеушінің мемлекетті басқару құқын қамтамасыз етіп отырды. Полистер олигарх. (мыс., Спарта) немесе демократиялық (мыс., Афины) түрінде болды. Спарта егіншілік Полиске, Коринф сауда-қолөнері Полисіне жатты. П. Грекияда б.з.б. 4 ғасырдың басында, Римде б.з.б. 3 — 1 ғасырларда дағдарысқа ұшырап, жойылды. === Ежелгі Спарта === Спа́рта (көне грекше: Σπάρτη, лат. Sparta) немесе Лакедемон (көне грекше: Λακεδαίμων, лат. Lacedaemon) – ежелгі грек қала-мемлекеті (полис), алғашында Эврот өзенінің алабында (Лаконика аймағы) орналасқан, кейін б.з.б. 6 – 1 ғасырларда Пелопоннестің оңтүстік бөлігін қамтыған. Гомердің “Илиада” шығармасына қарағанда, Спарта Лакониканың ахейялық 12 қауымының бірі. Б.з.б. 12 ғасыр шамасында дорийліктер Пелопоннеске басып кіріп, Спарта қоныстарын қиратты. Археологиялық мәліметтер бойынша жаңа дорий қонысы Спарта деген атпен б.з.б. 10 – 9 ғасырларда басқа жерде – Эврот өзеннің жағасында пайда болған. Б.з.б. 8 – 6 ғасырларда Спарта көрші аймақтар: батыста Мессанияны, шығыста Клаурияны жаулап алды. Спартаның барлық жері мемлекеттік меншігіне алынды. Бұл жерлер Спартаның толық құқылы азаматтары – спарталықтарға мұра ретінде пайдалануға берілді. Жерді басыбайлы құлдар – илоттар өң- деді. Ал Спартаның бұрынғы жергілікті халқы – периэктер (жеке басы ерікті, бірақ саяси құқы жоқ) қолөнермен және саудамен айналысты. Спарталықтардың өздері жеті жасынан әскери қызметке тартылды. Спартаның саяси құрылысы рулық-тайпалық сипатта болды. Халық жиналысы (апелла) жоғарғы орган саналды. Мемлекетті екі әулеттен (Еврипоний және Ашад) шыққан екі патша басқарды. Олар әскери жасақтарға жетекшілік етіп, бірқатар діни міндеттерді жүзеге асырып отырды, ал ішкі және сыртқы саясаттың аса маңызды мәселелерін ақсақалдар кеңесі (герусия) шешті. Экономикаалық жағынан Спарта қолөнер мен саудасы нашар дамыған, рулық қатынастар сақталған аграрлық қауым болды. Сәулет өнері мен өнерге мән берілмеді. Заңдар өте қатал болып, тәуелді халықты аяусыз қанады. Б.з.б. 6 ғасырдың аяғында Спарта Пелопоннес одағын басқарып, бүкіл Грекияда билік жүргізу үшін [[Ежелгі Афина|Афинамен]] [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысын]] (б.з.б. 431 – 404) жүргізді. Спарта жеңіске жетіп, біраз уақыт Грекияда үстемдік құрды. Бірақ билеушілердің ішкі дағдарысы Спартаның соғыс күшін әлсіретті. Ол б.з.б. 371 – 362 жылы болған соғыстарда өз қарсыластарынан күйрей жеңілді. Б.з.б. 338 жылы Спарта Македонияға, ал 146 жылы Римге бағынып, мемлекет ретінде жойылып кетті. === Спарта тарихы === * XI ғасыр б.з.б — Спарта қала-мемлекет құрылуы. * X ғасыр б.з.б — Дорийліктер Лакония территориясын жаулады. Жарты тұрғын-ахэйліктерді периэктерге айналдырды(Политикада күші жоқ, бірақ тәуелсіз азамат), ал қалғандарын илоттарға айналдырды(мемлекеттік құл); дорийліктер билеуші спартиаттар болды. * IX ғасыр б.з.б — Ликург басқару заңдары Спартаны әскери күшті мемлекетке айналдырды. * 743 — 724 жылдар б.з.б — Бірінші Мессения соғысы. Спарта Мессенаның бір бөлігін жаулады. * 685 — 668 жылдар б.з.б — Екінші Мессения соғысы. Спарта Мессенанны түгелдей жаулады. * 500 — 449 жылдар б.з.б — Грек-парсы соғыстары. * 480 жыл б.з.б. — Фермопиль шайқасы. 300 спарталықтар ерлігі. * 479 жыл б.з.б. — Платея түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңісі. * 479 — 464 жылдар б.з.б — Тегеатидамен соғыс, Спартаның жеңуімен аяқталады. * 464 — 455 жылдар б.з.б. — Үшінші Мессения соғысы(Мессениядағы илоттар көтерілісі). * 460 — 445 жылдар б.з.б — Пелопоннесс соғысы. Афина мен Спартаның 30 жылға соғыс тоқтату келісімі. * 457 жыл б.з.б — Танагр түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңісі. * 431 — 404 жылдар б.з.б — Пелопоннесс соғысы. Спарталықтар афиндықтарды жеңіп Грекиядағы доминантты мемлекет болды. * 427 жыл б.з.б — Спарталықтардың Платейді жаулап, тұрғындардың көп бөлігін жойды. * 425 жыл б.з.б — Пилос түбіндегі спарталықтардың жеңілісі. * 422 жыл б.з.б — Амфиполе түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңісі. * 418 жыл б.з.б — Мантинея түбіндегі шайқас. Спарталықтар жеңісі. * 395 — 387 жылдар б.з.б — Коринф соғысы. Спарта мен Парсы жеңісі. * 371 жыл б.з.б — Левктрах түбіндегі шайқас. Спарта Фивамен шайқаста күшін жоғалтады. * 362 жыл б.з.б — Мантинея түбіндегі шайқас. Спарталықтар жеңісі. * 331 жыл б.з.б — Спарта и Македония соғысы. * 331 жыл б.з.б — Мегалополе түбіндегі шайқас. Спарталықтар мен одақтас мемлекеттердің жеңілісі. * 245 — 241 жылдар б.з.б — Агис реформасы сәтсіз аяқталды. * 235 — 221 жылдар б.з.б — Клеомен реформасы сәтті орындалғанымен макендон патшасы Антигон III Спартадан Селласия түбіндегі шайқаста жеңілгеннен кейін реформаны алып тастады. * 229 — 222 жылдар б.з.б — Клеомен соғысы. Спартаның Ахэй одағы мен Македонияға гегемония үшін Пелопоннесстегі қарсы соғысы. * 222 жыл б.з.б — Селласия түбіндегі шайқаста Спарта ауыр жеңіліске ұшырайды. Спартаны Эллиндық одаққа кұшпен кіргізеді. * 220 — 217 жылдар б.з.б — Одақтастар соғысы. Спарта Этолия одағымен бірге Эллиндық одаққа қарсы соғысы. * 215 — 205 жылдар б.з.б — Бірінші Македония соғысы. * 207 жыл б.з.б — Мантинея түбіндегі шайқас. Спарталықтардың ауыр жеңілісімен және патша Маханида өлімімен аяқталды. * 204 жыл б.з.б — спарталықтар жаулауға тырысты Мегалополь. * 201 жыл б.з.б — спарталықтар Мессенияға шабуылдайды, бірақ Тегейден жеңіліске ұшырайды. * 195 жыл б.з.б — Лакония соғысы, Спарта жеңілісі және Ахей одағына қосылуы. * 147 жыл б.з.б — Спарта Ахей одағынан шығып Римнен қолдау алып отырады. Ахей соғысы басталды.. * 146 жыл б.з.б — бүкіл Грекия Рим империясының астында қалып Ахей провинциясына айналды. Кезіндегі атақтары үшін Спарта мен Афина өздерінің территориясы аумағында өз өзін билеу құқығын алады. === Афины мемлекеті === Афина қаласы ежелгі өркениет орталықтарының бірі, Грекияның астанасы. Эгей теңізінің жағасында, Аттика түбегіндегі төбелі жазықта орналасқан қала. Ол өзімен іргелес жатқан ең ірі теңіз порты — Пиреймен қосылып, үлкен Афинаны құрайды (аумағы 433,28 км²). Афина — Жерорта теңізінің жағалауындағы ең ірі қалалардың бірі. Тұрғыны 3,4 млн. адам (1994). Климаты жерортатеңіздік (жазы — ыстық, қуаң, қысы — жылы, жаңбырлы), қаңтар айының орташа температурасы 90С, шілде айының орташа температурасы 270С. Ежелгі Грекия тарихында Спартамен қатар жетекші рөл атқарған қала-мемлекет. Қала әйел құдай Афина Палладаның (Зевстің қызы) есімімен аталған. Қала-мемлекеттің қалыптасу тарихын баяндайтын негізгі еңбек — Аристотельдің “Афина политиясы”. Афиналықтар шежіресі бойынша, қала Афина акрополінің төңірегінде (бұл жерде микен дәуірінің кезінде-ақ бекініс тәрізді елді мекендер мен б.з.б. 16 — 13 ғасырларда салынған сарайлар болған) таңдаулы рулық қауымдарды біріктірудің нәтижесінде пайда болған. Б.з.б. 5 ғасырдың 2-жартысында бұған дейін бірнеше әлеуметтік-саяси реформаларды басынан өткерген Афина мәдени гүлденудің (“Периклдің алтын ғасыры” деп аталатын) ең биік деңгейіне жетті. Афинада көрнекті ғалымдар, суретшілер мен ақындар: тарихшы Геродот, философ Анаксагор, мүсінші Фидий, ақындар Эсхил, Софокл, Еврипид, комедияшы Аристофан өмір сүрді. Афиналық жазушылардың тілі — аттика диалектикасы бүкіл эллиннің әдеби тіліне айналды. Әсем үйлер салынды. Гипподам жобасы бойынша салынған тұтас бекіністің Акрополь ансамблін құрайтын негізгі ғимараттары — әлемдік сәулет өнерінің озық үлгілерінің бірі Парфенон храмы (б.з.б. 438 — 447 жылдары салынған), Фидийдің мүсіндері, т.б. бейнелеу өнерінің туындылары кейінгі ғасырлар суретшілері үшін шеберлік мектебі іспеттес болды. Алайда, “алтын ғасыр” ұзаққа созылған жоқ. Адамзат өркениеті ошағының бірі болған Афина ішкі жанжалдардың, алауыздықтың салдарынан, 176 жылы Римнің қол астына өтті. Рим үстемдігіне қарсы бас көтерген Афинаны Корнелий Сулланың әскерлері жаулап, қалаларын қиратты. Б.з. 3 ғасырында сыртқы жаулардың шапқыншылығынан Афина біржола дербестігін жоғалтты. Қазіргі Афинада ежелгі грек, рим заманы мен орта ғасырлардың сәулет ескерткіштері жақсы сақталған. == Ежелгі Грекиядағы білім мен ғылым == === Грек мектептері === Ежелгі грек мектептері үш басқышты болған. Олада көбінесе ауқатты адамдардың балалары ғана оқыған. Бірінші басқышты мектеп жасына дейінгі тəлім-тəрбие (3-7) беретін орын деп атаған, екінші басқышта 7-12 жасар балалар оқыған, ал үшінші басқышты "гимнасия" деп аталды. Ауқатты гректердің ұл балалары үш жасынан бастап үйде тəрбиеленді. Олар арнайы үй тəрбиешілерінен тəлім-тəрбие алып отырған. Тəлім-тəрбие беретіндер педагог-мұғалімдер. Тəрбиеленушілер сурет салуды, балшықтан əртүрлі ойыншықтар жасауды, үй тұрғызуды үйренген. Олар осы жасқа лайықты түрлі спорт ойындарымен де айналысты. === Ғылыми білімдер === Грек ойшылдары, ғалымдары жəне ақын-жазушылары Шығыстың өркениетті елдерімен байланыста болған. Олар Шығыс елдерінің ғасырлар бойы жинақтаған тəжірибелерін пайдаланған. Шығыс елдеріндегі ғылымның жаңа табыстарымен табысып отырған. Гректер ертеден-ақ табиғаттың түрлі құбылыстарын бақылап, көптеген елдерге саяхат жасаған. Ежелгі Шығыс елдерінің ғылыми ой-пікірлерімен таныс болуы Грекияда табиғат жайлы ғылымның қалыптасуына жол жол ашқан. === Грек тарихшылары мен философтары === Б.з.б. 5 ғасырда тарих саласындағы еңбектер пайда бола бастады. Мұндай еңбектердің негізін ежелгі грек тарихшысы [[Геродот]] қалаған. Геродоттың "Тарих" атты кітабы ежелгі Грекия мен Азия, Египет халықтарының тарихын зерттеуге үлкен үлес қосты. Осы кітаптың алғысөзін мынандай сөздермен бастаған: "Геродот көптеген халықтардың ұлы жəне даңқты істері ұмытылып қалмауы үшін осы мəліметтерді жинады жəне жазып шықты". Осы еңбегінде көптеген географиялық, этнографиялық жəне тарихи материалдар да жинақталған. Философия ғылымының негізін салушылардың бірі [[Аристотель]] болды. Ол б.з.б. 384-322 жылдары өмір сүрген ғұлама ғалым. Көптеген ғылымдардың негізін қалаушы, жан-жақты білімді адам ретінде даңқы шыққан. Ол философия, тарих, математика, жаратылыстану жəне тағы басқа ғылыми білімдердің қалыптасуына зор үлес қосқан. Аристотель сол кездегі барлық жинақталған ғылыми білімдерді жеке-жеке салаларға бөлген. Бұл дүниежүзілік ғылымның дамуындағы үлкен қадам болды. Оның "Саясат" деген еңбегі мемлекет жəне мемлекеттің құрылымына, түрлеріне айналды. Ежелгі грек философы [[Демокрит]] атом ілімінің алғашқы өкілдерінің бірі саналады. Ол 300-ге жуық шығарма жазған. Сонымен қатар физика, математика, музыка жəне поэзиямен де шұғылданған. Табиғатты терең зерттеп, көптеген халықтардың ғылыми білімдерімен танысқан. Демокрит тұңғыш рет дүние өте ұсақ бөлшектерден - атомдардан тұрады, атомдар мəңгілік жəне қозғалыста болады деген пікір айтқан.<ref>Ежелгі дүние тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : " Атамұра "</ref> == Ежелгі грек өнері == === Зевстің алтың мүсіні === Зевстің алтын мүсіні – кезінде Ежелгі Грекиядағы Олимп тауында Зевс құдайға орнатылған ескерткіш, “әлемнің жеті кереметінің” бірі. Б.з.б. 5 ғ-да өмір сүрген белгілі афиналық мүсінші Фидий сомдаған. Ежелгі гректер құдайлардың құдайы деп сенген Зевске арнап ақ мәрмәрдан зәулім сарай тұрғызған болатын. Фидий өзінің мүсінін осы сарай ішіне сомдаған. Тақта отырған құдай мүсінінің биіктігі 17 м болған, ол сарай төбесіне сәл-ақ тимей тұрған. Зевс отырған тақ түгелдей алтын және піл сүйегінен жасалған. Негізгі ағаштан істелген құдай мүсінінің беті, қолы, аяғы және ашық төсі өте нәзік зергерлікпен өңделген піл сүйегімен түгелдей қапталған. Мүсіннің белден төм. бөлігі гүлдермен, жұлдыздармен, әр түрлі хайуанаттар бейнесімен көркемделген алтын жамылғымен жабылған. Мүсінші Зевстің бір қолына ұстатқан жеңімпаздық құдайы Ника бейнесі де, екінші қолындағы қыран қонған тұғыр да алтын мен піл сүйегінен жасалған еді. Ал Зевстің басына таза алтыннан өрілген тәж кигізілген болатын. Ежелгі гректер ең үлкен бақытсыздық – Зевс құдайдың алтын мүсінін көрместен бұрын өліп кету деп есептеген. Сондықтан да ес білген әр адамға бұл бейнені көру арман болған. Б.з. 5 ғ-нда Зевс мүсінін Грекиядан Константинопольге (қазіргі Стамбұлға) көшірген. Мүсін сонда өртте қалып жоқ болды. Бірақ оны көрген адамдардың жан-жақты суреттеп, сипаттап қалдырған көптеген қолжазбалары арқылы Зевстің алтын мүсінінің қандай болғанын көзге елестетуге болады. === Ежелгі грек театры === [[Сурет:Epidauros.jpg|thumb|left|300px|Эпидаврдағы театр]] Театрдың даму кезеңдерінің бірі — көне замандағы театр мәдениеті. Ертедегі грек драмасы мен театры — жүзім мен шарап жасау Құдайы Дионистің құрметіне ауылдык жерде мереке өткізу негізінде пайда болды. Бұл мерекелерде маскалы адамдар, теке терісін кигендер (теке — Дионистің қасиет тұтатын жануары) өнер көрсетті. Маскалылар хорының би аралас әндерінде диалог элементтері мен сахналық қимыл- әрекет басым жатты. Эллинистік дәуірге дейін хор грек драмасындағы басты элемент болып келді. Феспид бірінші болып б.з.д. 534 жылдың көктемінде Ұлы Дионис мерекесінде, өзінің трагедиясын көрсетіп, бас жүлдеге ие болды. Сондықтан да б.з.д. 534 жыл әлем театрының туған жылы деп саналады. Ақын Феспид хордан ерекше орындаушыны — актерді бөліп шығарды. Сөйтіп, дүниеге бірінші актер — протагонист келді. Хор басшысы — корифей бастаған хор 12, кейіннен 15 адамнан құралды. Грек драмасы өзінің даму процесінде діни әдет-ғұрыптардан бірте-бірте алшақтай берді. Сонымен бірге драма грек мифтеріндегі материалды молынан пайдаланды. Қазір біз қолданатын "трагедия" және "комедия" сөздері Ежелгі Грекияда өткен мерекелерден шыққан. "Трагедия" сөзі гректің екі сөзінен алынған: "трагос" — теке және "одэ" — өлең, ән, яғни "текелер әні" деген ұғымды береді. Бұл ат бізді Дионистің серіктері — сатирлерге әкеледі. Сатирлер адам мен текенің қосындысынан тұрады: денесі адамдікі болғанымен, текенің мүйізі, сақалы, тұяқтары, құйрығы, жүні, т.б. белгілерін жапсырып алған. === Комедия === "Комедия" сөзі "комос" — Диониске арналған мейрамдағы көшеде қыдырып жүрген қызу әрі көңілді халық және "одэ" — өлең, ән деген ұғымдардан шығып, қыдырып жүрген халықтың әні деп аударылады. Гректің ақындары —Эсхил, Софокл, Еврипид, Аристофанның шығармалары грек халқының қоғамдық-саяси және рухани өмірін жан-жакты көрсетті. Театр ойындары ашық далада өткізілді. Театр ғимараты орхестрен (дөңгелек алаң), театрыннан (көрермендер орны) және скенадан (алғашқы актерлердің киініп, сахнаға шығуына прпалған жай палатка) кұралды. Ежелгі Грекия театрларына көп көрермен сыятын. Мысалы, Дионистің Афиныдағы театры 17 мың пдамға арналса, Эпидаврдағы театрға 10 мыңдай адам бара алатын. Көрермендерге — бүкіл Афины азаматтарына театр ойын-сауықтарына бару үшін мерекелік ақша берілетін, ал олар сол ақшаға отыратын орындары көрсетілген арнаулы темір жетондарды сатып алатын. Қойылымдар таңертең басталып үш күнге созылатындықтан, көрермендер тамағы мен сусындарын өздерімен арқалап әкелетін. === Спектакль === Спектакльдер көрсетілген кезде барлық, жұмыстар тоқтатылып, соттар жабылып, түрмедегі адамдар босатылатын. Театрға ерлер, әйелдер, балалар, тіпті үй құлдарына дейін — бәрі баратын. Театралогия немесе жеке драма жазған драматург мейрамды ұйымдастырушы архонттан хор сұрайды. Архонт оны бай азаматтардан таңдалып алынған мемлекеттік міндет ретінде хор жинау, оны үйрету, мейрамнан кейінгі асты ұйымдастыру жүктелген хорегке тапсырады. 10 антикалық филдерден қазылар алқасы құрылады. Үш күндік байқаудан кейін жеребе бойынша таңдалып алынған 5 қазы соңғы шешімді шығарады. Үш жеңімпаз ақшалай марапатталған, бірақ шырмауық ағашының жапырақтарынан тоқылған тәжді тек бас жүлдеге ие болған драматургке кигізген. Бұл театр байқауында үшінші орын алу жеңілумен тең болды. Байқауға тек жаңа шығармалар қатысатын, ал егер де біреу бұрын қойылған ескі шығармасын ұсынса, ол байқаудан тыс көрсетілген. Актер-протагонист үлкен кұрметке ие болып, тіпті мемлекеттік тапсырмаларды да орындаған. Екінші және үшінші актерлер тікелей бірінші актерге міндетті болып, одан акы алып тұрған. Ақындар, хорегтер ,және басты рөл ойнаған актер- протагонистердің есімі арнайы актілерге жазылып, мемлекеттік архивте сақталған. Б.з.д. IV ғасырдан бастап жеңімпаз-драматургтердің есімдері дидаскалийлерге — мәрмәр тақталарға жазыла бастады. Театрларда әйел рөлдерін ерлер орындады. Актерлердің бәрі де маска, әдемі костюмдер, бойларын ұзын қылып көрсететін табаны биік аяқ киім — котурныларды (20—ЗОсм) және биік бас киім киіп ойнады. Үлкен театрда маскалар көрермендердің актерлерді алыстан көруі њшін ыңғайлы болды және актерлер де маскаларды ауыстыру арқылы екі-үш рөлдерді бір-ақ орындады. Маскалар ағаштан не кенептен жасалды (кенеп каркасқа тартылып, гипспен жабылып, боялған). Маска тек бетті ғана емес, бүкіл басты жапқан, сондықтан парикті гректер тікелей маскаға орнықтырған. Грек актерлері би, қимыл-қозғалыс өнерін шебер меңгеруі керек болды. Маска киіп мимикадан айырылғандықтан қимыл-қозғалысқа, пантомимаға үлкен көңіл бөлінді. Көрініс кезінде Құдайлар пайда болу үшін сахнада көтерме машиналар қолданылды. Сонымен қатар спектакльде найзағайдың, күнніћ күркіреген дыбыстарын шығаратын және көрермендерге көрсету эффектісін тудыратын көптеген машиналар болды. ==Грекиялық мерекелер мен ойындар== Олардың мереклері мен ойындары бүкілхалықтық сипат алды. Бұл мерекелр грекиялықтардың негізгі кәсібі мен әдет-ғұрыптанына байланысты болған. Олар Дионис, Деметра, Зевс құдайларының құрметіне және ынтымақ пен бірлікке арналған. Грекиядағы басты мереке ынтымақ мерекесі болды.Ол жаңа жылдың алғашқы айында өткізілді. Мереке қатарынан алты күнге созлды. Бұл мереке халықты бірігуге, бір орталыққа бағынуға, бірлесіп кәсіп жасауға, ынтымақтасып өмір сүруге шақырды. Мереке түн ішінде қолға шамшырақ ұстап жүгіруден басталды. Одан кейін халықтық шеру болды.мереке күндері ақындардың, әншілердің, музыканттардың жарыстары өткізілді. сонымен бірге әр түрлі спорт жарыстары да ұйымдастырылды. Дионис құдайдың құрметіне жасалған мерекенің маңызы зор болды. Бұл егіншілердің мерекесі болды. Мереке күндері ауқатты отбасылар құрбандыққа мал сойды. Дионис мейрамында егіншілер ауыл мен қала көшелерінде салтанатты шеру тартқан. Олар хормен дионис туралы мифті әнге қосқан. Егіншілер сыбызғы мен сылдырмақ үніне қосылып би билеген. ===Олимпиялық ойындар=== Олимпиялық ойындар Палепоннестің әдемі жеріне орналасқан олимпия қаласында өткізілген. Гректер үшін Олимп қасиетті жер. Оның ортасында Зевс құдайына арналған храм бар. Ойын Зевс құдайының құрметіне төрт жылда бір рет өткізіліп отырған.Бұл ойындарда атлеттер: жүгіруден, секіруден, диск пен найза лақтырудан өздерінің ептіліктерін, мықтылықтарын сынға салды.Тұңғыш Олимпия ойындары б.з.б 776 жылы өтті. Ойын үнемі жаз айларында болды. Олимпия ойындарның алғашқы күндері сайысқа қатысушылар , төрешілер құрбандық шалып , адал сайысу үшін ант берген. Ойынның ең соңғы бесінші күні Зевс храмының алдында жеңімпаздарды марапаттаған. Сарапшылар жеңімпаздарға зәйтүн ағашының бұтағынан жасалған гүлалқа сыйлаған. Жеңімпаздардың туған қаласының атын шығарғаны үшін, оның құрметіне мүсін тұрғызған.Олимпиялық ойындар қазірде дүниежүзілік болып өтеді. ==Діни нанымдары мен мифтері== Гректерде діни нанымдар б.з.б XI-IX ғасырларда пайда болған.Халық ауа райының тосын және ауыр жағдайларын құдайлардың ісі деп есептеген. Құдайлар бірдей мейірімсіз, мейірімді бола алады деп сенген-мыс. Олар 46 - ға жуық құдайларға сенген. Халық оларды Олимп тауының шыңында, өз сарайларында тұрады деп сенген. Гректер құдайларға құрбандық шалған, храмдар тұрғызған, олар жайлы аңыздар шығарған. Табиғаттан тыс тіршілік иелері мен таңғажайып құбылыстар, оқиғалар туралы аңыз әңгімелерді мифтер деп атаған. Грек мифтері түрлі ғажайып құбылыстарды, батырлардың қаһармандығы туралы болды. ежелгі мифтерді жыршы ақындар ұрпақтан - ұрпаққа жеткізіп отырған. Ежелгі Гректердің танымал мифі "Аргоновтар туралы миф". ==Сәулет өнері== Грекияда б.з.б V ғасырда сәулет өнері жоғары қарқынмен дамыды. Әсіресе, Афины ерекше гүлденіп, әсем қалаға айналды. Афинаның ең көрікті жері акрополь мен агора болып саналған. Бұл жерлерде храмдар, театрлар, әкімшілік ғимараттар, шонжарлардың әсем үйлері орналасты. Гректер сәулет өнерінің үш стилін қалдырған: коринфтік, дориилік, иониилік.Дориилік стиль қарапайым плиталармен көмкерілеген сәнді бағаналар. Ал, иониилік және кориинфтік стиль - сымбатты, әдемі өрнекпен әшекейленген сәнді бағаналар.<ref>Ежелгі дүние тарихы - 6 сынып - Алматы: Атамұра баспасы 2006</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ежелгі Грекия]] fhbpp8xy5vchzjd6yjtbsepu9uux8nf 0 210788 3629631 1826042 2026-07-14T04:41:53Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen von Haundorf.png]] → [[File:DEU Haundorf COA.svg]] PNG → SVG 3629631 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хаундорф |шынайы атауы = Haundorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Haundorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=11 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=46 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вайсенбург-Гунценхаузен |кестедегі аудан = Вайсенбург-Гунценхаузен (аудан){{!}}Вайсенбург-Гунценхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Карл Хертлайн |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 51,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 440-530 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2683 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09837 |пошта индексі = 91729 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WUG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 5 77 138 |ортаққордағы санаты = Haundorf |сайты = http://www.haundorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Хаундорф''' ({{lang-de|Haundorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Орталық Франкония (округ)|Орталық Франкония]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Вайсенбург-Гунценхаузен (аудан)|Вайсенбург-Гунценхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2683 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 51,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 5 77 138''. Муниципалитеттің басшысы — Карл Хертлайн. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.haundorf.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Вайсенбург-Гунценхаузен ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] f9o3kdo4ntk313ym2mvu9j5o0mbnel2 0 214379 3629555 3604703 2026-07-13T22:26:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629555 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гландорф |шынайы атауы = Glandorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Glandorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=5 |lat_sec=2 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=0 |lon_sec=8 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Оснабрюк |кестедегі аудан = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 7 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Франц Йозеф Штраух |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 59,88 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 68 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6724 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05426 |пошта индексі = 49219 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 4 59 034 |ортаққордағы санаты = Glandorf |сайты = http://www.glandorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Гландорф''' ({{lang-de|Glandorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6724 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 59,88 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 034''. Муниципалитеттің басшысы — Франц Йозеф Штраух. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.glandorf.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071130093602/http://www.glandorf.de/ |date=2007-11-30 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] 9bdzqpddyrrqwe364g1jfflfyvc279f 0 237608 3629526 1840689 2026-07-13T16:06:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629526 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Гаверина-Терме |шынайы атауы = Gaverina Terme |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=46 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=53 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Бергамо (провинция){{!}}Бергамо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Vittorio Leontini |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 599 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 925 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 185 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 35 |пошта индексі = 24060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 16110 |ортаққордағы санаты = Gaverina Terme |сайты = http://www.comune.gaverina-terme.bg.it |сайт тілі = it }} '''Гаверина-Терме''' ({{lang-it|Gaverina Terme}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бергамо (провинция)|Бергамо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 925 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 185 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 5 км² шамасында. Пошта индексі — 24060. Елді мекеннің қамқоршысы — San Vittore Martire.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 35 810 053 * Электронды поштасы:  info@comune.gaverina-terme.bg.it == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.gaverina-terme.bg.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905153626/http://www.comune.gaverina-terme.bg.it/ |date=2008-09-05 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Бергамо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] bufj2oaffl4ojs0z89u2t0ogcr888ku 0 238305 3629529 1841161 2026-07-13T16:07:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629529 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Гавирате |шынайы атауы = Gavirate |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=51 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=43 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Варезе (провинция){{!}}Варезе |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 261 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9438 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 721 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = gaviratesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) |пошта индексі = 21026 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 12072 |ортаққордағы санаты = Gavirate |сайты = http://www.comune.gavirate.va.it |сайт тілі = it }} '''Гавирате''' ({{lang-it|Gavirate}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Варезе (провинция)|Варезе]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9438 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 721 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 21026. Елді мекеннің қамқоршысы — San Pietro.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 7 сәуір. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.gavirate.va.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006042409/http://www.comune.gavirate.va.it/ |date=2008-10-06 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Варезе провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] 97lke1j9ag29kd3ekzhklc214n0dfri 0 238472 3629575 3495904 2026-07-14T03:54:30Z SpinnerLaserzthe2nd 101961 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen at nauders.png]] → [[File:AUT Nauders COA.svg]] 3629575 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Наудерс |шынайы атауы = Nauders |сурет = [[Сурет:Nauders von Südosten.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = AUT Nauders COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=46 |lat_min=52 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=31 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Тироль |кестедегі аймақ = Тироль |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Ландек (округ){{!}}Ландек |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Роберт Майр |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 90.3 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1394 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 1539 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 5473 |пошта индексі = 6543 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 7 0 615 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.nauders.tirol.gv.at |сайт тілі = de }} '''Наудерс''' ({{lang-de|Nauders}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Тироль]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Ландек (округ)|Ландек]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1539 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 90.3 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — LA, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''7 0 615''. [[2004]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Роберт Майр саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.nauders.tirol.gv.at Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023134932/http://www.nauders.tirol.gv.at/ |date=2016-10-23 }} {{Аустрия:Ландек округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Тироль елді мекендері]] 3jcxoyn9gb25voowu891yz8ng127lvv 0 238908 3629605 1841796 2026-07-14T04:22:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629605 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Греццаго |шынайы атауы = Grezzago |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=35 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=29 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Милан (провинция){{!}}Милан |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 2,49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 178 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2514 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = 1044 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = grezzaghesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 2 |пошта индексі = 20056 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 15110 |ортаққордағы санаты = Grezzago |сайты = http://www.comune.grezzago.mi.it |сайт тілі = it }} '''Греццаго''' ({{lang-it|Grezzago}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Милан (провинция)|Милан]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2514 адамды құрайды&nbsp;(2005). Халық тығыздығы 1044 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 2,49 км² шамасында. Пошта индексі — 20056. Елді мекеннің қамқоршысы — Мартин Турский.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.comune.grezzago.mi.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127213920/http://www.comune.grezzago.mi.it/ |date=2018-01-27 }} {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Милан провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] pulz4mx0ybydl34j5p1aalm36dkabx5 0 301909 3629469 2537383 2026-07-13T12:51:33Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Frick AG.svg]] → [[File:CHE Frick COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 3629469 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Фрик (Аргау) |шынайы атауы = Frick AG |сурет = |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Frick COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=30 |lat_sec=29 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=1 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Аргау |кестедегі аймақ = Аргау (кантон){{!}}Аргау |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Лауфенбург |кестедегі аудан = Лауфенбург (округ){{!}}Лауфенбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9.96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 350 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 4675 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 5070 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 4163 |ортаққордағы санаты = Frick |сайты = http://www.frick.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Frick 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Фрик (Аргау)''' ({{lang-de|Frick AG}}) — [[Швейцария]]ның [[Аргау (кантон)|Аргау]] кантонында орналасқан коммуна. [[Лауфенбург (округ)|Лауфенбург]] округінің құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4675 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9.96 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''4163'', [[пошта индексі]] — 5070. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.frick.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Лауфенбург округі:Қалалар}} [[Санат:Аргау елді мекендері]] 7zsjvgoms028vciivs5s38qt56tnxck 0 302553 3629547 2918358 2026-07-13T17:42:19Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Oberstammheim.svg]] → [[File:CHE Oberstammheim COA.svg]] → File replacement: update to new version ([[c:c:GR]]) 3629547 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Оберштамхайм |шынайы атауы = Oberstammheim |сурет = [[Сурет:Oberstammheim - Hauptstrasse 2011-09-16 14-20-48.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Oberstammheim COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=38 |lat_sec=2 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=47 |lon_sec=58 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Цюрих |кестедегі аймақ = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Андельфинген |кестедегі аудан = Андельфинген (округ){{!}}Андельфинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9.36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 440 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 1069 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 8477 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ZH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 36 |ортаққордағы санаты = Oberstammheim |сайты = http://www.oberstammheim.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Oberstammheim 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Оберштамхайм''' ({{lang-de|Oberstammheim}}) — [[Швейцария]]ның [[Цюрих (кантон)|Цюрих]] кантонында орналасқан коммуна. [[Андельфинген (округ)|Андельфинген]] округінің құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1069 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 9.36 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''36'', [[пошта индексі]] — 8477. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.oberstammheim.ch Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201024803/http://www.oberstammheim.ch/ |date=2005-12-01 }} {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Андельфинген округі:Қалалар}} [[Санат:Цюрих елді мекендері]] 76ge8ysbvtswld8smnhb01sr3f4tqww 0 302571 3629549 1855990 2026-07-13T18:03:30Z Ziv 164355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Rifferswil.svg]] → [[File:CHE Rifferswil COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 3629549 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Рифферсвиль |шынайы атауы = Rifferswil |сурет = [[Сурет:Unter-Rifferswil.JPG|330px]] |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Rifferswil COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=13 |lat_sec=59 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=28 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Цюрих |кестедегі аймақ = Цюрих (кантон){{!}}Цюрих |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Аффольтерн |кестедегі аудан = Аффольтерн (округ){{!}}Аффольтерн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6.50 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 579 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 812 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 8911 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ZH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 12 |ортаққордағы санаты = Rifferswil |сайты = http://www.rifferswil.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Rifferswil 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Рифферсвиль''' ({{lang-de|Rifferswil}}) — [[Швейцария]]ның [[Цюрих (кантон)|Цюрих]] кантонында орналасқан коммуна. [[Аффольтерн (округ)|Аффольтерн]] округінің құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 812 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 6.50 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''12'', [[пошта индексі]] — 8911. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rifferswil.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Аффольтерн округі:Қалалар}} [[Санат:Цюрих елді мекендері]] 6zrhe02uvio50zdzgekpdoo0ypgsxbm 0 479880 3629474 3558992 2026-07-13T14:39:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629474 wikitext text/x-wiki '''Вьенна''' ({{lang-fr|Vienne}}) — [[Франция]]ның батысындағы департамент, [[Пуату-Шарант]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 86. Әкімшілік орталығы — [[Пуатье]]. Халық саны 399 мың адам (департаменттер арасында 56-шы орын, [[1999]] ж.). == Географиясы == Жер аумағы 6990 км². Департамент арқылы [[Вьенна (өзен)|Вьенна]] және [[Шаранта (өзен)|Шаранта]] өзендері ағып өтеді. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 3 округ, 38 кантон және 281 коммунаны қосады. == Тарихы == Вьенна — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы [[Пуату]] провинциясының аймағында пайда болған. Атауы [[Вьенна (өзен)|Вьенна]] өзенінен шыққан. == Тағы қараңыз == * [[Вьенна департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * [http://www.cg86.fr/ General Council website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809205939/http://www2.cg86.fr/ |date=2016-08-09 }} (in French) * [http://www.cg86.org Another General Council website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324102834/http://cg86.org/ |date=2018-03-24 }} (in French) * [http://www.vienne.pref.gouv.fr/ Префектура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109154140/http://www.vienne.pref.gouv.fr/ |date=2007-11-09 }} {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Вьенна департаментінің коммуналары}} [[Санат:Вьенна|*]] kj7ivns3dxg0mcxtmqar0dlsqctxugo 3 480434 3629545 3580543 2026-07-13T17:38:46Z Мадикино 160593 /* Мақала бойынша кеңес */ жаңа бөлім 3629545 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|2012-2013 жж талқылаулар|2014 жылғы талқылаулар|2015 жылғы талқылаулар|2016 жылғы талқылаулар|2017 жылғы талқылаулар|2018 жылғы талқылаулар|2019 жылғы талқылаулар|2020 жылғы талқылаулар|2021 жылғы талқылаулар|2022 жылғы талқылаулар|2023 жылғы талқылаулар}} == Бітікші сайлау == Жаңа бітікші сайлап жатырмыз, сол себепті [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|мына жерде]] дауыс беруіңізді сұраймыз. <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --> == Қазақ Уикимедиа конференциясы 2024 == Биылғы кезекті Қазақ Уикимедия конференциясы Қазақ Уикипедиясының туған күніне орай ұйымдастырылмықшы, нақты уақыты мен орны алда белгілі болады, әзірге қауымдастық пікірін білу мақсатында, [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdO1bp-Qvl5XEcv_qkVUNBF6pQrxtTHZ9nkUYT1M2f-f6IkzQ/viewform?usp=sf_link мына бір сауалнаманы] толтыруыңызды сұраймыз. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:46, 2024 ж. қаңтардың 30 (+06) <!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --> :Өкінішке орай, биылғы жылдың аяғына дейін Уикипедияда аса белсенділік таныта алмаймын. Жазып жатқан шығармамды баспаға берген соң Уикипедияға қайта оралып, атқаратын жұмыс жоспарым бар. Сәттілік тілеймін! -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 20:43, 2024 ж. ақпанның 10 (+06) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:ru:Лахер-Зе]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 15:59, 2024 ж. ақпанның 4 (+06) :Hello. :I withdraw the request because the article [[Лахер-Зе]] has been created by another user. :Yours sincerely, [[Қатысушы:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Қатысушы талқылауы:Multituberculata|талқылау]]) 17:01, 2024 ж. ақпанның 5 (+06) ::Рахмет! -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 11:45, 2024 ж. ақпанның 6 (+06) == Админ == Кеш жарық, кейбір админдерді статусынан айырған дұрыс сияқты. Данияр, Ulan, AlibekKS, Сағжан (соңғы қатысушы аудармашы арқылы жұмыс жасайды, мағынасы көп жерде түсініксіз, әрі айтқан нәрсені игнор жасайды) + Ашина мырзаны да мүмкін. Артық айтсам кешірерсіздер, көңілге емес, фактпен жұмыс жасау керек сияқты [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:16, 2024 ж. ақпанның 16 (+06) :Арнайы Администраторлардың құқығынан айыру бетіне дауыс беруге шығарыңыз. Дауыс беруді талқылау арқылы жасауға болады. -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 11:48, 2024 ж. ақпанның 16 (+06) :Айыра қой айналайын [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 20:56, 2025 ж. қазанның 27 (+05) == Қорытынды шығару == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] бетінде қорытындыны шығара аласыз ба? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 12:39, 2024 ж. ақпанның 20 (+06) : Қайырлы күн! Сайлау қорытындысы берілді. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 15:40, 2024 ж. ақпанның 21 (+06) :: Мынауыңыз қызық болды. Өткен жолы [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83&diff=2710682&oldid=2710459 тура осындай сайлауда] сіз керісінше қорытынды шығарғансыз. Яғни екі шешімнің біреуі қате және соның күшін жоюға мәжбүрсіз. Дұрыс қой? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:29, 2024 ж. ақпанның 22 (+06) :::Ол кезде белсенділер саны 130-150 қатысушыдан аспайтын. Қазір белсенділік жоғары. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:11, 2024 ж. ақпанның 25 (+06) :[https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B:ActiveUsers Белсенді қатысушылар есебі туралы] осы беттегі белсенділік төмен болған жағдайда 15 дауыстаз аз болса да админдер маған дейін де сайланған. Ол неге сайланды деп сіз секілді сауал қойғанмын мен де таласып. Ол кездегі бітікшілер мықты болатын, солардан үйренгенім мен ереже арасынан ортақ тұжырым жасау керек болады. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:16, 2024 ж. ақпанның 25 (+06) ::Мамыр айының үшінші онкүндігінде қайта ұсыныс жасап көріңіз. Сәттілік тілеймін. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:19, 2024 ж. ақпанның 25 (+06) :::Барлық админдер шектеусіз мерзімге сайланған. Осыны реттеп, олардың құқын 6 айға түсіріп, одан кейін қаласа бір жыл мерзімге қайта сайлануға рұқсат берсек деген ойдамыз. Талқылау жүргізу жолын қарастырып көреміз.--[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:27, 2024 ж. ақпанның 25 (+06) : Бұл жауапқа қанағаттануға болады. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. ақпанның 28 (+06) == Kasymov-тың балағаттауы == Сәлеметсіз бе! Бұл қатысушы бүгін сағат екіде өз бетінде маған «сігілші» деп жазды және қуғындауды менің бетімде жалғастырып жатыр. Бұған бірдеме істеңізші, өтінемін! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 19:22, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) : Саламатсыз ба! Сіз бұрынырықта да басқа аккаунтпен тіркелген тәжірибелі қатысушысыз. Ережені білесіз, қалай өңдеме жасауды білесіз, елге қай жерден тиісу қажеттігін де жақсы білесіз. Және қандай да бір стақан ішінде қалай дауыл тұрғызуға болатынын да жақсы білетінге ұқсайсыз. Екеуіңізге жеке сөйлесіп, тіл табысуға болады деп ойлаймын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 20:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) == Мақаланы қалпына келтіріңізші == Қайырлы күн! Kasymov есімді қатысушы біздің [[Әл-жәбрдің атасы]] деген мақаламызды жойды. Оны не үшін жойғанын дұрыс түсіндіре алмайды, қалай жақсартуға болатынын айтпайды, солай қасарысып жатыр. Мақала қазақ балаларына арналған журнал жайында, ондай деректерді керісінше сақтау керек қой! -- [[Қатысушы:Бейсенбинова Салта|Бейсенбинова Салта]] ([[Қатысушы талқылауы:Бейсенбинова Салта|талқылау]]) 11:45, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) == Жақсы мақалалар бөлімі == Сәлеметсіз бе, Нұрлан Рахымжанов мырза! Жақсы мақалалар бөліміде бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:15, 2024 ж. маусымның 14 (+05) == Translation request == Hello, Нұрлан Рахымжанов. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:12, 2024 ж. қазанның 14 (+05) == Гендерлік тақырып == Сәлеметсізбе! Сіздің гендерлік тақырыпта жасап жатқан өңдемелеріңіз үшін рақмет айтқым келеді. Мен де бұл салаға үлкен мән берудемін және оны дамытуға ниеттімін. Бұл бойынша сізге бір өтінішімді білдіргім келеді: [[Әйел тілі]] деген бетті болған қалпына келтіріңізші... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 16:42, 2024 ж. қазанның 22 (+05) : Саламатсыз ба! Жойылған мақаланы оқып шықтым. Жеке мақала болуға жеткіліксіз деректері. Ол басқа бір мақалаларға қосымша деректер болуы әбден мүмкін. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 17:11, 2024 ж. қазанның 25 (+05) :: Өкінішті [[File:Face-crying.svg|23px]] --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 14:19, 2024 ж. қазанның 27 (+05) == Әкімшінің күмәнді әрекеттері == Нақты кімге жүгіну керектігін білмей отырмын, бірақ сізден маған қайда және кімге хабарласуға болатынын кеңес беруіңізді сұраймын. Әкімші [[Қатысушы:Kasymov|--Kasymov Т]] жазу мәнері администраторға тән мінез-құлыққа сәйкес келмейтіндіктен, оның әрекеттері мен хабарламаларын қарастыруды өтінемін. Рақмет! [[Қатысушы:Ismukhammed|Ismukhammed]] == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:13, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:33, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) == Жаңа жақсы және үздік мақалалар == Сәлеметсізбе, [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Науру|мына]] және [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Негізгі белдеу|мынау]] беттердің уақыты келген сияқты! Қорытындысын шығара аласыз ба? --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 13:16, 2025 ж. сәуірдің 20 (+05) Мерекеңізбен құттықтаймын! Және жоғарыда айтылған сауал бойынша қорытндыны шығаруыңызды сұраймын... --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 18:13, 2025 ж. Мамырдың 8 (+05) :Немесе бұл істің кімнің қолынан келетінін айта аласыз ба? Мен оларға жазып көрейін. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 15:40, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:43, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:29, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:43, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Translation request == Hello, Нұрлан Рахымжанов. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Kindest regards, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 18:55, 2026 ж. наурыздың 20 (+05) :Hello, Нұрлан Рахымжанов. :I withdraw the request, because both articles have been created. :Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:35, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Айдос Ғалымов мақаласы туралы == Армысыз! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы жақсы мақала дайындап едім. Тұрғанына сегіз күн болды, әлі ешкім қарамады. Бос уақытыңызда тексеріп, негізгі бетке шығарып бере аласыз ба? Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 15:27, 2026 ж. сәуірдің 10 (+05) == Мақала бойынша кеңес == Сәлеметсіз бе, Нұрлан Рахымжанов! Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді. Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын. Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 22:38, 2026 ж. шілденің 13 (+05) ocn1ia6jj9ts4p7q2hfl9m56jl2p2hg 4 491233 3629752 3629384 2026-07-14T09:00:45Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629752 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35481]||623||26||18||263||28||3||34336||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2811]||272||7||6||357||8||15||2132||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1178]||37||0||0||11||17||0||1102||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 442]||15||0||7||31||6||1||365||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] oset3bvo0km2uo0zxzqa16koq8c1y9g 4 492279 3629460 3629196 2026-07-13T12:01:31Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3629460 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2628}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1840}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1322}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:614}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:272}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 8 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:160}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 9 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 10 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:140}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 11 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}} |- | 12 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:107}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 13 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 14 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}} |- | 15 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 16 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}} |- | 17 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}} |- | 18 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 19 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}} |- | 20 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 21 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 22 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 23 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 24 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}} |- | 25 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}} |- | 26 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 27 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 28 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Lucky2704}} |- | 29 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 30 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}} |- | 31 || [[User:Арай Дүйсекенова|Арай Дүйсекенова]] || [[Special:Contributions/Арай Дүйсекенова|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Арай Дүйсекенова}} |- | 32 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 33 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 34 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 35 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 36 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 37 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Kas77777}} |- | 38 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 39 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 40 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 41 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 42 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}} |- | 43 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}} |- | 44 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}} |- | 45 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Nos9877}} |- | 46 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}} |- | 47 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 48 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 49 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}} |- | 50 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}} {{/end}} j4zrux420yg6uxbg5b54rj0ruqadv8z 0 492391 3629594 3599651 2026-07-14T04:14:28Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629594 wikitext text/x-wiki {{Баскетболшы | есімі = Майкл Джордан | шынайы есімі = {{lang-en|Michael Jordan}} | суреті = Michael_Jordan_in_2014.jpg | сурет ені = 250px | қолтаңба = | клубы = Мансабын аяқтады | нөмірі = | қызметі = | позициясы = [[шабуылшы қорғаушы]] | лақап аттары = ''Air Jordan, Оның Әуелігі (His Airness)'' | бойы = 198 см | салмағы = 98 кг | азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} | жынысы = ер | туған күні = 17.02.1963 | туған жері = [[Бруклин]], {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | мектебі = Эмсли Лэйни ([[Уилмингтон (Солтүстік Каролина)|Уилмингтон]], [[Солтүстік Каролина]]) | колледжі = Солтүстік Каролина Университеті (1981—1984) | драфт = 3-ші (1-ші раунд) | драфт жылы = 1984 | драфт командасы = [[Чикаго Буллз]] | ойындары = 1072 | ұпайлары = 32292 | подборлары = 6672 | пастары = 5633 | тартып алулары = 2514 | блок-шоттар = 893 | командалары = 1984—1993 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]<br /> 1995—1998 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]<br /> 2001—2003 {{Ту|АҚШ}} [[Вашингтон Уизардс]] | бапкерлік мансабы = | марапаттары = * 6 дүркін [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998) * 6 дүркін [[ҰБА финалдарының ең құнды ойыншысы|ҰБА финалдарының MVP]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998) * 5 дүркін [[ҰБА ең құнды ойыншысы|ҰБА MVP]] (1988, 1991, 1992, 1996, 1998) * 14 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар ойны|ҰБА барлық жұлдыздар ойнына]] қатысты (1985—1993, 1996—1998, 2002, 2003) * 3 дүркін [[ҰБА барлық жұлдыздар матчының ең құнды ойыншысы|ҰБА барлық жұлдыздар ойынның MVP]] (1988, 1996, 1998) * [[ҰБА үздік қорғаушысы|ҰБА үздік қорғаушысы]] (1988) * 10 дүркін ҰБА маусымының ең нәтижелі ойыншысы (1987—1993, 1996—1998) * 3 дүркін ҰБА тартып алулар көшбасшысы (1988, 1990, 1993) * [[ҰБА жыл жаңалығы|ҰБА жыл жаңалығы]] (1985) * 10 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар құрамасы|ҰБА бірінші нышандық құрамасына]] енді (1987—1993, 1996—1998) * 9 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар қорғаныс құрамасы|ҰБА бірінші қорғаныс құрамасына]] енді (1988—1993, 1996—1998) * ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 50 ұлы ойыншы|50 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (1996) * ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 75 ұлы ойыншы|75 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (2021) * «Буллз» және «Майами Хит» сапында 23 нөмірі оның құрметіне айналымнан шығарылған * Колледждегі үздік ойыншы марапаттары: Нейсмит сыйлығы (1984), Джон Вуден сыйлығы (1984) | медальдары = {{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Алтын|[[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Лос-Анджелес 1984]]|баскетбол}} {{медаль|Алтын|[[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Барселона 1992]]|баскетбол}} {{турнир|[[Панамерикалық ойындар]]}} {{медаль|Алтын|[[Панамерикалық ойындар 1983|Каракас 1983]]|баскетбол}} {{турнир|[[Америка чемпионаты (баскетбол)|Америка чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|Портленд 1992}} {{турнир|Мемлекеттік марапаттар}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Азаттық президенттік медалі}} {{!}}} | Даңқ залы = https://www.hoophall.com/hall-of-famers/michael-jordan/ 2009 | ортаққор = Michael Jordan }} [[Сурет:Michael Jordan in 2014.jpg|нобай|2014, Майкл Джордан ]] '''Майкл Джеффри Джордан''' ({{lang-en|Michael Jeffrey Jordan}}, 1963 жылы, 17 ақпанда Бруклин, [[Нью-Йорк]] қаласында дүниеге келген) — америкалық баскетболшы. NBA-ның бұрынғы ойыншысы. Ойында шабуылдаушы-қорғаушы позициясында өнер көрсетті. 1980-1990 жылдары бүкіл әлемде ҰБЛ (НБА) мен баскетболды кеңінен насихаттау жолында Джорданның үлесі оразан зор болды. Өз еңбек жолын 1982-1984 жылдары Солтүстік Каролина Университетінің баскетбол командасында ойнаумен бастаған Джордан 1982 жылы NCAA біріншілігінде жеңіске жетті. 1984 жылы Джордан «[[Чикаго]] Буллз» командасының құрамында өнер көрсете бастады. Биікке керемет секіру қабілетінің арқасында ол «Air Jordan» лақап атқа ие болды. Ол сонымен қатар баскетбол тарихындағы ең үздік қорғаушы болып табылады. 1991 жылы «Буллз» құрамында ол өзінің тұңғыш ҰБЛ чемпионатын жеңіп алды. 1992 жылы және 1993 жылы ол өз жетістігін қайталады. Әкесінің қазасынан кейін баскетболдан кетпек болған Джордан бейсболда бағын сынап көрмек болды. Алайда 1995 жылы баскетбол аланына кері оралып, «Буллз» командасына тағы үш атақты жеңіп беріп, ҰБЛ-ның бір маусымда жеңіске жеткен матчтар саны бойынша рекордын жаңартты. 1995-96 жылғы маусымда 72 мәрте жеңіске жеткен. 1999 жылы Джордан тағы да баскетболмен қоштаспақ болды, алайда 2001 жылы тағы екі ойын маусымында «Вашингтон Уизардс» жейдесін киіп, сол құрама сапында өнер көрсетті. 1984 жылы Джордан [[Nike]] фирмасымен жарнама келісімшартына отырды, бұл компания Джордан мырза үшін әдейі [[Air Jordan]] кроссовкасын ойнап тапқан болатын. Бұл жобаның табысты болғаны сонша, соңында Air Jordan жеке дара спорттық киім үлгісінің брендына айналды. 1996 жылы Джордан өз түралы «Космический Джэм» көркем филіміне де түсті. Oakley Inc компаниясының басқарушылар құрамына кіреді. Бүгінгі таңда «Шарлотт Хорнетс» командасының иесі болып табылады. Осылайша Майкл Джордан ҰБЛ клубын иеленген тұңғыш ойыншы. == Балалық шағы == Майкл 1962 жылы Бруклинде өмірге келеді. Әкесі Джеймс Джордан АҚШ Әскери Әуе Қызметінде жұмыс жасаған, ал анасы Делорис Пиплс банк қызметкері. Майкл отбасындағы бес баланың төртіншісі болатын. Оның екі ағасы : Ларри, Джеймс, әпкесі Делорис және қарындасы Розлин. Бірақ көп ұзамай оның отбасы Солтүстік Каролина штатына қарасты шағын [[қала]] Уилмингтонға қоныс аударады. Басқа бауырларына қарағанда еріншектігімен, бірақ, доп ойнауға деген құштарлығымен жастайынан ерекшеленген Майкл балалық шағы туралы былай деп ой тербейді: Бес жасында алғаш рет баскетбол ойынына куә болып, ҰБЛ-дағы (НБА) кәсіпқойлар сияқты допты шығыршыққа үстінен салуға қатты құмарта бастайды. Сегізінші сыныпта оқып жүргенінде (ол кезде бойының ұзындығы небәрі 173 см. бола тын) тұңғыш рет допты шығыршыққа төбесінен енгізген. Бұған дейінгі жаттығулардың бірде-біреуінде дәл бұлайша биікке секіріп көрмеген. Ал сол жолғы ойында ол тура қанат біткендей тым биікке көтеріліп, допты шығыршыққа атып ұрды. Майкл Джордан тек өзінің қиялындағы емес, сон дай-ақ баскетбол добын қолына алған сан мыңдаған спортшы армандаған ұлы баскетболшыға айналды. Миллиондаған жанкүйердің жүрегін жаулаған ол тек Американың емес, күллі әлем бас кетболының шоқ жұлдызы ретінде танылды. Майклдың анасы да ұлының балалық шағынан-ақ даңқты баскетболшы болуға тал пын ғанын растайды. Майкл шамамен 11-12 жасында өзінің қайткенде де Олимпиадаға қатысатындығын айтып, анасына уәде берді. Арманы 1984 жылы орындалды, 22 жасар Майкл ұлттық құрама сапында өнер көрсетті. Даңқты ұлын әкесі Джеймсте мақтан тұтқан. Майкл өзінің туған ағасы Ларримен үнемі бірге баскетбол ойнап, бастапқысында өзінен төрт жас кіші інісін Ларри ұтып кететін. Бірақ жыл өткен сайын Майкл есеп айырмасын айтарлықтай қысқартып отырды. Ал он беске толған шағында ол өзінің ағасын ұта бастады. Майклдың ата-анасы туралы сөз қозғағанда, оның анасына тартқандығын айта кеткен абзал. Өйткені Джордандар тұқымында бойшаң адамдар әсте болған емес. Олардың ең ұзын дегенінің өзі 183 сантиметрден аспаған көрінеді. Сондай-ақ Майклдың өзі де бойының ұзын болуы үшін аянбай тер төгіп, осы мақсатқа арналған жаттығуларды үзбей жасап отырған. Кім біледі, соның арқасы болар 18-ден 19-ға қараған жылы оның бойы 12,5 сантиметрге бір-ақ секіріп, 198-ге жетеді. Оның Эмсли Лэйни мектебінің қабырғасындағы жаттықтырушысы Фред Линч болатын. Майкл 9-сыныпта оқып жүргенінде бойының ұзындығы 183 см. Болған. Сол кездің өзінде ол алаңға мектептің негізгі құрамында шыққысы келетін. Бірақ ол сол тұста жоғары сынып оқушылары әкелетіндей нәтижеге қол жеткізе алмайтын-ды. Әйтсе де Майкл өзінің табандылығының арқасында бір жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде негізгі құрамнан команданың белді ойыншысы ретінде орын алды. Ал 11-12- сыныптарда оқып жүрген шағында ол тек мектебіміздің емес, сондай-ақ бүкіл Солтүстік Каролина штатының үздік ойыншысы болып табылды. Ал кейінірек АҚШ оқушылары арасындағы үздік он баскетболшының қатарында Майклдың да есімі аталды. Майкл баскетбол және басқа да жеңіл атлетикалық жарыстарға деген құштарлығының кесірінен сабаққа мүлдем көңіл бөлмеген. Тек жоғары сыныптарға жеткенде ол өзінің қателігін түсініп, орташа баллын жоғарлатуға ұмтыла бастады. Ол әсіресе математиканы жақсы меңгеріп шыққан. Мектепті бітірісімен Майкл баскетбол бағдарламасына жете көңіл бөлінген Солтүстік Каролина университетінде оқуға ше шім қабылдайды. Оның мықты баскетболшы ретінде қа лыптасып, үлкен же тіс тіктерге жетуіне осы білім ор дасының көп көмегі тиді деуге толық негіз бар. Бұл жерде де Майкл үшін оқудан гөрі өзінің сүйікті ойыны баскетбол маңыздырақ болғаны жасырын емес. Дегенмен ол университеттің негізгі құрамына бірден алына қоймады.Мұндағы бапкерлер назарын өзіне аударту үшін тағы да біраз тер төгуіне тура келді. Ақыры 1982 жылы жоғары оқу орындары арасындағы турнирде ол көпшілікті мойындатты. Джорджтаун университетімен финалдық кездесуде бәсекеге түскен Солтүстік Каролина университеті жиырма жасар, бірінші курстың студенті Майкл Джордан салған шешуші голдың көмегімен жеңіске жетті. Осы оқу ордасының қабырғасында-ақ Майкл ұшатын, әуе Джорданы деген лақап аттарға ие болды. Солтүстік Каролина университетінің баскетболы Майкл Джордан мен Сэм Перкенсонның арқасында АҚШ ЖОО-лары-ның арасында үш жыл бойы үлкен нәтижелерге иек артты. Майкл Джордан өмірінің жарқын беттері әйгілі «Чикаго буллз» командасымен тікелей байланысты екені даусыз. Осы команданың капитаны бола жүріп ол үлкен биіктерді бағын дырды, талайды тамсандырды. =Рекордшы= Майклдың келуімен өткен он үш маусымда «Чикаго Буллз» Ұлттық баскетбол лигасының алты дүркін жеңімпазы атанды. Майкл Джордан болса алты рет ҰБЛ фи налдарының ең пайдалы ойын шысы ретінде танылды. 1988 жылы ол ҰБЛ -дың үздік қорғаушысы деген құрметті атаққа ие болды. 1986 жылдың сәуір айында «Бостонмен» өткен кездесуде Майкл 63 ұпай жинап, үлкен сенсация жасады. Оның осы рекорды әлі күнге дейін жаңарған жоқ. Сондай-ақ Майкл он рет ҰБЛ-дың үздік сұрмергені болды. Дегенмен спорттың көптеген түрінде Олимпиада ойында рының орны ерекше. Майкл Джордан 1992 жылғы Барселона Олимпиадасында да өзін жақсы қырынан көрсетті. Бұл жарыста АҚШ ұлттық құрамасы тағы да бас жүлдені жеңіп алды. Әрине, бұл ретте де АҚШ баскетбол шы ларының жеңісі тікелей Джор дан ның есімімен байла ныс тырылды. Ол командасына ең көп пайда әкелген баскетболшы болып танылды. 1993 жылы Майкл «Чикаго Бул лздың» сапында тағы да чем пион атанды. Бірақ дәл осы жыл ол үшін қаралы болды. Оның әкесі Солтүстік Каролинада қылмыскерлердің қолынан қаза тапты. 6 қазан күні Майкл спортпен қоштасатынын мәлім деді. Майталманның өнеріне тәнті жанкүйерлер бұл хабарды жабырқай қабылдады. Өйткені алаңдағы арпалыс кезінде өзін үнемі еркін ұстайтын, қарсылас тарының қитығына тиетін және ойлы да көркем қимылымен, ең бастысы, өзіне ғана тән секіру ерекшелігімен көрермен көңіліне жол таба білген осынау бас кет болшымен қоштасуға ешкімнің құлқы жоқ еді. Оны баскетбол- сүйер қауым әлі де ойынның бел ортасынан көргісі келетін. Бірақ ол өз дегенінен қайтпады. Спорт тан кетті. Дегенмен 1995 жылдың 19 наурызында, араға екі жыл салып, Джордан қайта баскетбол алаңына оралды. Бірден сүйікті ұжымы «Чикаго Буллздың» жейдесін киген ол бәсекеге бел сене араласты, өз командасының сапында тағы үш рет чемпиондық атақты жеңіп алды. 1999 жылдың қаңтарында Майкл Джордан үлкен спортпен екінші рет қоштасты. Алайда 2001 жылдың соңына таман ол алаңға қайта шығып, бұл жолы «Вашингтонның» жейдесін киеді. Плей-офф сериясына шығу міндеттемесін алған команда жаңа ойыншының арқасында чемпионатты тәп-тәуір бастады. Бірақ Майклдың жарақат алып қалуына байланысты «Вашинг тон» көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады. Бұл Майклдың бас кетбол өнеріндегі алғашқы сәт сіздігі еді. Өмірдің қара жолағы мұнымен де таусылмады. 2003 жылы вашингтондықтар плей-оффтан тағы да тыс қалды. Бұл жағдайлар Майкл Джорданға әсер етпей қоймады. Ақыры ол қырық жасында баскетболмен біржолата қоштасты. =Марапаттары мен жетістіктері= Майкл Джордан бес рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясының ең маңызды ойыншысы атағын иеленді, 1988ж, 1991ж, 1992ж, 1996ж, 1998ж), алты мәрте ҰБА финалының ең маңызды ойыншысы, (1991—93жж, 1996—98жж). ҰБА алты мәрте чемпионы атанды, (1991—93жж, 1996—98жж), екі дүркін олимпиада чемпионы(1984ж, 1992ж), он төрт рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясы жұлдыздарының матчтарына қатынасты. (1985—1993жж, 1996—1998жж, 2002—2003жж), осы ойындардың ең пайдалы ойыншысы атағын үш мәрте алып та ұлгерді. (1988ж, 1996ж, 1998ж), 3 мәрте жоғарыға секіріп шығыршыққа лактыру (Slam Dunk Contest) байқауына таңдалып алынды. Slam Dunk Contest лақтыруы бойынша екідүркін чемпион атанды. (1987ж, 1988ж). Баскетбол тарихында ЛеБроном Джеймс және Майкл Джордан бір ойын маусымында олимпиада чемпионы, ҰБА чемпионы және ең бағалы ойыншы атақтарын иеленді. Майкл Джордан 1999 жылы Ассошиэйтед Пресс агенттігінің жариялаған ақпаратына сай ESPN спорт арнасының версиясы бойынша Бейба Рута ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. Babe Ruth)- дан кейін 20 ғасырдың Солтүстікамерикалық Ұлы баскетболшы атағына ие болды. 2009 жылдың 11 қыркүйегінде Баскетбол Даңқ Залына сайланды. =Дереккөздер= Смит С. Правила Джордана = The Jordan Rules. — Pocket, 1993. — 384 с. — ISBN 0671796666 Хэлберстам Д. Игрок на все времена. Майкл Джордан и мир, который он сотворил = Playing for Keeps. Michel Jordan and the World He Made. — М.: АСТ, 2004. — 416 с. — 5100 экз. — ISBN 5-17-023229-2, 5-271-08550-3, 0-679-41562-9 Porter D. L. Michael Jordan: A Biography. — Westport, Connecticut: Greenwood, 2007. — 208 p. — (Greenwood Biographies). — ISBN 0313337675, 978-0313337673 Jordan M. For the Love of the Game : My Story. — NY: Crown, 1998. — 100 p. — ISBN 0609602063, 978-0609602065 Stout Gl., Peters St. Michael Jordan: Legends in Sports. — Little, Brown Books for Young Readers, 2008. — 188 с. — (Matt Christopher Legends in Sports). — ISBN 978-0-316-02380-1 Лоу Дж. Майкл Джордан: Уроки чемпиона = Michael Jordan Speaks: Lessons from the World's Greatest Champion. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 232 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-9614-4294-6 [[Санат:АҚШ баскетболшылары]] [[Санат:Майкл Джордан]] tkqadjjt5kn94v9yaxpi0xn45v2zi9j 3629615 3629594 2026-07-14T04:27:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] соңғы нұсқасына қайтарды 3599651 wikitext text/x-wiki {{Баскетболшы | есімі = Майкл Джордан | шынайы есімі = {{lang-en|Michael Jordan}} | суреті = Michael_Jordan_in_2014.jpg | сурет ені = 250px | қолтаңба = | клубы = Мансабын аяқтады | нөмірі = | қызметі = | позициясы = [[шабуылшы қорғаушы]] | лақап аттары = ''Air Jordan, Оның Әуелігі (His Airness)'' | бойы = 198 см | салмағы = 98 кг | азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} | жынысы = ер | туған күні = 17.02.1963 | туған жері = [[Бруклин]], {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | мектебі = Эмсли Лэйни ([[Уилмингтон (Солтүстік Каролина)|Уилмингтон]], [[Солтүстік Каролина]]) | колледжі = Солтүстік Каролина Университеті (1981—1984) | драфт = 3-ші (1-ші раунд) | драфт жылы = 1984 | драфт командасы = [[Чикаго Буллз]] | ойындары = 1072 | ұпайлары = 32292 | подборлары = 6672 | пастары = 5633 | тартып алулары = 2514 | блок-шоттар = 893 | командалары = 1984—1993 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]<br /> 1995—1998 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]<br /> 2001—2003 {{Ту|АҚШ}} [[Вашингтон Уизардс]] | бапкерлік мансабы = | марапаттары = * 6 дүркін [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998) * 6 дүркін [[ҰБА финалдарының ең құнды ойыншысы|ҰБА финалдарының MVP]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998) * 5 дүркін [[ҰБА ең құнды ойыншысы|ҰБА MVP]] (1988, 1991, 1992, 1996, 1998) * 14 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар ойны|ҰБА барлық жұлдыздар ойнына]] қатысты (1985—1993, 1996—1998, 2002, 2003) * 3 дүркін [[ҰБА барлық жұлдыздар матчының ең құнды ойыншысы|ҰБА барлық жұлдыздар ойынның MVP]] (1988, 1996, 1998) * [[ҰБА үздік қорғаушысы|ҰБА үздік қорғаушысы]] (1988) * 10 дүркін ҰБА маусымының ең нәтижелі ойыншысы (1987—1993, 1996—1998) * 3 дүркін ҰБА тартып алулар көшбасшысы (1988, 1990, 1993) * [[ҰБА жыл жаңалығы|ҰБА жыл жаңалығы]] (1985) * 10 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар құрамасы|ҰБА бірінші нышандық құрамасына]] енді (1987—1993, 1996—1998) * 9 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар қорғаныс құрамасы|ҰБА бірінші қорғаныс құрамасына]] енді (1988—1993, 1996—1998) * ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 50 ұлы ойыншы|50 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (1996) * ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 75 ұлы ойыншы|75 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (2021) * «Буллз» және «Майами Хит» сапында 23 нөмірі оның құрметіне айналымнан шығарылған * Колледждегі үздік ойыншы марапаттары: Нейсмит сыйлығы (1984), Джон Вуден сыйлығы (1984) | медальдары = {{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Алтын|[[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Лос-Анджелес 1984]]|баскетбол}} {{медаль|Алтын|[[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Барселона 1992]]|баскетбол}} {{турнир|[[Панамерикалық ойындар]]}} {{медаль|Алтын|[[Панамерикалық ойындар 1983|Каракас 1983]]|баскетбол}} {{турнир|[[Америка чемпионаты (баскетбол)|Америка чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|Портленд 1992}} {{турнир|Мемлекеттік марапаттар}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Азаттық президенттік медалі}} {{!}}} | Даңқ залы = https://www.hoophall.com/hall-of-famers/michael-jordan/ 2009 | ортаққор = Michael Jordan }} [[Сурет:Michael Jordan in 2014.jpg|нобай|2014, Майкл Джордан ]] '''Майкл Джеффри Джордан''' ({{lang-en|Michael Jeffrey Jordan}}, 1963 жылы, 17 ақпанда Бруклин, [[Нью-Йорк]] қаласында дүниеге келген) — америкалық баскетболшы. NBA-ның бұрынғы ойыншысы. Ойында шабуылдаушы-қорғаушы позициясында өнер көрсетті. 1980-1990 жылдары бүкіл әлемде ҰБЛ (НБА) мен баскетболды кеңінен насихаттау жолында Джорданның үлесі оразан зор болды. Өз еңбек жолын 1982-1984 жылдары Солтүстік Каролина Университетінің баскетбол командасында ойнаумен бастаған Джордан 1982 жылы NCAA біріншілігінде жеңіске жетті. 1984 жылы Джордан «Чикаго Буллз» командасының құрамында өнер көрсете бастады. Биікке керемет секіру қабілетінің арқасында ол «Air Jordan» лақап атқа ие болды. Ол сонымен қатар баскетбол тарихындағы ең үздік қорғаушы болып табылады. 1991 жылы «Буллз» құрамында ол өзінің тұңғыш ҰБЛ чемпионатын жеңіп алды. 1992 жылы және 1993 жылы ол өз жетістігін қайталады. Әкесінің қазасынан кейін баскетболдан кетпек болған Джордан бейсболда бағын сынап көрмек болды. Алайда 1995 жылы баскетбол аланына кері оралып, «Буллз» командасына тағы үш атақты жеңіп беріп, ҰБЛ-ның бір маусымда жеңіске жеткен матчтар саны бойынша рекордын жаңартты. 1995-96 жылғы маусымда 72 мәрте жеңіске жеткен. 1999 жылы Джордан тағы да баскетболмен қоштаспақ болды, алайда 2001 жылы тағы екі ойын маусымында «Вашингтон Уизардс» жейдесін киіп, сол құрама сапында өнер көрсетті. 1984 жылы Джордан [[Nike]] фирмасымен жарнама келісімшартына отырды, бұл компания Джордан мырза үшін әдейі [[Air Jordan]] кроссовкасын ойнап тапқан болатын. Бұл жобаның табысты болғаны сонша, соңында Air Jordan жеке дара спорттық киім үлгісінің брендына айналды. 1996 жылы Джордан өз түралы «Космический Джэм» көркем филіміне де түсті. Oakley Inc компаниясының басқарушылар құрамына кіреді. Бүгінгі таңда «Шарлотт Хорнетс» командасының иесі болып табылады. Осылайша Майкл Джордан ҰБЛ клубын иеленген тұңғыш ойыншы. == Балалық шағы == Майкл 1962 жылы Бруклинде өмірге келеді. Әкесі Джеймс Джордан АҚШ Әскери Әуе Қызметінде жұмыс жасаған, ал анасы Делорис Пиплс банк қызметкері. Майкл отбасындағы бес баланың төртіншісі болатын. Оның екі ағасы : Ларри, Джеймс, әпкесі Делорис және қарындасы Розлин. Бірақ көп ұзамай оның отбасы Солтүстік Каролина штатына қарасты шағын қала Уилмингтонға қоныс аударады. Басқа бауырларына қарағанда еріншектігімен, бірақ, доп ойнауға деген құштарлығымен жастайынан ерекшеленген Майкл балалық шағы туралы былай деп ой тербейді: Бес жасында алғаш рет баскетбол ойынына куә болып, ҰБЛ-дағы (НБА) кәсіпқойлар сияқты допты шығыршыққа үстінен салуға қатты құмарта бастайды. Сегізінші сыныпта оқып жүргенінде (ол кезде бойының ұзындығы небәрі 173 см. бола тын) тұңғыш рет допты шығыршыққа төбесінен енгізген. Бұған дейінгі жаттығулардың бірде-біреуінде дәл бұлайша биікке секіріп көрмеген. Ал сол жолғы ойында ол тура қанат біткендей тым биікке көтеріліп, допты шығыршыққа атып ұрды. Майкл Джордан тек өзінің қиялындағы емес, сон дай-ақ баскетбол добын қолына алған сан мыңдаған спортшы армандаған ұлы баскетболшыға айналды. Миллиондаған жанкүйердің жүрегін жаулаған ол тек Американың емес, күллі әлем бас кетболының шоқ жұлдызы ретінде танылды. Майклдың анасы да ұлының балалық шағынан-ақ даңқты баскетболшы болуға тал пын ғанын растайды. Майкл шамамен 11-12 жасында өзінің қайткенде де Олимпиадаға қатысатындығын айтып, анасына уәде берді. Арманы 1984 жылы орындалды, 22 жасар Майкл ұлттық құрама сапында өнер көрсетті. Даңқты ұлын әкесі Джеймсте мақтан тұтқан. Майкл өзінің туған ағасы Ларримен үнемі бірге баскетбол ойнап, бастапқысында өзінен төрт жас кіші інісін Ларри ұтып кететін. Бірақ жыл өткен сайын Майкл есеп айырмасын айтарлықтай қысқартып отырды. Ал он беске толған шағында ол өзінің ағасын ұта бастады. Майклдың ата-анасы туралы сөз қозғағанда, оның анасына тартқандығын айта кеткен абзал. Өйткені Джордандар тұқымында бойшаң адамдар әсте болған емес. Олардың ең ұзын дегенінің өзі 183 сантиметрден аспаған көрінеді. Сондай-ақ Майклдың өзі де бойының ұзын болуы үшін аянбай тер төгіп, осы мақсатқа арналған жаттығуларды үзбей жасап отырған. Кім біледі, соның арқасы болар 18-ден 19-ға қараған жылы оның бойы 12,5 сантиметрге бір-ақ секіріп, 198-ге жетеді. Оның Эмсли Лэйни мектебінің қабырғасындағы жаттықтырушысы Фред Линч болатын. Майкл 9-сыныпта оқып жүргенінде бойының ұзындығы 183 см. Болған. Сол кездің өзінде ол алаңға мектептің негізгі құрамында шыққысы келетін. Бірақ ол сол тұста жоғары сынып оқушылары әкелетіндей нәтижеге қол жеткізе алмайтын-ды. Әйтсе де Майкл өзінің табандылығының арқасында бір жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде негізгі құрамнан команданың белді ойыншысы ретінде орын алды. Ал 11-12- сыныптарда оқып жүрген шағында ол тек мектебіміздің емес, сондай-ақ бүкіл Солтүстік Каролина штатының үздік ойыншысы болып табылды. Ал кейінірек АҚШ оқушылары арасындағы үздік он баскетболшының қатарында Майклдың да есімі аталды. Майкл баскетбол және басқа да жеңіл атлетикалық жарыстарға деген құштарлығының кесірінен сабаққа мүлдем көңіл бөлмеген. Тек жоғары сыныптарға жеткенде ол өзінің қателігін түсініп, орташа баллын жоғарлатуға ұмтыла бастады. Ол әсіресе математиканы жақсы меңгеріп шыққан. Мектепті бітірісімен Майкл баскетбол бағдарламасына жете көңіл бөлінген Солтүстік Каролина университетінде оқуға ше шім қабылдайды. Оның мықты баскетболшы ретінде қа лыптасып, үлкен же тіс тіктерге жетуіне осы білім ор дасының көп көмегі тиді деуге толық негіз бар. Бұл жерде де Майкл үшін оқудан гөрі өзінің сүйікті ойыны баскетбол маңыздырақ болғаны жасырын емес. Дегенмен ол университеттің негізгі құрамына бірден алына қоймады.Мұндағы бапкерлер назарын өзіне аударту үшін тағы да біраз тер төгуіне тура келді. Ақыры 1982 жылы жоғары оқу орындары арасындағы турнирде ол көпшілікті мойындатты. Джорджтаун университетімен финалдық кездесуде бәсекеге түскен Солтүстік Каролина университеті жиырма жасар, бірінші курстың студенті Майкл Джордан салған шешуші голдың көмегімен жеңіске жетті. Осы оқу ордасының қабырғасында-ақ Майкл ұшатын, әуе Джорданы деген лақап аттарға ие болды. Солтүстік Каролина университетінің баскетболы Майкл Джордан мен Сэм Перкенсонның арқасында АҚШ ЖОО-лары-ның арасында үш жыл бойы үлкен нәтижелерге иек артты. Майкл Джордан өмірінің жарқын беттері әйгілі «Чикаго буллз» командасымен тікелей байланысты екені даусыз. Осы команданың капитаны бола жүріп ол үлкен биіктерді бағын дырды, талайды тамсандырды. =Рекордшы= Майклдың келуімен өткен он үш маусымда «Чикаго Буллз» Ұлттық баскетбол лигасының алты дүркін жеңімпазы атанды. Майкл Джордан болса алты рет ҰБЛ фи налдарының ең пайдалы ойын шысы ретінде танылды. 1988 жылы ол ҰБЛ -дың үздік қорғаушысы деген құрметті атаққа ие болды. 1986 жылдың сәуір айында «Бостонмен» өткен кездесуде Майкл 63 ұпай жинап, үлкен сенсация жасады. Оның осы рекорды әлі күнге дейін жаңарған жоқ. Сондай-ақ Майкл он рет ҰБЛ-дың үздік сұрмергені болды. Дегенмен спорттың көптеген түрінде Олимпиада ойында рының орны ерекше. Майкл Джордан 1992 жылғы Барселона Олимпиадасында да өзін жақсы қырынан көрсетті. Бұл жарыста АҚШ ұлттық құрамасы тағы да бас жүлдені жеңіп алды. Әрине, бұл ретте де АҚШ баскетбол шы ларының жеңісі тікелей Джор дан ның есімімен байла ныс тырылды. Ол командасына ең көп пайда әкелген баскетболшы болып танылды. 1993 жылы Майкл «Чикаго Бул лздың» сапында тағы да чем пион атанды. Бірақ дәл осы жыл ол үшін қаралы болды. Оның әкесі Солтүстік Каролинада қылмыскерлердің қолынан қаза тапты. 6 қазан күні Майкл спортпен қоштасатынын мәлім деді. Майталманның өнеріне тәнті жанкүйерлер бұл хабарды жабырқай қабылдады. Өйткені алаңдағы арпалыс кезінде өзін үнемі еркін ұстайтын, қарсылас тарының қитығына тиетін және ойлы да көркем қимылымен, ең бастысы, өзіне ғана тән секіру ерекшелігімен көрермен көңіліне жол таба білген осынау бас кет болшымен қоштасуға ешкімнің құлқы жоқ еді. Оны баскетбол- сүйер қауым әлі де ойынның бел ортасынан көргісі келетін. Бірақ ол өз дегенінен қайтпады. Спорт тан кетті. Дегенмен 1995 жылдың 19 наурызында, араға екі жыл салып, Джордан қайта баскетбол алаңына оралды. Бірден сүйікті ұжымы «Чикаго Буллздың» жейдесін киген ол бәсекеге бел сене араласты, өз командасының сапында тағы үш рет чемпиондық атақты жеңіп алды. 1999 жылдың қаңтарында Майкл Джордан үлкен спортпен екінші рет қоштасты. Алайда 2001 жылдың соңына таман ол алаңға қайта шығып, бұл жолы «Вашингтонның» жейдесін киеді. Плей-офф сериясына шығу міндеттемесін алған команда жаңа ойыншының арқасында чемпионатты тәп-тәуір бастады. Бірақ Майклдың жарақат алып қалуына байланысты «Вашинг тон» көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады. Бұл Майклдың бас кетбол өнеріндегі алғашқы сәт сіздігі еді. Өмірдің қара жолағы мұнымен де таусылмады. 2003 жылы вашингтондықтар плей-оффтан тағы да тыс қалды. Бұл жағдайлар Майкл Джорданға әсер етпей қоймады. Ақыры ол қырық жасында баскетболмен біржолата қоштасты. =Марапаттары мен жетістіктері= Майкл Джордан бес рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясының ең маңызды ойыншысы атағын иеленді, 1988ж, 1991ж, 1992ж, 1996ж, 1998ж), алты мәрте ҰБА финалының ең маңызды ойыншысы, (1991—93жж, 1996—98жж). ҰБА алты мәрте чемпионы атанды, (1991—93жж, 1996—98жж), екі дүркін олимпиада чемпионы(1984ж, 1992ж), он төрт рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясы жұлдыздарының матчтарына қатынасты. (1985—1993жж, 1996—1998жж, 2002—2003жж), осы ойындардың ең пайдалы ойыншысы атағын үш мәрте алып та ұлгерді. (1988ж, 1996ж, 1998ж), 3 мәрте жоғарыға секіріп шығыршыққа лактыру (Slam Dunk Contest) байқауына таңдалып алынды. Slam Dunk Contest лақтыруы бойынша екідүркін чемпион атанды. (1987ж, 1988ж). Баскетбол тарихында ЛеБроном Джеймс және Майкл Джордан бір ойын маусымында олимпиада чемпионы, ҰБА чемпионы және ең бағалы ойыншы атақтарын иеленді. Майкл Джордан 1999 жылы Ассошиэйтед Пресс агенттігінің жариялаған ақпаратына сай ESPN спорт арнасының версиясы бойынша Бейба Рута (ағылш. Babe Ruth)- дан кейін 20 ғасырдың Солтүстікамерикалық Ұлы баскетболшы атағына ие болды. 2009 жылдың 11 қыркүйегінде Баскетбол Даңқ Залына сайланды. =Дереккөздер= Смит С. Правила Джордана = The Jordan Rules. — Pocket, 1993. — 384 с. — ISBN 0671796666 Хэлберстам Д. Игрок на все времена. Майкл Джордан и мир, который он сотворил = Playing for Keeps. Michel Jordan and the World He Made. — М.: АСТ, 2004. — 416 с. — 5100 экз. — ISBN 5-17-023229-2, 5-271-08550-3, 0-679-41562-9 Porter D. L. Michael Jordan: A Biography. — Westport, Connecticut: Greenwood, 2007. — 208 p. — (Greenwood Biographies). — ISBN 0313337675, 978-0313337673 Jordan M. For the Love of the Game : My Story. — NY: Crown, 1998. — 100 p. — ISBN 0609602063, 978-0609602065 Stout Gl., Peters St. Michael Jordan: Legends in Sports. — Little, Brown Books for Young Readers, 2008. — 188 с. — (Matt Christopher Legends in Sports). — ISBN 978-0-316-02380-1 Лоу Дж. Майкл Джордан: Уроки чемпиона = Michael Jordan Speaks: Lessons from the World's Greatest Champion. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 232 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-9614-4294-6 [[Санат:АҚШ баскетболшылары]] [[Санат:Майкл Джордан]] fa4saefv35m0aiodn0itkrobi7a8634 0 499982 3629839 2900921 2026-07-14T11:43:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629839 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Даниял Магомедұлы Гаджиев.jpeg|500 × 230px|нобай|оңға|Даниял Магомедұлы Гаджиев]] {{бастама}} '''Даниял Магомедұлы Гаджиев'''- 1986 жылдың 20 ақпанында [[Дағыстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Дағыстан АССР]], Қызылюртта <ref>http://sk-bazarganova.ru/kiziliurtovtsi_na_olimpiade {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022115111/http://sk-bazarganova.ru/kiziliurtovtsi_na_olimpiade |date=2013-10-22 }}</ref> дүниеге келген. Қазақстандық грек-рим күресінен кәсіби балуаны. Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. ==Өнербаяны== Өз туған жерінде еркін күреспен айналысқан. Ең бірінші жаттықтырушысы Құрбанов Н.Б. 2001 жылдан бастап Тверь қаласында грек-рим күресімен айналыса бастаған. 2011 жылдан бастап Қазақстан құрамасына енген. [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов|Д.Тұрлыханов]] атындағы спорт мектебінде жаттығады. Азияттық Олимпиада Лицензиясы бар жарыста жеңімпаз атанған. [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс-Қазақстан облысының]] атынан жарыстарға шығады. [[Алматы|Алматы қаласында]] тұрады. ==Жетістіктері== * 23 жасында жастар арасында Ресей чемпионы. * 2012 жылы өткен [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012 Жазғы Олимпиада ойындарының]] қола жүлдегері. <ref>http://www.zakon.kz/4506490-borec-danijal-gadzhiev-vyigral-dlja.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018001035/http://www.zakon.kz/4506490-borec-danijal-gadzhiev-vyigral-dlja.html |date=2013-10-18 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан балуандары]] [[Санат:Алфавит бойынша балуандар]] [[Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]] onsd3kipebyk36h99je1fk7ub7hb4zw 0 512028 3629589 3263027 2026-07-14T04:12:26Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629589 wikitext text/x-wiki [[Куфтин Борис Алексеевич]](21.01.1892-02.08.1953)- совет [[Археолог|археологы]] және этнографы. Груз КСР-і ҒА академигі (1946 жылдан). 1919 жылдан [[Мәскеу]] университетінің оқытушысы. 1933 жылдан өмірінң соңғы күніне дейін Грузияның музейінде қызмет атқарды. Оның алғашқы еңбектері Мәскеу төңірегін, Сібір мен Қырымды мекенгдеген [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] халықтарының шығу тегін зерттеуге арналды. 1933 жылдан бастап грузияның археолог экспедициясының жұмысына қатысты. Ежелгі [[Орта Азия]] мәдениеті туралы құнды деректер жинады. Оның қазақ халқының мәдениеті мен әдет-ғұрпына байланысты жазған еңбегі 1926ж. жарық көрді. == Дереккөздер == Қазақ Совет Энциклопедиясы su3z8qpavt25sshbk7xu2ycgd6r1gbr 3629619 3629589 2026-07-14T04:27:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurislamqqx|Nurislamqqx]] соңғы нұсқасына қайтарды 3263027 wikitext text/x-wiki [[Куфтин Борис Алексеевич]](21.01.1892-02.08.1953)- совет [[Археолог|археологы]] және этнографы. Груз КСР-і ҒА академигі (1946 жылдан). 1919 жылдан Мәскеу университетінің оқытушысы. 1933 жылдан өмірінң соңғы күніне дейін Грузияның музейінде қызмет атқарды. Оның алғашқы еңбектері Мәскеу төңірегін, Сібір мен Қырымды мекенгдеген [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] халықтарының шығу тегін зерттеуге арналды. 1933 жылдан бастап грузияның археолог экспедициясының жұмысына қатысты. Ежелгі Орта Азия мәдениеті туралы құнды деректер жинады. Оның қазақ халқының мәдениеті мен әдет-ғұрпына байланысты жазған еңбегі 1926ж. жарық көрді. == Дереккөздер == Қазақ Совет Энциклопедиясы smgmgjkjaibcww8rs2rv2mf8la9nsod 0 513238 3629552 3015492 2026-07-13T20:36:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629552 wikitext text/x-wiki {{Келісім |атауы = Германия қарулы күштерінің қарсылықсыз тізе бүгу (капитуляция) актісі |толық_атауы = {{lang-de|Bedingungslose Kapitulation der Wehrmacht}}<br /> {{lang-en|German Instrument of Surrender}}<br /> {{lang-ru|Акт о безоговорочной капитуляции Германии}}<br /> {{lang-fr|Actes de capitulation de l’Allemagne nazie}} |сурет = German instrument of surrender2.jpg |ені = 200px |тақырып = |тип = |дайындалу_датасы = 4-5 мамыр 1945 жыл |қол_қойылу_датасы = 7 мамыр 1945 жыл |қол_қойылған_жер = [[Реймс]] {{FRA}} |мөр_басылды = 7 мамыр 1945 жыл |күшіне_енді = 8 мамыр 1945 жыл |шарты = Германия қарулы күштерінің қарсылықсыз одақтастар алдында тізе бүгуі |әрекет_етуін_тоқтатты = |қол_қойылды = [[Реймс]] {{FRA}} |жақтар = {{DEU}}<br /> {{GBR}}<br /> {{URS}}<br /> {{USA}}<br /> {{FRA}} |сақталу_орны = |статусы = |тіл = [[ағылшын тілі|ағылшын]] |тілдер = |website = |wikisource = ru:Акт о безоговорочной капитуляции Германии (7 мамыр) }} '''Германия қарулы күштерінің қарсылықсыз тізе бүгу (капитуляция) актісі''' ({{lang-ru|Акт о безоговорочной капитуляции Германии}}; {{lang-en|German Instrument of Surrender}}; {{lang-fr|Actes de capitulation de l’Allemagne nazie}}; {{lang-de|Bedingungslose Kapitulation der Wehrmacht}}) — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезіндегі Германия қарулы күштерінің және олардың бөлімдерінің соғыс қимылдары аймағы мен аудандарында, қамалдарында, елді мекендерінде, теңізде және теңіз базаларында т.б. жерлерде жеңуші жақ шарттарына мойын ұсынып, қарсылығын тоқтату туралы заңдастырылған құжат. Сонымен бірге бұл құжат бойынша барлық қару-жарақ, соғыс кемелері мен тікұшақтар, қамалдар мен бекіністі мекендер, соғыс жабдықтары одақтастардың қолына өтіп, әскер күші тұтқынға алынады<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972</ref> . Келісім шарт құжатына [[7 мамыр]] [[1945 жыл]]ы Еуропа уақыты бойынша сағат 2-ден 41 минут кеткенді қол қойылған. Жоғары басшылықтың оперативті штабының басшысы генерал-полковник [[Альфред Йодль]] Германия жағынан қол қойды. Капитуляцияны қабылдағандар: ағылшын-америка жағынан АҚШ әскерінің генерал-лейтенанты Уолтер Бедел­л Смит. КСРО жағынан - Жоғары басшылықтың уәкілі - [[Иван Суслопаров]]. Актіге [[куә]] ретінде қосымша қол қойған - Ұлттық қорғаныс басшысы Франсуа Севез. Нацисттік Германияның Үшінші рейхінің капитуляциясы 1945 жыл 8 мамыр еуропалық уақытымен сағат 23:01 күшіне енді.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1321000/1321399.stm ]</ref>. Құжат ағылшын тілінде жасалған және тек ағылшын мәтіні ресми түрінде қабылданған<ref>[http://legacy.wilsoncenter.org/coldwarfiles/files/Documents/19450508_Surrender.pdf Акт о безоговорочной капитуляции Германии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502112017/http://legacy.wilsoncenter.org/coldwarfiles/files/Documents/19450508_Surrender.pdf |date=2014-05-02 }}</ref>. Бірақ [[Сталин]]нің ұсынысы бойынша Берлиннің маңындағы [[Карлсхорст]]та капитуляция келісіміне екінші мәрте қол қойылды. Содан бері Жеңіс күні Еуропа елдерінде 8 мамыр, ал КСРО-да 9 мамыр тойланатын болды. == Капитуляция туралы келісімнің мәтінің дайындауы == Сөзсіз капитуляция туралы алғашқы рет АҚШ президенті [[Франклин Рузвельт]] 1943 жыл 13 қаңтарда Касабланкадағы конференцияда жариялаған<ref>[http://ghdi.ghi-dc.org/print_document.cfm?document_id=2294 GHDI&nbsp;— Print Document] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515001604/http://ghdi.ghi-dc.org/print_document.cfm?document_id=2294 |date=2013-05-15 }}</ref>. Еуропалық Консультативтік комиссиясы жасаған мәтіннің жобасын 1944 жылдың қаңтардан бастап одақтас елдердің басшыларының бәрі қолдаған. Бірақ мәтінді жалпы ұсыныс ретінде қабылдаған, сол себепті 1945 жылы 4-5 мамырда штабта бұл мәтінді қолданбай, басқа - қысқа және таза әскери құжат қайтадан жасалынды. Дайындалған алғашқы мәтінді пайдаланбаған себебі - ондағы саяси баптардан дау шығып артыс-тартыс туғыздырады ма деп алдын алу болуы мүмкін. Осы соңғы нұсқаны SHAEF-тың 3-ші оперативтік бөлімшесінің полковнигі Фенимордың (мәтіннің негізгі авторы) басқаруымен америкалық офицерлер тобы жасаған.<ref>[http://www.cndp.fr/crdp-reims/memoire/enseigner/reims7mai/03capitulation.htm L’acte de capitulation signé à Reims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215121450/http://www.cndp.fr/crdp-reims/memoire/enseigner/reims7mai/03capitulation.htm |date=2012-12-15 }}</ref>. Кеңес Одағы Германияның капитуляциясын қабылдап, бірақ бейбітшілік келісіміне қол қоймады. Яғни ресми түрінде соғыс халінде қала берді. Соғысты тоқтату туралы Үкім КСРО-ның Жоғары Кеңесі 1955 жылы 25 қаңтарда қабылдады <ref>[http://www.law.edu.ru/norm/norm.asp?normID=1167849 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 25 қаңтар 1955 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502131042/http://www.law.edu.ru/norm/norm.asp?normID=1167849 |date=2014-05-02 }}</ref>. {|class=greytable | [[Сурет:Signature de la reddition le 7 mai 1945.jpg|410px]] || [[Сурет:Allied Commanders after Germany Surrendered.jpg|380px]] |- | <small>Реймстағы Германияның қарулы күштерінің сөзсіз капитуляциясына қол қою. <br />Арқасымен отырғандар: Ганс Фридебург, Альфред Йодль, Вильгельм Оксениус. Бетімен қарап отырғандар: сэр Ф. Е. Морган, Франсуа Севез, Гарольд Берроу, Гарри С.Батчелл, У. Б. Смит, Конрад Стронг, Иван Черняев, Иван Суслопаров, Карл Спаатс, Джон Робб, Иван Зенкович (жанымен отыр)</small> || <small>Капитуляцияға қол қойып болғаннан кейінгі сәт.<br /> Бірінші қатарда: Суслопаров, Смит, Эйзенхауэр, авиация маршалы Артур Теддер (Эйзенхауэрдың орынбасары)</small> |} {|class=greytable | [[Сурет:Musée de la reddition F. Sevez.JPG|250px]] || [[Сурет:Musée de la reddition War Room 04.JPG|390px]] |- | <small>Беделл Смит, Франсуа Севез және Иван Суслопаров. <br />Реймс, 7 мамыр 1945 ж.</small>|| <small>SHAEF-тың оперативтік бөлімшесінің кабинеті. <br />Осы жерде капитуляцияға қол қойылған.</small> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Instrument of German surrender, World War II}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] [[Санат:8 мамыр оқиғалары]] [[Санат:1945 жылғы мамыр]] [[Санат:1945 жыл КСРО-да]] [[Санат:Үшінші Рейх қарулы күштері]] [[Санат:1945 жыл Германияда]] rfe33754x8kklp4he5n50kfafyt9chd 4 537752 3629633 3629296 2026-07-14T05:00:49Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629633 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96332" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 332] | data-sort-value="1100" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1100] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="85083" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 85 083] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55561" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 561] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48757" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 757] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="30692" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 30 692] | data-sort-value="50" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 50] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22652" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 652] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="20610" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 20 610] | data-sort-value="147" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 147] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19369" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 369] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17192" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 192] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11309" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 309] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10144" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8336" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8178" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8178] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7950" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7950] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4429" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4429] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3693" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3693] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3215" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2895" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2895] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2466" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2103" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2103] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1608" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1608] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1539" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1539] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1531" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1531] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1173" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1173] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1079" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 726] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="583" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 583] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 8scvfu5dotvh28i4u3vfpotyaewaeie 0 539166 3629554 2288432 2026-07-13T22:22:32Z EmausBot 5055 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Жетібай мұнай-газконденсат кен орны]] 3629554 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Жетібай мұнай-газконденсат кен орны]] 0f53df6qdrirm8bsx2lec6iseb3q7h4 10 542835 3629563 3586286 2026-07-13T23:28:17Z ShadZ01 56180 3629563 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан сайлаулары |state = collapsed |сурет = |сурет_стиль = сурет_стиль |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Қазақстан Республикасындағы сайлаулар және референдумдар]] |тақырып_стиль = тақырып_стиль |дене_стиль = дене_стиль |үсті_стиль = үсті_стиль |тақ_стиль = тақ_стиль |жұп_стиль = жұп_стиль |бөлім_стиль = бөлім_стиль |тізім_стиль = тізім_стиль |бөлім1 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президенттік]] |тізім1 = [[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|1991]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] |бөлім2 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Парламенттік]] |тізім2 = [[Қазақстандағы парламент сайлау (1994)|1994]] • [[Қазақстандағы парламент сайлау (1995)|1995]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] |бөлім3 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Жергілікті]] |тізім3 = [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1994)|1994]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2003)|2003]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2007)|2007]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2012)|2012]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2016)|2016]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2021)|2021]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2023)|2023]] |бөлім4 = [[Референдум]]дар |тізім4 = [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|29 сәуір 1995]] • [[Қазақстандағы референдум (30 тамыз 1995)|30 тамыз 1995]] • [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022]] • [[Қазақстандағы АЭС туралы референдум|2024]] • [[Құрылтай сайлауы (2026)|2026]] |асты = |асты_стиль = }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Сайлаулар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> 0mtotwmeunzbxco475o894ih0edkmae 3629564 3629563 2026-07-13T23:28:39Z ShadZ01 56180 3629564 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан сайлаулары |state = collapsed |сурет = |сурет_стиль = сурет_стиль |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Қазақстан Республикасындағы сайлаулар және референдумдар]] |тақырып_стиль = тақырып_стиль |дене_стиль = дене_стиль |үсті_стиль = үсті_стиль |тақ_стиль = тақ_стиль |жұп_стиль = жұп_стиль |бөлім_стиль = бөлім_стиль |тізім_стиль = тізім_стиль |бөлім1 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президенттік]] |тізім1 = [[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|1991]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] • [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] |бөлім2 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Парламенттік]] |тізім2 = [[Қазақстандағы парламент сайлау (1994)|1994]] • [[Қазақстандағы парламент сайлау (1995)|1995]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] • [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] • [[Құрылтай сайлауы (2026)|2026]] |бөлім3 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Жергілікті]] |тізім3 = [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1994)|1994]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1999)|1999]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2003)|2003]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2007)|2007]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2012)|2012]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2016)|2016]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2021)|2021]] • [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2023)|2023]] |бөлім4 = [[Референдум]]дар |тізім4 = [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|29 сәуір 1995]] • [[Қазақстандағы референдум (30 тамыз 1995)|30 тамыз 1995]] • [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022]] • [[Қазақстандағы АЭС туралы референдум|2024]] • [[Құрылтай сайлауы (2026)|2026]] |асты = |асты_стиль = }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Сайлаулар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> luldl54seeqsofwqncu65yevox2ifzr 0 550815 3629591 3534682 2026-07-14T04:12:59Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629591 wikitext text/x-wiki {{Фотомодель |есімі = Кендалл Дженнер |шынайы есімі = {{lang-en|Kendall Jenner}} |сурет = Kendall jumper 2017.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Кендалл Дженнер 2017 |туған кездегі есімі = Кендалл Никол Дженнер |лақап аты = Кени, Кендо<ref>https://www.youtube.com/user/wmagazinedotcom</ref> |туған күні = 03.11.1995 |туған жері = [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = 2007—қ.у |жұбайы = |бойы = 179 см<ref name="fashionmodeldirectory.com">http://www.fashionmodeldirectory.com/models/kendall_jenner/</ref> |салмағы = 54-55 кг<ref name="fashionmodeldirectory.com">http://www.fashionmodeldirectory.com/models/kendall_jenner/</ref> |кеудесі = 81 см<ref name="FMD">{{cite web|url=http://www.fashionmodeldirectory.com/models/kendall_jenner/|title=Кендалл Дженнер: FashionModelDirectory.com|accessdate=08.11.2015|lang=en}}</ref> |белі = 61 см<ref name="FMD"/> |бөксесі = 87 см<ref name="FMD"/> |шашы = қоңыр<ref name="thesocietymanagement.com">http://www.thesocietymanagement.com/details/women/101-kendall-.app</ref> |көзі = қоңыр <ref name="thesocietymanagement.com">http://www.thesocietymanagement.com/details/women/101-kendall-.app</ref> |киім өлшемі = 34<ref name="FMD"/> |аяқ киім өлшемі = 39<ref name="FMD"/> |агенттігі = [[Chanel]]<br>[[The Society Management]] (Нью Йорк)<br>[[Elite Model Management]] (Париж, Милан, Лондон) |imdb_id = 2832525 |сайты = [http://www.kendallj.com/ Кендалл Дженнер] |ортаққор = Kendall Jenner }} '''Кендалл Никол Дженнер''' ({{lang-en|Kendall Nicole Jenner}}; 3 қараша 1995 ж. д.к.) — американдық модель, «Кардашьян отбасы» телешоуының қатысушысы. == Өмірбаяны == Кендалл Дженнер [[1995 жыл]]ы [[3 қараша]]да [[Калифорния]]да, [[Лос-Анджелес ]]қаласында дүниеге келді. Ол Брюс Дженнер мен бизнесвумен Крис Дженнердің тұңғыш қызы. Кендаллдің [[Кайли Дженнер|Кайли]] деген әпкесі бар. Бір анадан туған Кортни, Ким, Хлои атты әпкелері және Роб деген ағасы бар. Әкесі жағынан қандас ағалары - Бартон Дженнер, Брендон Дженнер, реалити-шоу жұлдызы Броуди Дженнер және қандас әпкесі Кайли Дженнер. Кендалл және оның әпкесі [[Кайли Дженнер|Кайли]] туралы алғаш рет ''Paper'' журналы 2010 жылы ''Beautiful People'' мақаласында жазған болатын. 2012 жылдың күзіне дейін Кендалл Калабасастағы (Калифорния) жеке меншік мектепте оқыды. 2012 жылдан бастап Кендалл және оның [[Әпке|әпкесі]] [[Кайли Дженнер|Кайли]] екеуі өздерінің мансаптарының кесірінен уақыт жетіспеуі себебінен үйден оқуға көшті. 2013 жылы 8 ақпанда ''PacSun'' компаниясы [[Кайли Дженнер|Кайли]] мен Кендалл Дженнер жасап шығарған "Kendall & Kylie" атты киімдер линиясы шығаратыны белгілі болды. 2014 жылы мамыр айының аяғында [[Кайли Дженнер|Кайли]] мен әпкесінің «Rebels: City of Indra: The Story of Lex and Livia» деген кітабы шықты. Кендалл ''The Society Manangement'' атты басқа агенттікпен келісім шартқа отырды. Сондай-ақ ол екінші рет [[Chanel]] көрсетілімінде шықты. Кендалл тек қана The Society Manangement-пен ғана емес, ''Elite Paris'' және ''Elite London'' деген агенттіктермен де жұмыс жасайды. == Балалық шағы == Оған жұлдыздар отбасында дүниеге келу бақыты бұйырды. Кендаллдың отбасындағы қалған балалардан ең басты ерекшелігі - бойының ұзын бола тұра салмағының аз болуы еді және де осы фактор оның модель болуды таңдауына себепкер болды. Кайли мен Кендалл бір мектепте оқыды және мектептің қолдау тобының құрамында болған. == Модельдік мансабы == Кендалл жоғары моданы 13 жасында баурап алды.2010 жылы «Wilhelmina Models» жасөспірім агенттікпен келісім орнатты. "Forever 21" сияқты жастардың танымал басылымдарында пайда бола бастады. Бұл оның модельдік мансабына серпіліс болды. Сол 2010 жылы ол "OK!" және "TeenProm" журналдарында көрінді. Ол және оның әпкесі [[Кайли Дженнер|Кайли]] бірінші рет «Pаper» журналында «Beautiful People» мақаласында жазылды. Содан соң, 2012 жылға дейін ол Teen Vogue, Seventeen, Looks, Raine, GenLux, Flavour Magazine, GoGirl және Miss Vogue Australia сияқты журналдардың мұқабаларында пайда болды. Бұрын қыз "KUWTK" отбасылық шоуына фотосессиялар өткізіп, үлкен әпкесі Киммен бірлескен фотосессияларда болған. Солай ол өзіне көбірек назар аудара бастады. Мансабы биікке көтеріле бастады. 2010 жылдың соңында жас [[Кендалл Дженнер]] фотограф Ник Саглембени жасаған фотосессияда түсірілді. Сол фотосессияда түсірілген [[Фото|фотолар]] үшін үлкен жанжалдар орналды. Бірақ бұл фотосессия қажет болды, содан кейін Кендаллға көптеген ұсыныстар түсті. 2011 жылы Кендалл "Miss Vogue" мұқабасын безендірген екінші модель болды. Дженнер «Nordstrom» журналында модель болып, онда Рассел Джеймс оның фотографы болды. Кендалл мен оның сіңлісі сонымен қатар сән дизайнерлері және АҚШ-та сатылатын PacSun жастар лейбліне арналған Kendall & Kylie бар. Киімнен кейін әпкелер аксессуарлар мен [[аяқ киім]] бөліміне салтанатты сапарды бастады: олар Стив Мадденнің еншілес кәсіпорны Madden Girl үшін сөмкелер мен аяқ киімдер жасады. Сол 2011 жылы апалы-сіңлілі [[Кендалл Дженнер|Кендалл]] мен [[Кайли Дженнер]] «Seventeen» журналының [[Елші|елшісі]] болды, басылым жас модельдерді жұлдыз стилінің иконалары деп атады. Harper's Bazaar кейінірек Кендаллды жаңадан пайда болып келе жатқан "Social Media Modeling" [[сән]] қозғалысының жарқын өкілі деп атады, ал Vogue оны Instagirl дәуірінің жұлдызы деп атады. Подиумда бірінші рет Кендалл Sherri Hill брендінің бітіруші [[Көйлек|көйлектер]] коллекциясын ұсынып шықты. 2014 жылдың көктемінде жас жұлдыз өзінің сән апталығында дебют жасады. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] ол Марк Джейкобстың жаңа коллекциясын көрсетті, [[Лондон|Лондонда]] оны Джайлз Дикон шоуына таңдады, ал [[Париж|Парижде]] жас жұлдыз Givenchy және [[Chanel]] брендтерін ұсынды. Бірақ ең күтпеген бұрылыс - 2014 жылдың маусымында жарық көрген апалы-сіңлілі Дженнердің сценарийі бойынша жазылған «Rebels: City of Indra» фантастикалық романы. Онда екі қыздың өмірі өте күшті болған. [[Әпке|Әпкелер]] бұл «қызықты қараңғы оқиға» деп санайды, тіпті мұнда олар уақыт интонациясын - [[феминизм|феминизмді]] [[болашақ]] үшін алаңдап, дұрыс ұстады. 2014 жылдың шілде айында [[Карл Лагерфельд]] Дженнерді жаңа [[Chanel]] топтамасының бет-бейнесі болуға шақырды. Осы жылдың қараша айында Кендалл Estee Lauder косметикалық брендінің бет-бейнесі ретінде таңдалды. 2014 жылы Кендалл бірден үш модельдік агенттіктермен жаңа келісімшарттарға қол қойды: The Society Manangement, Elite Paris және Elite London. 2014-2015 маусымда Кендалл әлемдік подиумдарда [[Chanel]], Dolce & Gabbana, Vera Wang, Donna Karan, Michael Kors, Diane Von Furstenberg, Tommy Hilfiger, Marc Jacobs, Fendi, Ports 1961, Oscar de la Renta, Bottega Veneta, Pucci, Sonia Rykiel и Balmain. Кендалл сонымен қатар жарнама науқанына қатысып, Ривардо Тисчидің Givenchy Gang деп атайтын тобы - Givenchy қыздарының бірі болды. Models.com беделді порталы Кендалл Дженнерді 2014 жылдың 50 үздік моделіне қосты. 2014 жылдың сәуірінде ''People'' журналы Кендал Дженнерді әлемдегі ең әдемі 50 адамның қатарына, ал Кендалл ''Google''-да 2014 жылы іздеу саны бойынша әлемдегі екінші модель деп атады. ''Times'' апалы-сіңлілерді 2014 жылдың ең ықпалды 30 жасөспірімдерінің қатарына қосқан. Бұл тізімде қыздар келесі 2015 жылы да пайда болды. Кендалл өзінің күзгі-қысқы 2015/2016 Haute Couture шоуын 2015 жылдың көктемінде Париждегі Жоғарғы Кутюр апталығында жапты. Осы жылы Кендаллдың тағы бір жетістіктеріне H&M X Balmain-де жұмыс істеу кіреді: ол жылдың ең көп күткен ынтымақтастығының тұлғасы. Дженнер Forbes рейтингінде әлемдегі ең көп жалақы төленетін модельдер рейтингінде 16-шы орынға орналасты, жылына шамамен 4 млн доллар. 2015 жылдың 10 қарашасында Кендалл Джиджи Хадидпен бірге Нью-Йорктегі Victoria's Secret Anniversary Show-да дебют жасады. «Бұл әлемдегі туған күніне арналған ең күшті сыйлық! Менің өмір бойғы арманым орындалды. Мен @victoriassecret подиумындамын. Иә! Ал менің жан досым қасымда болады», - деп жазды сол кезде Дженнер өзінің Instagram парақшасында. Дебют сәтті өтті, келесі 2016 жылы достар жыл сайын Victoria’s Secret [[сән]] шоуын ашты, бұл жолы [[сән]] астанасы [[Париж|Парижде]]. Сол 2016 жылы Кендалл Дженнер Models.com беделді порталының жыл моделі (оқырмандардың таңдауы) атанды. 2017 жылдың қыркүйегінде Кендалл күнделікті алдыңғы қатарда онжылдықтың сән белгісі деп аталды. Қарашада оны Forbes журналы 2002 жылдан бастап соңғы 15 жыл ішінде тізімнің басында тұрған Жизель Бундхенді жеңіп, әлемдегі ең көп ақы төленген модель деп атады. Кендаллдың табысы 22 миллион долларды құрады. == Фильмографиясы == {| class="wikitable" !Жыл !Түпнұсқа атауы !Эпизод |- |2007- |Keeping up with  Kardashians |Series regular (157 episodes) |- |2008 |E! True Hollywood Story |Documentary |- |2009 |Kourtney and Khloé Take Miami |TV series |- |2011 |Kourtney and Kim Take New York |2 episodes |- |2011 |Khloé & Lamar |Episode: «Unbreakable» |- |2012 |America’s Next Top Model Cycle 18 |Episode: «Kris Jenner» |- |2014 |Ridiculousness |Episode: «Kendall and Kylie Jenner» |- |2014 |Much Music Video Awards |Co-host (with Kylie Jenner) |- |2015 |2015 Billboard Music Awards |Co-host (with Kylie Jenner) |- |2015 |Taylor Swift: The 1989 World Tour Concert film |Filmed at Hyde Park, London |- |2015 |I Am Cait |Documentary |- |2015 |Victoria’s Secret Fashion Show 2015 |Fashion show |- |2016 |2016 MTV Movie Awards |Co-host (with Gigi Hadid) |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.kinopoisk.ru/name/2784316/ Кендалл Дженнер] [[КиноПоиск]] дерекқорында * [https://www.youtube.com/channel/UCnQnYo2NI4ozagGFCcsj9DQ YouTube] арнасы * [https://m.facebook.com/KendallJenner Facebook] * [https://instagram.com/kendalljenner/ Instagram] * [https://twitter.com/KendallJenner?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwgr%5Eauthor Twitter] [[Санат:АҚШ модельдері]] [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] 5lu7yzg94glgx0wvzsbc4djk42zdlev 3629618 3629591 2026-07-14T04:27:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3502534 wikitext text/x-wiki {{Фотомодель |есімі = Кендалл Дженнер |шынайы есімі = {{lang-en|Kendall Jenner}} |сурет = Kendall jumper 2017.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Кендалл Дженнер 2017 |туған кездегі есімі = Кендалл Никол Дженнер |лақап аты = Кени, Кендо<ref>https://www.youtube.com/user/wmagazinedotcom</ref> |туған күні = 03.11.1995 |туған жері = [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = 2007—қ.у |жұбайы = |бойы = 179 см<ref name="fashionmodeldirectory.com">http://www.fashionmodeldirectory.com/models/kendall_jenner/</ref> |салмағы = 54-55 кг<ref name="fashionmodeldirectory.com">http://www.fashionmodeldirectory.com/models/kendall_jenner/</ref> |кеудесі = 81 см<ref name="FMD">{{cite web|url=http://www.fashionmodeldirectory.com/models/kendall_jenner/|title=Кендалл Дженнер: FashionModelDirectory.com|accessdate=08.11.2015|lang=en}}</ref> |белі = 61 см<ref name="FMD"/> |бөксесі = 87 см<ref name="FMD"/> |шашы = қоңыр<ref name="thesocietymanagement.com">http://www.thesocietymanagement.com/details/women/101-kendall-.app</ref> |көзі = қоңыр <ref name="thesocietymanagement.com">http://www.thesocietymanagement.com/details/women/101-kendall-.app</ref> |киім өлшемі = 34<ref name="FMD"/> |аяқ киім өлшемі = 39<ref name="FMD"/> |агенттігі = [[Chanel]]<br>[[The Society Management]] (Нью Йорк)<br>[[Elite Model Management]] (Париж, Милан, Лондон) |imdb_id = 2832525 |сайты = [http://www.kendallj.com/ Кендалл Дженнер] |ортаққор = Kendall Jenner }} '''Кендалл Никол Дженнер''' ({{lang-en|Kendall Nicole Jenner}}; 3 қараша 1995 ж. д.к.) — американдық модель, «Кардашьян отбасы» телешоуының қатысушысы. == Өмірбаяны == Кендалл Дженнер [[1995 жыл]]ы [[3 қараша]]да [[Калифорния]]да, [[Лос-Анджелес ]]қаласында дүниеге келді. Ол Брюс Дженнер мен бизнесвумен Крис Дженнердің тұңғыш қызы. Кендаллдің [[Кайли Дженнер|Кайли]] деген әпкесі бар. Бір анадан туған Кортни, Ким, Хлои атты әпкелері және Роб деген ағасы бар. Әкесі жағынан қандас ағалары - Бартон Дженнер, Брендон Дженнер, реалити-шоу жұлдызы Броуди Дженнер және қандас әпкесі Кайли Дженнер. Кендалл және оның әпкесі [[Кайли Дженнер|Кайли]] туралы алғаш рет ''Paper'' журналы 2010 жылы ''Beautiful People'' мақаласында жазған болатын. 2012 жылдың күзіне дейін Кендалл Калабасастағы (Калифорния) жеке меншік мектепте оқыды. 2012 жылдан бастап Кендалл және оның [[Әпке|әпкесі]] [[Кайли Дженнер|Кайли]] екеуі өздерінің мансаптарының кесірінен уақыт жетіспеуі себебінен үйден оқуға көшті. 2013 жылы 8 ақпанда ''PacSun'' компаниясы [[Кайли Дженнер|Кайли]] мен Кендалл Дженнер жасап шығарған "Kendall & Kylie" атты киімдер линиясы шығаратыны белгілі болды. 2014 жылы мамыр айының аяғында [[Кайли Дженнер|Кайли]] мен әпкесінің «Rebels: City of Indra: The Story of Lex and Livia» деген кітабы шықты. Кендалл ''The Society Manangement'' атты басқа агенттікпен келісім шартқа отырды. Сондай-ақ ол екінші рет [[Chanel]] көрсетілімінде шықты. Кендалл тек қана The Society Manangement-пен ғана емес, ''Elite Paris'' және ''Elite London'' деген агенттіктермен де жұмыс жасайды. == Балалық шағы == Оған жұлдыздар отбасында дүниеге келу бақыты бұйырды. Кендаллдың отбасындағы қалған балалардан ең басты ерекшелігі - бойының ұзын бола тұра салмағының аз болуы еді және де осы фактор оның модель болуды таңдауына себепкер болды. Кайли мен Кендалл бір мектепте оқыды және мектептің қолдау тобының құрамында болған. == Модельдік мансабы == Кендалл жоғары моданы 13 жасында баурап алды.2010 жылы «Wilhelmina Models» жасөспірім агенттікпен келісім орнатты. "Forever 21" сияқты жастардың танымал басылымдарында пайда бола бастады. Бұл оның модельдік мансабына серпіліс болды. Сол 2010 жылы ол "OK!" және "TeenProm" журналдарында көрінді. Ол және оның әпкесі [[Кайли Дженнер|Кайли]] бірінші рет «Pаper» журналында «Beautiful People» мақаласында жазылды. Содан соң, 2012 жылға дейін ол Teen Vogue, Seventeen, Looks, Raine, GenLux, Flavour Magazine, GoGirl және Miss Vogue Australia сияқты журналдардың мұқабаларында пайда болды. Бұрын қыз "KUWTK" отбасылық шоуына фотосессиялар өткізіп, үлкен әпкесі Киммен бірлескен фотосессияларда болған. Солай ол өзіне көбірек назар аудара бастады. Мансабы биікке көтеріле бастады. 2010 жылдың соңында жас [[Кендалл Дженнер]] фотограф Ник Саглембени жасаған фотосессияда түсірілді. Сол фотосессияда түсірілген [[Фото|фотолар]] үшін үлкен жанжалдар орналды. Бірақ бұл фотосессия қажет болды, содан кейін Кендаллға көптеген ұсыныстар түсті. 2011 жылы Кендалл "Miss Vogue" мұқабасын безендірген екінші модель болды. Дженнер «Nordstrom» журналында модель болып, онда Рассел Джеймс оның фотографы болды. Кендалл мен оның сіңлісі сонымен қатар сән дизайнерлері және АҚШ-та сатылатын PacSun жастар лейбліне арналған Kendall & Kylie бар. Киімнен кейін әпкелер аксессуарлар мен аяқ киім бөліміне салтанатты сапарды бастады: олар Стив Мадденнің еншілес кәсіпорны Madden Girl үшін сөмкелер мен аяқ киімдер жасады. Сол 2011 жылы апалы-сіңлілі [[Кендалл Дженнер|Кендалл]] мен [[Кайли Дженнер]] «Seventeen» журналының [[Елші|елшісі]] болды, басылым жас модельдерді жұлдыз стилінің иконалары деп атады. Harper's Bazaar кейінірек Кендаллды жаңадан пайда болып келе жатқан "Social Media Modeling" [[сән]] қозғалысының жарқын өкілі деп атады, ал Vogue оны Instagirl дәуірінің жұлдызы деп атады. Подиумда бірінші рет Кендалл Sherri Hill брендінің бітіруші [[Көйлек|көйлектер]] коллекциясын ұсынып шықты. 2014 жылдың көктемінде жас жұлдыз өзінің сән апталығында дебют жасады. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] ол Марк Джейкобстың жаңа коллекциясын көрсетті, [[Лондон|Лондонда]] оны Джайлз Дикон шоуына таңдады, ал [[Париж|Парижде]] жас жұлдыз Givenchy және [[Chanel]] брендтерін ұсынды. Бірақ ең күтпеген бұрылыс - 2014 жылдың маусымында жарық көрген апалы-сіңлілі Дженнердің сценарийі бойынша жазылған «Rebels: City of Indra» фантастикалық романы. Онда екі қыздың өмірі өте күшті болған. [[Әпке|Әпкелер]] бұл «қызықты қараңғы оқиға» деп санайды, тіпті мұнда олар уақыт интонациясын - [[феминизм|феминизмді]] [[болашақ]] үшін алаңдап, дұрыс ұстады. 2014 жылдың шілде айында Карл Лагерфельд Дженнерді жаңа [[Chanel]] топтамасының бет-бейнесі болуға шақырды. Осы жылдың қараша айында Кендалл Estee Lauder косметикалық брендінің бет-бейнесі ретінде таңдалды. 2014 жылы Кендалл бірден үш модельдік агенттіктермен жаңа келісімшарттарға қол қойды: The Society Manangement, Elite Paris және Elite London. 2014-2015 маусымда Кендалл әлемдік подиумдарда [[Chanel]], Dolce & Gabbana, Vera Wang, Donna Karan, Michael Kors, Diane Von Furstenberg, Tommy Hilfiger, Marc Jacobs, Fendi, Ports 1961, Oscar de la Renta, Bottega Veneta, Pucci, Sonia Rykiel и Balmain. Кендалл сонымен қатар жарнама науқанына қатысып, Ривардо Тисчидің Givenchy Gang деп атайтын тобы - Givenchy қыздарының бірі болды. Models.com беделді порталы Кендалл Дженнерді 2014 жылдың 50 үздік моделіне қосты. 2014 жылдың сәуірінде ''People'' журналы Кендал Дженнерді әлемдегі ең әдемі 50 адамның қатарына, ал Кендалл ''Google''-да 2014 жылы іздеу саны бойынша әлемдегі екінші модель деп атады. ''Times'' апалы-сіңлілерді 2014 жылдың ең ықпалды 30 жасөспірімдерінің қатарына қосқан. Бұл тізімде қыздар келесі 2015 жылы да пайда болды. Кендалл өзінің күзгі-қысқы 2015/2016 Haute Couture шоуын 2015 жылдың көктемінде Париждегі Жоғарғы Кутюр апталығында жапты. Осы жылы Кендаллдың тағы бір жетістіктеріне H&M X Balmain-де жұмыс істеу кіреді: ол жылдың ең көп күткен ынтымақтастығының тұлғасы. Дженнер Forbes рейтингінде әлемдегі ең көп жалақы төленетін модельдер рейтингінде 16-шы орынға орналасты, жылына шамамен 4 млн доллар. 2015 жылдың 10 қарашасында Кендалл Джиджи Хадидпен бірге Нью-Йорктегі Victoria's Secret Anniversary Show-да дебют жасады. «Бұл әлемдегі туған күніне арналған ең күшті сыйлық! Менің өмір бойғы арманым орындалды. Мен @victoriassecret подиумындамын. Иә! Ал менің жан досым қасымда болады», - деп жазды сол кезде Дженнер өзінің Instagram парақшасында. Дебют сәтті өтті, келесі 2016 жылы достар жыл сайын Victoria’s Secret [[сән]] шоуын ашты, бұл жолы [[сән]] астанасы [[Париж|Парижде]]. Сол 2016 жылы Кендалл Дженнер Models.com беделді порталының жыл моделі (оқырмандардың таңдауы) атанды. 2017 жылдың қыркүйегінде Кендалл күнделікті алдыңғы қатарда онжылдықтың сән белгісі деп аталды. Қарашада оны Forbes журналы 2002 жылдан бастап соңғы 15 жыл ішінде тізімнің басында тұрған Жизель Бундхенді жеңіп, әлемдегі ең көп ақы төленген модель деп атады. Кендаллдың табысы 22 миллион долларды құрады. == Фильмографиясы == {| class="wikitable" !Жыл !Түпнұсқа атауы !Эпизод |- |2007- |Keeping up with  Kardashians |Series regular (157 episodes) |- |2008 |E! True Hollywood Story |Documentary |- |2009 |Kourtney and Khloé Take Miami |TV series |- |2011 |Kourtney and Kim Take New York |2 episodes |- |2011 |Khloé & Lamar |Episode: «Unbreakable» |- |2012 |America’s Next Top Model Cycle 18 |Episode: «Kris Jenner» |- |2014 |Ridiculousness |Episode: «Kendall and Kylie Jenner» |- |2014 |Much Music Video Awards |Co-host (with Kylie Jenner) |- |2015 |2015 Billboard Music Awards |Co-host (with Kylie Jenner) |- |2015 |Taylor Swift: The 1989 World Tour Concert film |Filmed at Hyde Park, London |- |2015 |I Am Cait |Documentary |- |2015 |Victoria’s Secret Fashion Show 2015 |Fashion show |- |2016 |2016 MTV Movie Awards |Co-host (with Gigi Hadid) |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.kinopoisk.ru/name/2784316/ Кендалл Дженнер] [[КиноПоиск]] дерекқорында * [https://www.youtube.com/channel/UCnQnYo2NI4ozagGFCcsj9DQ YouTube] арнасы * [https://m.facebook.com/KendallJenner Facebook] * [https://instagram.com/kendalljenner/ Instagram] * [https://twitter.com/KendallJenner?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwgr%5Eauthor Twitter] [[Санат:АҚШ модельдері]] [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] hnvbxmh33baa3ht8iqyly1jc98ksk5i 4 554792 3629532 3626888 2026-07-13T16:10:36Z MediaWiki message delivery 28897 /* Tech News: 2026-29 */ жаңа бөлім 3629532 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|2014 жылғы техникалық жаңалықтар|2015 жылғы техникалық жаңалықтар|2016 жылғы техникалық жаңалықтар|2017 жылғы техникалық жаңалықтар|2018 жылғы техникалық жаңалықтар|2019 жылғы техникалық жаңалықтар|2020 жылғы техникалық жаңалықтар|2021 жылғы техникалық жаңалықтар|2022 жылғы техникалық жаңалықтар|2023 жылғы техникалық жаңалықтар|2024 жылғы техникалық жаңалықтар|2025 жылғы техникалық жаңалықтар|2026 жылғы техникалық жаңалықтар}} {{Жинақталған мазмұн|20|400}} == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:32, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:29, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:16, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:43, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:29, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:16, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:03, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:51, 2026 ж. наурыздың 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:52, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:35, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:50, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:25, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:18, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:18, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:59, 2026 ж. сәуірдің 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:05, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:42, 2026 ж. мамырдың 5 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:20, 2026 ж. мамырдың 12 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:21, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:51, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:08, 2026 ж. маусымның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:29, 2026 ж. маусымның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:48, 2026 ж. маусымның 15 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:04, 2026 ж. маусымның 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:47, 2026 ж. маусымның 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:56, 2026 ж. шілденің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:10, 2026 ж. шілденің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> macmg8jgs23rk3bwsrl7u564rt1ej7w 0 557891 3629597 3573243 2026-07-14T04:16:09Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629597 wikitext text/x-wiki '''Қидан патшалығы''' немесе '''Қидан мемлекеті''' (қытайша: 契丹 (цидань)), кейде '''Ляо империясы'''— [[907 жыл]]дан [[1125 жыл]]ға дейін болған, қазіргі [[Ішкі Моңғолия]], [[Моңғолия]] және [[Маньчжурия]]ны мекендеген ежелгі көшпелі [[моңғолдар]] тайпалар мемлекеті.<ref>[http://www.synologia.ru/a/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 "Политика киданей в Центральной Азии" Дробышев Ю.И]</ref> == Қидандардың Орта Азияға келуі == XII [[ғасыр]]дың 30-шы жылдарының соңында Орталық Азияда [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] аумағына қидандар (Отан тарихында [[қарақытайлар]] деп аталатын) келіп қоныстана бастады.Олар X ғасырда Оңтүстік Моңғолия мен Солтүстік Маньчжурия аумағында көшпелі Ляо мемлекетін құрған еді. [[Сурет:ORvYdKRsH-4.jpg|нобай|Қидандар]] 1125 жылы қидандардың империясы чжурчжендер соққысынан талқандалып, солтүстікке қарай ығысты. Қидандардың шығу тегі туралы ғылымда қарама-қайшы пікірлер көп кездеседі. Кейбір зерттеушілер оларды қазіргі моңғолдармен түбі бір туыстас десе, енді бір ғалымдар шүршіттердің бір тармағы немесе тұңғұс-маньчжур тайпаларының араласуынан шыққан деген болжам жасайды. Қарақытайлардың этникалық тарихы да талас туғызады. Дегенмен, бұл империяда батыс-түрік тайпаларынан құралған қидандар басымдық танытты. Қидандардың басым көпшілігі малшылар мен аңшылар еді. Олардың ішінде отырықшы және қала тұрғындары да болды. Қидандарға жер өңдеу, бау-бақша өсіру, қолөнер, сауда жат емес-ті. Оңтүстік Моңғолиядағы кішігірім қалаларда олар отырықшы өмір кешті. Осы қалалардың орнынан қазба жұмыстары кезінде ірі храмдар мен сарайлар аршылып алынды. 1125 жылы [[шүршіт]]терден жеңілген қидандардың бір бөлігі Елюй Дашының басшылығымен батысқа қарай жылжиды. Ол Ляо мемлекетіне тәуелді болған қидан, ұйғыр, керейт, меркіт және т.б тайпаларды өзіне қосып алады. Елюй Дашы қырғыздың [[Енисей]] жері арқылы өтіп, Оңтүстік Алтай арқылы [[Шығыс Түркістан]] мен Жетісу жеріне келеді. Қидандардың бір бөлігінің 1125 жылы Синьцзяньнің батыс өлкелерін басып алу әрекеті іске аспай қалады. Шу мен Талас алқабына келген Елюй Дашы бастаған қидандардың жорықтары сәтті болады. Бұл аймақтың орталығы қарахандық Арслан ханның әкімшілігі орналасқан [[Баласағұн]] қаласы еді. Елюй Дашы Алып Арсланның бір кездерде өзінен көмек сұрағанын пайдаланып, Жетісудің біраз аймағын, Баласағұнды басып алады да, жоғарғы билеуші «гурхан» атағын иеленеді. Түркістандағы қарахандықтар иелігіндегі көшпенділер осы қидан ордасына қосылған. Кейінірек бұл орда мұсылман деректерінде қарақытайлар немесе жай қытайлар деген атпен белгілі болған. 1137 жылы Елюй Дашы [[Қашқар]] мен Қоданды жаулап алған соң, Мауереннахрға жорыққа аттанады. Хожант маңында Махмұд ибн Мұхаммед Арслан ханның әскерімен шешуші шайқасқа шығады. Қарахандықтардың әскерлері талқандалып, қалған бөлігі Самарқандқа қашып кетеді. Қарақытайлардың Хожанттағы жеңісі Мауереннахрдағы жағдайды күрт өзгертті. Осыған орай Самарқанд билеушісіне тәуелді қарахандар мен қарлұқтар көсемдерінің арасында қиын жағдай қалыптасты. [[Қарлұқтар]] бұған дейін қарахандардың ешбір тайпасымен соғыспаған еді, тіпті олар Қарахан Мұхаммед ибн Сүлейменге әскери қызмет еткен болатын. Қарахан мемлекетіндегі қарлұқтардың бас көтеруі селжұқ сұлтаны Санжардың Мауереннахрға жорық жасауына себеп болды. Қарахандар Санжардан Қарақытайларға қарсы соғысу үшін көмек сұрап, ал қарлұқтарды Санжардың көмегімен Самарқандқа дейін қуып тастайды. 1141 жылы селжұқтардың сұлтаны Санжар әскерімен Әмудариядан өтіп, Самарқандқа жақындайды. Ортағасырлық деректерді екі жақтың әскер саны жөнінде әр түрлі мәлімет келтірілген. [[Мұсылман]] және қытай деректері бойынша, Елюй Дашы 100 мың, кейбір деректерде 700 мың әскер жинаған дейді. Ал Санжарды 100 мың, кейбір деректерді 70 мың әскері болған. Катван қырғыны 1141 жылы 9 қыркүйекте болып, шайқасқа кірісімен-ақ, Санжар біраз әскерінен айырылды. Гурхан жау әскерін қорғау үшін өз әскерін үлкен үш бөлікке бөлді. Санжар әскерімен қоян-қолтық араласқан Гурхан әскерлері оларды қоршаған кезде қыспақта қалған селжұқтар шегіне бастады. Олар Дарго аймағындағы өзеннен өтпекші болғанда көбі сонда қырылды. Қарақытайлармен табанды күрескен Санжар әскерінің сол қанаты ғана еді. Санжар 300 атты әскерімен қоршауда қалып, әрең қашып құтылады. Елюй Дашының қолбасылары мен әскерлері селжұқтардың көп бөлігін тұтқынға түсіреді. Оның ішінде Санжардың белгілі қолбасшылары мен әйелі де бар-тұғын. Деректер бойынша, Катван даласында адам өліктері тау болып үйілген. Өлген адамдардың саны туралы әр түрлі деректер бар: 30 мың, 70 мың немесе 100 мың жауынгер қаза болды деп жазылған. Шайқас болған маңда Гурхан 3 ай тұрақтап, кейін қарақытай әскерлері [[Бұхара]] мен [[Самарқанд]] ортасындағы Кермен қаласына келеді. Осы жерде жаңа мемлекет - Си Ляо құрылады<ref>Ұлы Дала мемлекеттері.-Алматы: «Аруна» баспасы, 216 бет</ref>.. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Корё]] [[Санат:Манджурия тарихы]] [[Санат:Моңғол халықтары]] [[Санат:Моңғолия халықтары]] [[Санат:Қытай халықтары]] [[Санат:Шығыс Азиядағы жойылған халықтар]] [[Санат:Қидандар]] [[Санат:Моңғолдар]] rmwe3qbrj8sw9961cr7g1sa8lih90q7 3629612 3629597 2026-07-14T04:26:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3573243 wikitext text/x-wiki '''Қидан патшалығы''' немесе '''Қидан мемлекеті''' (қытайша: 契丹 (цидань)), кейде '''Ляо империясы'''— [[907 жыл]]дан [[1125 жыл]]ға дейін болған, қазіргі [[Ішкі Моңғолия]], [[Моңғолия]] және [[Маньчжурия]]ны мекендеген ежелгі көшпелі [[моңғолдар]] тайпалар мемлекеті.<ref>[http://www.synologia.ru/a/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8 "Политика киданей в Центральной Азии" Дробышев Ю.И]</ref> == Қидандардың Орта Азияға келуі == XII [[ғасыр]]дың 30-шы жылдарының соңында Орталық Азияда [[Қазақстан]] мен Орта Азия аумағына қидандар (Отан тарихында [[қарақытайлар]] деп аталатын) келіп қоныстана бастады.Олар X ғасырда Оңтүстік Моңғолия мен Солтүстік Маньчжурия аумағында көшпелі Ляо мемлекетін құрған еді. [[Сурет:ORvYdKRsH-4.jpg|нобай|Қидандар]] 1125 жылы қидандардың империясы чжурчжендер соққысынан талқандалып, солтүстікке қарай ығысты. Қидандардың шығу тегі туралы ғылымда қарама-қайшы пікірлер көп кездеседі. Кейбір зерттеушілер оларды қазіргі моңғолдармен түбі бір туыстас десе, енді бір ғалымдар шүршіттердің бір тармағы немесе тұңғұс-маньчжур тайпаларының араласуынан шыққан деген болжам жасайды. Қарақытайлардың этникалық тарихы да талас туғызады. Дегенмен, бұл империяда батыс-түрік тайпаларынан құралған қидандар басымдық танытты. Қидандардың басым көпшілігі малшылар мен аңшылар еді. Олардың ішінде отырықшы және қала тұрғындары да болды. Қидандарға жер өңдеу, бау-бақша өсіру, қолөнер, сауда жат емес-ті. Оңтүстік Моңғолиядағы кішігірім қалаларда олар отырықшы өмір кешті. Осы қалалардың орнынан қазба жұмыстары кезінде ірі храмдар мен сарайлар аршылып алынды. 1125 жылы [[шүршіт]]терден жеңілген қидандардың бір бөлігі Елюй Дашының басшылығымен батысқа қарай жылжиды. Ол Ляо мемлекетіне тәуелді болған қидан, ұйғыр, керейт, меркіт және т.б тайпаларды өзіне қосып алады. Елюй Дашы қырғыздың Енисей жері арқылы өтіп, Оңтүстік Алтай арқылы [[Шығыс Түркістан]] мен Жетісу жеріне келеді. Қидандардың бір бөлігінің 1125 жылы Синьцзяньнің батыс өлкелерін басып алу әрекеті іске аспай қалады. Шу мен Талас алқабына келген Елюй Дашы бастаған қидандардың жорықтары сәтті болады. Бұл аймақтың орталығы қарахандық Арслан ханның әкімшілігі орналасқан Баласағұн қаласы еді. Елюй Дашы Алып Арсланның бір кездерде өзінен көмек сұрағанын пайдаланып, Жетісудің біраз аймағын, Баласағұнды басып алады да, жоғарғы билеуші «гурхан» атағын иеленеді. Түркістандағы қарахандықтар иелігіндегі көшпенділер осы қидан ордасына қосылған. Кейінірек бұл орда мұсылман деректерінде қарақытайлар немесе жай қытайлар деген атпен белгілі болған. 1137 жылы Елюй Дашы [[Қашқар]] мен Қоданды жаулап алған соң, Мауереннахрға жорыққа аттанады. Хожант маңында Махмұд ибн Мұхаммед Арслан ханның әскерімен шешуші шайқасқа шығады. Қарахандықтардың әскерлері талқандалып, қалған бөлігі Самарқандқа қашып кетеді. Қарақытайлардың Хожанттағы жеңісі Мауереннахрдағы жағдайды күрт өзгертті. Осыған орай Самарқанд билеушісіне тәуелді қарахандар мен қарлұқтар көсемдерінің арасында қиын жағдай қалыптасты. [[Қарлұқтар]] бұған дейін қарахандардың ешбір тайпасымен соғыспаған еді, тіпті олар Қарахан Мұхаммед ибн Сүлейменге әскери қызмет еткен болатын. Қарахан мемлекетіндегі қарлұқтардың бас көтеруі селжұқ сұлтаны Санжардың Мауереннахрға жорық жасауына себеп болды. Қарахандар Санжардан Қарақытайларға қарсы соғысу үшін көмек сұрап, ал қарлұқтарды Санжардың көмегімен Самарқандқа дейін қуып тастайды. 1141 жылы селжұқтардың сұлтаны Санжар әскерімен Әмудариядан өтіп, Самарқандқа жақындайды. Ортағасырлық деректерді екі жақтың әскер саны жөнінде әр түрлі мәлімет келтірілген. [[Мұсылман]] және қытай деректері бойынша, Елюй Дашы 100 мың, кейбір деректерде 700 мың әскер жинаған дейді. Ал Санжарды 100 мың, кейбір деректерді 70 мың әскері болған. Катван қырғыны 1141 жылы 9 қыркүйекте болып, шайқасқа кірісімен-ақ, Санжар біраз әскерінен айырылды. Гурхан жау әскерін қорғау үшін өз әскерін үлкен үш бөлікке бөлді. Санжар әскерімен қоян-қолтық араласқан Гурхан әскерлері оларды қоршаған кезде қыспақта қалған селжұқтар шегіне бастады. Олар Дарго аймағындағы өзеннен өтпекші болғанда көбі сонда қырылды. Қарақытайлармен табанды күрескен Санжар әскерінің сол қанаты ғана еді. Санжар 300 атты әскерімен қоршауда қалып, әрең қашып құтылады. Елюй Дашының қолбасылары мен әскерлері селжұқтардың көп бөлігін тұтқынға түсіреді. Оның ішінде Санжардың белгілі қолбасшылары мен әйелі де бар-тұғын. Деректер бойынша, Катван даласында адам өліктері тау болып үйілген. Өлген адамдардың саны туралы әр түрлі деректер бар: 30 мың, 70 мың немесе 100 мың жауынгер қаза болды деп жазылған. Шайқас болған маңда Гурхан 3 ай тұрақтап, кейін қарақытай әскерлері [[Бұхара]] мен [[Самарқанд]] ортасындағы Кермен қаласына келеді. Осы жерде жаңа мемлекет - Си Ляо құрылады<ref>Ұлы Дала мемлекеттері.-Алматы: «Аруна» баспасы, 216 бет</ref>.. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер]] [[Санат:Корё]] [[Санат:Манджурия тарихы]] [[Санат:Моңғол халықтары]] [[Санат:Моңғолия халықтары]] [[Санат:Қытай халықтары]] [[Санат:Шығыс Азиядағы жойылған халықтар]] [[Санат:Қидандар]] [[Санат:Моңғолдар]] akc634bmylz0rrxku3qcbnpx31x9y36 0 568302 3629834 3479657 2026-07-14T11:37:24Z Makenzis 71333 /* Жетістіктері */ 3629834 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} Аль-Айн |логотипі = |толық атауы = ''نادي العين الرياضي الثقافي'' |лақап аты = ''Al-Zaeem (Босс)'' |құрылған = 1968 |стадионы = [[Хазза бин Зайед]] |сыйымдылығы = 25 500 |Президенті = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Мухаммад бен Зайд аль-Нахайян]] |жаттықтырушы = {{Мемлекет туы|Хорватия|жоқ}} [[Златко Далич]] |капитаны = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Хелаль Саид]] |жарыс = [[Футболдан БАӘ чемпионаты]] |рейтингі = |маусым = 2024/25 |орын = 5-орын |сайты = [http://www.alainfc.ae/ar/] | pattern_la1=_borderonwhite | pattern_b1=_alain1011a | pattern_sh1= | pattern_ra1=_borderonwhite | leftarm1=660099 | body1=660099 | rightarm1=660099 | shorts1=FFFFFF | socks1=FFFFFF | pattern_la2=_whiteborder | pattern_b2=_alain1011h | pattern_sh2= | pattern_ra2=_whiteborder | leftarm2=8800FF | body2=8800FF | rightarm2=8800FF | shorts2=8800FF | socks2=8800FF | pattern_la3=_whiteborder | pattern_b3=_alain1011t | pattern_sh3= | pattern_ra3=_whiteborder | leftarm3=DDAA33 | body3=DDAA33 | rightarm3=DDAA33 | shorts3=DDAA33 | socks3=DDAA33 }} '''"Аль-Айн"''' ({{Lang-ar|نادي العين}}نادي العين; оқылуы: Нади Аль-Айн) — аттас қалаладан шыққан [[Біріккен Араб Әмірліктері|әмірлік]] кәсіби футбол клубы . [[1968 жыл|1968 жылы]] құрылған. Үй кездесулерін екі алаңнын бірінде өткізеді: "Шейх Халифа Интернешнл Стэдиум" немесе "Тахнун Бин Мохамед Стэдиум". Қазіргі уақытта БАӘ футбол лигасында (БАӘ-нің жалғыз кәсіби лигасы) ойын көрсетеді. == Жетістіктері == * '''БАӘ Чемпионы''' (15): 1976/77, 1980/81, 1983/84, 1992/93, 1997/98, 1999/00, 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2017/18, 2021/22, 2025/26 * '''БАӘ''' '''Кубогының иегері '''(5): 1999, 2001, 2005, 2006, 2009 * '''Парсы шығанағы Клубтық чемпиондар кубогының иегері''' (1): 2001 * '''Азия чемпиондары Кубогының жеңімпазы''' (1): 2003 * '''БАӘ-нің Суперкубогының иегері''' (3): 1995, 2003, 2009 == Атақты ойыншылары == {| |valign="top"| * {{Мемлекет туы|Аустралия|жоқ}} [[Алекс Броск]] * {{Мемлекет туы|Аргентина|жоқ}} [[Серхио Берти]] * {{Мемлекет туы|Аргентина|жоқ}} [[Хосе Санд]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Андре Диас]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} Додо * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Мишел Бастос]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Тите]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Эдилсон]] * {{Мемлекет туы|Гана|жоқ}} [[Асамоа Гьян]] * {{Мемлекет туы|Гана|жоқ}} [[Абеди Пеле]] * {{Мемлекет туы|Гана|жоқ}} [[Абдул Разак]] * {{Мемлекет туы|Мысыр|жоқ}} [[Хоссам Хассан]] * {{Мемлекет туы|Ирак|жоқ}} [[Нашат Акрам]] * {{Мемлекет туы|Ирак|жоқ}} [[Хавар Мулла Мохаммед]] * {{Мемлекет туы|Иран|жоқ}} [[Фархад Маджиди]] * {{Мемлекет туы|Конго Демократиялық Республикасы|жоқ}} [[Жирес Кембо-Экоко]] * {{Мемлекет туы|Камерун|жоқ}} [[Николас Алнуджи]] |valign="top"| * {{Мемлекет туы|Колумбия|жоқ}} [[Маурисио Молина]] * {{Flagicon|Кот-д'Ивуар|жоқ}} [[Абдул Кадер Кейта]] * {{Flagicon|Кот-д'Ивуар|жоқ}} [[Бубакар Саного]] * {{Flagicon|Кот-д'Ивуар|}} [[Кандья Траоре]] * {{Мемлекет туы|Марокко|жоқ}} [[Суфиан Аллуди]] * {{Мемлекет туы|Марокко|жоқ}} [[Рашид Дауди]] * {{Мемлекет туы|Марокко|жоқ}} [[Мұстафа Хаджи|Мустафа Хаджи]] * {{Мемлекет туы|Панама|жоқ}} [[Альберто Бланко]] * {{Мемлекет туы|Панама|жоқ}} [[Луис Тежада]] * {{Мемлекет туы|Парагвай|жоқ}} [[Роберто Акунья]] * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Мирел Рэдой]] * {{Мемлекет туы|Сенегал|жоқ}} [[Бай Джиби Фалль]] * {{Мемлекет туы|Сербия|жоқ}} [[Ненад Естрович]] * {{Мемлекет туы|Тунис|жоқ}} [[Скандер Суайя]] * {{Мемлекет туы|Чили|жоқ}} [[Хорхе Вальдивия]] |} == Белгілі жаттықтырушылары == * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Амарилдо]] (1991—1993) * {{Мемлекет туы|Франция|жоқ}} [[Анри Мишель]] (1995) * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Илие Балач]] (1998—2000) * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Ангел Йордэнеску]] (2001—2002, 2006) * {{Мемлекет туы|Франция|жоқ}} [[Брюно Метсю]] (2002—2004) * {{Мемлекет туы|Франция|жоқ}} [[Ален Перрен]] (2004) * {{Мемлекет туы|Чехия|жоқ}} [[Милан Мачала]] (2005—2006) * {{Мемлекет туы|Италия|жоқ}} [[Вальтер Дзенга]] (2007) * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Тите]] (2007—2008) * {{Мемлекет туы|Германия|жоқ}} [[Винфрид Шефер]] (2008—2009) * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Тониньо Серезо]] (2009—2010) * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Алешандре Галло]] (2010—2011) * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Космин Олэройю]] (2011—2013) * {{Мемлекет туы|Уругвай|жоқ}} [[Хорхе Фоссати]] (2013) * {{Мемлекет туы|Испания|жоқ}} [[Кике Санчес Флорес]] (2013—2014) * {{Мемлекет туы|Хорватия|жоқ}} [[Златко Далич]] (2014—қ.у.) == Сілтемелер == * [http://www.alainfc.net Ресми сайты] [[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]] [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] gxlvn67hnqapt9a47py2kztnblxp1sk 3629835 3629834 2026-07-14T11:37:37Z Makenzis 71333 3629835 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} Аль-Айн |логотипі = |толық атауы = ''نادي العين الرياضي الثقافي'' |лақап аты = ''Al-Zaeem (Босс)'' |құрылған = 1968 |стадионы = [[Хазза бин Зайед]] |сыйымдылығы = 25 500 |Президенті = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Мухаммад бен Зайд аль-Нахайян]] |жаттықтырушы = {{Мемлекет туы|Хорватия|жоқ}} [[Златко Далич]] |капитаны = {{Мемлекет туы|БАӘ|жоқ}} [[Хелаль Саид]] |жарыс = [[Футболдан БАӘ чемпионаты]] |рейтингі = |маусым = 2025/26 |орын = 1-орын |сайты = [http://www.alainfc.ae/ar/] | pattern_la1=_borderonwhite | pattern_b1=_alain1011a | pattern_sh1= | pattern_ra1=_borderonwhite | leftarm1=660099 | body1=660099 | rightarm1=660099 | shorts1=FFFFFF | socks1=FFFFFF | pattern_la2=_whiteborder | pattern_b2=_alain1011h | pattern_sh2= | pattern_ra2=_whiteborder | leftarm2=8800FF | body2=8800FF | rightarm2=8800FF | shorts2=8800FF | socks2=8800FF | pattern_la3=_whiteborder | pattern_b3=_alain1011t | pattern_sh3= | pattern_ra3=_whiteborder | leftarm3=DDAA33 | body3=DDAA33 | rightarm3=DDAA33 | shorts3=DDAA33 | socks3=DDAA33 }} '''"Аль-Айн"''' ({{Lang-ar|نادي العين}}نادي العين; оқылуы: Нади Аль-Айн) — аттас қалаладан шыққан [[Біріккен Араб Әмірліктері|әмірлік]] кәсіби футбол клубы . [[1968 жыл|1968 жылы]] құрылған. Үй кездесулерін екі алаңнын бірінде өткізеді: "Шейх Халифа Интернешнл Стэдиум" немесе "Тахнун Бин Мохамед Стэдиум". Қазіргі уақытта БАӘ футбол лигасында (БАӘ-нің жалғыз кәсіби лигасы) ойын көрсетеді. == Жетістіктері == * '''БАӘ Чемпионы''' (15): 1976/77, 1980/81, 1983/84, 1992/93, 1997/98, 1999/00, 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2017/18, 2021/22, 2025/26 * '''БАӘ''' '''Кубогының иегері '''(5): 1999, 2001, 2005, 2006, 2009 * '''Парсы шығанағы Клубтық чемпиондар кубогының иегері''' (1): 2001 * '''Азия чемпиондары Кубогының жеңімпазы''' (1): 2003 * '''БАӘ-нің Суперкубогының иегері''' (3): 1995, 2003, 2009 == Атақты ойыншылары == {| |valign="top"| * {{Мемлекет туы|Аустралия|жоқ}} [[Алекс Броск]] * {{Мемлекет туы|Аргентина|жоқ}} [[Серхио Берти]] * {{Мемлекет туы|Аргентина|жоқ}} [[Хосе Санд]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Андре Диас]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} Додо * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Мишел Бастос]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Тите]] * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Эдилсон]] * {{Мемлекет туы|Гана|жоқ}} [[Асамоа Гьян]] * {{Мемлекет туы|Гана|жоқ}} [[Абеди Пеле]] * {{Мемлекет туы|Гана|жоқ}} [[Абдул Разак]] * {{Мемлекет туы|Мысыр|жоқ}} [[Хоссам Хассан]] * {{Мемлекет туы|Ирак|жоқ}} [[Нашат Акрам]] * {{Мемлекет туы|Ирак|жоқ}} [[Хавар Мулла Мохаммед]] * {{Мемлекет туы|Иран|жоқ}} [[Фархад Маджиди]] * {{Мемлекет туы|Конго Демократиялық Республикасы|жоқ}} [[Жирес Кембо-Экоко]] * {{Мемлекет туы|Камерун|жоқ}} [[Николас Алнуджи]] |valign="top"| * {{Мемлекет туы|Колумбия|жоқ}} [[Маурисио Молина]] * {{Flagicon|Кот-д'Ивуар|жоқ}} [[Абдул Кадер Кейта]] * {{Flagicon|Кот-д'Ивуар|жоқ}} [[Бубакар Саного]] * {{Flagicon|Кот-д'Ивуар|}} [[Кандья Траоре]] * {{Мемлекет туы|Марокко|жоқ}} [[Суфиан Аллуди]] * {{Мемлекет туы|Марокко|жоқ}} [[Рашид Дауди]] * {{Мемлекет туы|Марокко|жоқ}} [[Мұстафа Хаджи|Мустафа Хаджи]] * {{Мемлекет туы|Панама|жоқ}} [[Альберто Бланко]] * {{Мемлекет туы|Панама|жоқ}} [[Луис Тежада]] * {{Мемлекет туы|Парагвай|жоқ}} [[Роберто Акунья]] * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Мирел Рэдой]] * {{Мемлекет туы|Сенегал|жоқ}} [[Бай Джиби Фалль]] * {{Мемлекет туы|Сербия|жоқ}} [[Ненад Естрович]] * {{Мемлекет туы|Тунис|жоқ}} [[Скандер Суайя]] * {{Мемлекет туы|Чили|жоқ}} [[Хорхе Вальдивия]] |} == Белгілі жаттықтырушылары == * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Амарилдо]] (1991—1993) * {{Мемлекет туы|Франция|жоқ}} [[Анри Мишель]] (1995) * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Илие Балач]] (1998—2000) * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Ангел Йордэнеску]] (2001—2002, 2006) * {{Мемлекет туы|Франция|жоқ}} [[Брюно Метсю]] (2002—2004) * {{Мемлекет туы|Франция|жоқ}} [[Ален Перрен]] (2004) * {{Мемлекет туы|Чехия|жоқ}} [[Милан Мачала]] (2005—2006) * {{Мемлекет туы|Италия|жоқ}} [[Вальтер Дзенга]] (2007) * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Тите]] (2007—2008) * {{Мемлекет туы|Германия|жоқ}} [[Винфрид Шефер]] (2008—2009) * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Тониньо Серезо]] (2009—2010) * {{Мемлекет туы|Бразилия|жоқ}} [[Алешандре Галло]] (2010—2011) * {{Мемлекет туы|Румыния|жоқ}} [[Космин Олэройю]] (2011—2013) * {{Мемлекет туы|Уругвай|жоқ}} [[Хорхе Фоссати]] (2013) * {{Мемлекет туы|Испания|жоқ}} [[Кике Санчес Флорес]] (2013—2014) * {{Мемлекет туы|Хорватия|жоқ}} [[Златко Далич]] (2014—қ.у.) == Сілтемелер == * [http://www.alainfc.net Ресми сайты] [[Санат:Алфавит бойынша футбол клубтары]] [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] 0m7j5yy3h14y9qq6ods9hz7fudo2zj0 0 576100 3629599 3625341 2026-07-14T04:17:30Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629599 wikitext text/x-wiki '''Нәзипа Сегізбайқызы''' (''Сағызбайқызы'') '''Құлжанова ('''1887 жылғы 27-шілдеде Торғайда дүниеге келді, 1934 жылы дүниеден өтті. Қазақ қыздарынан шыққан ұстаз, этнограф, аудармашы, журналист. == Өмірбаяны == === Білімі === Торғай қаласындағы орыс-қазақ мектебін, 1902 жылы Қостанайдағы орыс-қазақ қыздар гимназиясын бітірген<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= "Қазақ ру тайпалары тарихы" Арғын|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО|жыл= 2007|томы= 9|беттері= |барлық беті= 660|сериясы= |isbn= 9965-765-16-2|тиражы= 1000}}</ref>. 1903-1904 жылы 15 жасында Торғайдағы қыздар училищесінде мұғалімнің көмекшісі болды. Одан кейін Орынбордағы мұғалімдер семинариясын бітірді. 1905-1920 жылдары Семей қаласындағы мұғалімдер семинариясында ұстаздық етті. 1913 жылы Орыс география қоғамының Семей бөлімшесіне, «Азамат серіктестігі» ұйымдарына мүше болады. 1914 жылы 26 қаңтарда Абайдың қайтыс болуына он жыл толуына орай әдеби кеш ұйымдастырды. 1915 жылы 13 ақпанда Пертроградтағы мұсылман ауруханасы мен мұқтаж қазақ шәкірттеріне көмек көрсету мақсатында әдеби кеш ұйымдастырады. 1917 жылы Семей облыстық қазақ сиесіне қатысып, оның төралқасы құрамына сайланды. 1920 жылы [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]] Оқу-ағарту халық ағарту комиссариатынығ қазақ тілінде оқулықтар, кітаптар шығару мен баспасөз істері жөніндегі арнаулы комиссияның мүшесі болды. Құлжанова осы қызметте жүріп, қазақтың жаңа әліпбиін енгізу жөніндегі комитеттің құрамына енді. 1922-1929 жылдар аралығында «Еңбекші қазақ» газеті мен «Қызыл Қазақстан», «Әйел теңдігі» журналдарының редакцияларында жауапты қызметтер атқарды. ==== Журналистика ==== Н.Құлжанова - қазақ қыздарынан шыққан тұңғыш журналист. 1922 жылы «Еңбекші қазақ» газетінің редакция алқасының мүшесі. 1923-1925 жылдары «Қызыл Қазақстан» журналында, 1925-1929 жылы «Әйел теңдігі» журналдарында жауапты қызметтер атқарады. «[[Айқап]]<nowiki/>», «Қазақ», «Бірлік туы», «Алаш» басылымдарында оқу-ағарту мәселелері туралы мақалалар жариялаған<ref>« Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>. ==== Педагогика ==== 1923 жылы Орынбор қаласынан Құлжанованың «Мектептен бұрынғы тәрбие» оқулығы жарық көрді. Бұл Қазақстан Оқу комиссариатының нұсқауымен арнайы басылған алғашқы туынды еді. Кітапқа Ахмет Байтұрсынов алғысөз жазған. Бұл басылым: «Күллі жер жүзінде», «Мектеп жасына толмаған балаға тәрбие не керек?», «Мектепке дейінгі тәрбиенің Россиядағы түрі», «Бала бақшасы деген не?» деген тараулардан тұрады. Осындағы алғашқы тараудан автордың сол кезде ақ шет елдердің мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жұмыстарын зерделеуге ұмтылыс жасалған. [[Педагогика|Педагог]] [[Италия]], [[Швейцария]], [[Шотландия]] елдеріндегі балалар бақшасының тәжірибелерін үлгі етіп ұсынады. 1927 жылы [[Қызылорда]] қаласында ''«Ана мен бала тәрбиесі»'' әдістемелік кітабын баспадан шығарды. Автор бұл еңбегінде педагогтарға, тәрбиешілерге, ересектер мен балалар дәрігерлеріне бала мен ана денсаулығына қатысты пайдалы кеңестер береді. ==== Этнография ==== Белгілі этнограф [[Александр Викторович Затаевич]] Нәзипадан «Ғайни-ау, сәулем», «Қадыр зары» әндерін жазып алған. Публицист ретінде «Айқап», «Қазақ», «Бірлік туы», «Алаш» басылымдарына елдегі оқу-ағарту, мәдениет, денсаулық мәселелеріне байланысты мақалалар жазып тұрды. А.Байтұрсынов, С.Торайғыров, С. Сейфуллин, т.б. ақындар Құлжановаға арнап өлең жазған. Нәзипа аударма саласында да елеулі жұмыстар атқарып, қазақ оқырмандарын В. Короленконың «Күн тұтылғанда» (1923), А.Куприннің «Лапылдап жанған крейслер» (1927), Б. Лавреневтің «Қырық бірінші» (1928) сияқты шығармаларымен таныстырды. == Мұрасы == Арқалық қаласында бір көшеге ерлі-зайыпты Құлжановтар аты берілген. Арқалықта Құлжанова атындағы колледж жұмыс істейді. <ref>Торғай елі. Энциклопедия, Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b97o7z9vrl9kqxno8y6lp343vqyufta 3629610 3629599 2026-07-14T04:26:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625341 wikitext text/x-wiki '''Нәзипа Сегізбайқызы''' (''Сағызбайқызы'') '''Құлжанова ('''1887 жылғы 27-шілдеде Торғайда дүниеге келді, 1934 жылы дүниеден өтті. Қазақ қыздарынан шыққан ұстаз, этнограф, аудармашы, журналист. == Өмірбаяны == === Білімі === Торғай қаласындағы орыс-қазақ мектебін, 1902 жылы Қостанайдағы орыс-қазақ қыздар гимназиясын бітірген<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= "Қазақ ру тайпалары тарихы" Арғын|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО|жыл= 2007|томы= 9|беттері= |барлық беті= 660|сериясы= |isbn= 9965-765-16-2|тиражы= 1000}}</ref>. 1903-1904 жылы 15 жасында Торғайдағы қыздар училищесінде мұғалімнің көмекшісі болды. Одан кейін Орынбордағы мұғалімдер семинариясын бітірді. 1905-1920 жылдары Семей қаласындағы мұғалімдер семинариясында ұстаздық етті. 1913 жылы Орыс география қоғамының Семей бөлімшесіне, «Азамат серіктестігі» ұйымдарына мүше болады. 1914 жылы 26 қаңтарда Абайдың қайтыс болуына он жыл толуына орай әдеби кеш ұйымдастырды. 1915 жылы 13 ақпанда Пертроградтағы мұсылман ауруханасы мен мұқтаж қазақ шәкірттеріне көмек көрсету мақсатында әдеби кеш ұйымдастырады. 1917 жылы Семей облыстық қазақ сиесіне қатысып, оның төралқасы құрамына сайланды. 1920 жылы Қазақ АКСР Оқу-ағарту халық ағарту комиссариатынығ қазақ тілінде оқулықтар, кітаптар шығару мен баспасөз істері жөніндегі арнаулы комиссияның мүшесі болды. Құлжанова осы қызметте жүріп, қазақтың жаңа әліпбиін енгізу жөніндегі комитеттің құрамына енді. 1922-1929 жылдар аралығында «Еңбекші қазақ» газеті мен «Қызыл Қазақстан», «Әйел теңдігі» журналдарының редакцияларында жауапты қызметтер атқарды. ==== Журналистика ==== Н.Құлжанова - қазақ қыздарынан шыққан тұңғыш журналист. 1922 жылы «Еңбекші қазақ» газетінің редакция алқасының мүшесі. 1923-1925 жылдары «Қызыл Қазақстан» журналында, 1925-1929 жылы «Әйел теңдігі» журналдарында жауапты қызметтер атқарады. «Айқап», «Қазақ», «Бірлік туы», «Алаш» басылымдарында оқу-ағарту мәселелері туралы мақалалар жариялаған<ref>« Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref>. ==== Педагогика ==== 1923 жылы Орынбор қаласынан Құлжанованың «Мектептен бұрынғы тәрбие» оқулығы жарық көрді. Бұл Қазақстан Оқу комиссариатының нұсқауымен арнайы басылған алғашқы туынды еді. Кітапқа Ахмет Байтұрсынов алғысөз жазған. Бұл басылым: «Күллі жер жүзінде», «Мектеп жасына толмаған балаға тәрбие не керек?», «Мектепке дейінгі тәрбиенің Россиядағы түрі», «Бала бақшасы деген не?» деген тараулардан тұрады. Осындағы алғашқы тараудан автордың сол кезде ақ шет елдердің мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жұмыстарын зерделеуге ұмтылыс жасалған. Педагог [[Италия]], [[Швейцария]], [[Шотландия]] елдеріндегі балалар бақшасының тәжірибелерін үлгі етіп ұсынады. 1927 жылы [[Қызылорда]] қаласында ''«Ана мен бала тәрбиесі»'' әдістемелік кітабын баспадан шығарды. Автор бұл еңбегінде педагогтарға, тәрбиешілерге, ересектер мен балалар дәрігерлеріне бала мен ана денсаулығына қатысты пайдалы кеңестер береді. ==== Этнография ==== Белгілі этнограф [[Александр Викторович Затаевич]] Нәзипадан «Ғайни-ау, сәулем», «Қадыр зары» әндерін жазып алған. Публицист ретінде «Айқап», «Қазақ», «Бірлік туы», «Алаш» басылымдарына елдегі оқу-ағарту, мәдениет, денсаулық мәселелеріне байланысты мақалалар жазып тұрды. А.Байтұрсынов, С.Торайғыров, С. Сейфуллин, т.б. ақындар Құлжановаға арнап өлең жазған. Нәзипа аударма саласында да елеулі жұмыстар атқарып, қазақ оқырмандарын В. Короленконың «Күн тұтылғанда» (1923), А.Куприннің «Лапылдап жанған крейслер» (1927), Б. Лавреневтің «Қырық бірінші» (1928) сияқты шығармаларымен таныстырды. == Мұрасы == Арқалық қаласында бір көшеге ерлі-зайыпты Құлжановтар аты берілген. Арқалықта Құлжанова атындағы колледж жұмыс істейді. <ref>Торғай елі. Энциклопедия, Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 66m9ox76s7rc1qjno5y77ks6hyxd3fb 0 596054 3629727 3574259 2026-07-14T08:12:49Z Sagzhan 29953 3629727 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мақала|Табақты күлдіреуіш}} '''Табақты күлдіреуіш''' — Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне тән [[шаңырақ]] күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан ерекше құрылымдық түрі.<ref name="KazakhCulture">Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. — Алматы: DPS, 2014. — 430 б.</ref> Бұл элемент [[Киіз үй|киіз үйдің]] төбесін бекітіп, оның күмбез тәріздес пішінін сақтауда маңызды рөл атқарады. == Жасалу технологиясы мен құрылымы == Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. Бес-алты имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен (тоғынмен) біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. Күлдіреуіштің бұған дейінгі нұсқаларымен салыстырғанда, бұл түрін жасау шеберлерге әлдеқайда оңай болып табылады.<ref name="Margulan">Марғұлан Ә. Х. Қазақ халық қолөнері. — Алматы: Өнер, 1986. — 256 б.</ref> Алайда ол көркемдік және механикалық беріктік сипаттары жағынан дәстүрлі, күрделі иілген күлдіреуіш түрлерінен анағұрлым төмен бағаланады.<ref name="ShanyrakStud">Шаңырақ: киіз үй құрылымы мен ұлттық ою-өрнектің мәні // Stud.kz ғылыми порталы. — 2021.</ref> == Көркемделуі мен ою-өрнектері == Көпшілік бұқараға арналған қарапайым шаңырақтарға ешқандай арнайы әшекей жасалмайды, олар тек табиғи қызыл немесе қоңыр түсті жосалаумен ғана шектеледі.<ref name="BilimAll">Киіз үйдің түрлері мен құрылысы // Bilim-all.kz ақпараттық-танымдық порталы. — 2024.</ref> Ал ауқатты адамдар мен байлар шаңырақты киіз үйдің басқа да ағаш сүйектерімен (уық, кереге, сықырлауық) қосып арнайы бояулармен сырлатады. Немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдейді.<ref name="ZhasZhanary">Киіз үй ағаш сүйегінің қасиеті мен боялуы // Jastar janary. — 2024.</ref> Ою-өрнектер, негізінен, мынадай төрт үлкен топқа бөлінеді: * '''Геометриялық мотивтер''' (ирек, төртқұлақ, шаршы элементтері); * '''Симболдық белгілер''' (дөңгелек, күн, тоғыз аяқ белгілері); * '''Өсімдік тектес өрнектер''' (жапырақ, гүл, сабақ түрлері); * '''Зооморфтық мотивтер''' (қошқармүйіз, сыңармүйіз элементтері). Шаңырақ бетіне ұлттық ою-өрнектер жүргізу үшін үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспап қолданылады. Бұл дәстүрлі құралды халық арасында '''қобы''' деп атайды.<ref name="KazEtnography">Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.</ref> == Дәстүрлі күлдіреуішпен салыстырмалы сипаттамасы == Дәстүрлі күлдіреуіштер сәмбі талынан арнайы қозда иіліп, әр иінде 3-тен 8-ге дейін бекітілсе, табақты нұсқада орталық тұтас тақтай басты тірекке айналады.<ref name="ShanyrakWiki">Шаңырақ құрылымы және оның бөлшектері // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2023.</ref> Бұл құрылым жел мен қардың салмағын бөлуде дәстүрлі тоқымалы күлдіреуіштерден әлсіздеу болғанымен, Оңтүстік Қазақстанның климаты жұмсақ, қары аз аймақтарында тез әрі тиімді жасалуына байланысты кең таралған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтың дәстүрлі баспанасы]] [[Санат:Киіз үй]] [[Санат:Қазақ қолөнері]] '''Табақты күлдіреуіш''' — Қазақстанның оңтүстік шаңырақ күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан түрі. Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. 5–6 имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады, оның айналасына ою-өрнек ойылады. Күлдіреуіштің мұндай түрін жасау оңай, бірақ көркемдік және беріктік жағынан дәстүрлі күлдіреуіш түрінен әлдеқайда төмен. Көпшілік бұқараға арналған шаңырақтарға ешқандай әшекей жасалмайды, тек жосалаумен ғана шектеледі. Ал байлар шаңырақты да, үйдің басқа сүйектерімен қосып сырлатады немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдетеді. Ою-өрнектер, негізінен, геометриялық, символдық, өсімдік және зооморфтық мотивтер элементтерінен тұрады. Шаңыраққа ою-өрнек жүргізетін құралдың негізгісі үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспапты қобы дейді.<ref>Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек. – Алматы: Өнер, 1987. – 128 бет.</ref> == Дереккөздер== {{Дереккөздер}} 8b7n0f0rjdfna0dew3nn421c3spwb3v 3629728 3629727 2026-07-14T08:13:15Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629728 wikitext text/x-wiki '''Табақты күлдіреуіш''' — Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне тән [[шаңырақ]] күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан ерекше құрылымдық түрі.<ref name="KazakhCulture">Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. — Алматы: DPS, 2014. — 430 б.</ref> Бұл элемент [[Киіз үй|киіз үйдің]] төбесін бекітіп, оның күмбез тәріздес пішінін сақтауда маңызды рөл атқарады. == Жасалу технологиясы мен құрылымы == Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. Бес-алты имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен (тоғынмен) біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. Күлдіреуіштің бұған дейінгі нұсқаларымен салыстырғанда, бұл түрін жасау шеберлерге әлдеқайда оңай болып табылады.<ref name="Margulan">Марғұлан Ә. Х. Қазақ халық қолөнері. — Алматы: Өнер, 1986. — 256 б.</ref> Алайда ол көркемдік және механикалық беріктік сипаттары жағынан дәстүрлі, күрделі иілген күлдіреуіш түрлерінен анағұрлым төмен бағаланады.<ref name="ShanyrakStud">Шаңырақ: киіз үй құрылымы мен ұлттық ою-өрнектің мәні // Stud.kz ғылыми порталы. — 2021.</ref> == Көркемделуі мен ою-өрнектері == Көпшілік бұқараға арналған қарапайым шаңырақтарға ешқандай арнайы әшекей жасалмайды, олар тек табиғи қызыл немесе қоңыр түсті жосалаумен ғана шектеледі.<ref name="BilimAll">Киіз үйдің түрлері мен құрылысы // Bilim-all.kz ақпараттық-танымдық порталы. — 2024.</ref> Ал ауқатты адамдар мен байлар шаңырақты киіз үйдің басқа да ағаш сүйектерімен (уық, кереге, сықырлауық) қосып арнайы бояулармен сырлатады. Немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдейді.<ref name="ZhasZhanary">Киіз үй ағаш сүйегінің қасиеті мен боялуы // Jastar janary. — 2024.</ref> Ою-өрнектер, негізінен, мынадай төрт үлкен топқа бөлінеді: * '''Геометриялық мотивтер''' (ирек, төртқұлақ, шаршы элементтері); * '''Симболдық белгілер''' (дөңгелек, күн, тоғыз аяқ белгілері); * '''Өсімдік тектес өрнектер''' (жапырақ, гүл, сабақ түрлері); * '''Зооморфтық мотивтер''' (қошқармүйіз, сыңармүйіз элементтері). Шаңырақ бетіне ұлттық ою-өрнектер жүргізу үшін үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспап қолданылады. Бұл дәстүрлі құралды халық арасында '''қобы''' деп атайды.<ref name="KazEtnography">Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.</ref> == Дәстүрлі күлдіреуішпен салыстырмалы сипаттамасы == Дәстүрлі күлдіреуіштер сәмбі талынан арнайы қозда иіліп, әр иінде 3-тен 8-ге дейін бекітілсе, табақты нұсқада орталық тұтас тақтай басты тірекке айналады.<ref name="ShanyrakWiki">Шаңырақ құрылымы және оның бөлшектері // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2023.</ref> Бұл құрылым жел мен қардың салмағын бөлуде дәстүрлі тоқымалы күлдіреуіштерден әлсіздеу болғанымен, Оңтүстік Қазақстанның климаты жұмсақ, қары аз аймақтарында тез әрі тиімді жасалуына байланысты кең таралған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтың дәстүрлі баспанасы]] [[Санат:Киіз үй]] [[Санат:Қазақ қолөнері]] '''Табақты күлдіреуіш''' — Қазақстанның оңтүстік шаңырақ күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан түрі. Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. 5–6 имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады, оның айналасына ою-өрнек ойылады. Күлдіреуіштің мұндай түрін жасау оңай, бірақ көркемдік және беріктік жағынан дәстүрлі күлдіреуіш түрінен әлдеқайда төмен. Көпшілік бұқараға арналған шаңырақтарға ешқандай әшекей жасалмайды, тек жосалаумен ғана шектеледі. Ал байлар шаңырақты да, үйдің басқа сүйектерімен қосып сырлатады немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдетеді. Ою-өрнектер, негізінен, геометриялық, символдық, өсімдік және зооморфтық мотивтер элементтерінен тұрады. Шаңыраққа ою-өрнек жүргізетін құралдың негізгісі үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспапты қобы дейді.<ref>Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми-зерттеу еңбек. – Алматы: Өнер, 1987. – 128 бет.</ref> == Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ex74wr52bcydootofc1h6vp232vg51v 3629729 3629728 2026-07-14T08:13:36Z Sagzhan 29953 3629729 wikitext text/x-wiki '''Табақты күлдіреуіш''' — Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне тән [[шаңырақ]] күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан ерекше құрылымдық түрі.<ref name="KazakhCulture">Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. — Алматы: DPS, 2014. — 430 б.</ref> Бұл элемент [[Киіз үй|киіз үйдің]] төбесін бекітіп, оның күмбез тәріздес пішінін сақтауда маңызды рөл атқарады. == Жасалу технологиясы мен құрылымы == Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. Бес-алты имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен (тоғынмен) біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. Күлдіреуіштің бұған дейінгі нұсқаларымен салыстырғанда, бұл түрін жасау шеберлерге әлдеқайда оңай болып табылады.<ref name="Margulan">Марғұлан Ә. Х. Қазақ халық қолөнері. — Алматы: Өнер, 1986. — 256 б.</ref> Алайда ол көркемдік және механикалық беріктік сипаттары жағынан дәстүрлі, күрделі иілген күлдіреуіш түрлерінен анағұрлым төмен бағаланады.<ref name="ShanyrakStud">Шаңырақ: киіз үй құрылымы мен ұлттық ою-өрнектің мәні // Stud.kz ғылыми порталы. — 2021.</ref> == Көркемделуі мен ою-өрнектері == Көпшілік бұқараға арналған қарапайым шаңырақтарға ешқандай арнайы әшекей жасалмайды, олар тек табиғи қызыл немесе қоңыр түсті жосалаумен ғана шектеледі.<ref name="BilimAll">Киіз үйдің түрлері мен құрылысы // Bilim-all.kz ақпараттық-танымдық порталы. — 2024.</ref> Ал ауқатты адамдар мен байлар шаңырақты киіз үйдің басқа да ағаш сүйектерімен (уық, кереге, сықырлауық) қосып арнайы бояулармен сырлатады. Немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдейді.<ref name="ZhasZhanary">Киіз үй ағаш сүйегінің қасиеті мен боялуы // Jastar janary. — 2024.</ref> Ою-өрнектер, негізінен, мынадай төрт үлкен топқа бөлінеді: * '''Геометриялық мотивтер''' (ирек, төртқұлақ, шаршы элементтері); * '''Симболдық белгілер''' (дөңгелек, күн, тоғыз аяқ белгілері); * '''Өсімдік тектес өрнектер''' (жапырақ, гүл, сабақ түрлері); * '''Зооморфтық мотивтер''' (қошқармүйіз, сыңармүйіз элементтері). Шаңырақ бетіне ұлттық ою-өрнектер жүргізу үшін үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспап қолданылады. Бұл дәстүрлі құралды халық арасында '''қобы''' деп атайды.<ref name="KazEtnography">Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.</ref> == Дәстүрлі күлдіреуішпен салыстырмалы сипаттамасы == Дәстүрлі күлдіреуіштер сәмбі талынан арнайы қозда иіліп, әр иінде 3-тен 8-ге дейін бекітілсе, табақты нұсқада орталық тұтас тақтай басты тірекке айналады.<ref name="ShanyrakWiki">Шаңырақ құрылымы және оның бөлшектері // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2023.</ref> Бұл құрылым жел мен қардың салмағын бөлуде дәстүрлі тоқымалы күлдіреуіштерден әлсіздеу болғанымен, Оңтүстік Қазақстанның климаты жұмсақ, қары аз аймақтарында тез әрі тиімді жасалуына байланысты кең таралған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтың дәстүрлі баспанасы]] [[Санат:Киіз үй]] [[Санат:Қазақ қолөнері]] jexlkgz14za5qz259ti1scy09cipwsw 0 597555 3629708 3570554 2026-07-14T07:56:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629708 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}}== Яхья Таиров == {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[прозаик]], [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' (7 желтоқсан 1938 жыл, ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] ===Өмірі мен қызметі,шығармашылығы=== '''Яхья Таиров''' 1938 жылы 7 желтоқсанда [[Қытай|Қытай Халық Республикасының]] [[Құлжа]] қаласында туған. 1959 жылы орта мектепті бітіріп, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі. 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы [[Қазақстан]]ға көшіп келеді. Шелек, Панфилов аудандарында мектепте мұғалім болып істейді. 1971 жылы [[Ташкент]] қаласына көшіп барып, радиода, Тарих институтында, [[Қазақстан]]да шығатын «Ұйғыр авази» газетінде тілші болады. 1989–1996 жылдарда [[Өзбекстан]] радиотелевидениесінде аға тілші қызметін атқарады. 1969 жылы «Көзләр» атты алғашқы кітабы шығады. == Дереккөздер == [http://www.adebiportal.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618050605/http://adebiportal.kz/ |date=2016-06-18 }} iluslw1lqf1ub8vwhhgcgvca2qcm2ib 3629709 3629708 2026-07-14T07:57:19Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629709 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[прозаик]], [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' (7 желтоқсан 1938 жыл, ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] ===Өмірі мен қызметі,шығармашылығы=== '''Яхья Таиров''' 1938 жылы 7 желтоқсанда [[Қытай|Қытай Халық Республикасының]] [[Құлжа]] қаласында туған. 1959 жылы орта мектепті бітіріп, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі. 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы [[Қазақстан]]ға көшіп келеді. Шелек, Панфилов аудандарында мектепте мұғалім болып істейді. 1971 жылы [[Ташкент]] қаласына көшіп барып, радиода, Тарих институтында, [[Қазақстан]]да шығатын «Ұйғыр авази» газетінде тілші болады. 1989–1996 жылдарда [[Өзбекстан]] радиотелевидениесінде аға тілші қызметін атқарады. 1969 жылы «Көзләр» атты алғашқы кітабы шығады. == Дереккөздер == [http://www.adebiportal.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160618050605/http://adebiportal.kz/ |date=2016-06-18 }} bbbdyl8zhz5y0pdxtkqja01n34ah6ng 3629710 3629709 2026-07-14T07:57:49Z Sagzhan 29953 3629710 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[прозаик]], [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' (7 желтоқсан 1938 жыл, ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] 5eh80mh9f7tixce7ze3vdcxf3u7dyo0 3629711 3629710 2026-07-14T07:58:13Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629711 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' (7 желтоқсан 1938 жыл, ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] kvfwdgzdvq580d7hcozdk9pgdfx6cwo 3629712 3629711 2026-07-14T07:58:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629712 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[хикаят|повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' (7 желтоқсан 1938 жыл, ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] 65i8nwg0cjbrdseymkyqegmpwvaza27 3629714 3629712 2026-07-14T07:58:46Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629714 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[хикаят|повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' (7 желтоқсан 1938 жыл, ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] 3kymhhpji892y1045njn616tp7j9qqv 3629715 3629714 2026-07-14T07:58:59Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629715 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[хикаят|повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' (7 желтоқсан 1938 жыл, ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] nz936dvwv4ayzsemm66fpipp4kgfnfa 3629716 3629715 2026-07-14T07:59:23Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629716 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[хикаят|повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' ([[7 желтоқсан]] [[1938 жыл]], ҚХР, Құлжа қаласы) — ұйғыр жазушысы, прозаик, филолог және белгілі журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров 1938 жылы 7 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — Қазақстанға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы Ташкент қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің Өзбекстандағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] pztyvxp42guk7mqqpz3igpm506c93y5 3629717 3629716 2026-07-14T08:01:37Z Sagzhan 29953 3629717 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[хикаят|повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' ([[7 желтоқсан]] [[1938 жыл]], [[Қытай|ҚХР]], [[Құлжа]] қаласы) — [[ұйғырлар|ұйғыр]] [[жазушы]]сы, [[проза]]ик, филолог және белгілі [[журналист]]. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров [[1938 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — [[Қазақстан]]ға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы [[Ташкент]] қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің [[Өзбекстан]]дағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] o4k8tfpnxsslj8o4a8tzus78djo6wcb 3629718 3629717 2026-07-14T08:02:19Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629718 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Яхья Таиров | Шынайы есімі = Яхья Таиров | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Яхья Таиров | Лақап аты = | Туған күні = 07.12.1938 | Туған жері = [[Құлжа]], Шыңжаң, ҚХР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Ұйғырлар|Ұйғыр]] | Білімі = Шыңжаң педагогикалық институты (1962) | Мансабы = [[Жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]], [[филолог]] | Шығармашылық жылдары = 1960-жылдардан бері | Бағыты = Реализм | Жанры = [[Проза]], [[хикаят|повесть]], [[әңгіме]] | Шығармалардың тілі = [[Ұйғыр тілі]] | Дебюті = «Көзләр» (Көздер) кітабы (1969) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Яхья Таиров''' ([[7 желтоқсан]] [[1938 жыл]], [[Қытай|ҚХР]], [[Құлжа]] қаласы) — [[ұйғырлар|ұйғыр]] [[жазушы]]сы, [[проза]]ик, филолог және белгілі [[журналист]]. [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі. == Өмірбаяны == Яхья Таиров [[1938 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында дүниеге келген. 1959 жылы орта мектепті тәмамдаған соң, Шыңжаң педагогикалық институтына оқуға түседі,<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> бірақ кейінірек тарихи Отанына қоныс аударуды жөн көреді. Аталған білім ордасын 1962 жылы филолог мамандығы бойынша бітіріп шығады. 1963 жылы тарихи Отанына — [[Қазақстан]]ға қоныс аударады.<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> Алғашқы еңбек жолын Алматы облысының Шелек және Панфилов аудандарындағы мектептерде мұғалім болып бастайды. 1971 жылы [[Ташкент]] қаласына көшіп барып, Өзбекстанның жергілікті радиосында және Тарих институтында қызмет етеді.<ref name="WikiKk">[https://wikipedia.org Яхья Таиров] // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Сонымен қатар, Қазақстанда жарық көретін республикалық «Ұйғыр авази» газетінің [[Өзбекстан]]дағы арнайы тілшісі болып жұмыс істейді. 1989–1996 жылдар аралығында Өзбекстан мемлекеттік радиотелевидениесінде аға тілші лауазымын атқарған. == Шығармашылығы == Жазушының әдеби шығармашылығы мен көркем прозаға қосқан үлесі зор. Оның «Көзләр» (Көздер) атты алғашқы кітабы 1969 жылы жарық көрді,<ref name="ElKz">[https://el.kz Қазақ жеріндегі ұйғыр әдебиеті] // El.kz ақпараттық агенттігі. — 2014. — 30 шілде.</ref> бұл еңбек ұйғыр оқырмандары арасында жоғары бағаланды. Ол өзінің төл туындыларынан бөлек, проза жанрында өнімді еңбек етіп, бірқатар танымал авторлардың шығармаларын ұйғыр тіліне аударумен де айналысқан.<ref name="Adebportal">[https://adebiportal.kz Яхья Таиров] // Әдебиет порталы. — 2019. — 29 наурыз.</ref> Қазақстанның мәдениет және әдебиет өкілдерімен тығыз байланыста болып, зиялы қауымның қоғамдық бастамаларын үнемі қолдап отырды.<ref name="AbaiKz">[https://abai.kz 443-тің ашық хаты] // Abai.kz ақпараттық порталы. — 2018.</ref> Мұндай белсенділік оның қоғамдық позициясын айқындай түсті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Құлжада туғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Ұйғыр жазушылары]] hsq7r09l3ttyw80jk9pstjw3gaedn2r 0 597767 3629485 3629237 2026-07-13T15:26:38Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629485 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Ени = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = Сібір Омар | Туған күні = 3.11.1910 | Туған жері = Айрауық ауылы, {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, Торғай облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1984 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);<br>А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933) | Мансабы = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы | Шығармашылық жылдары = 1927–1984 | Бағыты = [[Социалистік реализм]] | Жанры = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.<ref name="Adebiportal" /><ref name="Madeniportal" /> 1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.<ref name="Adebiportal">"Қасым Тоғызақов", ''Adebiportal.kz''.</ref> Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.<ref name="Adebiportal" /> 1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.<ref name="Qostanaitv">"Қалдырған ізі мәңгілік…", ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.</ref> 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.<ref name="Litart">"Жамбылтану және хатшылық өнер", ''Litart.kz''.</ref> Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.<ref name="Litart" /> 1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.<ref name="Amanzholov">"Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары", ''PubHTML5.com''.</ref> А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.<ref name="Adebiportal" /> И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.<ref name="Madeniportal" /> «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.<ref name="Madeniportal">"Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)", ''Madeniportal.kz''.</ref><ref name="Kostanaytany">"Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым", ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.</ref> == Шығармалары == * Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967; * Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968; * Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] 85qksi6se5rpzj0bfp9qko3jdchy4pu 3629486 3629485 2026-07-13T15:26:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629486 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Ени = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = Сібір Омар | Туған күні = 3.11.1910 | Туған жері = Айрауық ауылы, {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, Торғай облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1984 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);<br>А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933) | Мансабы = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы | Шығармашылық жылдары = 1927–1984 | Бағыты = [[Социалистік реализм]] | Жанры = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған.<ref name="Adebiportal" /><ref name="Madeniportal" /> 1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.<ref name="Adebiportal">"Қасым Тоғызақов", ''Adebiportal.kz''.</ref> Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.<ref name="Adebiportal" /> 1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.<ref name="Qostanaitv">"Қалдырған ізі мәңгілік…", ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.</ref> 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.<ref name="Litart">"Жамбылтану және хатшылық өнер", ''Litart.kz''.</ref> Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.<ref name="Litart" /> 1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.<ref name="Amanzholov">"Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары", ''PubHTML5.com''.</ref> А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.<ref name="Adebiportal" /> И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.<ref name="Madeniportal" /> «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.<ref name="Madeniportal">"Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)", ''Madeniportal.kz''.</ref><ref name="Kostanaytany">"Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым", ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.</ref> == Шығармалары == * Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967; * Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968; * Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] sasuq9is3oot5cd5z98u55gxrls0zni 3629487 3629486 2026-07-13T15:27:39Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629487 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов | Шынайы есімі = | Суреті = | Ени = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = Сібір Омар | Туған күні = 3.11.1910 | Туған жері = Айрауық ауылы, {{туғанжері|Меңдіқара ауданы|Меңдіқара ауданында}}, Торғай облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1984 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Қостанай педагогикалық техникумы (1930);<br>А.И. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институты (1933) | Мансабы = [[Ақын]], [[жазушы]], [[тілмаш|аудармашы]], әдеби хатшы | Шығармашылық жылдары = 1927–1984 | Бағыты = [[Социалистік реализм]] | Жанры = [[Поэма]], [[Роман (әдебиет)|роман]], [[Өлең|өлеңдер]], очерк, фельетон | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ауыл» газетінде жарияланған алғашқы өлеңдері (1928) | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қасым Сәрсенұлы Тоғызақов''' (1910–1984) 3 қарашада [[Қостанай облысы]], [[Меңдіқара ауданы]]нда туған ақын, жазушы, аудармашы.<ref name="Adebiportal" /><ref name="Madeniportal" /> 1926 жылы жетіжылдық мектепті бітіріп, [[Қостанай]]дағы педагогика техникумында оқыды.<ref name="Adebiportal">"Қасым Тоғызақов", ''Adebiportal.kz''.</ref> Оны бітірген соң, 1930 жылы Ленинградтағы А.И. Герцен атындағы педагогика институтының орыс тілі мен орыс әдебиеті факультетіне түскен.<ref name="Adebiportal" /> 1934 жылы [[Алматы]]ға келіп, [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда аударма бөлімінің меңгерушісі болып істеген.<ref name="Qostanaitv">"Қалдырған ізі мәңгілік…", ''Qostanaitv.kz''. 21 мамыр 2026.</ref> 1936 жылы халық ақыны Жамбылдың жеке әдеби хатшысы болып, онымен бірге [[Мәскеу]]де болған қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне барады.<ref name="Litart">"Жамбылтану және хатшылық өнер", ''Litart.kz''.</ref> Ақынның айтқан өлеңдерін жазып алып, редакциялаған және оның сол кезде шығарған негізгі шығармаларын сөзбе-сөз орысшаға аударған.<ref name="Litart" /> 1934–1940 жж. М. Лермонтовтың «Демон», «Мцыри», «Хаджи Абрек», «Ақынның өлімі», «Тамара», т.б. шығармаларын, А. Пушкиннің «Бақшасарай фонтаны», В. Маяковскийдің «В.И. Ленин», Н. Некрасовтың «Орыс әйелдері» поэмаларын, Н. Гогольдің «Үйлену» пьесасын, А. Чеховтың «Шағаласын», А. Толстойдың «Алтын кілтін» қазақшалаған.<ref name="Amanzholov">"Аманжолов Қасым шығармалары және замандастары", ''PubHTML5.com''.</ref> А. Твардовскийдің «Василий Теркин», А. Мицкевичтің «Тукай», П. Антокольскийдің «Ұлым» атты поэмаларын, сонымен қатар Д. Бедныйдың, Лебедев-Кумачтың, Безымянскийдің, И. Вазовтың, Я. Колостың, Я. Купаланың, басқа да ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды.<ref name="Adebiportal" /> И. Шуховтың «Өшпенділік» атты романын, Х. Есенжановпен бірге Бальзактың атақты «Шегірен былғары» романын тәржімалады.<ref name="Madeniportal" /> «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» операсына либретто, «Сібір Омар» атты поэма (өлеңмен жазылған роман) жазды.<ref name="Madeniportal">"Қайран Шал (Қасым Тоғызақов туралы естеліктер)", ''Madeniportal.kz''.</ref><ref name="Kostanaytany">"Тағдырлы тұлға… Қасым Тоғызақов рухына тағзым", ''Kostanaytany.kz''. 20 мамыр 2026.</ref> == Шығармалары == * Сібір Омар. Өлеңмен жазылған роман. А., «Жазушы», 1967; * Омар Сибирский. Роман в стихах. А., «Жазушы», 1968; * Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:КСРО ақындары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:КСРО аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] 0cvgnr02v2edpviv71vw4rbcyqxi8oj 0 598109 3629696 3616105 2026-07-14T07:50:19Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629696 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Этникалық адаптация''' (немесе '''этникалық бейімделу''') — [[этникалық топ]]тың (немесе оның жекелеген өкілдерінің) жаңа табиғи-географиялық және әлеуметтік-мәдени ортаның жағдайларына үйрену, онда өмір сүруін тиімді жалғастыру және даму мақсатында өзінің мәдениетін, мінез-құлқын, тұрмыс салтын өзгерту процесі. Бұл процесс [[миграция]] (көші-қон), [[урбанизация]] немесе геосаяси өзгерістер нәтижесінде туындайды.<ref name="Sadokhin">Садохин А. П. Этнология: Учебник. — 3-е изд. — Москва: Альфа-М; ИНФРА-М, 2008. — 352 с.</ref> == Түрлері == Этникалық адаптация екі негізгі деңгейде жүреді. Бірінші деңгейде табиғи-климаттық ортаның әсеріне этностың ағза деңгейінде бейімделуін сипаттайтын биологиялық (физиологиялық) адаптация қалыптасады,<ref name="Gumilev">Гумилев Л. Н. Этногенез және жер биосферасы. — Алматы: Атамұра, 2005. — 450 б.</ref> ал екінші деңгейде жаңа әлеуметтік ортаның [[Тіл (лингвистика)|тілін]], құндылықтарын, заңдарын, дәстүрлері мен мінез-құлық нормаларын меңгеруге бағытталған әлеуметтік-мәдени адаптация жүреді.<ref name="Kravченко">Кравченко А. И. Культурология: Учебное пособие для вузов. — Москва: Академический проект, 2003. — 496 с.</ref> == Негізгі кезеңдері == Этнос немесе мигранттар жаңа ортаға тап болғанда мынадай мәдени кезеңдерден өтеді: * '''Мәдени шок (Беймәлімдік кезеңі):''' Жаңа ортаның мәдени нормаларымен алғашқы соқтығысу кезінде психологиялық стресс туындайды.<ref name="Ward2001">Ward, C., Bochner, S., & Furnham, A. The Psychology of Culture Shock. — London: Routledge, 2001. — 384 p.</ref> Бұл кезеңде адамдар өздерінің бұрынғы құндылықтары мен жаңа ортаның талаптары арасында қайшылықтарды бастан кешіреді. * '''Реалды бейімделу (Тұрақтану):''' Жаңа ортаның талаптарын түсіну, тілдік және әлеуметтік кедергілерді жеңе бастау процесі басталады.<ref name="Berry1997">Berry, J. W. Immigration, acculturation, and adaptation. // Applied Psychology. — 1997. — Vol. 46, No. 1. — P. 5–34.</ref> * '''Интеграция немесе Ассимиляция:''' Этностың өз мәдени ерекшелігін сақтай отырып, жаңа қоғамның толыққанды мүшесіне айналуы (интеграция) жүзеге асады,<ref name="Tishkov">Тишков В. А. Реквием по этносу: Исследования по социально-культурной антропологии. — Москва: Наука, 2003. — 544 с.</ref> немесе өз мәдениетін толық жоғалтып, қабылдаушы этносқа сіңіп кетуі (ассимиляция) орын алады.<ref name="KazEtnolog">Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Этнология]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Антропология]] '''Этникалық адаптация''' — [[этникалық топ]]тардың (қауымдастықтардың) табиғи және әлеуметтік-мәдени ортаға бейімделу үдерісі. Этникалық бейімдеудің негізгі әдісі - жаңа әлеуметтік-этникалық ортаның құндылықтарын (мәдени, тілдік, экономикалық, мәдени, саяси, адамгершілік, күнделікті және т.б.) қабылдау. == Түрлері == Этникалық бейімделудің екі түрі бар: этникалық топ [[қоршаған орта]]ға әсер етуге ұмтылған кезде (оның нормаларын, құндылықтарын, өзара әрекеттесу формаларын және оны меңгеруі тиіс іс-әрекеттерді қоса алғанда) белсенді және мұндай ортаға ұмтылмаған кезде пассивті әсер етуі және өзгеруі. Табысты адаптация белгілері — ұлттық, этникалық ортада өмір сүру жоғары деңгейі, сондай-ақ тұтастай алғанда орта психологиялық қанағаттандыру және нақты этникалық топ элементтерінің. Этникалық бейімделудің төмен көрсеткіштері эмиграция, әлеуметтік-этностық орта құндылық-құқықтық жүйесінде бұзушылықтардың әртүрлі түрлері болып табылады.<ref>[http://ponjatija.ru/node/10637 Этникалық адаптация (орысша)]</ref> == Дереккөздер == ag1q43u5wcgrwr9t8au5tssna6euhk9 3629697 3629696 2026-07-14T07:50:50Z Sagzhan 29953 3629697 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Этникалық адаптация''' (немесе '''этникалық бейімделу''') — [[этникалық топ]]тың (немесе оның жекелеген өкілдерінің) жаңа табиғи-географиялық және әлеуметтік-мәдени ортаның жағдайларына үйрену, онда өмір сүруін тиімді жалғастыру және даму мақсатында өзінің мәдениетін, мінез-құлқын, тұрмыс салтын өзгерту процесі. Бұл процесс [[миграция]] (көші-қон), [[урбанизация]] немесе геосаяси өзгерістер нәтижесінде туындайды.<ref name="Sadokhin">Садохин А. П. Этнология: Учебник. — 3-е изд. — Москва: Альфа-М; ИНФРА-М, 2008. — 352 с.</ref> == Түрлері == Этникалық адаптация екі негізгі деңгейде жүреді. Бірінші деңгейде табиғи-климаттық ортаның әсеріне этностың ағза деңгейінде бейімделуін сипаттайтын биологиялық (физиологиялық) адаптация қалыптасады,<ref name="Gumilev">Гумилев Л. Н. Этногенез және жер биосферасы. — Алматы: Атамұра, 2005. — 450 б.</ref> ал екінші деңгейде жаңа әлеуметтік ортаның [[Тіл (лингвистика)|тілін]], құндылықтарын, заңдарын, дәстүрлері мен мінез-құлық нормаларын меңгеруге бағытталған әлеуметтік-мәдени адаптация жүреді.<ref name="Kravченко">Кравченко А. И. Культурология: Учебное пособие для вузов. — Москва: Академический проект, 2003. — 496 с.</ref> == Негізгі кезеңдері == Этнос немесе мигранттар жаңа ортаға тап болғанда мынадай мәдени кезеңдерден өтеді: * '''Мәдени шок (Беймәлімдік кезеңі):''' Жаңа ортаның мәдени нормаларымен алғашқы соқтығысу кезінде психологиялық стресс туындайды.<ref name="Ward2001">Ward, C., Bochner, S., & Furnham, A. The Psychology of Culture Shock. — London: Routledge, 2001. — 384 p.</ref> Бұл кезеңде адамдар өздерінің бұрынғы құндылықтары мен жаңа ортаның талаптары арасында қайшылықтарды бастан кешіреді. * '''Реалды бейімделу (Тұрақтану):''' Жаңа ортаның талаптарын түсіну, тілдік және әлеуметтік кедергілерді жеңе бастау процесі басталады.<ref name="Berry1997">Berry, J. W. Immigration, acculturation, and adaptation. // Applied Psychology. — 1997. — Vol. 46, No. 1. — P. 5–34.</ref> * '''Интеграция немесе Ассимиляция:''' Этностың өз мәдени ерекшелігін сақтай отырып, жаңа қоғамның толыққанды мүшесіне айналуы (интеграция) жүзеге асады,<ref name="Tishkov">Тишков В. А. Реквием по этносу: Исследования по социально-культурной антропологии. — Москва: Наука, 2003. — 544 с.</ref> немесе өз мәдениетін толық жоғалтып, қабылдаушы этносқа сіңіп кетуі (ассимиляция) орын алады.<ref name="KazEtnolog">Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Этнология]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Антропология]] qzgiwzz3wnse15sy2qqkky0s0cwez0b 3629698 3629697 2026-07-14T07:51:21Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629698 wikitext text/x-wiki '''Этникалық адаптация''' (немесе '''этникалық бейімделу''') — [[этникалық топ]]тың (немесе оның жекелеген өкілдерінің) жаңа табиғи-географиялық және әлеуметтік-мәдени ортаның жағдайларына үйрену, онда өмір сүруін тиімді жалғастыру және даму мақсатында өзінің мәдениетін, мінез-құлқын, тұрмыс салтын өзгерту процесі. Бұл процесс [[миграция]] (көші-қон), [[урбанизация]] немесе геосаяси өзгерістер нәтижесінде туындайды.<ref name="Sadokhin">Садохин А. П. Этнология: Учебник. — 3-е изд. — Москва: Альфа-М; ИНФРА-М, 2008. — 352 с.</ref> == Түрлері == Этникалық адаптация екі негізгі деңгейде жүреді. Бірінші деңгейде табиғи-климаттық ортаның әсеріне этностың ағза деңгейінде бейімделуін сипаттайтын биологиялық (физиологиялық) адаптация қалыптасады,<ref name="Gumilev">Гумилев Л. Н. Этногенез және жер биосферасы. — Алматы: Атамұра, 2005. — 450 б.</ref> ал екінші деңгейде жаңа әлеуметтік ортаның [[Тіл (лингвистика)|тілін]], құндылықтарын, заңдарын, дәстүрлері мен мінез-құлық нормаларын меңгеруге бағытталған әлеуметтік-мәдени адаптация жүреді.<ref name="Kravченко">Кравченко А. И. Культурология: Учебное пособие для вузов. — Москва: Академический проект, 2003. — 496 с.</ref> == Негізгі кезеңдері == Этнос немесе мигранттар жаңа ортаға тап болғанда мынадай мәдени кезеңдерден өтеді: * '''Мәдени шок (Беймәлімдік кезеңі):''' Жаңа ортаның мәдени нормаларымен алғашқы соқтығысу кезінде психологиялық стресс туындайды.<ref name="Ward2001">Ward, C., Bochner, S., & Furnham, A. The Psychology of Culture Shock. — London: Routledge, 2001. — 384 p.</ref> Бұл кезеңде адамдар өздерінің бұрынғы құндылықтары мен жаңа ортаның талаптары арасында қайшылықтарды бастан кешіреді. * '''Реалды бейімделу (Тұрақтану):''' Жаңа ортаның талаптарын түсіну, тілдік және әлеуметтік кедергілерді жеңе бастау процесі басталады.<ref name="Berry1997">Berry, J. W. Immigration, acculturation, and adaptation. // Applied Psychology. — 1997. — Vol. 46, No. 1. — P. 5–34.</ref> * '''Интеграция немесе Ассимиляция:''' Этностың өз мәдени ерекшелігін сақтай отырып, жаңа қоғамның толыққанды мүшесіне айналуы (интеграция) жүзеге асады,<ref name="Tishkov">Тишков В. А. Реквием по этносу: Исследования по социально-культурной антропологии. — Москва: Наука, 2003. — 544 с.</ref> немесе өз мәдениетін толық жоғалтып, қабылдаушы этносқа сіңіп кетуі (ассимиляция) орын алады.<ref name="KazEtnolog">Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Этнология]] [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Антропология]] 81ewr6iffpl6c93q438gr7rjw2ma7gr 0 598171 3629667 3580700 2026-07-14T07:28:31Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629667 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = {{«Құрмет» ордені}} {{«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі}} {{«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі}} {{«Алтын Дәрігер» атағы}} | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' 1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған. "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді. 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды ==Дереккөздер== {{alashainasy.kz сайтынан алынған}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 99jw9ahi1t264d71451t9o82abjm39r 3629668 3629667 2026-07-14T07:29:29Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629668 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені}}<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' 1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған. "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді. 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды ==Дереккөздер== {{alashainasy.kz сайтынан алынған}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] iw2gu29nr941xm44lodfd8tsoiw1kno 3629669 3629668 2026-07-14T07:30:48Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629669 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' 1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған. "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді. 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды ==Дереккөздер== {{alashainasy.kz сайтынан алынған}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] h4ifzdxo6rn31k351beihgt0jo77art 3629671 3629669 2026-07-14T07:31:55Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629671 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' 1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған. "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді. 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды ==Дереккөздер== {{alashainasy.kz сайтынан алынған}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] a4mxh7sxu35ypqv2nysau64pju1a2af 3629673 3629671 2026-07-14T07:32:29Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629673 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған. "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді. 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды ==Дереккөздер== {{alashainasy.kz сайтынан алынған}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] ag9w72rcudvgc76myc6r6z1zsj8j61h 3629674 3629673 2026-07-14T07:32:57Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3629674 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған. "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді. 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 69elmhadjrhlfwumrf9v171102rcez0 3629675 3629674 2026-07-14T07:36:16Z Sagzhan 29953 3629675 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді. 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 9986vmr3wo3x78ea6zm8w7fsvz4ooe3 3629676 3629675 2026-07-14T07:37:00Z Sagzhan 29953 3629676 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген. 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 438uak05dtdv1qdvasy6xbnw9n2o4g1 3629677 3629676 2026-07-14T07:37:45Z Sagzhan 29953 3629677 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген. Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды. Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 0lgll0dtmap6xle49mx1c506qcj02eo 3629678 3629677 2026-07-14T07:38:57Z Sagzhan 29953 /* Еңбек жолы */ 3629678 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған. ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] ooq9cfmq1psm2ab65d9tohueml13srf 3629679 3629678 2026-07-14T07:39:37Z Sagzhan 29953 /* Білімі */ 3629679 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция Ресей, Израиль, Өзбекстан, Қырғызстан және Германия ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 9vrc5e79pnj9oi1e4ri8o8ynvabzpmo 3629680 3629679 2026-07-14T07:40:10Z Sagzhan 29953 /* Медицина дамуына үлесі */ 3629680 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. Қазақ Ұлттық университетінің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> 1995 жылдың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] k11j5lzdi6lv10tesk5femputf4l60g 3629681 3629680 2026-07-14T07:41:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629681 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ Ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 4uupkgey1zumbv36gilxxrr1p3s3akg 3629682 3629681 2026-07-14T07:41:38Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629682 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] hen9k0qoizd27vr6gtzg75v9cx6f7oi 3629683 3629682 2026-07-14T07:42:04Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629683 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], Қазақ КСР | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 54cr3gm60tgnnghcuqdjvdqa3dmgv79 3629684 3629683 2026-07-14T07:42:34Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629684 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] cb9b8tzcca78my9vs1pcv98flr1o4lf 3629685 3629684 2026-07-14T07:43:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629685 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} Қазақстан | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] c7o76aija3twfcf82rj77io2m0ezu42 3629686 3629685 2026-07-14T07:43:28Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629686 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = Репродуктология, эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] m478xrbutai28qw49iweg6x0a6pnv8l 3629688 3629686 2026-07-14T07:43:42Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629688 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = [[Репродуктология]], эмбриология, адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] 8anv970dupalboyhp1st76gnv4ymjqd 3629689 3629688 2026-07-14T07:43:58Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629689 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = [[Репродуктология]], [[эмбриология]], адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] g1tg8v3514azevoqc5spsgeeqlyr020 3629690 3629689 2026-07-14T07:44:25Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629690 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = [[Репродуктология]], [[эмбриология]], адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = Профессор, ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] dug6wu3hnebto6a851267h0unltxnl3 3629691 3629690 2026-07-14T07:44:45Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629691 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = [[Репродуктология]], [[эмбриология]], адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = [[Профессор]], ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = Қазақстандағы және Орталық Азиядағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] j55gqupm5eksmfuun7jcp3pa00ozy90 3629692 3629691 2026-07-14T07:45:13Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629692 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = [[Репродуктология]], [[эмбриология]], адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = [[Профессор]], ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = [[Қазақстан]]дағы және [[Орталық Азия]]дағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады.[[File:DSC 6346 Салтанат Байқошқарова.jpg|right|thumb|Салтанат Байқошқарова]] ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] e7xj32nwo10mpuemr373dzm8lxk9ydi 3629693 3629692 2026-07-14T07:45:49Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629693 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = [[Репродуктология]], [[эмбриология]], адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = [[Профессор]], ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = [[Қазақстан]]дағы және [[Орталық Азия]]дағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады. ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] t847wp3uqayprn4tf09ivpa3mnpgea0 3629694 3629693 2026-07-14T07:46:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629694 wikitext text/x-wiki {{Дәрігер | Есімі = Салтанат Байқошқарова | Шынайы есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Суреті = | Сурет атауы = | сурет ені = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 01.02.1960 | Туған жері = Өрнек (Үюік) ауылы, [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Толық есімі = Салтанат Берденқызы Байқошқарова | Ғылыми аясы = [[Репродуктология]], [[эмбриология]], адам физиологиясы | Жұмыс орны = «Экомед» адам репродукциясы клиникалар желісінің ғылыми жетекшісі | Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = [[Профессор]], ҚР ҰҒА Құрметті академигі | Альма-матер = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1983) | Ғылыми жетекшісі = В. М. Здановский, Б. В. Леонов | Әйгілі шәкірттері = | Кім ретінде әйгілі = [[Қазақстан]]дағы және [[Орталық Азия]]дағы тұңғыш ЭКО маманы, «пробиркадан шыққан баланың» алғашқы отандық авторы | Марапаттары мен премиялары = «Құрмет» ордені<br />«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» төсбелгісі<br />«Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалі<br />«Алтын Дәрігер» атағы | Сайт = ecomed.kz | Қолтаңбасы = }} '''Салтанат Берденқызы Байқошқарова''' (1960 жылы 1 ақпанда дүниеге келген) — [[Қазақстан]]дағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – «Экомед» емханасының жетекшісі, репродуктолог-эмбриолог, биология ғылымдарының докторы. [[Қазақ ұлттық университеті]]нің биология факультетін 1983 жылы тәмамдаған. Қазақстандағы алғашқы денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) лабораториясы – «Экомед» емханасының (18.03.95 ж. ашылған) негізін қалаушы және жетекшісі. Репродуктология саласында еңбек етіп келе жатқанына 22 жыл болды. Ұлттық Медицина Ассоциациясының «Алтын Дәрігер» атағының иесі. «Қазақстан Республикасы Денсаулық Сақтау ісінің үздігі» атты құрмет белгісімен, Қазақстан Республикасының Денсаулық Сақтау Министрлігінің «Денсаулық cақтау ісіне қосқан үлесі үшін» медалімен және «Құрмет» орденімен марапатталған.<ref>{{cite web |url=https://www.inform.kz/person/saltanat-berdenovna-baikoshkarova-1776339226 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна — Досье |publisher=Казинформ |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> "Пробиркадан" шыққан баланың тұңғыш қазақстандық авторы және Қазақстандағы репродуктологияның негізін қалаушы. Репродуктология және эмбриология саласындағы танымал көшбасшы және маман. 30 жылдан астам жұмыс тәжірибесі ішінде 25 000 ЭКО циклын өткізді, оның кәсіби қатысуымен және оның басшылығымен Қазақстанда ғана емес, әлемнің 37 түрлі елінде 12 000-нан астам бала дүниеге келді.<ref>{{cite web |url=https://ecomed.kz/kk/baj-osh-arova-saltanat-berden-yzyny-klinikasy-jekomed/ |title=Байқошқарова Салтанат Берденқызының клиникасы |publisher=«Экомед» медициналық орталығы |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> [[1995 жыл]]дың сәуірінде Бекмусаев Қазақстандағы алғашқы "Экомед" ЭКО орталығын тіркеп, өз қаражатына Мәскеуден құрал-жабдықтарды алып келді. 96-шы жылдың жазында Салтанат Байқошқарова барлық басылымдарға бұл қуанышты жаңалықты жіберді:"Қазақстанда ЭКО көмегімен алғашқы бала дүниеге келді". Содан бері жиырма жыл өтті, бірақ сол күндегі естеліктер әлі күнге дейін көз жасын туғыздырады. ==Еңбек жолы== Байқошқарова Салтанат Берденқызы – Қазақстандағы Бірінші денеден тыс ұрықтандыру лабораториясы – [[«Экомед» емханасы]]ның жетекшісі, [[репродуктолог]]-[[эмбриолог]], [[биология ғылымдарының докторы]]. Медицинадағы еңбек жолын 1988 жылы Алматы қалалық кеңесханасында дәрігер-лаборант болып бастаған. Ерлер бедеулігін анықтаумен айналысып, күйеуінің немесе донордың шәуһетімен жатырішілік инсеминация жасау және аталық ұрық криоконсервациясы әдістерін енгізген.<ref>{{cite web |url=https://prg.kz/document/?doc_id=31379023 |title=Байкошкарова Салтанат Берденовна (персональная справка) |publisher=ИС Параграф |accessdate=2026-07-14 |lang=ru}}</ref> 1995 жылы бедеулікті емдейтін «Экомед» орталығын ұйымдастырып, Қазақстанда және Орталық Азияда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру (ДТҰ) әдісін енгізді. Нәтижесінде 1996 жылы 31 шілдеде осы лабораторияда Қазақстандағы алғашқы «құтыдағы бала» дүниеге келді. Қазақстандағы алғашқы лаборатория ретінде «Экомед» емханасы 1995 жылы Франциядағы Дүниежүзілік ДТҰ регистріне тіркелген.<ref>{{cite web |url=https://informburo.kz/kaz/elaynasy/saltanat-baiqosqarova-reproduktolog-26-zylda-eko-adisimen-25-mynnan-astam-bala-duniege-keldi |title=Салтанат Байқошқарова, репродуктолог: 26 жылда ЭКО әдісімен 25 мыңнан астам бала дүниеге келді |publisher=Informburo.kz |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Қазіргі уақытта Салтанат Байқошқарованың тек жақсылыққа ұмтылуы мен ізденімпаздығының арқасында «Экомед» емханасында дүниежүзіндегі адам ұрпағын өрбіту саласында қолданылатын жаңа заманға сай әдістердің барлығы енгізілген. Бұл кісінің көмегімен дүниеге келген балалар Қазақстанның түкпір-түкпірінде және алыс және жақын шетелдерде өмір сүреді. Салтанат Берденқызын ерекшелендіретін ол – өзі таңдаған ісіне деген құлшынысы, еңбекқорлығы, адалдығы мен махаббаты. Ол алыс ауылдардан келген материалдық жағдайы төмен әйелдерге әрқашан қол ұшын беріп, шамасы келгенше көмегін аямайды.<ref>{{cite web |url=https://egemen.kz/article/361707-apamnynh-meyirimi-qazirgi-analarda-sirek-saltanat-bayqoshqarova-ozegin-ortegen-o |title=Салтанат Байқошқарова өзегін өртеген өкініші туралы айтты |publisher=Егемен Қазақстан |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> Байқошқарова С.Б. Еуропалық адам ұрпағын өрбіту және эмбриология Ассоциациясы мен Ресей Адам Ұрпағын Өрбіту Ассоциациясының мүшесі және олардың барлық конгресстеріне қатысады. Салтанат Берденқызы 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, ол Қазақстанда алғашқы болып денеден тыс ұрықтандыру тақырыбында кандидаттық, содан кейін докторлық диссертацияларын қорғаған. Сонымен бірге, ол ағартушылық жұмыспен айналысып, түрлі газеттер мен журналдарға ғылыми-көпшілік мақалалар жазады. Соңғы бес жыл бойы «Хабар» агенттігіндегі халық денсаулығы мәселелеріне арналған, «Бірінші байлық - денсаулық» бағдарламасының жүргізушісі және кеңесшісі болып келеді. ==Білімі== Байқошқарова С.Б. Кеңес одағындағы ДТҰ-ның негізін қалаушылар – профессор В.М. Здановский және Ресей мен Кеңес Одағындағы алғашқы ДТҰ лабораториясын басқарған профессор Б.В. Леоновтың ең үздік шәкірттерінің бірі.Ол Аддлер қаласындағы Ресей-Американдық ұрпақ өрбіту және генетика орталығында, Мәскеудегі бедеулікті емдейтін «ЭКО» орталығында, Ресей акушерия, гинекология және перинатология Ғылыми Орталығында, сонымен бірге Германияның Бондық университеттік емханасында, Израильдің Тель-Авивтік университеттік емханасында тәжірибе алған. Тәжірибе алмасу мақсатымен профессор С.Антиноридің RAPRUI адам ұрпағын өрбіту Орталығында (Рим, Италия), Ульм қаласының университеттік емханасында (Германия), Германияның Бонн және Ульм қалаларындағы бірқатар жеке ДТҰ орталықтарында, Ресей-Финдік "Ава-Петер" орталығында (Санкт-Петербург) және профессор Катоның «Kato Ladies Clinic» емханасында болған.<ref>{{cite web |url=https://baq.kz/bayqoshqarova_210206/ |title=Байқошқарова ЭКҰ әдісімен туған алғашқы қазақстандық дауына нүкте қойды |publisher=BAQ.KZ |accessdate=2026-07-14 |lang=kk}}</ref> ==Медицина дамуына үлесі== 2006 жылы Салтанат Байқошқарованың ұйымдастыруымен, [[Алматы қаласының Денсаулық Сақтау Департаменті]] және Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасының Медициналық орталығының қолдауымен «Қазақстандағы ДТҰ әдісімен дүниеге келген алғашқы «құтыдан шыққан» баланың 10-жылдығына арналған» Халықаралық ғылыми-практикалық конференция өткізілді. Конференция [[Ресей]], [[Израиль]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]] және [[Германия]] ғалымдарының қатысуымен өтті. Салтанат Байқошқарованың жұмыстары Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Алғыс хатымен аталған. 2001 жылы Алматы қаласының ғылым қайраткері атанып, «Алматы Жұлдызы» медалімен марапатталған. ДТҰ саласындағы ең бірінші маман және Қазақстандағы бірінші ДТҰ лабораториясының негізін қалаушы ретінде КИНЭС Қазақстандық рекордтар кітабының денсаулық сақтау бөліміне енгізілген. ҚР Денсаулық Сақтау Министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 2008 жылдың 15 мамырында Қазақстан Республикасы Президентінің №593 Жарлығымен ҚР Президентінің жанындағы әйелдер істері және отбасылық -демографиялық саясат жөніндегі Ұлттық Комиссияның мүшесі болды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина тұлғалары]] [[Санат:Репродуктологтар]] d4gqxu7h5n4xh1wjneygvbrv40bzi6a 0 598378 3629720 2603724 2026-07-14T08:05:49Z Sagzhan 29953 3629720 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мақала|Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс (2008)}} '''Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс''' (немесе '''Бес күндік соғыс''') — 2008 жылдың тамызында бір тараптан Грузия, екінші тараптан өздерін тәуелсіз деп жариялаған Оңтүстік Осетия мен Абхазия республикалары және оларды қолдаған Ресей Федерациясы арасында орын алған соғыс.<ref name="BBCHistory">[https://bbc.com Q&A: Conflict in Georgia] // BBC News. — 2008. — 11 қараша.</ref> Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында және тамыздың басында күрт ушыға бастады.<ref name="AlJazeeraTense">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/20/new-battle-looms-over-s-ossetia New battle looms over S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 20 тамыз.</ref> == Соғыстың барысы == Белсенді әскери қимылдар 2008 жылдың 8 тамызына қараған түні Грузия қарулы күштерінің Оңтүстік Осетия астанасы Цхинвали қаласын жаппай атқылауынан басталды.<ref name="AlJazeeraHeavy">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Грузин тарапы бұл әрекеті арқылы аймақты өз бақылауына алуға тырысты. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті мәжбүрлеу операциясының» басталғанын мәлімдеді.<ref name="AlJazeeraTanks">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Осы мәлімдемеден кейін аймаққа Ресей әскерлері енгізілді. Бірнеше күнге созылған шайқастар барысында ресейлік әскерлер жергілікті осетин құрылымдарымен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетия аумағынан толық ығыстырып шығарды. Сонымен қатар, Абхазия күштерімен бірлесе отырып, Кодор шатқалы тазартылды және Грузияның Оңтүстік Осетиямен шекаралас бірнеше аудандары уақытша басып алынды. Белсенді әскери қимылдар тамыздың 12-не дейін жалғасты. == Бейбіт реттеу және салдары == 2008 жылдың 14–16 тамызы аралығында Ресей, Грузия, Оңтүстік Осетия және Абхазия басшылары қақтығысты бейбіт жолмен реттеудің бірлескен жоспарына қол қойды.<ref name="RuversWar">Пятидневная война (8-12 августа 2008 года) // Кавказский Узел. — 2025. — 8 тамыз.</ref> Бес күндік соғыстың халықаралық деңгейде ірі геосаяси және экономикалық салдары болды. Соғыстың негегі нәтижелері: * 26 тамызда Ресей Федерациясы Оңтүстік Осетия мен Абхазияның тәуелсіздігін ресми түрде таныды.<ref name="BBCRoots">[https://www.bbc.com/news/world-europe-45100160 South Ossetia: Russia pushes roots deeper into Georgian land] // BBC News. — 2018. — 7 тамыз.</ref> * 2 қыркүйекте Грузия билігі Ресеймен дипломатиялық қатынастарды толығымен үзді. * Грузияның НАТО әскери блогына интеграциялану және кіру процесі белгісіз мерзімге тоқтап қалды.<ref name="BBCNato">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia profile] // BBC News. — 2024. — 25 қазан.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2008 жылғы соғыстар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Ресейдің соғыстары]] Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстар - 2008 жылдың тамызында Грузия мен Оңтүстік Осетия мен Абхазия республикаларының өзін-өзі жариялаған республикалары арасындағы және екінші жағынан Ресей арасындағы соғыс. Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында - тамыздың басында күрт өсе бастады. Белсенді қақтығыстар тамыздың 8-інде түнде Оңтүстік Осетия астанасын массивтік шабуылға ұшыраған Грузиядан басталып, Оңтүстік Осетияны басқаруға әрекет жасады. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті қамтамасыз ету жөніндегі операция» басталғанын жариялады. Аймаққа орыс әскерлері енгізілді. Бірнеше күн бойы ресейлік әскерлер Оңтүстік Осетиядағы қарулы құрылымдармен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетиядан шығарып, Абхазия күштерімен ынтымақтастықта - Абхазиядағы Кодорское шатқалынан уақытша Грузияның бірқатар көршілес аймақтарын басып алды. Соғыс 12 тамызға дейін жалғасты. 14 тамыздан 16 тамызға дейін Абхазия, Оңтүстік Осетия, Грузия және Ресей президенттері жанжалды бейбіт жолмен реттеудің жоспарына қол қойды. Бес күндік соғыстың маңызды геосаяси, экономикалық және басқа да салдары болды. Осылайша, 26 тамызда Ресей ресми түрде Оңтүстік Осетия мен Абхазияны тәуелсіз мемлекеттер деп таныды. 2 қыркүйекте Грузия Ресеймен дипломатиялық қатынастарды үзді. Грузияның НАТО-ға кіру процесі тоқтап қалды. 9tx6kduuappsh7flv9ketzzq6ul2gib 3629721 3629720 2026-07-14T08:06:17Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629721 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс''' (немесе '''Бес күндік соғыс''') — 2008 жылдың тамызында бір тараптан Грузия, екінші тараптан өздерін тәуелсіз деп жариялаған Оңтүстік Осетия мен Абхазия республикалары және оларды қолдаған Ресей Федерациясы арасында орын алған соғыс.<ref name="BBCHistory">[https://bbc.com Q&A: Conflict in Georgia] // BBC News. — 2008. — 11 қараша.</ref> Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында және тамыздың басында күрт ушыға бастады.<ref name="AlJazeeraTense">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/20/new-battle-looms-over-s-ossetia New battle looms over S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 20 тамыз.</ref> == Соғыстың барысы == Белсенді әскери қимылдар 2008 жылдың 8 тамызына қараған түні Грузия қарулы күштерінің Оңтүстік Осетия астанасы Цхинвали қаласын жаппай атқылауынан басталды.<ref name="AlJazeeraHeavy">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Грузин тарапы бұл әрекеті арқылы аймақты өз бақылауына алуға тырысты. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті мәжбүрлеу операциясының» басталғанын мәлімдеді.<ref name="AlJazeeraTanks">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Осы мәлімдемеден кейін аймаққа Ресей әскерлері енгізілді. Бірнеше күнге созылған шайқастар барысында ресейлік әскерлер жергілікті осетин құрылымдарымен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетия аумағынан толық ығыстырып шығарды. Сонымен қатар, Абхазия күштерімен бірлесе отырып, Кодор шатқалы тазартылды және Грузияның Оңтүстік Осетиямен шекаралас бірнеше аудандары уақытша басып алынды. Белсенді әскери қимылдар тамыздың 12-не дейін жалғасты. == Бейбіт реттеу және салдары == 2008 жылдың 14–16 тамызы аралығында Ресей, Грузия, Оңтүстік Осетия және Абхазия басшылары қақтығысты бейбіт жолмен реттеудің бірлескен жоспарына қол қойды.<ref name="RuversWar">Пятидневная война (8-12 августа 2008 года) // Кавказский Узел. — 2025. — 8 тамыз.</ref> Бес күндік соғыстың халықаралық деңгейде ірі геосаяси және экономикалық салдары болды. Соғыстың негегі нәтижелері: * 26 тамызда Ресей Федерациясы Оңтүстік Осетия мен Абхазияның тәуелсіздігін ресми түрде таныды.<ref name="BBCRoots">[https://www.bbc.com/news/world-europe-45100160 South Ossetia: Russia pushes roots deeper into Georgian land] // BBC News. — 2018. — 7 тамыз.</ref> * 2 қыркүйекте Грузия билігі Ресеймен дипломатиялық қатынастарды толығымен үзді. * Грузияның НАТО әскери блогына интеграциялану және кіру процесі белгісіз мерзімге тоқтап қалды.<ref name="BBCNato">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia profile] // BBC News. — 2024. — 25 қазан.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2008 жылғы соғыстар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Ресейдің соғыстары]] Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстар - 2008 жылдың тамызында Грузия мен Оңтүстік Осетия мен Абхазия республикаларының өзін-өзі жариялаған республикалары арасындағы және екінші жағынан Ресей арасындағы соғыс. Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында - тамыздың басында күрт өсе бастады. Белсенді қақтығыстар тамыздың 8-інде түнде Оңтүстік Осетия астанасын массивтік шабуылға ұшыраған Грузиядан басталып, Оңтүстік Осетияны басқаруға әрекет жасады. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті қамтамасыз ету жөніндегі операция» басталғанын жариялады. Аймаққа орыс әскерлері енгізілді. Бірнеше күн бойы ресейлік әскерлер Оңтүстік Осетиядағы қарулы құрылымдармен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетиядан шығарып, Абхазия күштерімен ынтымақтастықта - Абхазиядағы Кодорское шатқалынан уақытша Грузияның бірқатар көршілес аймақтарын басып алды. Соғыс 12 тамызға дейін жалғасты. 14 тамыздан 16 тамызға дейін Абхазия, Оңтүстік Осетия, Грузия және Ресей президенттері жанжалды бейбіт жолмен реттеудің жоспарына қол қойды. Бес күндік соғыстың маңызды геосаяси, экономикалық және басқа да салдары болды. Осылайша, 26 тамызда Ресей ресми түрде Оңтүстік Осетия мен Абхазияны тәуелсіз мемлекеттер деп таныды. 2 қыркүйекте Грузия Ресеймен дипломатиялық қатынастарды үзді. Грузияның НАТО-ға кіру процесі тоқтап қалды. akgmrb4zf2o3hqbdgo6qqmm7nlk0508 3629722 3629721 2026-07-14T08:06:38Z Sagzhan 29953 3629722 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс''' (немесе '''Бес күндік соғыс''') — 2008 жылдың тамызында бір тараптан Грузия, екінші тараптан өздерін тәуелсіз деп жариялаған Оңтүстік Осетия мен Абхазия республикалары және оларды қолдаған Ресей Федерациясы арасында орын алған соғыс.<ref name="BBCHistory">[https://bbc.com Q&A: Conflict in Georgia] // BBC News. — 2008. — 11 қараша.</ref> Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында және тамыздың басында күрт ушыға бастады.<ref name="AlJazeeraTense">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/20/new-battle-looms-over-s-ossetia New battle looms over S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 20 тамыз.</ref> == Соғыстың барысы == Белсенді әскери қимылдар 2008 жылдың 8 тамызына қараған түні Грузия қарулы күштерінің Оңтүстік Осетия астанасы Цхинвали қаласын жаппай атқылауынан басталды.<ref name="AlJazeeraHeavy">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Грузин тарапы бұл әрекеті арқылы аймақты өз бақылауына алуға тырысты. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті мәжбүрлеу операциясының» басталғанын мәлімдеді.<ref name="AlJazeeraTanks">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Осы мәлімдемеден кейін аймаққа Ресей әскерлері енгізілді. Бірнеше күнге созылған шайқастар барысында ресейлік әскерлер жергілікті осетин құрылымдарымен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетия аумағынан толық ығыстырып шығарды. Сонымен қатар, Абхазия күштерімен бірлесе отырып, Кодор шатқалы тазартылды және Грузияның Оңтүстік Осетиямен шекаралас бірнеше аудандары уақытша басып алынды. Белсенді әскери қимылдар тамыздың 12-не дейін жалғасты. == Бейбіт реттеу және салдары == 2008 жылдың 14–16 тамызы аралығында Ресей, Грузия, Оңтүстік Осетия және Абхазия басшылары қақтығысты бейбіт жолмен реттеудің бірлескен жоспарына қол қойды.<ref name="RuversWar">Пятидневная война (8-12 августа 2008 года) // Кавказский Узел. — 2025. — 8 тамыз.</ref> Бес күндік соғыстың халықаралық деңгейде ірі геосаяси және экономикалық салдары болды. Соғыстың негегі нәтижелері: * 26 тамызда Ресей Федерациясы Оңтүстік Осетия мен Абхазияның тәуелсіздігін ресми түрде таныды.<ref name="BBCRoots">[https://www.bbc.com/news/world-europe-45100160 South Ossetia: Russia pushes roots deeper into Georgian land] // BBC News. — 2018. — 7 тамыз.</ref> * 2 қыркүйекте Грузия билігі Ресеймен дипломатиялық қатынастарды толығымен үзді. * Грузияның НАТО әскери блогына интеграциялану және кіру процесі белгісіз мерзімге тоқтап қалды.<ref name="BBCNato">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia profile] // BBC News. — 2024. — 25 қазан.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2008 жылғы соғыстар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Ресейдің соғыстары]] 248a8nqjmcywu2s7oczbz00ai9m8e4v 3629723 3629722 2026-07-14T08:08:10Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629723 wikitext text/x-wiki '''Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс''' (немесе '''Бес күндік соғыс''') — 2008 жылдың тамызында бір тараптан Грузия, екінші тараптан өздерін тәуелсіз деп жариялаған Оңтүстік Осетия мен Абхазия республикалары және оларды қолдаған Ресей Федерациясы арасында орын алған соғыс.<ref name="BBCHistory">[https://bbc.com Q&A: Conflict in Georgia] // BBC News. — 2008. — 11 қараша.</ref> Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында және тамыздың басында күрт ушыға бастады.<ref name="AlJazeeraTense">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/20/new-battle-looms-over-s-ossetia New battle looms over S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 20 тамыз.</ref> == Соғыстың барысы == Белсенді әскери қимылдар 2008 жылдың 8 тамызына қараған түні Грузия қарулы күштерінің Оңтүстік Осетия астанасы Цхинвали қаласын жаппай атқылауынан басталды.<ref name="AlJazeeraHeavy">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Грузин тарапы бұл әрекеті арқылы аймақты өз бақылауына алуға тырысты. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті мәжбүрлеу операциясының» басталғанын мәлімдеді.<ref name="AlJazeeraTanks">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Осы мәлімдемеден кейін аймаққа Ресей әскерлері енгізілді. Бірнеше күнге созылған шайқастар барысында ресейлік әскерлер жергілікті осетин құрылымдарымен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетия аумағынан толық ығыстырып шығарды. Сонымен қатар, Абхазия күштерімен бірлесе отырып, Кодор шатқалы тазартылды және Грузияның Оңтүстік Осетиямен шекаралас бірнеше аудандары уақытша басып алынды. Белсенді әскери қимылдар тамыздың 12-не дейін жалғасты. == Бейбіт реттеу және салдары == 2008 жылдың 14–16 тамызы аралығында Ресей, Грузия, Оңтүстік Осетия және Абхазия басшылары қақтығысты бейбіт жолмен реттеудің бірлескен жоспарына қол қойды.<ref name="RuversWar">Пятидневная война (8-12 августа 2008 года) // Кавказский Узел. — 2025. — 8 тамыз.</ref> Бес күндік соғыстың халықаралық деңгейде ірі геосаяси және экономикалық салдары болды. Соғыстың негегі нәтижелері: * 26 тамызда Ресей Федерациясы Оңтүстік Осетия мен Абхазияның тәуелсіздігін ресми түрде таныды.<ref name="BBCRoots">[https://www.bbc.com/news/world-europe-45100160 South Ossetia: Russia pushes roots deeper into Georgian land] // BBC News. — 2018. — 7 тамыз.</ref> * 2 қыркүйекте Грузия билігі Ресеймен дипломатиялық қатынастарды толығымен үзді. * Грузияның НАТО әскери блогына интеграциялану және кіру процесі белгісіз мерзімге тоқтап қалды.<ref name="BBCNato">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia profile] // BBC News. — 2024. — 25 қазан.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2008 жылғы соғыстар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Ресейдің соғыстары]] 5n0u50pk2cy46nhn1755iwo1lso7fqq 3629724 3629723 2026-07-14T08:09:11Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629724 wikitext text/x-wiki '''Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс''' (немесе '''Бес күндік соғыс''') — [[2008 жыл]]дың [[тамыз]]ында бір тараптан [[Грузия]], екінші тараптан өздерін тәуелсіз деп жариялаған [[Оңтүстік Осетия]] мен [[Абхазия]] республикалары және оларды қолдаған [[Ресей|Ресей Федерациясы]] арасында орын алған соғыс.<ref name="BBCHistory">[https://bbc.com Q&A: Conflict in Georgia] // BBC News. — 2008. — 11 қараша.</ref> Грузин-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында және тамыздың басында күрт ушыға бастады.<ref name="AlJazeeraTense">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/20/new-battle-looms-over-s-ossetia New battle looms over S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 20 тамыз.</ref> == Соғыстың барысы == Белсенді әскери қимылдар 2008 жылдың 8 тамызына қараған түні Грузия қарулы күштерінің Оңтүстік Осетия астанасы Цхинвали қаласын жаппай атқылауынан басталды.<ref name="AlJazeeraHeavy">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Грузин тарапы бұл әрекеті арқылы аймақты өз бақылауына алуға тырысты. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті мәжбүрлеу операциясының» басталғанын мәлімдеді.<ref name="AlJazeeraTanks">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Осы мәлімдемеден кейін аймаққа Ресей әскерлері енгізілді. Бірнеше күнге созылған шайқастар барысында ресейлік әскерлер жергілікті осетин құрылымдарымен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетия аумағынан толық ығыстырып шығарды. Сонымен қатар, Абхазия күштерімен бірлесе отырып, Кодор шатқалы тазартылды және Грузияның Оңтүстік Осетиямен шекаралас бірнеше аудандары уақытша басып алынды. Белсенді әскери қимылдар тамыздың 12-не дейін жалғасты. == Бейбіт реттеу және салдары == 2008 жылдың 14–16 тамызы аралығында Ресей, Грузия, Оңтүстік Осетия және Абхазия басшылары қақтығысты бейбіт жолмен реттеудің бірлескен жоспарына қол қойды.<ref name="RuversWar">Пятидневная война (8-12 августа 2008 года) // Кавказский Узел. — 2025. — 8 тамыз.</ref> Бес күндік соғыстың халықаралық деңгейде ірі геосаяси және экономикалық салдары болды. Соғыстың негегі нәтижелері: * 26 тамызда Ресей Федерациясы Оңтүстік Осетия мен Абхазияның тәуелсіздігін ресми түрде таныды.<ref name="BBCRoots">[https://www.bbc.com/news/world-europe-45100160 South Ossetia: Russia pushes roots deeper into Georgian land] // BBC News. — 2018. — 7 тамыз.</ref> * 2 қыркүйекте Грузия билігі Ресеймен дипломатиялық қатынастарды толығымен үзді. * Грузияның НАТО әскери блогына интеграциялану және кіру процесі белгісіз мерзімге тоқтап қалды.<ref name="BBCNato">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia profile] // BBC News. — 2024. — 25 қазан.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2008 жылғы соғыстар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Ресейдің соғыстары]] kfzm3qwehy4myreud9obdgyljvusqsm 3629725 3629724 2026-07-14T08:09:33Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629725 wikitext text/x-wiki '''Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс''' (немесе '''Бес күндік соғыс''') — [[2008 жыл]]дың [[тамыз]]ында бір тараптан [[Грузия]], екінші тараптан өздерін тәуелсіз деп жариялаған [[Оңтүстік Осетия]] мен [[Абхазия]] республикалары және оларды қолдаған [[Ресей|Ресей Федерациясы]] арасында орын алған соғыс.<ref name="BBCHistory">[https://bbc.com Q&A: Conflict in Georgia] // BBC News. — 2008. — 11 қараша.</ref> Гүржі-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында және тамыздың басында күрт ушыға бастады.<ref name="AlJazeeraTense">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/20/new-battle-looms-over-s-ossetia New battle looms over S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 20 тамыз.</ref> == Соғыстың барысы == Белсенді әскери қимылдар 2008 жылдың 8 тамызына қараған түні Грузия қарулы күштерінің Оңтүстік Осетия астанасы Цхинвали қаласын жаппай атқылауынан басталды.<ref name="AlJazeeraHeavy">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Грузин тарапы бұл әрекеті арқылы аймақты өз бақылауына алуға тырысты. 8 тамыз күні түстен кейін Ресей президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті мәжбүрлеу операциясының» басталғанын мәлімдеді.<ref name="AlJazeeraTanks">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Осы мәлімдемеден кейін аймаққа Ресей әскерлері енгізілді. Бірнеше күнге созылған шайқастар барысында ресейлік әскерлер жергілікті осетин құрылымдарымен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетия аумағынан толық ығыстырып шығарды. Сонымен қатар, Абхазия күштерімен бірлесе отырып, Кодор шатқалы тазартылды және Грузияның Оңтүстік Осетиямен шекаралас бірнеше аудандары уақытша басып алынды. Белсенді әскери қимылдар тамыздың 12-не дейін жалғасты. == Бейбіт реттеу және салдары == 2008 жылдың 14–16 тамызы аралығында Ресей, Грузия, Оңтүстік Осетия және Абхазия басшылары қақтығысты бейбіт жолмен реттеудің бірлескен жоспарына қол қойды.<ref name="RuversWar">Пятидневная война (8-12 августа 2008 года) // Кавказский Узел. — 2025. — 8 тамыз.</ref> Бес күндік соғыстың халықаралық деңгейде ірі геосаяси және экономикалық салдары болды. Соғыстың негегі нәтижелері: * 26 тамызда Ресей Федерациясы Оңтүстік Осетия мен Абхазияның тәуелсіздігін ресми түрде таныды.<ref name="BBCRoots">[https://www.bbc.com/news/world-europe-45100160 South Ossetia: Russia pushes roots deeper into Georgian land] // BBC News. — 2018. — 7 тамыз.</ref> * 2 қыркүйекте Грузия билігі Ресеймен дипломатиялық қатынастарды толығымен үзді. * Грузияның НАТО әскери блогына интеграциялану және кіру процесі белгісіз мерзімге тоқтап қалды.<ref name="BBCNato">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia profile] // BBC News. — 2024. — 25 қазан.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2008 жылғы соғыстар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Ресейдің соғыстары]] c48fclr0hm15qvn85lsb5931u8cdyox 3629726 3629725 2026-07-14T08:10:20Z Sagzhan 29953 /* Соғыстың барысы */ 3629726 wikitext text/x-wiki '''Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыс''' (немесе '''Бес күндік соғыс''') — [[2008 жыл]]дың [[тамыз]]ында бір тараптан [[Грузия]], екінші тараптан өздерін тәуелсіз деп жариялаған [[Оңтүстік Осетия]] мен [[Абхазия]] республикалары және оларды қолдаған [[Ресей|Ресей Федерациясы]] арасында орын алған соғыс.<ref name="BBCHistory">[https://bbc.com Q&A: Conflict in Georgia] // BBC News. — 2008. — 11 қараша.</ref> Гүржі-осетин қақтығысы аймағындағы жағдай шілденің соңында және тамыздың басында күрт ушыға бастады.<ref name="AlJazeeraTense">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/20/new-battle-looms-over-s-ossetia New battle looms over S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 20 тамыз.</ref> == Соғыстың барысы == Белсенді әскери қимылдар [[2008 жыл]]дың [[8 тамыз]]ына қараған түні Грузия қарулы күштерінің Оңтүстік Осетия астанасы [[Цхинвали]] қаласын жаппай атқылауынан басталды.<ref name="AlJazeeraHeavy">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Грузин тарапы бұл әрекеті арқылы аймақты өз бақылауына алуға тырысты. 8 тамыз күні түстен кейін [[Ресей]] президенті қақтығыс аймағында «бейбітшілікті мәжбүрлеу операциясының» басталғанын мәлімдеді.<ref name="AlJazeeraTanks">[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/conflict-spreads-outside-s-ossetia Conflict spreads outside S Ossetia] // Al Jazeera. — 2008. — 9 тамыз.</ref> Осы мәлімдемеден кейін аймаққа Ресей әскерлері енгізілді. Бірнеше күнге созылған шайқастар барысында ресейлік әскерлер жергілікті осетин құрылымдарымен бірге грузин әскерлерін Оңтүстік Осетия аумағынан толық ығыстырып шығарды. Сонымен қатар, Абхазия күштерімен бірлесе отырып, Кодор шатқалы тазартылды және Грузияның Оңтүстік Осетиямен шекаралас бірнеше аудандары уақытша басып алынды. Белсенді әскери қимылдар тамыздың 12-не дейін жалғасты. == Бейбіт реттеу және салдары == 2008 жылдың 14–16 тамызы аралығында Ресей, Грузия, Оңтүстік Осетия және Абхазия басшылары қақтығысты бейбіт жолмен реттеудің бірлескен жоспарына қол қойды.<ref name="RuversWar">Пятидневная война (8-12 августа 2008 года) // Кавказский Узел. — 2025. — 8 тамыз.</ref> Бес күндік соғыстың халықаралық деңгейде ірі геосаяси және экономикалық салдары болды. Соғыстың негегі нәтижелері: * 26 тамызда Ресей Федерациясы Оңтүстік Осетия мен Абхазияның тәуелсіздігін ресми түрде таныды.<ref name="BBCRoots">[https://www.bbc.com/news/world-europe-45100160 South Ossetia: Russia pushes roots deeper into Georgian land] // BBC News. — 2018. — 7 тамыз.</ref> * 2 қыркүйекте Грузия билігі Ресеймен дипломатиялық қатынастарды толығымен үзді. * Грузияның НАТО әскери блогына интеграциялану және кіру процесі белгісіз мерзімге тоқтап қалды.<ref name="BBCNato">[https://www.bbc.com/news/world-europe-18269210 South Ossetia profile] // BBC News. — 2024. — 25 қазан.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2008 жылғы соғыстар]] [[Санат:Грузия тарихы]] [[Санат:Ресейдің соғыстары]] fr2m9emcw1ok8qsfe2e38fnwimvzaax 0 599626 3629578 3228601 2026-07-14T04:03:27Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629578 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Korea-Portrait of Emperor Gojong-01.jpg|250px|нобай|оңға|Коджоң]] '''Коджоң''' (кор. 고종?, 高宗?, 1852—1919) — [[Чосон]] мемлекетінің 26- ші ваны (1863 – 1897) және [[Корей империясы]]ның 1 – ші императоры (1897 - 1907). == Өмір жолы == 1863 жылы ван Чхольджон дүние салып және таққа отыратын мұрагер қалдырып кетпеген соң, оның жұбайы таққа немере туысы Ли Мёнбокты отырғызуға кеңес етеді. Ол кәмелет жасқа толмаған соң, оның орнына әкесі Ли Хаын (Тевонгун ханзада – регент) атқарушы ретінде билік етеді. Тэвонгун елді жабық есік саясатын жүргізуге тырысты. Оның ықпалымен елдегі христиандарды қудалау саясатын жүргізе бастады. 1866 жылы Тэвонгунның ықпалымен Мин кланынан шыққанқызға үленеді. Ол күйеуінің жүргізген саясатына ықпал етуі әкесі екеуінің қарым – қатынасына сыза түсіре бастады. Кореяның есік ашуы. Көршілес Жапония сыртқы әлемге Кореяның есігін ашуын талап етті. Канвхадо портына жапон флоты келіп түскенде, кореи артиллериясы оқ атты. Екі жақтың шайқасынан екі жапон жарақаттанып, 35 корей қаза тауып және 16 – сы тұтқынға түседі. Жапон үкіметі бұл жанжалдың қарымтасын Кореяны теңсіздік бітім шартымен қайтаруды жөн санады. Бұл бітім шарттар Жапонияның батыс елдерімен жасаған шарттарының негізінде жасалуына негіз болды. 1876 жылы 15 қаңтарда Курода Киётаки басшылығындағы жапон флоты Корея жағасына келеді. 26 ақпанда екі жақ бейбіт келісім шартқа отырды. Келісім шарт бойынша Жапония кемелері Кореяның су жолдарында еркін жүріп, сауда жүргізуге мүмкіндік алды. Осыған негіздес келісім шарттар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Италия]], Ресей, Германия және Франциямен жасалды. Бұл саясат Жапонияға ұнамады. Жапонияға басып кіріп, 1895 жылы Коджонның жұбайы Мёнсон патшайымды өлтірілді. 1896 жылы Коджон Ресей елшілігінен пана табады. Ол 1897 жылы өзін император деп жариялап, жаңа тәуелсіз Кореи империясын құрады. Коджон жаңа Кванму (кор. 광무?, 光武?) дәуірін жария етті. == Сыртқы саясаты == Коджон император дәрежесінде ірі империалистік елдермен байланыс жасады. Ашық есік дәрежесінде Жапон империясымен (1876 – 1905), АҚШ - пен (1882 – 1905), Британ империясымен (1882 – 1905), Герман империясымен (1883 – 1905), Италия корольдігімен (1884 – 1905), Ресей империясымен (1884 – 1905), Үшінші Француз Республикасымен (1886 – 1905), Австро – Венгрия империясымен (1892 – 1905), Цин империясымен (1899 – 1905), Бельгия корольдігімен (1901- 1905), Дания корольдігімен (1902 – 1905) дипломатиялық байланыстар орнатылды. == Марапаттары == # Әулие Маврикий және Лазарь ордендерінің үлкен кресті (Италия корольдігі, 1895) # Құрметті легион орденінің үлкен кресті ([[Франция]] 1895) # Хризантема орденінің алқасы (Жапон империясы 1897) # Алтын Мерила ордені ([[Корей империясы]],1900) # Үнді империясы орденінің гранд - командоры ([[Британ империясы]], 1900) # Карлос ІІІ орденінің алқалы үлкен кресті (Испан корольдігі, 1900) # Леопольд І ордені ([[Бельгия|Бельгия корольдігі]],1901) # Екі айдаһар ордені ([[Цинь империясы|Цин империясы]] , 1903) # Әулие Станислав ордені, 1 - ші дәрежес ([[Ресей империясы]], 1903) # Піл орденінің рыцары ([[Дания|Да́ния корольдігі]], 1903) # Қара қыран орденінің рыцары (Герман империясы, 1904) [[Санат:1852 жылы туғандар]] [[Санат:1919 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Корея Императорлары]] [[Санат:Чосон әулеті]] 6rikrlgznsubzzz6uwkv15f4kwk2jfz 3629630 3629578 2026-07-14T04:27:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Shamshiden N|Shamshiden N]] соңғы нұсқасына қайтарды 3228601 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Korea-Portrait of Emperor Gojong-01.jpg|250px|нобай|оңға|Коджоң]] '''Коджоң''' (кор. 고종?, 高宗?, 1852—1919) — [[Чосон]] мемлекетінің 26- ші ваны (1863 – 1897) және [[Корей империясы]]ның 1 – ші императоры (1897 - 1907). == Өмір жолы == 1863 жылы ван Чхольджон дүние салып және таққа отыратын мұрагер қалдырып кетпеген соң, оның жұбайы таққа немере туысы Ли Мёнбокты отырғызуға кеңес етеді. Ол кәмелет жасқа толмаған соң, оның орнына әкесі Ли Хаын (Тевонгун ханзада – регент) атқарушы ретінде билік етеді. Тэвонгун елді жабық есік саясатын жүргізуге тырысты. Оның ықпалымен елдегі христиандарды қудалау саясатын жүргізе бастады. 1866 жылы Тэвонгунның ықпалымен Мин кланынан шыққанқызға үленеді. Ол күйеуінің жүргізген саясатына ықпал етуі әкесі екеуінің қарым – қатынасына сыза түсіре бастады. Кореяның есік ашуы. Көршілес Жапония сыртқы әлемге Кореяның есігін ашуын талап етті. Канвхадо портына жапон флоты келіп түскенде, кореи артиллериясы оқ атты. Екі жақтың шайқасынан екі жапон жарақаттанып, 35 корей қаза тауып және 16 – сы тұтқынға түседі. Жапон үкіметі бұл жанжалдың қарымтасын Кореяны теңсіздік бітім шартымен қайтаруды жөн санады. Бұл бітім шарттар Жапонияның батыс елдерімен жасаған шарттарының негізінде жасалуына негіз болды. 1876 жылы 15 қаңтарда Курода Киётаки басшылығындағы жапон флоты Корея жағасына келеді. 26 ақпанда екі жақ бейбіт келісім шартқа отырды. Келісім шарт бойынша Жапония кемелері Кореяның су жолдарында еркін жүріп, сауда жүргізуге мүмкіндік алды. Осыған негіздес келісім шарттар АҚШ, Италия, Ресей, Германия және Франциямен жасалды. Бұл саясат Жапонияға ұнамады. Жапонияға басып кіріп, 1895 жылы Коджонның жұбайы Мёнсон патшайымды өлтірілді. 1896 жылы Коджон Ресей елшілігінен пана табады. Ол 1897 жылы өзін император деп жариялап, жаңа тәуелсіз Кореи империясын құрады. Коджон жаңа Кванму (кор. 광무?, 光武?) дәуірін жария етті. == Сыртқы саясаты == Коджон император дәрежесінде ірі империалистік елдермен байланыс жасады. Ашық есік дәрежесінде Жапон империясымен (1876 – 1905), АҚШ - пен (1882 – 1905), Британ империясымен (1882 – 1905), Герман империясымен (1883 – 1905), Италия корольдігімен (1884 – 1905), Ресей империясымен (1884 – 1905), Үшінші Француз Республикасымен (1886 – 1905), Австро – Венгрия империясымен (1892 – 1905), Цин империясымен (1899 – 1905), Бельгия корольдігімен (1901- 1905), Дания корольдігімен (1902 – 1905) дипломатиялық байланыстар орнатылды. == Марапаттары == # Әулие Маврикий және Лазарь ордендерінің үлкен кресті (Италия корольдігі, 1895) # Құрметті легион орденінің үлкен кресті (Франция 1895) # Хризантема орденінің алқасы (Жапон империясы 1897) # Алтын Мерила ордені ([[Корей империясы]],1900) # Үнді империясы орденінің гранд - командоры ([[Британ империясы]], 1900) # Карлос ІІІ орденінің алқалы үлкен кресті (Испан корольдігі, 1900) # Леопольд І ордені ([[Бельгия|Бельгия корольдігі]],1901) # Екі айдаһар ордені ([[Цинь империясы|Цин империясы]] , 1903) # Әулие Станислав ордені, 1 - ші дәрежес ([[Ресей империясы]], 1903) # Піл орденінің рыцары ([[Дания|Да́ния корольдігі]], 1903) # Қара қыран орденінің рыцары (Герман империясы, 1904) [[Санат:1852 жылы туғандар]] [[Санат:1919 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Корея Императорлары]] [[Санат:Чосон әулеті]] k0i1eni3wiyzrnpj0lqjiacmgsm4rvb 0 603707 3629730 3598871 2026-07-14T08:22:12Z Sagzhan 29953 3629730 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мақала|Асиндетон}} '''Асиндетон''' (немесе '''жалғаулықсыз байланыс''', [[Грек тілі|грек.]] ''ἀσύνδετον'' — «байланыссыз») — сөйлемдегі өзара мағыналас сөз тіркестері немесе жай сөйлемдер арасындағы жалғаулықтардың әдейі түсіріліп айтылуына негізделген әдеби және грамматикалық тәсіл (стилистикалық фигура).<ref name="Britannica">Asyndeton // Encyclopædia Britannica. — 2020.</ref> Бұл тәсілдің ең танымал мысалы — Юлий Цезарьдың «Veni, vidi, vici» («Келдім, көрдім, жеңдім») деген қанатты сөзі. Асиндетонды қолдану мәтіннің ырғағын жылдамдатуға, сөйлемге экспрессивті реңк беруге және негізгі ойды есте қаларлықтай етіп жеткізуге мүмкіндік береді. Ол грамматикада жалғаулық арқылы байланысатын синдетон және көп жалғаулықты полисиндетон тәсілдеріне қарама-қарсы қойылады.<ref name="Silva">Silva Rhetoricae: The Forest of Rhetoric // Brigham Young University. — 2022.</ref> == Грамматикалық сипаты == Тіл білімінде жалғаулықсыз байланыс кезінде құраушы сыңарлардың арасында ешқандай септеулік немесе салаластырушы жалғаулықтар болмайды.<ref name="Quirk">Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. — London: Longman, 1985. — P. 918.</ref> Мысалы: * «''Ол банкке тез, батыл қадаммен кіріп келді''». Бұл сөйлемде «тез» және «батыл» деген үстеулердің арасында ешқандай жалғаулық жоқ, бірақ олар бір ғана етістікке («кіріп келді») қатысты болып, өзара тең байланысып тұр. Егер бұл сөйлемді жалғаулық арқылы (синдетон) қайта құрасақ, ол «''Ол банкке тез және батыл қадаммен кіріп келді''» түрінде болар еді. == Тарихи қолданысы мен мысалдар == === Аристотельдің риторикасы === [[Аристотель]] өзінің «Риторика» атты еңбегінде бұл тәсілдің жазбаша прозаға қарағанда, ауызша шешендік өнерде әлдеқайда тиімді және әсерлі екенін атап өткен.<ref name="Aristotle">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 12 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> Оның пайымдауынша, байланыссыз сөз тізбектері мен қайталаулар жазбаша сөзде айыпталғанымен, шешендік сөзде драмалық әсер тудыру үшін еркін қолданылады. Сондай-ақ, Аристотель асиндетонды шығарманың немесе баяндаманың соңғы түйінін жасау үшін өте қолайлы деп санап, өз еңбегін былай аяқтаған: «''Мен аяқтадым. Сондай-ақ сіздер мені тыңдадыңыздар. Тәппіштеп айтылған фактілер алдарыңызда тұр. Ендігі билікті өздеріңізге қалдырамын''».<ref name="AristotleEnd">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 19 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> === Саяси шешендік сөздердегі мысалдар === Асиндетон әлемдік тарихтағы ең ықпалды саяси баяндамалар мен манифестерде жиі кездеседі: * '''Авраам Линкольн (Геттисберг жолдауы):''' «''...және халықтың, халық тарапынан, халық үшін құрылған билігі жер бетінен жойылмайды''». * '''Джон Ф. Кеннеди (Инаугурациялық сөз, 1961 жылғы 20 қаңтар):''' «''...біз бостандықтың аман қалуы мен жеңісін қамтамасыз ету үшін кез келген бағаны төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа қарсы тұрамыз, кез келген досымызды қолдаймыз, кез келген жауға қарсы шығамыз''».<ref name="JFK">John F. Kennedy Inaugural Address // John F. Kennedy Presidential Library and Museum. — 1961.</ref> * '''Уинстон Черчилль («Біз жағажайларда шайқасамыз» баяндамасы):''' «''Біз соңына дейін барамыз, біз Францияда шайқасамыз, біз теңіздер мен мұхиттарда шайқасамыз, біз әуеде өсіп келе жатқан сеніммен және күшпен шайқасамыз, біз өз аралымызды қорғаймыз, қандай шығын болса да, біз жағажайларда шайқасамыз, біз десант түсетін жерлерде шайқасамыз, біз далаларда және көшелерде шайқасамыз, біз төбелерде шайқасамыз; біз ешқашан берілмейміз...''».<ref name="Churchill">Churchill W. We Shall Fight on the Beaches // International Churchill Society. — 1940.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Риторикалық фигуралар]] [[Санат:Стилистика]] [[Санат:Синтаксис]] '''Асиндетон''' (грек.asyndeton жалғаулықсыз) - жалғаулықсыз байланысу. Бұған жалғаулықсыз байланысатын құрмалас сөйлемдердің предикативті сыңарлары, бірыңғай мүшелі сөйлемдер жатады. Сөздер, сөйлемдер жалғаулықсыз байланысқан жағдайда оның қызметін интонация атқарады. Мысалы: Келген екенсің - орныңды біл. Айттым - бітті. Қорықпаймын енді мен Аңыздан, желден, бораннан (Т.Жароков). 1i85x12fo6xuk44pv6tzqqfqsq8aowr 3629731 3629730 2026-07-14T08:22:40Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629731 wikitext text/x-wiki '''Асиндетон''' (немесе '''жалғаулықсыз байланыс''', [[Грек тілі|грек.]] ''ἀσύνδετον'' — «байланыссыз») — сөйлемдегі өзара мағыналас сөз тіркестері немесе жай сөйлемдер арасындағы жалғаулықтардың әдейі түсіріліп айтылуына негізделген әдеби және грамматикалық тәсіл (стилистикалық фигура).<ref name="Britannica">Asyndeton // Encyclopædia Britannica. — 2020.</ref> Бұл тәсілдің ең танымал мысалы — Юлий Цезарьдың «Veni, vidi, vici» («Келдім, көрдім, жеңдім») деген қанатты сөзі. Асиндетонды қолдану мәтіннің ырғағын жылдамдатуға, сөйлемге экспрессивті реңк беруге және негізгі ойды есте қаларлықтай етіп жеткізуге мүмкіндік береді. Ол грамматикада жалғаулық арқылы байланысатын синдетон және көп жалғаулықты полисиндетон тәсілдеріне қарама-қарсы қойылады.<ref name="Silva">Silva Rhetoricae: The Forest of Rhetoric // Brigham Young University. — 2022.</ref> == Грамматикалық сипаты == Тіл білімінде жалғаулықсыз байланыс кезінде құраушы сыңарлардың арасында ешқандай септеулік немесе салаластырушы жалғаулықтар болмайды.<ref name="Quirk">Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. — London: Longman, 1985. — P. 918.</ref> Мысалы: * «''Ол банкке тез, батыл қадаммен кіріп келді''». Бұл сөйлемде «тез» және «батыл» деген үстеулердің арасында ешқандай жалғаулық жоқ, бірақ олар бір ғана етістікке («кіріп келді») қатысты болып, өзара тең байланысып тұр. Егер бұл сөйлемді жалғаулық арқылы (синдетон) қайта құрасақ, ол «''Ол банкке тез және батыл қадаммен кіріп келді''» түрінде болар еді. == Тарихи қолданысы мен мысалдар == === Аристотельдің риторикасы === [[Аристотель]] өзінің «Риторика» атты еңбегінде бұл тәсілдің жазбаша прозаға қарағанда, ауызша шешендік өнерде әлдеқайда тиімді және әсерлі екенін атап өткен.<ref name="Aristotle">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 12 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> Оның пайымдауынша, байланыссыз сөз тізбектері мен қайталаулар жазбаша сөзде айыпталғанымен, шешендік сөзде драмалық әсер тудыру үшін еркін қолданылады. Сондай-ақ, Аристотель асиндетонды шығарманың немесе баяндаманың соңғы түйінін жасау үшін өте қолайлы деп санап, өз еңбегін былай аяқтаған: «''Мен аяқтадым. Сондай-ақ сіздер мені тыңдадыңыздар. Тәппіштеп айтылған фактілер алдарыңызда тұр. Ендігі билікті өздеріңізге қалдырамын''».<ref name="AristotleEnd">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 19 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> === Саяси шешендік сөздердегі мысалдар === Асиндетон әлемдік тарихтағы ең ықпалды саяси баяндамалар мен манифестерде жиі кездеседі: * '''Авраам Линкольн (Геттисберг жолдауы):''' «''...және халықтың, халық тарапынан, халық үшін құрылған билігі жер бетінен жойылмайды''». * '''Джон Ф. Кеннеди (Инаугурациялық сөз, 1961 жылғы 20 қаңтар):''' «''...біз бостандықтың аман қалуы мен жеңісін қамтамасыз ету үшін кез келген бағаны төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа қарсы тұрамыз, кез келген досымызды қолдаймыз, кез келген жауға қарсы шығамыз''».<ref name="JFK">John F. Kennedy Inaugural Address // John F. Kennedy Presidential Library and Museum. — 1961.</ref> * '''Уинстон Черчилль («Біз жағажайларда шайқасамыз» баяндамасы):''' «''Біз соңына дейін барамыз, біз Францияда шайқасамыз, біз теңіздер мен мұхиттарда шайқасамыз, біз әуеде өсіп келе жатқан сеніммен және күшпен шайқасамыз, біз өз аралымызды қорғаймыз, қандай шығын болса да, біз жағажайларда шайқасамыз, біз десант түсетін жерлерде шайқасамыз, біз далаларда және көшелерде шайқасамыз, біз төбелерде шайқасамыз; біз ешқашан берілмейміз...''».<ref name="Churchill">Churchill W. We Shall Fight on the Beaches // International Churchill Society. — 1940.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Риторикалық фигуралар]] [[Санат:Стилистика]] [[Санат:Синтаксис]] '''Асиндетон''' (грек.asyndeton жалғаулықсыз) - жалғаулықсыз байланысу. Бұған жалғаулықсыз байланысатын құрмалас сөйлемдердің предикативті сыңарлары, бірыңғай мүшелі сөйлемдер жатады. Сөздер, сөйлемдер жалғаулықсыз байланысқан жағдайда оның қызметін интонация атқарады. Мысалы: Келген екенсің - орныңды біл. Айттым - бітті. Қорықпаймын енді мен Аңыздан, желден, бораннан (Т.Жароков). 6evuefyp23wj0xnfuwrw85se5cwfev8 3629732 3629731 2026-07-14T08:23:01Z Sagzhan 29953 3629732 wikitext text/x-wiki '''Асиндетон''' (немесе '''жалғаулықсыз байланыс''', [[Грек тілі|грек.]] ''ἀσύνδετον'' — «байланыссыз») — сөйлемдегі өзара мағыналас сөз тіркестері немесе жай сөйлемдер арасындағы жалғаулықтардың әдейі түсіріліп айтылуына негізделген әдеби және грамматикалық тәсіл (стилистикалық фигура).<ref name="Britannica">Asyndeton // Encyclopædia Britannica. — 2020.</ref> Бұл тәсілдің ең танымал мысалы — Юлий Цезарьдың «Veni, vidi, vici» («Келдім, көрдім, жеңдім») деген қанатты сөзі. Асиндетонды қолдану мәтіннің ырғағын жылдамдатуға, сөйлемге экспрессивті реңк беруге және негізгі ойды есте қаларлықтай етіп жеткізуге мүмкіндік береді. Ол грамматикада жалғаулық арқылы байланысатын синдетон және көп жалғаулықты полисиндетон тәсілдеріне қарама-қарсы қойылады.<ref name="Silva">Silva Rhetoricae: The Forest of Rhetoric // Brigham Young University. — 2022.</ref> == Грамматикалық сипаты == Тіл білімінде жалғаулықсыз байланыс кезінде құраушы сыңарлардың арасында ешқандай септеулік немесе салаластырушы жалғаулықтар болмайды.<ref name="Quirk">Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. — London: Longman, 1985. — P. 918.</ref> Мысалы: * «''Ол банкке тез, батыл қадаммен кіріп келді''». Бұл сөйлемде «тез» және «батыл» деген үстеулердің арасында ешқандай жалғаулық жоқ, бірақ олар бір ғана етістікке («кіріп келді») қатысты болып, өзара тең байланысып тұр. Егер бұл сөйлемді жалғаулық арқылы (синдетон) қайта құрасақ, ол «''Ол банкке тез және батыл қадаммен кіріп келді''» түрінде болар еді. == Тарихи қолданысы мен мысалдар == === Аристотельдің риторикасы === [[Аристотель]] өзінің «Риторика» атты еңбегінде бұл тәсілдің жазбаша прозаға қарағанда, ауызша шешендік өнерде әлдеқайда тиімді және әсерлі екенін атап өткен.<ref name="Aristotle">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 12 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> Оның пайымдауынша, байланыссыз сөз тізбектері мен қайталаулар жазбаша сөзде айыпталғанымен, шешендік сөзде драмалық әсер тудыру үшін еркін қолданылады. Сондай-ақ, Аристотель асиндетонды шығарманың немесе баяндаманың соңғы түйінін жасау үшін өте қолайлы деп санап, өз еңбегін былай аяқтаған: «''Мен аяқтадым. Сондай-ақ сіздер мені тыңдадыңыздар. Тәппіштеп айтылған фактілер алдарыңызда тұр. Ендігі билікті өздеріңізге қалдырамын''».<ref name="AristotleEnd">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 19 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> === Саяси шешендік сөздердегі мысалдар === Асиндетон әлемдік тарихтағы ең ықпалды саяси баяндамалар мен манифестерде жиі кездеседі: * '''Авраам Линкольн (Геттисберг жолдауы):''' «''...және халықтың, халық тарапынан, халық үшін құрылған билігі жер бетінен жойылмайды''». * '''Джон Ф. Кеннеди (Инаугурациялық сөз, 1961 жылғы 20 қаңтар):''' «''...біз бостандықтың аман қалуы мен жеңісін қамтамасыз ету үшін кез келген бағаны төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа қарсы тұрамыз, кез келген досымызды қолдаймыз, кез келген жауға қарсы шығамыз''».<ref name="JFK">John F. Kennedy Inaugural Address // John F. Kennedy Presidential Library and Museum. — 1961.</ref> * '''Уинстон Черчилль («Біз жағажайларда шайқасамыз» баяндамасы):''' «''Біз соңына дейін барамыз, біз Францияда шайқасамыз, біз теңіздер мен мұхиттарда шайқасамыз, біз әуеде өсіп келе жатқан сеніммен және күшпен шайқасамыз, біз өз аралымызды қорғаймыз, қандай шығын болса да, біз жағажайларда шайқасамыз, біз десант түсетін жерлерде шайқасамыз, біз далаларда және көшелерде шайқасамыз, біз төбелерде шайқасамыз; біз ешқашан берілмейміз...''».<ref name="Churchill">Churchill W. We Shall Fight on the Beaches // International Churchill Society. — 1940.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Риторикалық фигуралар]] [[Санат:Стилистика]] [[Санат:Синтаксис]] f4z8r7l9dkjbc5sxy8woooqhs558k8t 3629734 3629732 2026-07-14T08:28:55Z Sagzhan 29953 3629734 wikitext text/x-wiki '''Асиндетон''' (немесе '''жалғаулықсыз байланыс''', [[Грек тілі|грек.]] ''ἀσύνδετον'' — «байланыссыз») — [[сөйлем]]дегі өзара мағыналас [[сөз тіркестері]] немесе жай сөйлемдер арасындағы жалғаулықтардың әдейі түсіріліп айтылуына негізделген әдеби және [[грамматика]]лық тәсіл (стилистикалық фигура).<ref name="Britannica">Asyndeton // Encyclopædia Britannica. — 2020.</ref> Бұл тәсілдің ең танымал мысалы — Юлий Цезарьдың «Veni, vidi, vici» («Келдім, көрдім, жеңдім») деген қанатты сөзі. Асиндетонды қолдану мәтіннің ырғағын жылдамдатуға, сөйлемге экспрессивті реңк беруге және негізгі ойды есте қаларлықтай етіп жеткізуге мүмкіндік береді. Ол грамматикада жалғаулық арқылы байланысатын синдетон және көп жалғаулықты полисиндетон тәсілдеріне қарама-қарсы қойылады.<ref name="Silva">Silva Rhetoricae: The Forest of Rhetoric // Brigham Young University. — 2022.</ref> == Грамматикалық сипаты == Тіл білімінде жалғаулықсыз байланыс кезінде құраушы сыңарлардың арасында ешқандай септеулік немесе салаластырушы жалғаулықтар болмайды.<ref name="Quirk">Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. — London: Longman, 1985. — P. 918.</ref> Мысалы: * «''Ол банкке тез, батыл қадаммен кіріп келді''». Бұл сөйлемде «тез» және «батыл» деген үстеулердің арасында ешқандай жалғаулық жоқ, бірақ олар бір ғана етістікке («кіріп келді») қатысты болып, өзара тең байланысып тұр. Егер бұл сөйлемді жалғаулық арқылы (синдетон) қайта құрасақ, ол «''Ол банкке тез және батыл қадаммен кіріп келді''» түрінде болар еді. == Тарихи қолданысы мен мысалдар == === [[Аристотель]]дің риторикасы === [[Аристотель]] өзінің «[[Риторика{{» атты еңбегінде бұл тәсілдің жазбаша прозаға қарағанда, ауызша шешендік өнерде әлдеқайда тиімді және әсерлі екенін атап өткен.<ref name="Aristotle">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 12 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> Оның пайымдауынша, байланыссыз сөз тізбектері мен қайталаулар жазбаша сөзде айыпталғанымен, шешендік сөзде драмалық әсер тудыру үшін еркін қолданылады. Сондай-ақ, Аристотель асиндетонды шығарманың немесе баяндаманың соңғы түйінін жасау үшін өте қолайлы деп санап, өз еңбегін былай аяқтаған: «''Мен аяқтадым. Сондай-ақ сіздер мені тыңдадыңыздар. Тәппіштеп айтылған фактілер алдарыңызда тұр. Ендігі билікті өздеріңізге қалдырамын''».<ref name="AristotleEnd">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 19 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> === Саяси шешендік сөздердегі мысалдар === Асиндетон әлемдік тарихтағы ең ықпалды саяси баяндамалар мен манифестерде жиі кездеседі: * '''[[Авраам Линкольн]] (Геттисберг жолдауы):''' «''...және халықтың, халық тарапынан, халық үшін құрылған билігі жер бетінен жойылмайды''». * '''Джон Ф. Кеннеди (Инаугурациялық сөз, 1961 жылғы 20 қаңтар):''' «''...біз бостандықтың аман қалуы мен жеңісін қамтамасыз ету үшін кез келген бағаны төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа қарсы тұрамыз, кез келген досымызды қолдаймыз, кез келген жауға қарсы шығамыз''».<ref name="JFK">John F. Kennedy Inaugural Address // John F. Kennedy Presidential Library and Museum. — 1961.</ref> * '''[[Уинстон Черчилль]] («Біз жағажайларда шайқасамыз» баяндамасы):''' «''Біз соңына дейін барамыз, біз [[Франция]]да шайқасамыз, біз теңіздер мен мұхиттарда шайқасамыз, біз әуеде өсіп келе жатқан сеніммен және күшпен шайқасамыз, біз өз аралымызды қорғаймыз, қандай шығын болса да, біз жағажайларда шайқасамыз, біз десант түсетін жерлерде шайқасамыз, біз далаларда және көшелерде шайқасамыз, біз төбелерде шайқасамыз; біз ешқашан берілмейміз...''».<ref name="Churchill">Churchill W. We Shall Fight on the Beaches // International Churchill Society. — 1940.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Риторикалық фигуралар]] [[Санат:Стилистика]] [[Санат:Синтаксис]] s05rlf6kdpu0nrid0ltzn2muv5qfo34 3629735 3629734 2026-07-14T08:29:22Z Sagzhan 29953 /* Аристотельдің риторикасы */ 3629735 wikitext text/x-wiki '''Асиндетон''' (немесе '''жалғаулықсыз байланыс''', [[Грек тілі|грек.]] ''ἀσύνδετον'' — «байланыссыз») — [[сөйлем]]дегі өзара мағыналас [[сөз тіркестері]] немесе жай сөйлемдер арасындағы жалғаулықтардың әдейі түсіріліп айтылуына негізделген әдеби және [[грамматика]]лық тәсіл (стилистикалық фигура).<ref name="Britannica">Asyndeton // Encyclopædia Britannica. — 2020.</ref> Бұл тәсілдің ең танымал мысалы — Юлий Цезарьдың «Veni, vidi, vici» («Келдім, көрдім, жеңдім») деген қанатты сөзі. Асиндетонды қолдану мәтіннің ырғағын жылдамдатуға, сөйлемге экспрессивті реңк беруге және негізгі ойды есте қаларлықтай етіп жеткізуге мүмкіндік береді. Ол грамматикада жалғаулық арқылы байланысатын синдетон және көп жалғаулықты полисиндетон тәсілдеріне қарама-қарсы қойылады.<ref name="Silva">Silva Rhetoricae: The Forest of Rhetoric // Brigham Young University. — 2022.</ref> == Грамматикалық сипаты == Тіл білімінде жалғаулықсыз байланыс кезінде құраушы сыңарлардың арасында ешқандай септеулік немесе салаластырушы жалғаулықтар болмайды.<ref name="Quirk">Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. — London: Longman, 1985. — P. 918.</ref> Мысалы: * «''Ол банкке тез, батыл қадаммен кіріп келді''». Бұл сөйлемде «тез» және «батыл» деген үстеулердің арасында ешқандай жалғаулық жоқ, бірақ олар бір ғана етістікке («кіріп келді») қатысты болып, өзара тең байланысып тұр. Егер бұл сөйлемді жалғаулық арқылы (синдетон) қайта құрасақ, ол «''Ол банкке тез және батыл қадаммен кіріп келді''» түрінде болар еді. == Тарихи қолданысы мен мысалдар == === [[Аристотель]]дің риторикасы === [[Аристотель]] өзінің «[[Риторика]]» атты еңбегінде бұл тәсілдің жазбаша прозаға қарағанда, ауызша шешендік өнерде әлдеқайда тиімді және әсерлі екенін атап өткен.<ref name="Aristotle">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 12 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> Оның пайымдауынша, байланыссыз сөз тізбектері мен қайталаулар жазбаша сөзде айыпталғанымен, шешендік сөзде драмалық әсер тудыру үшін еркін қолданылады. Сондай-ақ, Аристотель асиндетонды шығарманың немесе баяндаманың соңғы түйінін жасау үшін өте қолайлы деп санап, өз еңбегін былай аяқтаған: «''Мен аяқтадым. Сондай-ақ сіздер мені тыңдадыңыздар. Тәппіштеп айтылған фактілер алдарыңызда тұр. Ендігі билікті өздеріңізге қалдырамын''».<ref name="AristotleEnd">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 19 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> === Саяси шешендік сөздердегі мысалдар === Асиндетон әлемдік тарихтағы ең ықпалды саяси баяндамалар мен манифестерде жиі кездеседі: * '''[[Авраам Линкольн]] (Геттисберг жолдауы):''' «''...және халықтың, халық тарапынан, халық үшін құрылған билігі жер бетінен жойылмайды''». * '''Джон Ф. Кеннеди (Инаугурациялық сөз, 1961 жылғы 20 қаңтар):''' «''...біз бостандықтың аман қалуы мен жеңісін қамтамасыз ету үшін кез келген бағаны төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа қарсы тұрамыз, кез келген досымызды қолдаймыз, кез келген жауға қарсы шығамыз''».<ref name="JFK">John F. Kennedy Inaugural Address // John F. Kennedy Presidential Library and Museum. — 1961.</ref> * '''[[Уинстон Черчилль]] («Біз жағажайларда шайқасамыз» баяндамасы):''' «''Біз соңына дейін барамыз, біз [[Франция]]да шайқасамыз, біз теңіздер мен мұхиттарда шайқасамыз, біз әуеде өсіп келе жатқан сеніммен және күшпен шайқасамыз, біз өз аралымызды қорғаймыз, қандай шығын болса да, біз жағажайларда шайқасамыз, біз десант түсетін жерлерде шайқасамыз, біз далаларда және көшелерде шайқасамыз, біз төбелерде шайқасамыз; біз ешқашан берілмейміз...''».<ref name="Churchill">Churchill W. We Shall Fight on the Beaches // International Churchill Society. — 1940.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Риторикалық фигуралар]] [[Санат:Стилистика]] [[Санат:Синтаксис]] 3ugztt656skkoh79spu1n8opwgd6myy 3629736 3629735 2026-07-14T08:29:46Z Sagzhan 29953 /* Аристотельдің риторикасы */ 3629736 wikitext text/x-wiki '''Асиндетон''' (немесе '''жалғаулықсыз байланыс''', [[Грек тілі|грек.]] ''ἀσύνδετον'' — «байланыссыз») — [[сөйлем]]дегі өзара мағыналас [[сөз тіркестері]] немесе жай сөйлемдер арасындағы жалғаулықтардың әдейі түсіріліп айтылуына негізделген әдеби және [[грамматика]]лық тәсіл (стилистикалық фигура).<ref name="Britannica">Asyndeton // Encyclopædia Britannica. — 2020.</ref> Бұл тәсілдің ең танымал мысалы — Юлий Цезарьдың «Veni, vidi, vici» («Келдім, көрдім, жеңдім») деген қанатты сөзі. Асиндетонды қолдану мәтіннің ырғағын жылдамдатуға, сөйлемге экспрессивті реңк беруге және негізгі ойды есте қаларлықтай етіп жеткізуге мүмкіндік береді. Ол грамматикада жалғаулық арқылы байланысатын синдетон және көп жалғаулықты полисиндетон тәсілдеріне қарама-қарсы қойылады.<ref name="Silva">Silva Rhetoricae: The Forest of Rhetoric // Brigham Young University. — 2022.</ref> == Грамматикалық сипаты == Тіл білімінде жалғаулықсыз байланыс кезінде құраушы сыңарлардың арасында ешқандай септеулік немесе салаластырушы жалғаулықтар болмайды.<ref name="Quirk">Quirk R., Greenbaum S., Leech G., Svartvik J. A Comprehensive Grammar of the English Language. — London: Longman, 1985. — P. 918.</ref> Мысалы: * «''Ол банкке тез, батыл қадаммен кіріп келді''». Бұл сөйлемде «тез» және «батыл» деген үстеулердің арасында ешқандай жалғаулық жоқ, бірақ олар бір ғана етістікке («кіріп келді») қатысты болып, өзара тең байланысып тұр. Егер бұл сөйлемді жалғаулық арқылы (синдетон) қайта құрасақ, ол «''Ол банкке тез және батыл қадаммен кіріп келді''» түрінде болар еді. == Тарихи қолданысы мен мысалдар == === [[Аристотель]]дің риторикасы === [[Аристотель]] өзінің «Риторика» атты еңбегінде бұл тәсілдің жазбаша прозаға қарағанда, ауызша шешендік өнерде әлдеқайда тиімді және әсерлі екенін атап өткен.<ref name="Aristotle">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 12 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> Оның пайымдауынша, байланыссыз сөз тізбектері мен қайталаулар жазбаша сөзде айыпталғанымен, шешендік сөзде драмалық әсер тудыру үшін еркін қолданылады. Сондай-ақ, Аристотель асиндетонды шығарманың немесе баяндаманың соңғы түйінін жасау үшін өте қолайлы деп санап, өз еңбегін былай аяқтаған: «''Мен аяқтадым. Сондай-ақ сіздер мені тыңдадыңыздар. Тәппіштеп айтылған фактілер алдарыңызда тұр. Ендігі билікті өздеріңізге қалдырамын''».<ref name="AristotleEnd">Aristotle. Rhetoric. Book III, Chapter 19 (trans. W. Rhys Roberts). — Oxford: Clarendon Press, 1924.</ref> === Саяси шешендік сөздердегі мысалдар === Асиндетон әлемдік тарихтағы ең ықпалды саяси баяндамалар мен манифестерде жиі кездеседі: * '''[[Авраам Линкольн]] (Геттисберг жолдауы):''' «''...және халықтың, халық тарапынан, халық үшін құрылған билігі жер бетінен жойылмайды''». * '''Джон Ф. Кеннеди (Инаугурациялық сөз, 1961 жылғы 20 қаңтар):''' «''...біз бостандықтың аман қалуы мен жеңісін қамтамасыз ету үшін кез келген бағаны төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа қарсы тұрамыз, кез келген досымызды қолдаймыз, кез келген жауға қарсы шығамыз''».<ref name="JFK">John F. Kennedy Inaugural Address // John F. Kennedy Presidential Library and Museum. — 1961.</ref> * '''[[Уинстон Черчилль]] («Біз жағажайларда шайқасамыз» баяндамасы):''' «''Біз соңына дейін барамыз, біз [[Франция]]да шайқасамыз, біз теңіздер мен мұхиттарда шайқасамыз, біз әуеде өсіп келе жатқан сеніммен және күшпен шайқасамыз, біз өз аралымызды қорғаймыз, қандай шығын болса да, біз жағажайларда шайқасамыз, біз десант түсетін жерлерде шайқасамыз, біз далаларда және көшелерде шайқасамыз, біз төбелерде шайқасамыз; біз ешқашан берілмейміз...''».<ref name="Churchill">Churchill W. We Shall Fight on the Beaches // International Churchill Society. — 1940.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Риторикалық фигуралар]] [[Санат:Стилистика]] [[Санат:Синтаксис]] n40l6alb0zu430mzax29mxbbr5nqcrc 0 603805 3629737 3615133 2026-07-14T08:31:26Z Sagzhan 29953 3629737 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мақала|Түлембай Дүйсебаев}} {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, Жетісу облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], Алматы облысы, Қазақ КСР | Азаматтығы = {{SUN}} КСРО | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] уәләяты — [[Алаш]] кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы — Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі. gte74ih52x768jocmz84uj0p9p3vcdy 3629738 3629737 2026-07-14T08:31:57Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629738 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, Жетісу облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], Алматы облысы, Қазақ КСР | Азаматтығы = {{SUN}} КСРО | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] уәләяты — [[Алаш]] кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы — Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі. imoutrtl2d42gmgzcu3a0eo9sa83uk3 3629739 3629738 2026-07-14T08:32:22Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629739 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, Жетісу облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], Алматы облысы, Қазақ КСР | Азаматтығы = {{SUN}} КСРО | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш Орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] уәләяты — [[Алаш]] кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы — Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі. 8ad0u4obsroeoy4pil244jmpunrbi9z 3629740 3629739 2026-07-14T08:32:38Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629740 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, Жетісу облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], Алматы облысы, Қазақ КСР | Азаматтығы = {{SUN}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш Орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] уәләяты — [[Алаш]] кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы — Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі. saaa87uwfchaweugm6i2dblyd752kii 3629741 3629740 2026-07-14T08:32:53Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629741 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, Жетісу облысы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], Алматы облысы, Қазақ КСР | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш Орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] уәләяты — [[Алаш]] кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы — Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі. bjfgpywz8lsk3o1gip957611ibapek7 3629742 3629741 2026-07-14T08:33:37Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629742 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, [[Жетісу облысы]], [[Ресей]] империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], [[Алматы облысы]], Қазақ КСР | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш Орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] уәләяты — [[Алаш]] кеңесінің мүшесі, Жетісу облыстық қазақ сиезіне қатысушы. Үлкен Алматы болысында туған. Руы — Дулат Қасқарау жаныс, оның ішінде Жолсейіт тармағынан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}</ref> Түлембайдың әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы [[Алматы]] өңіріне танымал би және дінбасы болған. Дүйсебай қажының Верныйда арабша жазумен басылған "Қажылық сапар" атты қисса дастаны қалған. Мұнда ол ата тегін, Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп губернатор канцеляриясында аудармашылық қызметте істеген. Жетісудағы Алаштың арыстары Ғали Ордабаев, Ыбырайым Жайнақовтардың жақын жолдасы. Жетісудағы алашордашы дәрігер [[Нүсіпбек Жақыпбаев]]тың немере ағасы. Түлембай Дүйсебаевтың бірінші жары Шамалған болысының болысы Мәңке Исмаиловтың қызы. Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Архивында мен Алматы облысының Мемлекеттік Архивындағы қорларда Түлембай Дүйсебаев туралы көптеген деректер кездеседі. 9zcbcysc6z3ulgh1ekmznrtelvla3b8 3629744 3629742 2026-07-14T08:34:14Z Sagzhan 29953 3629744 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, [[Жетісу облысы]], [[Ресей]] империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], [[Алматы облысы]], Қазақ КСР | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш Орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] nxiv6ato4ygp8ii9jfekyo1ikpe0jeh 3629745 3629744 2026-07-14T08:35:08Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Түлембай Дүйсебаев]] бетін [[Түлембай Дүйсебайұлы Дүйсебаев]] бетіне жылжытты 3629744 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, [[Жетісу облысы]], [[Ресей]] империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], [[Алматы облысы]], Қазақ КСР | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш Орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев Жетісу облысының Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] nxiv6ato4ygp8ii9jfekyo1ikpe0jeh 3629749 3629745 2026-07-14T08:36:40Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3629749 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Түлембай Дүйсебаев | Шынайы есімі = Түлембай Дүйсебаев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Түлембай Дүйсебаев | Лақап аты = | Туған күні = XIX ғасырдың соңы | Туған жері = Үлкен Алматы болысы, [[Жетісу облысы]], [[Ресей]] империясы | Қайтыс болған күні = XX ғасырдың ортасы | Қайтыс болған жері = [[Қаскелең]], [[Алматы облысы]], Қазақ КСР | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = Верный ерлер гимназиясы | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], аудармашы, мемлекеттік қызметкер | Шығармашылық жылдары = | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Түлембай Дүйсебаев''' — [[Жетісу]] өңірінен шыққан көрнекті қоғам қайраткері, [[Алаш Орда|Алаш кеңесінің]] мүшесі және Жетісу облыстық қазақ сиездерінің белсенді қатысушысы.<ref name="WikiAUT">Түлембай Дүйсебаев // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref> Ол патшалық Ресей кезеңінде және Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында ел басқару және ағарту ісіне елеулі үлес қосқан. == Өмірбаяны == Түлембай Дүйсебаев [[Жетісу облысы]]ның Үлкен Алматы болысында дүниеге келген.<ref name="MyQaz">Түлембай Дүйсебаев — энциклопедия // Myqaz.kz порталы. — 2024. — 19 қыркүйек.</ref> Оның әкесі Дүйсебай қажы Шоманақұлы Алматы өңіріне танымал би, шешен және дінбасы болған, оның арабша жазумен басылған «Қажылық сапар» атты қисса-дастаны сақталған.<ref name="EHistKz">Дүйсебай қажы мен оның ұлы Түлембай // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 7 желтоқсан.</ref> Тегі жағынан [[Ұлы жүз]] құрамындағы [[Дулат]] тайпасының Жаныс (Қасқарау) руының Жолсейіт тармағынан тарайды.<ref name="WikiAUT"/> Түлембай Верный ерлер гимназиясын бітіріп, Верный округтік сотында және губернатор канцеляриясында ресми аудармашылық қызметтер атқарған.<ref name="EHistKz"/> Мемлекеттік қызметке тұрар алдында Құранмен адалдық антын қабылдаған құжаттары бүгінге дейін архив қорларында сақтаулы тұр.<ref name="AnaTili">Бір суреттің сыры // Ана тілі (Qazaq Gazeta). — 2023. — 8 маусым.</ref> 1905 жылы жоғары басшылықтың рұқсатымен Шамалған болысының бастығы Мәңке Исмаиловтың қызы Мариямен (Мәрия) тұрмыс құрған.<ref name="AnaTili"/> == Саяси және қоғамдық қызметі == Жетісу өңірінде Алаш қозғалысының идеяларын таратуда Ғали Ордабаев және Ыбырайым Жайнақовтармен бірге тығыз жұмыс істеп, олардың жақын серігіне айналды.<ref name="WikiAUT"/> Алаш көсемдері тұтқындалған кезде оларды босатып алу жолында Біләл Сүлеев, Қайсерке Тоқсанбаевтармен бірге үлкен саяси науқандарды ұйымдастырды.<ref name="Naqty">1918-1921 жылдардағы Жетісу өлкесіндегі халық ағарту ісі // Naqty газеті. — 2018. — 15 маусым.</ref> Ол сондай-ақ белгілі Алаш дәрігері Нүсіпбек Жақыпбаевтың жақын туысы (немере ағасы) болып келеді.<ref name="WikiAUT"/> Азамат соғысы жылдарында Жетісуда қызылдармен болған қарулы қақтығыстарда екі рет жараланған.<ref name="EHistKz2">Жайнақовтың жан досы // E-history.kz ғылыми-тарихи порталы. — 2018. — 10 желтоқсан.</ref> Сол кезеңдегі қақтығыстар барысында оның Алматыдағы үйі толығымен қиратылып, өртелген.<ref name="BookAlash">Тлеубаев Ш. Алаш қозғалысы және Жетісу өлкесі. — Алматы: Тарих институты, 2026. — 145 б.</ref> == Қуғын-сүргін жылдары == Кеңес өкіметі орнағаннан кейін біраз уақыт кеңестік органдарда қызмет атқарғанымен, 1930 жылдардың басында Алашорда үкіметіне қатысы болғаны үшін саяси қуғын-сүргінге (репрессияға) ұшырады.<ref name="EHistKz2"/> Репрессия шешімімен Ресейдің [[Саратов]] қаласына жер аударылған.<ref name="EHistKz2"/> Айдаудан қайтып келгеннен кейін өмірінің соңғы жылдарын Алматы облысының Қаскелең өңірінде өткізген.<ref name="EHistKz2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жетісуда туғандар]] [[Санат:Алашорда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Қаскелеңде қайтыс болғандар]] 3o8jihjpljaganq5kqfu9gffl3si1h3 0 604133 3629840 3595278 2026-07-14T11:44:11Z Sagzhan 29953 3629840 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2018}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мақала|Хасен Жылгелдин}} {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Хасен Жылгелдин | Суретті = | Туған күні = 1897 жыл | Туған жері = Қостанай оязы, Ресей империясы | Қайтыс болған күні = 1985 жыл | Қайтыс болған жері = Әулиекөл ауылы, Қостанай облысы | Азаматтығы = {{SUN}} КСРО | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Мансабы = [[Қоғам қайраткері]], шаруашылық басшысы | Марапаттары = {{ІI дәрежелі Отан соғысы ордені}} {{Құрмет Белгісі ордені}} }} '''Хасен Жылгелдин''' (1897—1985) — [[Қостанай]] өңірінде Кеңес үкіметін орнатуға және шаруашылық-әкімшілік жүйесін дамытуға үлес қосқан қоғам қайраткері, І және ІІ шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты <ref name="WikiAUT">Хасен Жылгелдин // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2018.</ref>. == Өмірбаяны мен қызметі == Хасен Жылгелдин 1897 жылы Торғай облысының Аманқарағай болысында туған <ref name="WikiAUT"/>. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін Әулиекөл болыстық кедейлер комитетін, кейін Аманқарағай болыстық комитетін басқарды <ref name="TorgayEli">Торғай елі. Энциклопедия / Құраст. Т. Рсаев. — Алматы: Арыс, 2013. — 456 б.</ref>. Қызмет жолы: * '''1928–1934:''' Әулиекөл аудандық атқару комитетінің төрағасы <ref name="WikiAUT"/>. * '''1934–1941:''' Мәртүк аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, Қостанай облыстық комитетінің нұсқаушысы, Меңдіқара және Қарабалық аудандарында партия комитетінің бірінші хатшысы <ref name="TorgayEli"/>, <ref name="WikiAUT"/>. * '''1942–1947:''' Новонеженск МТС-ын басқарды, Жангелдин аудандық атқару комитетінің төрағасы болды <ref name="AuliyekolZan">Әулиекөл ауданының тарихи тұлғалары мен көше атаулары // zan.gov.kz құқықтық порталы. — 2024.</ref>, <ref name="TorgayEli"/>. * '''1947–1959:''' Зейнетке шыққанға дейін Әулиекөл аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды <ref name="WikiAUT"/>. == Марапаттары мен естелік == ІI дәрежелі «Отан соғысы» және «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған <ref name="TorgayEli"/>, <ref name="WikiAUT"/>. Қостанай облысының Әулиекөл ауданы мен Тимофеев ауылындағы көшелерге есімі берілген <ref name="AtauKz">Атауларды іздеу жүйесі — Жылгелдин көшесі // Atau.kz порталы. — 2026.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1897 жылы туғандар]] [[Санат:1985 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] '''Хасен Жильгельдин''' (1897 жылы бұрынғы Қостанай оязы Аманқарағай болысы 2-ші ауылда дүниеге келген. 1985 жылы Қостанай облысы Әулиекөл ауылында қайтыс болған.) –—шаруашылық және қоғам қайраткері. Оязда кеңес үкіметі орнағаннан кейін Әулиекөл болыстық кедейлер комитетінің төрағасы, Аманқарағай болыстық комитетінің төрағасы қызметтерін атқарып, аймақтағы саяси-қоғамдық өзгерістерге белсене араласты. 1928-1934 жылдары Әулиекөл аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, аудандық астық дайындау бөлімінің бастығы болып істеді. 1934-1936 жылдары Оплес аудандық комиссиясының инспекторы, Ақтөбе облысы Мәртүк ауданы партия комитетінің нұсқаушысы болды. 1937-1941 жылдары Қазақстан К(б)П Қостанай облыстық комитетінің нұсқаушысы, Меңдіғара, Қарабалық аудандарында партия комитетінің бірінші хатшысы болды. 1942-1943 жылдары Әулиекөл аудандағы Новонеженск МТС-н басқарды. 1943-1947 жылдар аралығында Жангелдин аудандық кеңесі атқару комитетінің төраға болып істеді. 1947 жылдан 1959 жылы еңбек демалысына шыққанға дейін Әулиекөл аудандық кеңесі атқару комитеті төрағасының мал шаруашылығы жөніндегі орынбасары, сауда бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. Хасен Жылгелдин І және ІІ шақырылған Қазақ КСР жоғарғы кеңесінің депутаты болып сайланған. ІІ дәрежелі «Отан соғысы», «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.<ref>ТОРҒАЙ ЕЛІ. Энциклопедия / Құраст. Т.Рсаев. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2013. – 456 бет + 16 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 978-601-291-179-4</ref> [[Санат:Торғай су алабы]] tq3qw8qa95ju44ycvz8mtoh3vj78eb4 0 609030 3629479 3629254 2026-07-13T15:06:38Z Nurken 111493 /* Статистика */ 3629479 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | өткізу орыны = {{USA}}<br />{{CAN}}<br />{{MEX}} | қалалар = 16 | стадиондар = 16 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = 11 маусым – 19 шілде 2026 | атауы = Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі | tourney_name = FIFA World Cup 2026<br>Coupe du monde de football 2026<br>Copa Mundial de la FIFA 2026 | логотипі = 2026 FIFA World Cup.png | қатысушылар саны = 48 | финалдағы қатысушылар = | чемпион = | рет = | 2 орын = | 3 орын = | 4 орын = | финал өтетін орыны = «[[Метлайф-стэдиум|Метлайф]]», [[Ист-Ратерфорд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | ойналған мачтар саны = 100 | іріктеудегі ойындар = 899 | голдар саны = 292 | іріктеудегі голдар саны = 2527 | келушілер_саны = 6527410 | бомбардир = {{Ту|Аргентина}} [[Лионель Месси]]<br>{{ту|Франция}} [[Килиан Мбаппе]] | бголдар = 8 | бомбардирлерді іріктеу = {{Ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанн]] | іголдар = 16 | үздік ойыншы = | үздік қақпашы = | үздік жас ойыншы = |алд = [[Футболдан 2022 жылғы әлем біріншілігі|Катар 2022]] |кел = 2030 }} '''Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі''' — футболдан 23-әлем чемпионаты, 2026 жылы жаздыгүні өтуде. Бастапқыда чемпионаттың финалдық кезеңіне әдеттегідей 32 команда қатысуы керек еді, бірақ 2017 жылғы 10 қаңтарда ФИФА президенті [[Джанни Инфантино]] қатысушылар санын 48-ге дейін ұлғайту туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2018 жылғы 13 маусымда [[Мәскеу]]де өткен [[ФИФА]]-ның 68-конгресінің отырысында футболдан әлем чемпионаты қарсаңында турнирді өткізу орны туралы шешім қабылданды. Матчтар 16 қалада өтеді. Ойындарды өткізуге үміткер қалалар: [[Мехико]], [[Гвадалахара]], [[Монтеррей]] (барлығы [[Мексика]]да), [[Эдмонтон]], [[Торонто]], [[Монреаль]] (барлығы [[Канада]]да), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]], [[Балтимор]], [[Вашингтон]], [[Бостон]], [[Цинциннати]], [[Нэшвилл (Мичиган)|Нашвилл]], [[Атланта]], [[Орландо (Оклахома)|Орландо]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос Анжелес|Лос-Анджелес]], [[Сан-Франциско]], [[Денвер]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]], [[Сиэтл]] (барлығы АҚШ-та). Чемпионаттың қазіргі бомбардирлері — әрбірі 8 гол салған аргентиналық [[Лионель Месси]] мен франциялық [[Килиан Мбаппе]]. == Өтетін жерді таңдау == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Елдер !Бірінші тур |- | align="left" |{{USA}} / {{CAN}} / {{MEX}}|| 134 {{yes|134}} |- | align="left" |{{MAR}} |65 |} === Өтінішін қайтарып алған елдер === * {{CHN}} / {{IND}} — 2 Азия елі чемпионатты бірлесіп өткізуге ниетті болды. Кейін өтініштерін кері қайтарып алынды. * {{IDN}} — басында қызығушылық танытты. Жергілікті белсенділер ел үкіметіне чемпионатты қабылдау туралы петиция ұйымдастыруды ұйғарды, бірақ бұл сәтті болмады. * {{ECU}} / {{BOL}} / {{PER}} / {{PAR}} — Оңтүстік Американың 4 елі бірден әлем чемпионатын бірлесіп өткізетінін жариялады. Бірақ кейін бұл идея тиісті қолдау таппады.. * {{NZL}} — ел алғашында чемпионатты бөлек өткізгісі келді, бірақ кейінірек көршісі — [[Аустралия]]мен бірге өтініш беруге шешім қабылдады. == Чемпионаттың ерекшеліктері == *Бірінші рет әлем чемпионаты Канадада өтеді *Бірінші рет әлем чемпионаты үш елде ұйымдастырылады. *[[Мексика]] әлем чемпионатын үшінші рет өткізгелі жатқан бірінші мемлекет (алдын [[Футболдан 1970 жылғы әлем біріншілігі|1970]] және [[Футболдан 1986 жылғы әлем біріншілігі|1986]] жылдары). *Бірінші рет 48 команды әлем чемпионатында қатысады == Іріктеу турнирі == === Жолдамалардың құрлықтарға бөлінуі === {| class="wikitable" |+ !Континент (конфедерация) !Бөлінетін орын !Мүшелер саны |- |Азия (АФК) |'''8''' |46 |- |Африка (КАФ) |'''9''' |54 |- |Солт. және Орт. Америка (КОНКАКАФ) |'''6''' |35 |- |Оңт. Америка (КОНМЕБОЛ) |'''6''' |10 |- |Океания (ОФК) |'''1''' |11 |- |Еуропа (УЕФА) |'''16''' |55 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |- !Бары !48 !208+3 |} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Ұлттық құрама !Біліктілік әдісі !Біліктілік берілген күні !Қатысуы !Қатарынан !Соңғы рет қатысқан !Ең жақсы нәтиже |- |АҚШ | rowspan="3" |Ұйымдастырушы | rowspan="3" |13 маусым 2018 жылы |12 | rowspan="2" |2 | rowspan="3" |2022 |3-ші орын (1930) |- |Канада |3 |Топтық кезең (1986, 2022) |- |Мексика |18 |9 |1/4 финалы (1970, 1986) |} == Қатысушылары== === Іріктеу турнирінің барысы туралы жалпы мәлімет === {| class="wikitable mw-collapsible" |+Конфедерациялар бойынша ваучерлерді бөлу |- ! width="90" |Континент (конфедерация) ! width="80" |Жалпы орын ! width="80" |ФИФА мүшелерінің жалпы саны ! width="80" |Бос орындар ! width="80" |Барлық тіркелген командалар ! width="80" |Финалға өтті ! width="80" |Шығу мүмкіндігі барлар ! width="80" |Таңдауға қатысуды жалғастырды, бірақ біліктілік алу мүмкіндігін жоғалтты ! width="80" |Ұтылды немесе шығарылды ! width="115" |Іріктеу турнирінің басталуы ! width="115" |Іріктеу турнирінің аяқталуы |- |Азия ([[Азия Футбол Конфедерациясы|АФК]]) |'''8''' |47 |8 |0 |0 |0 |0 |0 |қазан 2023 |қараша 2025 |- |Африка ([[Африка Футбол Конфедерациясы|КАФ]]) |'''9''' |54 |9 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Солтүстік және Орталық Америка ([[КОНКАКАФ]]) |'''6''' |35 |3 |0 |3 |0 |0 |0 | | |- |Оңтүстік Америка ([[КОНМЕБОЛ]]) |'''6''' |10 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |23 наурыз 2023 | |- |Океания ([[Азия Футбол Конфедерациясы|ОФК]]) |'''1''' |11 |1 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- |Еуропа ([[УЕФА]]) |'''16''' |55 |16 |0 |0 |0 |0 |0 |наурыз 2025 |наурыз 2026 |- |Плей-офф |'''2''' |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 | | |- !Барлығы !48 !209+3 !45 !0 !3 !0 !0 !0 ! ! |} [[Америка Құрама Штаттары|А]]ҚШ, [[Канада]] и [[Мексика]] 2026 жылғы әлем чемпионатының финалдық кезеңіне қабылдаушы елдер ретінде автоматты түрде жолдама алды. Конфедерациялар финалдық турнирде кепілдендірілген 43 орынды алады. Құрлықаралық плей-офф кезеңінде әр конфедерациядан бір командадан басқа тағы 2 орын сарапқа салынады. [[УЕФА]], және чемпионатты өткізетін конфедерацияның басқа командасы ([[КОНКАКАФ]]). Ұйымдастырушы елдердің қайсысы финалда автоматты орындар алады деген сұрақ қосымша шешіледі. Бұл орындар жалпы квотаға есептеледі. [[КОНКАКАФ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=5/news=fifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|title=FIFA Council prepares Congress, takes key decisions for the future of the FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618072825/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D5/news%3Dfifa-council-prepares-congress-takes-key-decisions-for-the-future-of-t-2883353.html|deadlink=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2017/m=3/news=bureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|title=Bureau of the Council recommends slot allocation for the 2026 FIFA World Cup™|access-date=2018-06-16|archive-date=2017-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409184031/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y%3D2017/m%3D3/news%3Dbureau-of-the-council-recommends-slot-allocation-for-the-2026-fifa-wor-2878254.html|deadlink=yes}}</ref> == Қала мен стадиондары == : 23 үміткер қала анықталды, оның ішінде 2020-2021 жылдар аралығында чемпионат өтетін 16 қала таңдалады (2 Канадада, 3 Мексикада және 11 АҚШ-та): : A {{dagger}} — алдыңғы әлем біріншілігін өткізуге қолданылған стадион ([[Мексика]] мен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) : A {{double-dagger}} — жабық стадион {|class="wikitable" style="text-align:center" |- !{{Байрақ|Мексика}} [[Мехико]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Ист-Ратерфорд]]<br>([[Нью-Йорк]] — [[Нью-Джерси]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]<br>([[Даллас]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Хьюстон]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ацтека|Эстадио Сьюдад-де-Мехико]]{{dagger}} |[[Метлайф-стэдиум|Нью-Йорк — Нью-Джерси Стэдиум]] |[[Эй-ти-энд-ти Стэдиум|Даллас Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Эрроухед Стэдиум|Канзас-Сити Стэдиум]] |[[Эн-ар-джи Стэдиум|Хьюстон Стэдиум]]{{double-dagger}} |- |Сыйымдылығы: '''87 523''' |Сыйымдылығы: '''82 500''' |Сыйымдылығы: '''80 000''' |Сыйымдылығы: '''76 416''' |Сыйымдылығы: '''72 220''' |- |[[Сурет:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|250px]] |[[Сурет:Cowboys stadium inside view 4.JPG|250px]] |[[Сурет:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|250px]] |[[Сурет:Reliantstadium.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}}} [[Атланта]]<ref name="bid_cities" /> |colspan=3 rowspan=12|{{ПозКарта+|alt=Canada USA Mexico laea location map.svg|Солтүстік Америка|float=center|width=800|caption=Қабылдаушы қалалар|places= {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=42.065278|long= -71.248333|label='''[[Бостон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=32.775833|long=-96.796667|label='''[[Даллас]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=29.762778|long=-95.383056|label='''[[Хьюстон]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.099722|long=-94.578333|label='''[[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=34.05|long=-118.25|label='''[[Лос Анжелес]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.775278|long=-80.208889|label='''[[Майами]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=40.817097|long=-74.085024|label='''[[Нью-Йорк]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=39.9500|long=-75.1667|label='''[[Филадельфия]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=37.4032|long=-121.9698|label='''[[Сан-Франциско]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=47.5952|long=-122.3316|label='''[[Сиэтл]]'''}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=49.28|long=-123.12|label='''[[Ванкувер]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=43.7|long=-79.4|label='''[[Торонто]]'''|position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=19.302911 |long=-99.150442 |label='''[[Мехико]]'''|position=right}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=25.722806 |long=-100.312056 |label='''[[Монтеррей]]''' |position=left}} {{ПозКарта~|Солтүстік Америка|lat=20.681667 |long=-103.462778 |label= '''[[Гвадалахара]]''' |position=left}} }} !{{Байрақ|АҚШ}} [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]<br>([[Лос Анжелес]])<ref name="bid_cities" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|title=Los Angeles 2026|access-date=2022-07-02|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629172852/https://www.lasec.net/los-angeles-2026/|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мерседес-Бенц Стэдиум|Атланта Стэдиум]]{{double-dagger}} |[[Соу-Фай Стэдиум|Лос-Анджелес Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''83 000''' |Сыйымдылығы: '''70 240''' |- |[[Сурет:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|250px]] |[[Сурет:SoFi Stadium interior 2021.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Филадельфия]]<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Сиэтл]]<ref name="bid_cities" /> |- |[[Линкольн Файненшел Филд|Филадельфия Стэдиум]] |[[Люмен Филд|Сиэтл Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''69 796''' |Сыйымдылығы: '''72 000''' |- |[[Сурет:Philly (45).JPG|250px]] |[[Сурет:2022 CONCACAF Champions League Final - View from southeast corner at night.jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Санта-Клара (Калифорния)|Санта-Клара]]<br>(Сан-Франциско шығанағындағы облыс)<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|АҚШ}} [[Фоксборо]]<br>([[Бостон]])<ref name="bid_cities" /> |- |[[Ливайс Стэдиум|Сан-Франциско-Бэй-Эриа Стэдиум]] |[[Джиллетт Стэдиум|Бостон Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''75 000''' |Сыйымдылығы: '''65 878''' |- |[[Сурет:Entering Levi's Stadium.JPG|250px]] |[[Сурет:Gillette Stadium (Top View).jpg|250px]] |- !{{Байрақ|АҚШ}} [[Майами-Гарденс]]<br>([[Майами]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Ванкувер]]<ref name="vancouver_candidatecity">{{cite web|url=https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|title=Update on FIFA World Cup 2026 candidate host city process|publisher=FIFA|date=2022-04-14|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712003456/https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/media-releases/update-on-fifa-world-cup-2026-candidate-host-city-process|url-status=live}}</ref> !{{Байрақ|Мексика}} [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]<br>([[Монтеррей]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Мексика}} [[Сапопан]]<br>([[Гвадалахара]])<ref name="bid_cities" /> !{{Байрақ|Канада}} [[Торонто]]<ref name="bid_cities">{{Cite web |title=United 2026 bid book |url=https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |access-date=2018-04-30 |publisher=united2026.com |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915131958/https://digitalhub.fifa.com/m/3c077448dcd5c0ab/original/w3yjeu7dadt5erw26wmu-pdf.pdf |url-status=live }}</ref> |- |[[Хард Рок Стэдиум|Майами Стэдиум]] |[[Би-Си Плейс]]{{double-dagger}} |[[Бе-бе-уве-а (стадион)|Эстадио Монтеррей]] |[[Акрон (стадион)|Эстадио Гвадалахара]] |[[Бимо Филд|Торонто Стэдиум]] |- |Сыйымдылығы: '''67 518''' |Сыйымдылығы: '''54 500''' |Сыйымдылығы: '''53 500''' |Сыйымдылығы: '''49 850''' |Сыйымдылығы: '''45 500''' |- |[[Сурет:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|250px]] |[[Сурет:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|250px]] |[[Сурет:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho.jpg|300px]] |[[Сурет:Bmo field (8820851518).jpg|250px]] |} == Топтар == === Топтар тізімі === {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%" | A тобы ! style="width:25%" | B тобы ! style="width:25%" | C тобы ! style="width:25%" | D тобы |- | {{футбол|Мексика}} || {{футбол|Канада}} || {{футбол|Бразилия}} || {{футбол|АҚШ}} |- | {{футбол|ОАР}} || {{футбол|Босния және Герцеговина}} || {{футбол|Марокко}} || {{футбол|Парагвай}} |- | {{футбол|Корея Республикасы}} || {{футбол|Катар}} || {{футбол|Гаити}} || {{футбол|Аустралия}} |- | {{футбол|Чехия}} || {{футбол|Швейцария}} || {{футбол|Шотландия}} || {{футбол|Түркия}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | E тобы ! style="width:25%" | F тобы ! style="width:25%" | G тобы ! style="width:25%" | H тобы |- | {{футбол|Германия}} || {{футбол|Нидерланд}} || {{футбол|Бельгия}} || {{футбол|Испания}} |- | {{футбол|Кюрасао}} || {{футбол|Жапония}} || {{футбол|Мысыр}} || {{футбол|Кабо-Верде}} |- | {{футбол|Кот-д'Ивуар}} || {{футбол|Швеция}} || {{футбол|Иран}} || {{футбол|Сауд Арабиясы}} |- | {{футбол|Эквадор}} || {{футбол|Тунис}} || {{футбол|Жаңа Зеландия}} || {{футбол|Уругвай}} |- | colspan="4" style="background:#FFF; border-width:0;" | |- ! style="width:25%" | I тобы ! style="width:25%" | J тобы ! style="width:25%" | K тобы ! style="width:25%" | L тобы |- | {{футбол|Франция}} || {{футбол|Аргентина}} || {{футбол|Португалия}} || {{футбол|Англия}} |- | {{футбол|Сенегал}} || {{футбол|Алжир}} || {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} || {{футбол|Хорватия}} |- | {{футбол|Ирак}} || {{футбол|Аустрия}} || {{футбол|Өзбекстан}} || {{футбол|Гана}} |- | {{футбол|Норвегия}} || {{футбол|Иордания}} || {{футбол|Колумбия}} || {{футбол|Панама}} |- |} == Топтық турнир == {{small|{{colorbox|palegreen}} — Плей-офф-қа түсті<br>{{colorbox|lightblue}} — Статистикасы бойынша плей-офф-қа түсе алады}} === A тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Мексика}} '''(Қ)'''|3|0|0|6|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|1|1|1|2|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Оңтүстік Корея}}|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Чехия}}|0|1|2|2|6}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|9}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|67}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Корея}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Чехия}} | голдар1 = [[Хван Ин Бом]] {{гол|67}}<br>[[О Хён Гю]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Ладислав Крейчий (1999)|Ладислав Крейчий]] {{гол|59}} | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = 44 895 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|ОАР}} | голдар1 = [[Михал Садилек]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 442 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Луис Ромо]] {{гол|50}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 45 522 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Чехия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Мексика}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матео Чавес]] {{гол|55}}<br>[[Хулиан Киньонес]] {{гол|61}}<br>[[Альваро Фидальго]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|ОАР}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Оңтүстік Корея}} | голдар1 = [[Тапело Масеко]] {{гол|63}} | голдар2 = | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} === B тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Швейцария}}|2|1|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Канада}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Канада 1–1 Босния және Герцеговина. Жалпы голдар айырмашылығы жеңімпазды шешу үшін қолданылды.|name=canbosn}} '''(Қ)'''|1|1|1|8|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Босния және Герцеговина}}{{efn|name=canbosn}}|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Катар}}|0|1|2|2|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Йово Лукич]] {{гол|21}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 002 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Факундо Тельо]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Катар}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Миро Мухайм]] {{гол|90+4|[[автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Брель Эмболо]] {{гол|17|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 67 966 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Жоан Манзамби]] {{гол|74||90}}<br>[[Рубен Варгас]] {{гол|84}}<br>[[Гранит Джака]] {{гол|90+7|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] {{гол|83}} ([[Пенальти|пен.]]) | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 026 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 6:0 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Кайл Ларин]] {{гол|16}}<br>[[Джонатан Дэвид]] {{гол|29||45+3||90+2}}<br>[[Нейтан Салиба]] {{гол|64}}<br>[[Мохамед Манай]] {{гол|75|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Чили}} [[Кристиан Гарай]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = [[Рубен Варгас]] {{гол|46}}<br>[[Жоан Манзамби]] {{гол|57}} | голдар2 = [[Промис Дэвид]] {{гол|76}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Босния және Герцеговина}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Катар}} | голдар1 = [[Керим Алайбегович]] {{гол|21}}<br>[[Махмуд Абунада]] {{гол|34|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Эрмин Махмич]] {{гол|80}} | голдар2 = [[Хассан Әл-Хайдос]] {{гол|42}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бразилия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бразилия 1–1 Марокко). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=brazmor}}|2|1|0|7|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Марокко}}{{efn|name=brazmor}}|2|1|0|6|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Шотландия}}|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гаити}}|0|0|3|2|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|32}} | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|21}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гаити}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Шотландия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джон Макгинн]] {{гол|28}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Исмаэль Сайбари]] {{гол|2}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Матеус Кунья]] {{гол|23||36}}<br>[[Винисиус Жуниор]] {{гол|45+3}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Испания}} [[Алехандро Хосе Эрнандес Эрнандес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Шотландия}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Бразилия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Винисиус Жуниор]] {{гол|7||45+3}}<br>[[Матеус Кунья]] {{гол|60}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[24 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Марокко}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Гаити}} | голдар1 = [[Ашраф Хакими]] {{гол|39}}<br>[[Исмаэль Сайбари]] {{гол|45+1}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|78}}<br>[[Джасим Ясин]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Яссин Буну]] {{гол|10|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Вильсон Изидор]] {{гол|43}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} === D тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|АҚШ}} '''(Қ)'''|2|0|1|8|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустралия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустралия 0–0 Парагвай). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=auspar}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Парагвай}}{{efn|name=auspar}}|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Түркия}}|1|0|2|3|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{small|Қ — Қабылдаушы ел}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[12 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 4:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Дамьян Бобадилья]] {{гол|7|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Фоларин Балоган]] {{гол|31||45+5}}<br>[[Джованни Рейна]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{гол|73}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[13 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Түркия}} | голдар1 = [[Нестори Иранкунда]] {{гол|27}}<br>[[Коннор Меткалф]] {{гол|75}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = [[Камерон Берджесс]] {{гол|11|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Алекс Фримен (футболшы)|Алекс Фримен]] {{гол|43}} | голдар2 = | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = | голдар2 = [[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{гол|2}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Түркия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|АҚШ}} | голдар1 = [[Арда Гүлер]] {{гол|10}}<br>[[Барыш Йылмаз]] {{гол|31}}<br>[[Каан Айхан]] {{гол|90+8}} | голдар2 = [[Остон Трасти]] {{гол|3}}<br>[[Себастьян Берхалтер]] {{гол|49}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Алжир}} [[Мустафа Горбаль]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Аустралия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Германия}}{{efn|Бетпе-бет нәтижесі: Германия 2–1 Кот-д'Ивуар|name=germcote}}|2|0|1|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}{{efn|name=germcote}}|2|0|1|4|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Кюрасао}}|0|1|2|1|9}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 7:1 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = [[Феликс Нмеча]] {{гол|6}}<br>[[Нико Шлоттербек]] {{гол|38}}<br>[[Кай Хаверц]] {{гол|45+5|[[Пенальти|пен.]]|88}}<br>[[Жамал Мусиала]] {{гол|47}}<br>[[Натаниэль Браун]] {{гол|68}}<br>[[Дениз Ундав]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Ливано Комененсия]] {{гол|21}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 021 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|90}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 274 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = [[Дениз Ундав]] {{гол|68||90+4}} | голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|30}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Парагвай}} [[Хуан Габриэль Бенитес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кюрасао}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 598 | төреші = {{ту|Қытай}} [[Ма Нин]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Кюрасао}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Кот-д'Ивуар}} | голдар1 = | голдар2 = [[Николя Пепе]] {{гол|6||54}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Эквадор}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Германия}} | голдар1 = [[Нильсон Ангуло]] {{гол|9}}<br>[[Гонсало Плата]] {{гол|77}} | голдар2 = [[Лерой Сане]] {{гол|2}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Тори Пенсо]] }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Нидерланд}}|2|1|0|10|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Жапония}}|1|2|0|7|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Швеция}}|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|0|3|2|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Вирджил ван Дейк]] {{гол|51}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Кэйто Накамура]] {{гол|57}}<br>[[Даити Камада]] {{гол|88}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 285 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Швеция}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Тунис}} | голдар1 = [[Ясин Айяри]] {{гол|7||90+6}}<br>[[Александер Исак]] {{гол|30}}<br>[[Виктор Дьёкереш]] {{гол|59}}<br>[[Маттиас Сванберг]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Омар Рекик]] {{гол|43}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 50 987 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 5:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Брайан Бробби]] {{гол|5||17}}<br>[[Коди Гакпо]] {{гол|47||54}}<br>[[Крисенсио Саммервилл]] {{гол|89}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|59}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[20 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>22:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 0:4 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = | голдар2 = [[Даити Камада]] {{гол|4}}<br>[[Аясэ Уэда]] {{гол|31||83}}<br>[[Дзюня Ито]] {{гол|69}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)|Бе-бе-уве-а]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Жапония}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Дайдзэн Маэда]] {{гол|56}} | голдар2 = [[Антони Эланга]] {{гол|62}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 137 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[25 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Тунис}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Нидерланд}} | голдар1 = [[Хазем Мастури]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Эльес Схири]] {{гол|3|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Брайан Бробби]] {{гол|7}}<br>[[Ян Паул Ван Хекке]] {{гол|62}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 68 391 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Катя Ицель Гарсия]] }} === G тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Бельгия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Бельгия 1–1 Мысыр). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=belgegy}}|1|2|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Мысыр}}{{efn|name=belgegy}}|1|2|0|5|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иран}}|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Жаңа Зеландия}}|0|1|2|4|10}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|66|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|19}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 775 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рамон Абатти]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иран}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Жаңа Зеландия}} | голдар1 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|32}}<br>[[Мухаммад Мохеби]] {{гол|64}} | голдар2 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|7||54}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 108 | төреші = {{ту|Мексика}} [[Сесар Артуро Рамос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 317<ref>{{Cite web|url=https://www.bluewin.ch/en/index/belgium-fails-to-beat-iran-either-3290409.html |title=Belgium Can't Beat Iran Either |language=en |work=bluewin.ch |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22}}</ref> | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Дарио Умберто Эррера]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Финн Серман]] {{гол|15}} | голдар2 = [[Мостафа Зико]] {{гол|58}}<br>[[Мохаммед Салах]] {{гол|67}}<br>[[Махмуд Хассан]] {{гол|82}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|БАӘ}} [[Омар Аль-Али]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Мысыр}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Иран}} | голдар1 = [[Махмуд Сабер]] {{гол|5}} | голдар2 = [[Рамин Резаэян]] {{гол|14}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Жаңа Зеландия}} | есеп = 1:5 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Элайджа Джаст]] {{гол|84}} | голдар2 = [[Леандро Троссард]] {{гол|28||50}}<br>[[Кевин Де Брёйне]] {{гол|66}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Алексис Салемакерс]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} === H тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Испания}}|2|1|0|5|0|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Кабо-Верде}}|0|3|0|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Уругвай}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Уругвай 1–1 Сауд Арабиясы). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=urusaud}}|0|2|1|3|4}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Сауд Арабиясы}}{{efn|name=urusaud}}|0|2|1|1|5}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 67 640 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сауд Арабиясы}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Уругвай}} | голдар1 = [[Абдулелах аль-Амри]] {{гол|41}} | голдар2 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|80}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 62 764 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 4:0 | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = [[Ламин Ямаль]] {{гол|10}}<br>[[Микель Оярсабаль]] {{гол|21||24}}<br>[[Хасан ат-Тамбакти]] {{гол|49|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[21 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 2:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Максимилиано Араухо]] {{гол|44}}<br>[[Агустин Каноббио]] {{гол|45+5}} | голдар2 = [[Кевин Ленини]] {{гол|21}}<br>[[Элиу Варела]] {{гол|61}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 003 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кабо-Верде}} | есеп = 65-матч | команда2 = {{футбол|Сауд Арабиясы}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Уругвай}} | есеп = 66-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Акрон (стадион)|Акрон]], [[Сапопан]] | көрермендер = | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} === I тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Франция}}|3|0|0|10|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Норвегия}}|2|0|0|8|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Сенегал}}|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Ирак}}|0|0|3|1|12}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|66||90+6}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|82}} | голдар2 = [[Ибраим Мбайе]] {{гол|90+5}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 545 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Ирак}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Аймен Хусейн]] {{гол|39}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|29||43}}<br>[[Лео Эстигор]] {{гол|76}}<br>[[Аймен Хусейн]] {{гол|90+6|[[Автогол|авто.]]}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 106 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|14||54}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дрю Фишер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Маркус Хольмгреен Педерсен]] {{гол|43}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|48||58}} | голдар2 = [[Исмаила Сарр]] {{гол|53||90+3}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = [[Тело Осгор]] {{гол|21}} | голдар2 = [[Усман Дембеле]] {{гол|7||20||32}}<br>[[Дезире Дуэ]] {{гол|90+4}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 64 146 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[26 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Сенегал}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Ирак}} | голдар1 = [[Абиб Диарра]] {{гол|4}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|56}}<br>[[Пап Гейе]] {{гол|59||71}}<br>[[Илиман Ндиай]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} === J тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Аргентина}}|3|0|0|8|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Аустрия}}{{efn|Бетпе-бет шайқаста тең ойын болды (Аустрия 3–3 Алжир). Жеңімпаз жалпы гол айырмашылығы негізінде.|name=australg}}|1|1|1|6|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}{{efn|name=australg}}|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Иордания}}|0|0|3|3|8}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|17||60||76}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Польша}} [[Шимон Марциняк]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[16 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустрия}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Иордания}} | голдар1 = [[Романо Шмид]] {{гол|20}}<br>[[Язан әл-Араб]] {{гол|76|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Марко Арнаутович]] {{гол|90+12|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Али Олуан]] {{гол|50}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 527 | төреші = {{ту|Мавритания}} [[Дахане Бейда]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|38||90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Мысыр}} [[Амин Омар]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[22 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Низар әл-Рашдан]] {{гол|36}} | голдар2 = [[Надир Бенбуали]] {{гол|69}}<br>[[Амин Гуири]] {{гол|82}} | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 371 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Алжир}} | есеп = 3:3 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Рафик Бельгали]] {{гол|45}}<br>[[Рияд Маһрез]] {{гол|60||90+3}} | голдар2 = [[Марко Арнаутович]] {{гол|28}}<br>[[Марсель Забитцер]] {{гол|55}}<br>[[Саша Калайджич]] {{гол|90+6}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>21:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Иордания}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = [[Мұса Тамари]] {{гол|55}} | голдар2 = [[Джовани Ло Чельсо]] {{гол|19}}<br>[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|31|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|80}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Румыния}} [[Иштван Ковач]] }} === K тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Колумбия}}|2|1|0|4|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Португалия}}|1|2|0|6|1|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Өзбекстан}}|0|0|3|2|11}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Жуан Невеш]] {{гол|6}} | голдар2 = [[Йоан Висса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Өзбекстан}} | есеп = 1:3 | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = [[Аббосбек Сайджон огли Файзуллаев|Аббосбек Файзуллаев]] {{гол|60}} | голдар2 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|40}}<br>[[Луис Фернандо Диас]] {{гол|65}}<br>[[Хаминтон Кампас]] {{гол|90+9}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 5:0 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|6||39}}<br>[[Нуну Мендеш (футболшы, 2002)|Нуну Мендеш]] {{гол|17}}<br>[[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] {{гол|60|[[Автогол|авто.]]}}<br>[[Рафаэл Леан]] {{гол|87}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Даниэль Муньос Мехия]] {{гол|76}} | голдар2 = | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 45 358 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Португалия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Конго Демократиялық Республикасы}} | есеп = 3:1 | команда2 = {{футбол|Өзбекстан}} | голдар1 = [[Йоан Висса]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]|90+1}}<br>[[Фистон Майеле]] {{гол|78}} | голдар2 = [[Эльдор Азаматович Шомурадов|Эльдор Шомурадов]] {{гол|10}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Германия}} [[Феликс Цвайер]] }} === L тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Англия}}|2|1|0|6|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Хорватия}}|2|0|1|5|5|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Панама}}|0|0|3|0|4}} {{ФутболКестеСоңы}} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 4:2 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|12|[[Пенальти|пен.]]|42}}<br>[[Джуд Беллингем]] {{гол|47}}<br>[[Маркус Рашфорд]] {{гол|85}} | голдар2 = [[Мартин Батурина]] {{гол|36}}<br>[[Петар Муса]] {{гол|45+5}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 389 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[17 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Гана}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Панама}} | голдар1 = [[Калеб Йиренки]] {{гол|90+5}} | голдар2 = | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 42 942 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 0:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 983 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[23 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Анте Будимир]] {{гол|54}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Габон}} [[Пьер Ачо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Панама}} | есеп = 0:2 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|62}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|67}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Катар}} [[Абдулрахман Аль-Джассим]] }} {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[27 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Хорватия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Петар Сучич]] {{гол|31}}<br>[[Никола Влашич]] {{гол|83}} | голдар2 = [[Деррик Люккассен]] {{гол|73}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} === 3-орын алғандар рейтингі === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} (K)|1|1|1|4|3|түс=palegreen}} {{ФК-команда|2|{{футбол|Швеция}} (F)|1|1|1|7|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}{{efn|Тәртіп ұпайы: Гана −3, Эквадор −5|name=ghanecu}} (L)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Эквадор}}{{efn|name=ghanecu}} (E)|1|1|1|2|2|түс=palegreen}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Босния және Герцеговина}} (B)|1|1|1|5|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Алжир}} (J)|1|1|1|5|7|түс=palegreen}} {{ФК-команда|7|{{футбол|Парагвай}} (D)|1|1|1|2|4|түс=palegreen}} {{ФК-команда|8|{{футбол|Сенегал}} (I)|1|0|2|8|6|түс=palegreen}} {{ФК-команда|9|{{футбол|Иран}} (G)|0|3|0|3|3}} {{ФК-команда|10|{{футбол|Оңтүстік Корея}} (A)|1|0|2|2|3}} {{ФК-команда|11|{{футбол|Шотландия}} (C)|1|0|2|1|4}} {{ФК-команда|12|{{футбол|Уругвай}} (H)|0|2|1|3|4}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == {{Турнир32 |29 маусым – [[Фоксборо]]|{{футбол|Германия}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (4)''' |30 маусым – [[Ист-Ратерфорд]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''3'''|{{футбол|Швеция}}|0 |28 маусым – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|{{футбол|Оңтүстік Африка Республикасы}}|0|'''{{футбол|Канада}}'''|'''1''' |29 маусым – [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]]|{{футбол|Нидерланд}}|1 (2)|'''{{футбол|Марокко}}''' ([[Пенальти|п.]])|'''1 (3)''' |2 шілде – [[Торонто]]|'''{{футбол|Португалия}}'''|'''2'''|{{футбол|Хорватия}}|1 |2 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''3'''|{{футбол|Аустрия}}|0 |1 шілде – [[Санта Клара]]|'''{{футбол|АҚШ}}'''|'''2'''|{{футбол|Босния және Герцеговина}}|0 |1 шілде – [[Сиэтл]]|'''{{футбол|Бельгия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Сенегал}}|2 |29 маусым – [[Хьюстон]]|'''{{футбол|Бразилия}}'''|'''2'''|{{футбол|Жапония}}|1 |30 маусым – [[Арлингтон (Мексика)|Арлингтон]]|{{футбол|Кот-д'Ивуар}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |30 маусым – [[Мехико]]|'''{{футбол|Мексика}}'''|'''2'''|{{футбол|Эквадор}}|0 |1 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Англия}}'''|'''2'''|{{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}}|1 |3 шілде – [[Майами-Гарденс]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''3'''|{{футбол|Кабо-Верде}}|2 |3 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Аустралия}}|1 (2)|'''{{футбол|Мысыр}}'''|'''1 (4)''' |2 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''2'''|{{футбол|Алжир}}|0 |3 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Колумбия}}'''|'''1'''|{{футбол|Гана}}|0 |4 шілде – [[Филадельфия]]|{{футбол|Парагвай}}|0|'''{{футбол|Франция}}'''|'''1''' |4 шілде – [[Хьюстон]]|{{футбол|Канада}}|0|'''{{футбол|Марокко}}'''|'''3''' |6 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Португалия}}|0|'''{{футбол|Испания}}'''|'''1''' |6 шілде – [[Сиэтл]]|{{футбол|АҚШ}}|1|'''{{футбол|Бельгия}}'''|'''4''' |5 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|{{футбол|Бразилия}}|1|'''{{футбол|Норвегия}}'''|'''2''' |5 шілде – [[Мехико]]|{{футбол|Мексика}}|2|'''{{футбол|Англия}}'''|'''3''' |7 шілде – [[Атланта]]|'''{{футбол|Аргентина}}'''|'''3'''|{{футбол|Мысыр}}|2 |7 шілде – [[Ванкувер]]|'''{{футбол|Швейцария}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Колумбия}}|0 (3) |9 шілде – [[Фоксборо]]|'''{{футбол|Франция}}'''|'''2'''|{{футбол|Марокко}}|0 |10 шілде – [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]]|'''{{футбол|Испания}}'''|'''2'''|{{футбол|Бельгия}}|1 |11 шілде – [[Майами-Гарденс]]|{{футбол|Норвегия}}|1|'''{{футбол|Англия}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|'''2''' |11 шілде – [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]]|'''{{футбол|Аргентина}}''' ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}})|3|{{футбол|Швейцария}}|1 |14 шілде – [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]]|{{футбол|Франция}}||{{футбол|Испания}}| |15 шілде – [[Атланта]]|{{футбол|Англия}}||{{футбол|Аргентина}}| |19 шілде – [[Ист-Ратерфорд]]|101-матчтың жеңімпазы||102-матчтың жеңімпазы| |18 шілде – [[Майами-Гарденс]]|101-матчтың ұтылғаны||102-матчтың ұтылғаны| }} === 32 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[28 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Оңтүстік Африка Республикасы}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Канада}} | голдар1 = | голдар2 = [[Стивен Эуштакиу]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 69 237 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Жапония}} | голдар1 = [[Каземиро]] {{гол|56}}<br>[[Габриэл Мартинелли]] {{гол|90+5}} | голдар2 = [[Кайсю Сано]] {{гол|29}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Италия}} [[Маурицио Мариани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:30 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Германия}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Парагвай}} | голдар1 = [[Кай Хаверц]] {{гол|54}} | голдар2 = [[Хулио Сесар Энсисо (футболшы, 2004)|Хулио Сесар Энсисо]] {{гол|42}} | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 945 | төреші = {{ту|Марокко}} [[Джалаль Джайед]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 3:4 | ком1 = {{ublist |[[Кай Хаверц]] {{пенмүлт}} |[[Йозуа Киммих]] {{пенгол}} |[[Жамал Мусиала]] {{пенгол}} |[[Ник Вольтемаде]] {{пенмүлт}} |[[Надим Амири]] {{пенгол}} |[[Йонатан Та]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Маурисио Магальяйнс Прадо]] {{пенгол}} |[[Густаво Гомес]] {{пенгол}} |[[Матиас Галарса (парагвайлық футболшы)|Матиас Галарса]] {{пенгол}} |[[Антонио Санабрия]] {{пенмүлт}} |[[Фабиан Бальбуэна]] {{пенмүлт}} |[[Хосе Канале]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[29 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Нидерланд}} | есеп = 1:1 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Коди Гакпо]] {{гол|72}} | голдар2 = [[Исса Диоп]] {{гол|90+2}} | стадион = [[Бе-бе-уве-а (стадион)]], [[Гуадалупе (Нуэво-Леон)|Гуадалупе]] | көрермендер = 51 243 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Вилтон Сампайо]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:3 | ком1 = {{ublist |[[Тен Копмейнерс]] {{пенгол}} |[[Джастин Клюйверт]] {{пенмүлт}} |[[Ваут Вегхорст]] {{пенгол}} |[[Квинтен Тимбер]] {{пенмүлт}} |[[Крисенсио Саммервилл]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Нейл Эль-Айнауи]] {{пенмүлт}} |[[Суфьян Рахими]] {{пенгол}} |[[Шемсдин Тальби]] {{пенгол}} |[[Ашраф Хакими]] {{пенмүлт}} |[[Исмаэль Сайбари]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Кот-д'Ивуар}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Амад Диалло]] {{гол|74}} | голдар2 = [[Антонио Нуса]] {{гол|39}}<br>[[Эрлинг Холанд]] {{гол|86}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 69 665 | төреші = {{ту|Венесуэла}} [[Хесус Валенсуэла]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Швеция}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|45||74}}<br>[[Брадли Баркола]] {{гол|53}} | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|Нидерланд}} [[Данни Маккели]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[30 маусым]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Эквадор}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|22}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|31}} | голдар2 = | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Словения}} [[Славко Винчич]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Англия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Конго Демократиялық Республикасы}} | голдар1 = [[Харри Кейн]] {{гол|75||86}} | голдар2 = [[Бриан Сипенга]] {{гол|7}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Бельгия}} | есеп = 3:2 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Сенегал}} | голдар1 = [[Ромелу Лукаку]] {{гол|86}}<br>[[Юри Тилеманс]] {{гол|89||120+5|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Абиб Диарра]] {{гол|25}}<br>[[Исмаила Сарр]] {{гол|51}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Гондурас}} [[Саид Мартинес]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Босния және Герцеговина}} | голдар1 = [[Фоларин Балоган]] {{гол|45}}<br>[[Малик Тилльман]] {{гол|82}} | голдар2 = | стадион = [[Ливайс Стэдиум]], [[Санта Клара]] | көрермендер = 68 827 | төреші = {{ту|Бразилия}} [[Рафаэл Клаус]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 3:0 | команда2 = {{футбол|Аустрия}} | голдар1 = [[Микель Оярсабаль]] {{гол|36||89}}<br>[[Педро Порро]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Швеция}} [[Гленн Нюберг]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>19:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Хорватия}} | голдар1 = [[Криштиану Роналду]] {{гол|68|[[Пенальти|пен.]]}}<br>[[Гонсалу Рамуш]] {{гол|90+4}} | голдар2 = [[Иван Перишич]] {{гол|53}} | стадион = [[Бимо Филд]], [[Торонто]] | көрермендер = 43 036 | төреші = {{ту|Норвегия}} [[Эспен Эскос]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[2 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Алжир}} | голдар1 = [[Брель Эмболо]] {{гол|10}}<br>[[Дан Ндойе]] {{гол|46}} | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Яэль Фалькон]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аустралия}} | есеп = 1:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Мохамед Хани]] {{гол|55|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Эмам Ашур]] {{гол|13}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 244 | төреші = {{ту|Уругвай}} [[Густаво Техера]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 2:4 | ком1 = {{ublist |[[Харри Суттар]] {{пенмүлт}} |[[Джексон Ирвин]] {{пенгол}} |[[Авер Мабил]] {{пенгол}} |[[Лукас Херрингтон]] {{пенмүлт}} }} | ком2 = {{ublist |[[Махмуд Сабер]] {{пенгол}} |[[Рами Рабиа]] {{пенгол}} |[[Мохаммед Салах]] {{пенгол}} |[[Хоссам Абдельмагид]] {{пенгол}} }} | фон = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} | голдар1 = [[Лионель Месси]] {{гол|29}}<br>[[Лисандро Мартинес]] {{гол|92}}<br>[[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] {{гол|111|[[Автогол|авто.]]}} | голдар2 = [[Дерой Дуарте]] {{гол|59}}<br>[[Сидни Кабрал]] {{гол|103}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Канада}} [[Дру Фишер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[3 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:30 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Колумбия}} | есеп = 1:0 | команда2 = {{футбол|Гана}} | голдар1 = [[Джон Адольфо Ариас]] {{гол|14}} | голдар2 = | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} === 16 команда кезеңі === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Канада}} | есеп = 0:3 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = | голдар2 = [[Аззедин Унаи]] {{гол|50||82}}<br>[[Суфьян Рахими]] {{гол|90+8}} | стадион = [[Эн-ар-джи Стэдиум]], [[Хьюстон]] | көрермендер = 68 777 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[4 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Парагвай}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Франция}} | голдар1 = | голдар2 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|70|[[Пенальти|пен.]]}} | стадион = [[Линкольн Файненшел Филд]], [[Филадельфия]] | көрермендер = 68 324 | төреші = {{ту|Өзбекстан}} [[Ильгиз Танташев]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Бразилия}} | есеп = 1:2 | команда2 = {{футбол|Норвегия}} | голдар1 = [[Неймар]] {{гол|90+10|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Эрлинг Холанд]] {{гол|79||90}} | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = 80 663 | төреші = {{ту|АҚШ}} [[Исмаил Эльфат]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[5 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>18:00 [[UTC−6:00|UTC−6]] | команда1 = {{футбол-rt|Мексика}} | есеп = 2:3 | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Хулиан Киньонес]] {{гол|42}}<br>[[Рауль Хименес]] {{гол|69|[[Пенальти|пен.]]}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|36||38}}<br>[[Харри Кейн]] {{гол|60}} | стадион = [[Ацтека (стадион)|Ацтека]], [[Мехико]] | көрермендер = 80 824 | төреші = {{ту|Аустралия}} [[Алиреза Фагани]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Португалия}} | есеп = 0:1 | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = [[Микель Мерино]] {{гол|90+1}} | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = 70 649 | төреші = {{ту|Англия}} [[Энтони Тэйлор]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[6 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|АҚШ}} | есеп = 1:4 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Малик Тилльман]] {{гол|31}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|9||33}}<br>[[Ханс Ванакен]] {{гол|57}}<br>[[Ромелу Лукаку]] {{гол|90+3}} | стадион = [[Люмен Филд]], [[Сиэтл]] | көрермендер = 66 925 | төреші = {{ту|Иордания}} [[Адхам Махадмех]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:2 | команда2 = {{футбол|Мысыр}} | голдар1 = [[Кристиан Ромеро]] {{гол|79}}<br>[[Лионель Месси]] {{гол|83}}<br>[[Энцо Фернандес]] {{гол|90+2}} | голдар2 = [[Яссер Ибрагим]] {{гол|15}}<br>[[Мостафа Зико]] {{гол|67}} | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = 68 239 | төреші = {{ту|Франция}} [[Франсуа Летексье]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[7 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>13:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Швейцария}} | есеп = 0:0 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Колумбия}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Би-Си Плейс]], [[Ванкувер]] | көрермендер = 52 497 | төреші = {{ту|Сальвадор}} [[Иван Бартон]] }} {{Пенальтилер сериясы | есеп = 4:3 | ком1 = {{ublist |[[Гранит Джака]] {{пенгол}} |[[Зеки Амдуни]] {{пенгол}} |[[Мануэль Аканджи]] {{пенмүлт}} |[[Седрик Иттен]] {{пенгол}} |[[Рубен Варгас]] {{пенгол}} }} | ком2 = {{ublist |[[Хуан Кинтеро]] {{пенгол}} |[[Давинсон Санчес]] {{пенмүлт}} |[[Хаминтон Кампас]] {{пенгол}} |[[Хуан Камило Эрнандес]] {{пенмүлт}} |[[Луис Фернандо Диас]] {{пенгол}} }} | фон = }} === Ширек финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[9 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>16:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Франция}} | есеп = 2:0 | команда2 = {{футбол|Марокко}} | голдар1 = [[Килиан Мбаппе]] {{гол|60}}<br>[[Усман Дембеле]] {{гол|66}} | голдар2 = | стадион = [[Джиллетт Стэдиум]], [[Фоксборо]] | көрермендер = 63 811 | төреші = {{ту|Аргентина}} [[Тельо Факундо]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[10 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>12:00 [[UTC−7:00|UTC−7]] | команда1 = {{футбол-rt|Испания}} | есеп = 2:1 | команда2 = {{футбол|Бельгия}} | голдар1 = [[Фабиан Руис]] {{гол|30}}<br>[[Микель Мерино]] {{гол|88}} | голдар2 = [[Шарль де Кетеларе]] {{гол|41}} | стадион = [[Соу-Фай Стэдиум]], [[Инглвуд (Калифорния)|Инглвуд]] | көрермендер = 70 492 | төреші = {{ту|Англия}} [[Майкл Оливер]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол-rt|Норвегия}} | есеп = 2:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Англия}} | голдар1 = [[Андреас Шельдеруп]] {{гол|30}} | голдар2 = [[Джуд Беллингем]] {{гол|45+2}} {{гол|93}} | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = 64 478 | төреші = {{ту|Франция}} [[Клеман Тюрпен]] }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[11 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>20:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол-rt|Аргентина}} | есеп = 3:1 ({{comment|қ.у.а.|Қосымша уақыт алғанда}}) | команда2 = {{футбол|Швейцария}} | голдар1 = [[Алексис Макаллистер]] {{гол|10}}<br />[[Хулиан Альварес]] {{гол|112}}<br />[[Лаутаро Мартинес]] {{гол|120+1}} | голдар2 = [[Дан Ндойе]] {{гол|67}} | стадион = [[Эрроухед Стэдиум]], [[Канзас-Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] | көрермендер = 69 045 | төреші = {{ту|Португалия}} [[Жуан Пиньейру]] }} === Жартылай финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[14 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>14:00 [[UTC−5:00|UTC−5]] | команда1 = {{футбол|Франция}} | есеп = 101-матч | команда2 = {{футбол|Испания}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Эй-ти-энд-ти Стэдиум]], [[Арлингтон (Техас)|Арлингтон]] | көрермендер = | төреші = }} ----------------- {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[15 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = {{футбол|Англия}} | есеп = 102-матч | команда2 = {{футбол|Аргентина}} | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Мерседес-Бенц Стэдиум]], [[Атланта]] | көрермендер = | төреші = }} === 3-орын үшін матч === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[18 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>17:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 103-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Хард Рок Стэдиум]], [[Майами-Гарденс]] | көрермендер = | төреші = }} === Финал === {{матч туралы есептеме | мерзімі = [[19 шілде]] [[2026 жыл|2026]]<br>15:00 [[UTC−4:00|UTC−4]] | команда1 = 101-матчтың жеңімпазы | есеп = 104-матч | команда2 = 102-матчтың жеңімпазы | голдар1 = | голдар2 = | стадион = [[Метлайф-стэдиум]], [[Ист-Ратерфорд]] | көрермендер = | төреші = }} == Статистика == === Гол салғандар === Чемпионаттың 100 матчында 292 гол салынған. Орта есеппен алғанда бұл — матч сайын 2,92 гол (2026 жылғы 13 шілде ақпаратынша; 19:20 [[Қазақстандағы уақыт|UTC+5]]). '''Жуан мәтінмен''' чемпионатта әлі белсенді ойыншылар белгіленген. ;8 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лионель Месси]]''' *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Килиан Мбаппе]]''' {{div col end}} ;7 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Норвегия}} [[Эрлинг Холанд]] {{div col end}} ;6 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Джуд Беллингем]]''' *{{футбол-ту|Англия}} '''[[Харри Кейн]]''' {{div col end}} ;5 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Усман Дембеле]]''' {{div col end}} ;4 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Винисиус Жуниор]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Оярсабаль]]''' *{{футбол-ту|Мексика}} [[Хулиан Киньонес]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Исмаила Сарр]] {{div col end}} ;3 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Фалорин Балоган]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Ромелу Лукаку]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Шарль де Кетеларе]] *{{футбол-ту|Бразилия}} [[Матеус Кунья]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Кай Хаверц]] *{{футбол-ту|Германия}} [[Дениз Ундав]] *{{футбол-ту|Жаңа Зеландия}} [[Элайджа Джаст]] *{{футбол-ту|Канада}} [[Джонатан Дэвид]] *{{футбол-ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Йоан Висса]] *{{футбол-ту|Мексика}} [[Рауль Хименес]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Исмаэль Сайбари]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Брайан Бробби]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Коди Гакпо]] *{{футбол-ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] *{{футбол-ту|Швейцария}} [[Жоан Манзамби]] {{div col end}} ;2 гол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|АҚШ}} [[Малик Тильман]] *{{футбол-ту|Алжир}} [[Рияд Маһрез]] *{{футбол-ту|Аргентина}} '''[[Лаутаро Мартинес]]''' *{{футбол-ту|Аустрия}} [[Марко Арнаутович]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Юри Тилеманс]] *{{футбол-ту|Бельгия}} [[Леандро Троссард]] *{{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Эрмин Махмич]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Даити Камада]] *{{футбол-ту|Жапония}} [[Аясэ Уэда]] *{{футбол-ту|Иран}} [[Рамин Резаэян]] *{{футбол-ту|Испания}} '''[[Микель Мерино]]''' *{{футбол-ту|Канада}} [[Кайл Ларин]] *{{футбол-ту|Колумбия}} [[Даниэль Муньос Мехия]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Амад Диалло]] *{{футбол-ту|Кот-д'Ивуар}} [[Николя Пепе]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Аззедин Унаи]] *{{футбол-ту|Марокко}} [[Суфьян Рахими]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Эмам Ашур]] *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мостафа Зико]] *{{футбол-ту|Нидерланд}} [[Крисенсио Саммервилл]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Абиб Диарра]] *{{футбол-ту|Сенегал}} [[Пап Гейе]] *{{футбол-ту|Франция}} '''[[Брадли Баркола]]''' *{{футбол-ту|Швейцария}} [[Брель Эмболо]] *{{футбол-ту|Швейцария}} [[Рубен Варгас]] *{{футбол-ту|Швейцария}} [[Дан Ндойе]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Ясин Айяри]] *{{футбол-ту|Швеция}} [[Антони Эланга]] *{{футбол-ту|Уругвай}} [[Максимилиано Араухо]] {{div col end}} ;1 автогол {{div col|colwidth=20em}} *{{футбол-ту|Аустралия}} [[Камерон Берджесс]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Ирак}} [[Аймен Хусейн]] (Норвегияға қарсы) *{{футбол-ту|Иордания}} [[Язан әл-Араб]] (Аустрияға қарсы) *{{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Дини (футболшы, 1995)|Дини]] (Аргентинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Махмуд Абунада]] (Босния және Герцеговинаға қарсы) *{{футбол-ту|Катар}} [[Мохамед Манай]] (Канадаға қарсы) *{{футбол-ту|Марокко}} [[Яссин Буну]] (Гаитиге қарсы) *{{футбол-ту|Өзбекстан}} [[Абдувахид Фуркатович Нематов|Абдувахид Нематов]] (Испанияға ) *{{футбол-ту|Парагвай}} [[Дамьян Бобадилья]] (АҚШ-қа қарсы) *{{футбол-ту|Сауд Арабиясы}} [[Хасан ат-Тамбакти]] (Испанияға қарсы) *{{футбол-ту|Тунис}} [[Эльес Схири]] (Нидерландқа қарсы) *{{футбол-ту|Швейцария}} [[Миро Мухайм]] (Катарға қарсы) {{div col end}} ;2 автогол *{{футбол-ту|Мысыр}} [[Мохамед Хани]] (Бельгияға қарсы) === Тәртіп === Ойыншы немесе команданың ресми өкілі келесі бұзушылықтар үшін турнирдің келесі ойынынан автоматты түрде шеттетіледі:<ref>{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |title=FIFA World Cup 2026 Regulations |language=en |publisher=[[FIFA]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf |date=2025-06-23}}</ref> *Қызыл карточка алғаны (ауыр құқық бұзушылықтар үшін қызыл карточка мерзімі ұзартылуы мүмкін); *және турнирде екі сары қағаз алғаны үшін;{{efn|Матчтан кейінгі пенальти кезінде сары қағаз көрсетілмейді. Ойыншы матч кезінде екі сары қағаз алып та ойнай бере алады, бірақ турнир кезінде бұл есептелетін болады.}} сары қағаздар топтық кезең аяқталғаннан кейін және ширек финалдан кейін күшін жояды.<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-increases-record-financial-distribution-member-associations-world-cup-2026 |title=FIFA Council increases record financial distribution to all 48 Participating Member Associations at the FIFA World Cup 2026 |language=en |publisher=[[FIFA]] |date=2025-06-28 |accessdate=2026-06-29}}</ref> {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:left" |+ Ойыншы, не ресми өкілге қойылған дисквалификациялар |- ! Ойыншы ! class=unsortable |Бұзақылығы ! Қуылды |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Сфифело Ситхоул]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Темба Зване]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым)<br>[[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым)<br>[[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матч (28 маусым) |- | {{футбол-ту|Мексика}} [[Сесар Монтес]] | {{қуылды}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Африка Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Африка Республикасы]]на қарсы матчта (1-матч; 11 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) |- | {{футбол-ту|Оңтүстік Африка Республикасы}} [[Тебохо Мокоэна (1997)|Тебохо Мокоэна]] | {{СҚ}}; [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матчта (1-матч; 11 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]]ға қарсы матч (2-матч; 18 маусым) | [[#A тобы|A тобы]]ндағы [[Оңтүстік Корея Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Босния және Герцеговина}} [[Тарик Мухаремович]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Швейцария Ұлттық футбол құрамасы|Швейцария]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Катар Ұлттық футбол құрамасы|Катар]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Хомам Ахмед]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Катар}} [[Ассим Мадибо]] | {{қуылды}}; [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Канада Ұлттық футбол құрамасы|Канада]]ға қарсы матчта (2-матч; 18 маусым) | [[#B тобы|B тобы]]ндағы [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (3-матч; 24 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Мигель Альмирон]] | {{қуылды}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]ға қарсы матчта (2-матч; 19 маусым) | [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3-матч; 25 маусым) |- | {{футбол-ту|Бельгия}} [[Натан Нгой]] | {{қуылды}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Кабо-Верде}} [[Сидни Кабрал]] | {{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (1-матч; 15 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Уругвай Ұлттық футбол құрамасы|Уругвай]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым) | [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасы|Сауд Арабиясы]]на қарсы матч (3-матч; 26 маусым) |- | {{футбол-ту|Парагвай}} [[Диего Гомес (парагвайлық футболшы)|Диего Гомес]] | {{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ]]-қа қарсы матчта (1-матч; 12 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#D тобы|D тобы]]ндағы [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матчта (3-матч; 25 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия]]ға қарсы матч (29 маусым) |- | {{футбол-ту|Ирак}} [[Ребин Сулака]] | {{Қуылды}}; [[#I тобы|I тобы]]ндағы [[Сенегал Ұлттық футбол құрамасы|Сенегал]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Уругвай}} [[Агустин Каноббио]] | {{Қуылды}}; [[#H тобы|H тобы]]ндағы [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Моханад Лашин]] | {{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасы|Жаңа Зеландия]]ға қарсы матчта (2-матч; 21 маусым)<br>{{СҚ}}; [[#G тобы|G тобы]]ндағы [[Иран Ұлттық футбол құрамасы|Иран]]ға қарсы матчта (3-матч; 26 маусым) | [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Аустралия Ұлттық футбол құрамасы|Аустралия]]ға қарсы матч (3 шілде) |- | {{футбол-ту|Эквадор}} [[Пьеро Инкапье]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (30 маусым) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|АҚШ}} [[Фоларин Балоган]] | {{Қуылды}}; [[#32 команда кезеңі|32 команда кезеңі]]ндегі [[Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы|Босния және Герцеговина]]ға қарсы матч (1 шілде) | ''Дисквалификация берілмей кетті'' |- | {{футбол-ту|Англия}} [[Джарелл Куанса]] | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Мексика Ұлттық футбол құрамасы|Мексика]]ға қарсы матч (5 шілде) | [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]ға қарсы матч (11 шілде) |- | {{футбол-ту|Мысыр}} [[Саафан эль-Сагир]] {{small|(қақпашы бапкері)}} | {{Қуылды}}; [[#16 команда кезеңі|16 команда кезеңі]]ндегі [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]ға қарсы матч (7 шілде) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- | {{футбол-ту|Швейцария}} [[Брель Эмболо]] | {{Қуылды|2}}; [[#Ширек финал|Ширек финал]]дағы [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]ға қарсы матч (11 шілде) | ''Дисквалификация турнирден тыс орын алды'' |- |} == Марапаттары == === Сыйлық ақша === 2026 жылғы сәуірде [[ФИФА]] барлық қатысушы елдер үшін жүлделерді растады, кеңейтілген турнирдің жалпы бөлінуі 871 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы турнирдің жүлде қорының екі есесіне жуық. Жалпы сомасы 871 миллион доллардың 671 миллион доллары ойын негізделген жүлделерге кетеді, қалған 200 миллион доллар командалар арасында ойын сапасына қарамастан төленеді. Әрбір білікті команда 2,5 миллион доллар көлемінде дайындық ақшасын алады; мұны топтық кезеңдегі жарыстан шығарылумен бірге есептегенде, әр командаға ең аз жалпы сома 12,5 миллион доллар беріледі, ал жеңімпаз 62,5 миллион долларға дейін алады. {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" style="text-align:center;" |+ Ойын сапасы негізделген сыйлық ақша |- ! rowspan="2" | Орны ! rowspan="2" | Команда саны ! colspan="2" | Сыйлығы (миллиондарда) |- ! Әр командаға ! Жалпы |- | style="text-align:left;" | Чемпиондар | 1 | $50 | $50 |- | style="text-align:left;" | 2-орын | 1 | $33 | $33 |- | style="text-align:left;" | 3-орын | 1 | $29 | $29 |- | style="text-align:left;" | 4-орын | 1 | $27 | $27 |- | style="text-align:left;" | 5–8-орындар (ширек финал) | 4 | $19 | $76 |- | style="text-align:left;" | 9–16-орындар (16 команда кезеңі) | 8 | $15 | $120 |- | style="text-align:left;" | 17–32-орындар (32 команда кезеңі) | 16 | $11 | $176 |- | style="text-align:left;" | 33–48-орындар (топтық кезең) | 16 | $10 | $160 |- ! Жалпы ! 48 ! colspan="2" |$671 |} === Жеке ойыншы және құрама марапаттары === {{Толық мақала|Футболдан әлем біріншілігінің марапаттары}} Әрбір әлем чемпионаты аяқталған соң ФИФА жақсы көзге түскен футболшылар мен құраманы түрлі номинациялармен марапаттайды. Қазіргі күнде негізгі мараппаттар мен атақтар төмендегіше: *«Алтын доп» — Ең үздік футболшыға. *«Алтын бутцы» — Үздік сұрмергенге *«Алтын қолғап» немесе «adidas Golden Glove» — үздік қақпашыға (2006 жылға дейін Лев Яшин атындағы жүлде). *Үздік жас ойыншы — 21 жасқа дейінгі футболшылардың арасындағы ең үздігіне. *«Адал ойын» немесе Fair Play — Адалдығымен көзге түскен құрамаға == Көрсетілімі == 2026 жылғы әлем біріншілігінің Қазақстандағы ресми хабар таратушысы — [[Qazsport]] телеарнасы. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:2026 жылғы футбол]] qb28wj6yggutw1cpiw8nkocfw2ytgaq 0 611216 3629541 2655666 2026-07-13T17:24:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629541 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Гамлет Апетнакович Мхитарян |туған күні =14.09.1962 |туған жері ={{туғанжері|Ереван|Ереванда}}, Армян КСР |қайтыс болған күні = 6.05.1996 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Ереван|Ереванда}}, [[Армения]] |азаматтығы = {{USSR}}<br>{{ARM}} |бойы = 177 |салмағы = 68 |позиция = шабуылшы |клубтары = {{футбол карьерасы |1980—1987|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|{{nobr|170 (46)}} |1988—1989|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Котайк (футбол клубы)|Котайк]]|55 (26) |1990—1994|{{flagicon|Франция|20px}} [[Валанс (футбольный клуб)|Валанс]]|112 (30) |1994—1995|{{flagicon|Франция|20px}} [[Арарат (футбол клубы, Исси-ле-Мулино)|Арарат (Исси-ле-Мулино)]]|? (?) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994|{{футбол|Армения}}|2 (0) }} }} '''Гамлет Апетнакович Мхитарян''' ({{lang-hy|Համլետ Մխիթարյան}}; [[14 қыркүйек]] [[1962 жыл|1962]], [[Ереван]], [[Армения|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] — [[6 мамыр]] [[1996 жыл|1996,]] [[Ереван]], [[Армения]]) — КСРО және Армения футболшысы, шабуылшы. Футболшы [[Генрих Мхитарян|Генрих Мхитарянның]] әкесі. == Карьерасы == Карьерасында "[[Арарат (футбол клубы)|Арарат]]", "Котайк", "Валанс" (Франция), "Арарат" (Франция) клубтарында ойнады. 1980-87 жылдары "Арарат" сапында шабуыл шебінде ойнап, 1984 жылғы маусымда [[Футболдан КСРО чемпионаты|КСРО чемпионатының]] жоғары тобында 18 гол соқты да, "Советский воин" журналы оны "Шабуыл рыцары" атты жаңа жүлдемен марапаттады. 1988 жылы бірінші лигада ойнап жүрген "Котайк" сапына ауысты. 1989 жылы КСРО футболшыларына шетелдік клубтармен келісім шарт жасасуына жол ашылды да, Францияға кетті. 1995 жылы миында ісік пайда болып, футболмен қоштасуына тура келді. Бір жылда үш рет ота жасатқанымен көмектескен жоқ, 1996 жылы мамыр айында өмірден өтті. Мхитарян 1994 жылы [[Армения Ұлттық футбол құрамасы|Армения Ұлттық құрамасы]] сапында екі кездесу өткізді. == Жетістіктері == === Жеке === * КСРО чемпионатындағы "Шабуыл рыцары" жүлдесінің иегері: 1984 == Сілтемелер == * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.amlet.mkhitaryan.69913.en.html Профилі]{{ref-en}} * [http://armfootball.tripod.com/id190.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806171907/http://armfootball.tripod.com/id190.html |date=2013-08-06 }}{{ref-en}} {{Бастама}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:14 қыркүйекте туғандар]] [[Санат:6 мамырда қайтыс болғандар]] [[Санат:Армения футболшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Арарат ФК ойыншылары]] htbvmm03g00pszqybgw3vwok7e7a514 0 611220 3629542 2841189 2026-07-13T17:25:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629542 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Гамлет Мхитарян |туған күні = 24.11.1973 |туған жері = {{туғанжері|Ереван|Ереванда}}, Армян КСР |азаматтығы = {{flagicon|КСРО|20px}} <br>{{flagicon|Армения}} |бойы = 178 |салмағы = 67 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Иран|20px}} [[Парсех Тегеран]] |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |1989—1990|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Котайк (футбол клубы)|Котайк]]|4 (0) |1991|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|4 (0) |1992—1995|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|80 (17) |1995—1998|{{flagicon|Армения|20px}} [[Киликия (футбол клубы)|Пюник]]|42 (12) |1998—1999|{{flagicon|Израиль|20px}} [[Маккаби (футбол клубы, Герцлия)|Маккаби (Герцлия)]]|13 (0) |2000—2001|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|42 (6) |2001—2002|{{flagicon|Ливан|20px}} [[Оменмен]]|? (3) |2002—2003|{{flagicon|Ливан|20px}} [[Тадамон (футбол клубы)|Тадамон]]|? (?) |2004|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]]|16 (3) |2004—2006|{{flagicon|Беларусь}} [[Партизан (футбол клубы, Минск)|МТЗ-РИПО]]|30 (10) |2006—2007|{{flagicon|Иран|20px}} [[ПАС (футбол клубы, Тегеран)|ПАС (Тегеран)]]|17 (1) |2007—2009|{{flagicon|Иран|20px}} [[Рах Ахан]]|46 (2) |2009|{{flagicon|Армения|20px}} [[Урарту (футбол клубы)|Бананц]]|10 (0) |2009—2011|{{flagicon|Иран|20px}} [[Дамаш (футбол клубы)|Дамаш]]|35 (1) |2011—2012|{{flagicon|Иран|20px}} [[Парсех Тегеран]]|21 (3) |2012—2013|{{flagicon|Иран|20px}} [[Гахар Загрос]]|15 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994—2008|{{футбол|Армения}}|56 (2)| }} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2016—|{{flagicon|Иран|20px}} [[Парсех Тегеран]]|}} }} '''Гамлет Владимирович Мхитарян''' ({{lang-hy|Համլետ Վոլոդյայի Մխիթարյան}}; 24 қараша 1973, [[Ереван]], [[Армения|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — армениялық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. Карьерасында [[Армения]], [[Грекия]], [[Ливан]], [[Қазақстан]], [[Беларусь]], [[Иран]] клубтарында доп тепті. Карьерасының соңғы жылдарында тек Иран клубтарында ойнады да, сол жаққа орнығып қалып, жаттықтырушылық карьерасын сол жақта бастады. 2016 жылдан бері "Парсех" (Тегеран) клубын жаттықтырады. Футболшылық карьерасында үш рет Армения чемпионы атанды. [[Армения Ұлттық футбол құрамасы|Армения ұлттық құрамасында]] 2004 жылы 15 мамыр күні [[АҚШ Ұлттық футбол құрамасы|АҚШ-қа]] жолдастық кездесуде тұңғыш рет алаңға шықты. == Жетістіктері == '''«Арарат» (Ереван)''' * Армения чемпионы: 1993 * Армения кубогы: 1993, 1994, 1995 '''«Киликия»''' * Армения чемпионы: 1995/96, 1996/97 * Армения кубогы: 1995/96 * Армения суперкубогы: 1997 '''МТЗ-РИПО''' * Беларусь кубогы: 2005 == Сілтемелер == * [http://ffa.am/ru/teams/fcbanants/players/mkhitaryan/ Профилі]{{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.joueurs.hamlet-v-.mkhitaryan.4676.en.html Профилі]{{ref-en}} * [http://armfootball.tripod.com/id133.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042334/http://armfootball.tripod.com/id133.html |date=2016-03-05 }}{{ref-en}} [[Санат:24 қарашада туғандар]] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Армения футболшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Котайк ФК ойыншылары]] [[Санат:Арарат ФК ойыншылары]] [[Санат:Пюник ФК ойыншылары]] [[Санат:Маккаби Герцлия ФК ойыншылары]] [[Санат:Восток ФК ойыншылары]] [[Санат:Партизан Минск ФК ойыншылары]] [[Санат:Армения футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Урарту ФК ойыншылары]] [[Санат:Тадамон Сур ФК ойыншылары]] suk34dgdxkyqe8dhc5bnyjp5rnzrn9r 0 611852 3629769 3479655 2026-07-14T10:47:11Z Makenzis 71333 3629769 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|БАӘ}} Әл-Жазира ФК |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = Al-Jazira Sports & Cultural Club |лақап аты = |құрылған = [[1974 жыл]] |таратылды = |стадионы = «[[Мохаммед бин Зайед Стэдиум]]» ([[Абу-Даби]]) |сыйымдылығы = 42 000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Нидерланд}} [[Марсел Кейзер]] |капитаны = {{Flagicon|Франция}} [[Лассана Диарра]] |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Араб елдерінің лигасы |маусым = 2025/26 |орын = 4 |сайты = |pattern_la1=_aljazira1718h|pattern_b1=_aljazira1718h|pattern_ra1=_aljazira1718h|pattern_sh1=_adidasblack|pattern_so1=_color_3_stripes_black |leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=FFFFFF|socks1=FFFFFF |pattern_la2=_aljazira1718a|pattern_b2=_aljazira1718a|pattern_ra2=_aljazira1718a|pattern_sh2=_adidaswhite|pattern_so2=_color_3_stripes_white |leftarm2=111111|body2=111111|rightarm2=111111|shorts2=000000|socks2=000000 |pattern_la3=_aljazira1718t|pattern_b3=_aljazira1718t|pattern_ra3=_aljazira1718t|pattern_sh3=_adidaswhite|pattern_so3=_color_3_stripes_white |leftarm3=111111|body3=111111|rightarm3=111111|shorts3=FF0000|socks3=FF0000 }} '''«Әл-Жазира»''' ({{lang-ar|نادي الجزيرة}}; {{lang-en|Al Jazira}}), толық аты '''«Әл-Жазира» спорт және мәдениет клубы''' ({{lang-ar|نادي الجزيرة الرياضي الثقافي}}; {{lang-en|Al-Jazira Sports & Cultural Club}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірліктеріндегі]] футбол клубы. 1974 жылы «Аль-Халидия» және «Аль-Батин» клубтарының бірігуінен құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Мохаммед Бин Заед атындағы стадионда өткізеді. == Жетістіктері == * '''БАӘ чемпионы''' (2): 2010/11, 2016/17 * '''БАӘ вице-чемпионы''' (4): 2001/02, 2007/08, 2008/09, 2009/10. * '''БАӘ кубогының финалисі''' (1): 2002. * '''Парсы шығанағы клубтары чемпионатының жеңімпазы''' (1): 2007 == Бапкерлері == {| class="wikitable" !ЖЖ !Бас бапкер |- |1989—1993 |Николай Киселёв |- |1994 |Ахмед Аль-Наввал |- |1994—1995 |Николай Киселёв |- |1996—1998 |Джемалудин Мушович |- |1998—1999 |Ринус Исраэл |- |2000—2003 |Ян Верслейен |- |2004 |Андре Ветцель |- |2004—2005 |Сеф Вергоссен |- |2005—2006 |Вальтер Мёвс |- |2006—2007 |Ян Верслейен |- |2007—2008 |Ласло Бёлёни |- |2008—2011 |Абел Брага |- |2011—2012 |Франк Веркаутерен |- |2012 |Кайо Жуниор |- |2012—2013 |Пауло Бонамиго |- |2013 |Луис Милья |- |2013—2014 |Вальтер Дзенга |- |2014—2015 |Эрик Геретс |- |2015—2016 |Абел Брага |- |2016 |Али Алунайми |- |2016—2018 |Хенк тен Кате |- |2018— |Марсел Кейзер<br /> |} == Сілтемелер == * [http://www.jc.ae Ресми сайт] [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] [[Санат:1974 жылы құрылған футбол клубтары]] nzpsvxovfptaw4s0bc7scizh2ttmpir 0 621216 3629601 3571534 2026-07-14T04:18:10Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629601 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Альма-матер=[[Гарвард колледжіне]], [[Калифорния университеті, Беркли]]|Есімі=Эндрю Вахтель|Шынайы есімі={{lang-en|Andrew Baruch Wachtel}}|Туған күні=11.02.1959|Ғылыми аясы=[[филология]], [[лингвистика]], [[славистика]]|Туған жері=Ньюарк, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]]|Жұмыс орны=[[ректор]], [[Жаңа экономикалық университеті]]|Суреті=Andrew Wachtel.jpg|Сурет ені=200px}} '''Эндрю Вахтель''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Andrew Wachtel''; 1959 ж., 10 ақпанда &nbsp;АҚШ, Нью-Джерси &nbsp;штаты, Ньюарк қаласында туылған) – америкалық ғалым, Нархоз Университетінің ректоры, Ph.D. дәрежесінің иесі, профессор,Х алықаралық қатынастар жөніндегі Кеңестің мүшесі (ағылш.Council on Foreign Relations; [[Нью-Йорк]], АҚШ; 2001), Америкалық өнер және ғылым академиясының толық мүшесі (ағылш. American Academy of Arts and Sciences; 2003). == Өмірбаяны == 1959 жылы 10 ақпанда АҚШ, Нью-Джерси штаты, Ньюарк қаласында туылған. Мектепті аяқтағаннан кейін әлемдегі ең беделді және ежелгі оқу орындардың бірі – Гарвард колледжіне түсіп (ағылш. ''Harvard College''), 1981 жылы оны сәтті аяқтады.Кейін оқуын Берклидегі Калифорниялық университетте (ағылш. ''The University of California, Berkeley'') славян тілдері мен әдебиеті факультетінің аспирантурасында жалғастырып, 1987 жылы сонда Ph.Dдәрежесін алды. === Кәсіби қызметі === * 1985-1988 жж. – Гарвард шәкіртақы алушылар қауымдастығының кіші ғылыми қызметкері; * 1988-1991 жж. – Стэнфорд университетінде (ағылш. ''Stanford University''; толық атауы ағылш. ''Leland Stanford Junior University'', кіші Леланд Стэнфорд атындағы Университет) славян тілдері мен әдебиеті кафедрасының доценті; * 1991-2010 жж. – Солтүстік-Батысуниверситетінің (ағылш. ''Northwestern University'') қызметкері. Әртүрлі уақытта бірнеше қызметте болған – славян тілдері мен әдебиеті кафедрасының доценті және жетекшісі, салыстырмалы әдебиет бойынша бағдарламаның директоры, Роберт Баффеттің халықаралық және салыстырмалы зерттеулер Орталығының директоры, сондай-ақ, магистратура мен доктарантура бағдарламаларының деканы; * 2010-2018 жж. – Орталық Азиядағы Америкалық университеттің (Қырғызстан) президенті. * 2018 ж. бастап Нархоз университетінің (Қазақстан) ректоры. === Кәсіби қызметіндегі жетістіктері === Көп жылдар бойы Орталық Азиядағы Америкалық университетті (Қырғызстан) басқарған. Өзінің қызмет орнында айтарлықтай жетістіктерге жетіп, университетті Орталық Азиядағы жоғары білімнің көшбасшылары қатарына қосты. &nbsp; Сонымен қатар, ректор Э. Вахтель Нархоз Университетін құрамында білім беру және ғылыми қызметтері мен жүйесі модернизацияланған заманауи бәсекеге қабілетті универсетке өзгерту процессіне бастамашылық етіп, басқаруда. Көбінесе, Э.Вахтельдің бастамасымен жаңа факультеттер мен кафедралар құрылды, кадрларды дайындаудың көптеген жаңа бағытттары бойынша білікті мамандар дайындығы ашылды, бірнеше ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтары құрылды. == Ғылыми қызығушылықтары == Вахтельдің жұмысы, ұзақ мерзімді мәдени және тарихи поцесстер арасындағы кері байланыстарға айрықша назар аудара отыра, тілдер, мәдениеттер және пәндердің ауқымды шеңберін қамтиды. Өзінің "Балалық үшін күрес. Орыс мифының құрылуы" (Стэнфорд Университетінің баспасы, 1990)<ref>Wachtel, Andrew (1990.). ''The battle for childhood : creation of a Russian myth /''. Stanford, Calif. :: Stanford University Press,. ISBN 9780804717953</ref> атты бірінші кітабында, Вахтель бірнеше іргелі әдеби мәтіндерден орыстың балалық туралы түсінігі шыққан жолдарды зерттеді. "Тарихқа құлай берілу. Орыс жазушылары өткен шақтың бетіне қарайды" (Стэнфорд Университетінің баспасы, 1994)<ref>''Stanford University Press.'' An Obsession with History: Russian Writers Confront the Past | Andrew Baruch Wachtel (англ.). www.sup.org</ref> еңбегінде Карамзиннен Солженицынға дейінгі жазушылардың көркем әдебиеттегі мәтіндер мен тарихи мәтіндерінің арасындағы диалогты қарастырған. Югославияға аса назар аударып, Вахтель кейін шамамен 100 жыл бойы Югославияның тұжырымдамасының дамуының әртүрлі жолдары туралы жазылған "Ұлттың құрылуы, ұлттың жойылуы: Югославиядағы әдебиет пен мәдени саясат" (Стэнфорд Университетінің баспасы, 1998)<ref>Making a Nation, Breaking a Nation. www.goodreads.com</ref> атты еңбегін жариялаған. 2006 жылы Вахтель "Коммунизмнен кейін өзекті боп қалу: Шығыс Еуропадағы жазушының рөлі" (Чикаго Университетінің баспасы) аттыкең ауқымды әдеби социологиялық зерттеуін жариялады. &nbsp; Шығыс Еуропа мен бұрынғы КСРО мемлекеттерінен алынған әдебиеттік талдау мен сауалнама деректері негізінде, кітапта поскеңестік әлемдегі әдебиет беделінің түсуі мен жазушылар қоғамда маңызын сақтау үшін қолданатын стратегиялар бақыланған. Бұл еңбек, сондай-ақ, серб, болгар және чех тілінде жарияланған. 2008жылыортақ аудиторияға арналған қысқаша тарих "Әлемдік тарихтағы Балкандар" (Оксфорд Университетінің баспасы)<ref>''The Balkans in World History''. New Oxford World History. Oxford, New York: Oxford University Press. 2008-11-07. ISBN 9780195338010</ref> атты еңбегін жариялаған. Сонымен қатар, ол түрік, албан және италиян тілдерінде жарияланды. Сонымен қатар, ректор Вахтель орыс театры мен драмасына қызығушылық танытады. Ол осы салада бірқатар кітаптар мен мақалаларды жазған, оның ішінде "Петрушка: бастауымен контексттары" (Солтүстік-БатысУниверситетінің баспасы, 1998)<ref>''Petrushka : sources and contexts''. Wachtel, Andrew. Evanston, Ill.: Northwestern University Press. 1998. ISBN 0810115662</ref> және "Күтілетін пьеса: 20-ғасыр орыс драмасындағы интерструктивтік қарым-қатынас" (Вашингтон Университетінің баспасы, 2006)<ref>Wachtel, Andrew. (2006). ''Plays of expectations : intertextual relations in Russian twentieth-century drama''. Seattle: Herbert J. Ellison Center for Russian, East European, and Central Asian Studies, University of Washington. ISBN 0295986476</ref>. Сонымен қатар, Вахтель Ильей Виницкийдің бірлескен авторлығымен орыс әдебиетінің мәдени тарихы туралы "Орыс әдебиеті"(Polity Press, 2008) кітабын шығарды. Вахтель көптеген жылдар бойы бірнеше славян тілдерінің аудармашысыболып жұмыс істеді.Оның жұмыстары арасында: Драго Янчардың «Пайғамбарлық және басқа да әңгімелер» (словен тілінен)кітабы, Мухарам Баздулдың «Екінші кітап» (Олег Андричпен босния тілінен) кітабы бар. Анджелина Полонскаяның поэзиясының үш жинақ кітабын жариялады (орыс тілінен), соның ішінде, "Пол Клидің қайығын" (Zephyr Press, 2013). Илья Кутикпен бірге «Соңынан басына дейін. Ресей поэзиясының екітілді антологиясы» атты орыс поэзиясының алғашқы ірі веб-антологиясын құрды<ref>"From the Ends to the Beginning: A Bilingual Anthology of Russian Poetry". ''max.mmlc.northwestern.edu''</ref>. 1994 жылдан 2010 жылға дейінгі аралықта Вахтель Солтүстік-Батыс Университетінің баспасында бүкіл Шығыс және Орталық Еуропадан 50-ден астам кітап жарияланған &nbsp;«Байланыссыз Еуропадағы жазба» атты әйгілі топтаманың редакторы қызметін атқарған<ref>"Writings from an Unbound Europe | Northwestern University Press". ''nupress.northwestern.edu''</ref>. == Отбасы == Үйленген, 2 ұлы және 2 қызы бар. Ректор Вахтель кардиолог-дәрігер Др. Фред Вахтель (1923-2017) мен Мириам Радостың(1928-2009)отбасында туылып, өскен. 2 ағасы бар- Майкл Вахтель, (1960ж. туылған) – Принстон университетінде орыс әдебиетінің профессоры және Дэвид Вахтель (1962ж. туылған) – Endeavour Globalкомпаниясындағы маркетинг, байланыс және серіктестік бойынша ағавице-президент. Ректор Вахтельдің аталары Шығыс Еуропадан шыққан. &nbsp;Әкесінің ата-анасы: Джордж Вахтель шамамен 1900 жылы Ресейимпериясы, Польша, Галициида дүниеге келген; Белла Бекшамамен 1905 жылы жылы Ресейимпериясы, Польшададүниеге келген. Анасының ата-анасы: Андрей Радос шамамен 1885 жылы Австро-Венгерия империясы, Будапешттедүниеге келген;Берта Залменовна Драпкина 1896 жылы Ресей империясы, Ростов-на-Донудадүниеге келген. == Қызықты мәліметтер == * Туған тілі – ағылшын тілінен басқа 8 тілде еркін сөйлейді: орыс тілі, босния тілі, хорват тілі, серб тілі, черногория тілі, словен тілі, [[француз тілі]], поляк тілі. * 2014 жылдан бастап Жоғары білім сапасын жоғарылату туралы Ресей Федерациясы Жоғары білім және ғылым министрлігіне консультация береді. * Профессор Вахтельмен аударылған орыс поэтессасы Анжелины Полонскаяның «ПаульКлеенің кемесі»кітабы 2014 жылы АҚШ-тағы ең мықты аударылған кітап ретінде«PEN Poetry Translation Award»сыйлығына ұсынылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://narxoz.kz/kz/ Нархоз Университетінің сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517193256/http://narxoz.kz/kz/ |date=2019-05-17 }} * [https://vlast.kz/novosti/27628-live-intervu-s-rektorom-universiteta-narhoz-endru-vahtelem.html Нархоз Университетінің ректорымен сұхбат] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Нархоз университеті ректорлары]] [[Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары]] cm3gvljv0xa743lagvffhv4pj2ssxbw 3629608 3629601 2026-07-14T04:26:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] соңғы нұсқасына қайтарды 3571534 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Альма-матер=[[Гарвард колледжіне]], [[Калифорния университеті, Беркли]]|Есімі=Эндрю Вахтель|Шынайы есімі={{lang-en|Andrew Baruch Wachtel}}|Туған күні=11.02.1959|Ғылыми аясы=[[филология]], [[лингвистика]], [[славистика]]|Туған жері=Ньюарк, [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]]|Жұмыс орны=[[ректор]], [[Жаңа экономикалық университеті]]|Суреті=Andrew Wachtel.jpg|Сурет ені=200px}} '''Эндрю Вахтель''' (ағылш. ''Andrew Wachtel''; 1959 ж., 10 ақпанда &nbsp;АҚШ, Нью-Джерси &nbsp;штаты, Ньюарк қаласында туылған) – америкалық ғалым, Нархоз Университетінің ректоры, Ph.D. дәрежесінің иесі, профессор,Х алықаралық қатынастар жөніндегі Кеңестің мүшесі (ағылш.Council on Foreign Relations; Нью-Йорк, АҚШ; 2001), Америкалық өнер және ғылым академиясының толық мүшесі (ағылш. American Academy of Arts and Sciences; 2003). == Өмірбаяны == 1959 жылы 10 ақпанда АҚШ, Нью-Джерси штаты, Ньюарк қаласында туылған. Мектепті аяқтағаннан кейін әлемдегі ең беделді және ежелгі оқу орындардың бірі – Гарвард колледжіне түсіп (ағылш. ''Harvard College''), 1981 жылы оны сәтті аяқтады.Кейін оқуын Берклидегі Калифорниялық университетте (ағылш. ''The University of California, Berkeley'') славян тілдері мен әдебиеті факультетінің аспирантурасында жалғастырып, 1987 жылы сонда Ph.Dдәрежесін алды. === Кәсіби қызметі === * 1985-1988 жж. – Гарвард шәкіртақы алушылар қауымдастығының кіші ғылыми қызметкері; * 1988-1991 жж. – Стэнфорд университетінде (ағылш. ''Stanford University''; толық атауы ағылш. ''Leland Stanford Junior University'', кіші Леланд Стэнфорд атындағы Университет) славян тілдері мен әдебиеті кафедрасының доценті; * 1991-2010 жж. – Солтүстік-Батысуниверситетінің (ағылш. ''Northwestern University'') қызметкері. Әртүрлі уақытта бірнеше қызметте болған – славян тілдері мен әдебиеті кафедрасының доценті және жетекшісі, салыстырмалы әдебиет бойынша бағдарламаның директоры, Роберт Баффеттің халықаралық және салыстырмалы зерттеулер Орталығының директоры, сондай-ақ, магистратура мен доктарантура бағдарламаларының деканы; * 2010-2018 жж. – Орталық Азиядағы Америкалық университеттің (Қырғызстан) президенті. * 2018 ж. бастап Нархоз университетінің (Қазақстан) ректоры. === Кәсіби қызметіндегі жетістіктері === Көп жылдар бойы Орталық Азиядағы Америкалық университетті (Қырғызстан) басқарған. Өзінің қызмет орнында айтарлықтай жетістіктерге жетіп, университетті Орталық Азиядағы жоғары білімнің көшбасшылары қатарына қосты. &nbsp; Сонымен қатар, ректор Э. Вахтель Нархоз Университетін құрамында білім беру және ғылыми қызметтері мен жүйесі модернизацияланған заманауи бәсекеге қабілетті универсетке өзгерту процессіне бастамашылық етіп, басқаруда. Көбінесе, Э.Вахтельдің бастамасымен жаңа факультеттер мен кафедралар құрылды, кадрларды дайындаудың көптеген жаңа бағытттары бойынша білікті мамандар дайындығы ашылды, бірнеше ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтары құрылды. == Ғылыми қызығушылықтары == Вахтельдің жұмысы, ұзақ мерзімді мәдени және тарихи поцесстер арасындағы кері байланыстарға айрықша назар аудара отыра, тілдер, мәдениеттер және пәндердің ауқымды шеңберін қамтиды. Өзінің "Балалық үшін күрес. Орыс мифының құрылуы" (Стэнфорд Университетінің баспасы, 1990)<ref>Wachtel, Andrew (1990.). ''The battle for childhood : creation of a Russian myth /''. Stanford, Calif. :: Stanford University Press,. ISBN 9780804717953</ref> атты бірінші кітабында, Вахтель бірнеше іргелі әдеби мәтіндерден орыстың балалық туралы түсінігі шыққан жолдарды зерттеді. "Тарихқа құлай берілу. Орыс жазушылары өткен шақтың бетіне қарайды" (Стэнфорд Университетінің баспасы, 1994)<ref>''Stanford University Press.'' An Obsession with History: Russian Writers Confront the Past | Andrew Baruch Wachtel (англ.). www.sup.org</ref> еңбегінде Карамзиннен Солженицынға дейінгі жазушылардың көркем әдебиеттегі мәтіндер мен тарихи мәтіндерінің арасындағы диалогты қарастырған. Югославияға аса назар аударып, Вахтель кейін шамамен 100 жыл бойы Югославияның тұжырымдамасының дамуының әртүрлі жолдары туралы жазылған "Ұлттың құрылуы, ұлттың жойылуы: Югославиядағы әдебиет пен мәдени саясат" (Стэнфорд Университетінің баспасы, 1998)<ref>Making a Nation, Breaking a Nation. www.goodreads.com</ref> атты еңбегін жариялаған. 2006 жылы Вахтель "Коммунизмнен кейін өзекті боп қалу: Шығыс Еуропадағы жазушының рөлі" (Чикаго Университетінің баспасы) аттыкең ауқымды әдеби социологиялық зерттеуін жариялады. &nbsp; Шығыс Еуропа мен бұрынғы КСРО мемлекеттерінен алынған әдебиеттік талдау мен сауалнама деректері негізінде, кітапта поскеңестік әлемдегі әдебиет беделінің түсуі мен жазушылар қоғамда маңызын сақтау үшін қолданатын стратегиялар бақыланған. Бұл еңбек, сондай-ақ, серб, болгар және чех тілінде жарияланған. 2008жылыортақ аудиторияға арналған қысқаша тарих "Әлемдік тарихтағы Балкандар" (Оксфорд Университетінің баспасы)<ref>''The Balkans in World History''. New Oxford World History. Oxford, New York: Oxford University Press. 2008-11-07. ISBN 9780195338010</ref> атты еңбегін жариялаған. Сонымен қатар, ол түрік, албан және италиян тілдерінде жарияланды. Сонымен қатар, ректор Вахтель орыс театры мен драмасына қызығушылық танытады. Ол осы салада бірқатар кітаптар мен мақалаларды жазған, оның ішінде "Петрушка: бастауымен контексттары" (Солтүстік-БатысУниверситетінің баспасы, 1998)<ref>''Petrushka : sources and contexts''. Wachtel, Andrew. Evanston, Ill.: Northwestern University Press. 1998. ISBN 0810115662</ref> және "Күтілетін пьеса: 20-ғасыр орыс драмасындағы интерструктивтік қарым-қатынас" (Вашингтон Университетінің баспасы, 2006)<ref>Wachtel, Andrew. (2006). ''Plays of expectations : intertextual relations in Russian twentieth-century drama''. Seattle: Herbert J. Ellison Center for Russian, East European, and Central Asian Studies, University of Washington. ISBN 0295986476</ref>. Сонымен қатар, Вахтель Ильей Виницкийдің бірлескен авторлығымен орыс әдебиетінің мәдени тарихы туралы "Орыс әдебиеті"(Polity Press, 2008) кітабын шығарды. Вахтель көптеген жылдар бойы бірнеше славян тілдерінің аудармашысыболып жұмыс істеді.Оның жұмыстары арасында: Драго Янчардың «Пайғамбарлық және басқа да әңгімелер» (словен тілінен)кітабы, Мухарам Баздулдың «Екінші кітап» (Олег Андричпен босния тілінен) кітабы бар. Анджелина Полонскаяның поэзиясының үш жинақ кітабын жариялады (орыс тілінен), соның ішінде, "Пол Клидің қайығын" (Zephyr Press, 2013). Илья Кутикпен бірге «Соңынан басына дейін. Ресей поэзиясының екітілді антологиясы» атты орыс поэзиясының алғашқы ірі веб-антологиясын құрды<ref>"From the Ends to the Beginning: A Bilingual Anthology of Russian Poetry". ''max.mmlc.northwestern.edu''</ref>. 1994 жылдан 2010 жылға дейінгі аралықта Вахтель Солтүстік-Батыс Университетінің баспасында бүкіл Шығыс және Орталық Еуропадан 50-ден астам кітап жарияланған &nbsp;«Байланыссыз Еуропадағы жазба» атты әйгілі топтаманың редакторы қызметін атқарған<ref>"Writings from an Unbound Europe | Northwestern University Press". ''nupress.northwestern.edu''</ref>. == Отбасы == Үйленген, 2 ұлы және 2 қызы бар. Ректор Вахтель кардиолог-дәрігер Др. Фред Вахтель (1923-2017) мен Мириам Радостың(1928-2009)отбасында туылып, өскен. 2 ағасы бар- Майкл Вахтель, (1960ж. туылған) – Принстон университетінде орыс әдебиетінің профессоры және Дэвид Вахтель (1962ж. туылған) – Endeavour Globalкомпаниясындағы маркетинг, байланыс және серіктестік бойынша ағавице-президент. Ректор Вахтельдің аталары Шығыс Еуропадан шыққан. &nbsp;Әкесінің ата-анасы: Джордж Вахтель шамамен 1900 жылы Ресейимпериясы, Польша, Галициида дүниеге келген; Белла Бекшамамен 1905 жылы жылы Ресейимпериясы, Польшададүниеге келген. Анасының ата-анасы: Андрей Радос шамамен 1885 жылы Австро-Венгерия империясы, Будапешттедүниеге келген;Берта Залменовна Драпкина 1896 жылы Ресей империясы, Ростов-на-Донудадүниеге келген. == Қызықты мәліметтер == * Туған тілі – ағылшын тілінен басқа 8 тілде еркін сөйлейді: орыс тілі, босния тілі, хорват тілі, серб тілі, черногория тілі, словен тілі, француз тілі, поляк тілі. * 2014 жылдан бастап Жоғары білім сапасын жоғарылату туралы Ресей Федерациясы Жоғары білім және ғылым министрлігіне консультация береді. * Профессор Вахтельмен аударылған орыс поэтессасы Анжелины Полонскаяның «ПаульКлеенің кемесі»кітабы 2014 жылы АҚШ-тағы ең мықты аударылған кітап ретінде«PEN Poetry Translation Award»сыйлығына ұсынылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://narxoz.kz/kz/ Нархоз Университетінің сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517193256/http://narxoz.kz/kz/ |date=2019-05-17 }} * [https://vlast.kz/novosti/27628-live-intervu-s-rektorom-universiteta-narhoz-endru-vahtelem.html Нархоз Университетінің ректорымен сұхбат] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Нархоз университеті ректорлары]] [[Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары]] gepcrq8n54ovyigze8r7hgy6v42qpiw 0 622203 3629540 3471947 2026-07-13T17:23:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629540 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Германия}} Гамбург |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = ''Динозаврлар'' |құрылған = 1887 |таратылды = |стадионы = «Фолькспаркштадион» |сыйымдылығы = 57000 |иесі = |президенті = {{Flagicon|Германия}} Бернт Хоффманн |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Германия}} Дитер Хеккинг |капитаны = {{Flagicon|Германия}} Аарон Хант |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = 2-ші Бундеслига |маусым = 2023/24 |орын = 4 |сайты = | место = 4-e | pattern_la1 = _hamburger2425h | pattern_b1 = _hamburger2425h | pattern_ra1 = _hamburger2425h | pattern_sh1 = _hamburger2425h | pattern_so1 = _hamburger2324h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FF0000 | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _hamburger2425a | pattern_b2 = _hamburger2425a | pattern_ra2 = _hamburger2425a | pattern_sh2 = _hamburger2425a | pattern_so2 = _hamburger2425a | leftarm2 = 000060 | body2 = 000060 | rightarm2 = 000060 | shorts2 = 000060 | socks2 = 000060 | pattern_la3 = _hamburger2425t | pattern_b3 = _hamburger2425t | pattern_ra3 = _hamburger2425t | pattern_sh3 = _hamburger2425t | pattern_so3 = _hamburger2425t | leftarm3 = 000000 | body3 = ef0000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = ef0000 }} '''Гамбург футбол клубы''' (нем. ''Hamburger Sport-Verein'') — [[Германия]]ның [[Гамбург]] қаласындағы Гамбург спорт ассоциациясына қарасты кәсіпқой футбол клубы. [[1887 жыл]]ы құрылған, әлемдегі ең ерте құрылған клубтардың бірі. Өз алаңындағы ойындарын "Фолькспаркштадионда" өткізеді. Германияның 6 дүркін чемпионы, 1977 жылы [[УЕФА Кубок иелері кубогы|Кубок иелері кубогының]], 1983 жылы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Чемпиондар кубогының]] жеңімпазы атанған. 2017/18 жылғы маусым қорытындысында жоғары дивизионнан түсіп қалды да, келесі маусымда қайта оралды. Клубта әр жылдары [[Уве Зеелер]], [[Манфред Кальц]], [[Франц Беккенбауэр]], Хорст Хрубеш, Ханс-Йорг Бутт, [[Руд ван Нистелрой|Рууд ван Нистелрой]], [[Рафаэль ван дер Ваарт]], [[Зе Роберто]] секілді атақты футболшылар ойнады. ==Тарихы== == Титулдары == === Ұлттық === * '''Германия чемпионы''' **'''Чемпион (6):''': 1922, 1923, 1928, 1959/60, 1978/79, 1981/82, 1982/83 ** '''Вице-чемпион (8):''': 1924, 1956/57, 1957/58, 1975/76, 1979/80, 1980/81, 1983/84, 1986/87 * '''Кубок''' ** '''Жеңімпаз (3):''': 1963, 1976, 1987 ** '''Финалист (3):''': 1956, 1967, 1974 * '''Лига кубогы''' ** '''Жеңімпаз (2):''' 1973, 2003 * '''Германия Суперкубогы''' ** '''Финалист (3):''': 1977, 1982, 1987 === Халықаралық === * '''Еуропа Чемпиондар кубогы''' ** '''Жеңімпаз:''': 1983 ** '''Финалист:''': 1980 * '''Кубок иелерінің кубогы''' ** '''Жеңімпаз:''': 1977 ** '''Финалист:''': 1968 * '''Кубок УЕФА''' ** '''Финалист:''': 1982 * '''УЕФА Суперкубогы''' ** '''Финалист (2):''': 1977, 1983 * '''Интертото''' ** '''Жеңімпаз (2):''' 2005, 2007 ** '''Финалист:''': 1999 * '''Құрлықаралық кубок''' ** '''Финалист:''': 1983 == Сілтемелер == * [http://www.hsv.de/ Ресми сайт]{{ref-de}}{{ref-en}} * [http://www.hsv-sc.de/ Жанкүйерлер сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205142410/http://www.hsv-sc.de/ |date=2013-12-05 }} * [http://rusfan.ru/clubs/1408 Фан клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190602225957/http://rusfan.ru/clubs/1408 |date=2019-06-02 }} [[Санат:Германия футбол клубтары]] [[Санат:Гамбург ФК]] sspl8xf8jup4nk8t1p2hedio407z90m 0 623323 3629537 2699109 2026-07-13T17:08:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629537 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Галуст Петросян |туған күні = 5.9.1981 |туған жері = {{туғанжері|Ереван|Ереванда}} |азаматтығы = {{flagicon|Армения|20px}} [[Армения]] |бойы = 195 |позиция = шауылшы |қазіргі клуб = |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |1996—1997|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арабкир (футбол клубы)|Арабкир]]|1 (0) |1998|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|7 (0) |1999|{{flagicon|Армения|20px}} [[Двин (футбол клубы)|Двин]]|20 (3) |2000|{{flagicon|Армения|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Ереван)|Динамо (Ереван)]]|5 (0) |2001|{{flagicon|Армения|20px}} [[Улисс (футбол клубы)|Динамо-2000]]|22 (9) |2002|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|17 (4) |2003—2004|{{flagicon|Армения|20px}} [[Пюник (футбольный клуб)|Пюник]]|37 (33) |2004—2007|{{flagicon|Молдова|20px}} [[Зимбру (футбол клубы)|Зимбру]]|58 (16) |2008|{{flagicon|Армения|20px}} [[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]|3 (3) |2008|{{flagicon|Молдова|20px}} [[Сморгонь (футбол клубы)|Сморгонь]]|24 (0) |2009|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|12 (2) |2009|{{flagicon|Армения|20px}} [[Улисс (футбол клубы)|Улисс]]|0 (0) |2009|{{аренда}}{{flagicon|Армения|20px}} [[Шенгавит (футбольный клуб)|Шенгавит]]|? (5) |2009—2011|{{flagicon|Иран|20px}} [[Каве (футбол клубы)|Каве]]|23 (7) |2011—2012|{{flagicon|Иран|20px}} [[Мес (футбол клубы)|Мес]]|? (?) |2012|{{flagicon|Армения|20px}} [[Улисс (футбол клубы)|Улисс]]|8 (0) |2013|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат (Ереван)]]|8 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2006|{{Футбол|Армения}} |7 (1)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2017—2018|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат-2]]|}} }} '''Галуст Арменович Петросян''' ({{lang-hy|Գալուստ Արմենի Պետրոսյան}}; [[5 қыркүйек]] [[1981 жыл|1981]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/44099</ref>, [[Ереван]], Армян КСР, [[КСРО]]) — армениялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. [[Армения Ұлттық футбол құрамасы]]ның экс-ойыншысы. Ұлттық құрама сапындағы жылғыз голын 2004 жылы ақпанда Кипрде өткен қысқы турнирде [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасының]] қақпасына соқты. Арменияның екі дүркін чемпионы (2003, 2004). == Жетістіктері == * '''«Пюник»''' * ''командалық:'' ** '''Армения чемпионы''' 2003, 2004 ** '''Армения кубогы''': 2004 * ''жеке:'' ** '''Арменияның үздік мергені''': 2004 * '''«Зимбру»''' ** '''Иолдова кубогы''': 2006/07 == Жеке өмірі == Ағасы [[Артур Петросян]] да (1971 ж) кәсіпқой футболшы болған, 1992-2004 жылдары Армения Ұлттық құрамасында ойнаған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ffa.am/ru/teams/fculysses/players/galustpetrosyan/ Профилі]{{ref-ru}} * [http://armfootball.tripod.com/id200.html Профиль на armfootball.tripod.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180406122924/http://armfootball.tripod.com/id200.html |date=2018-04-06 }}{{ref-en}} [[Санат:Армения футболшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Арарат ФК ойыншылары]] [[Санат:Пюник ФК ойыншылары]] [[Санат:Армения футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Зимбру ФК ойыншылары]] ozq3z2yfq9q2xa7llhgmhaddyjvu3oj 0 628201 3629743 3512410 2026-07-14T08:33:40Z Makenzis 71333 3629743 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Иордания}} |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1956 |таратылды = |стадионы = Абдалла Падища |сыйымдылығы = 18000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Иордания}} [[Раид Ассаф]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Иордан лигасы |маусым = 2025/26 |орын = 3. |сайты = | pattern_la1 = _whiteborder | pattern_b1 = _whitecollar | pattern_ra1 = _whiteborder | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 006600 | body1 = 006600 | rightarm1 = 006600 | shorts1 = E32219 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _greenborder | pattern_b2 = _greencollar | pattern_ra2 = _greenborder | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = E32219 }} '''«Әл-Вихдат»''' ({{lang-ar|نادي الوحدات}}) — [[Иордания|Иорданияның]] [[Амман]] қаласындағы футбол клубы. Иордан лигасында (жоғары дивизион) ойнайды. == Тарихы == 1956 жылы "''Әл-Вихдат''" жастар орталығы деген атаумен құрылды. 1974 жылы "''Әл-Вихдат''" спорт клубы деп ауыстырылды, ал 1986 жылы "''Аль-Диффатаин"'' деп өзгертілді де, 1988 жылы қазіргі атауын алды. Иорданияның 16 дүркін чемпионы. Өз алаңындағы ойындарын "Абдалла Падища" стадионында өткізеді. == Жетістіктері == * Иордания чемпионы: 1980, 1987, 1991, 1994, 1995, 1996, 1997, 2005, 2007, 2008, 2009, 2011, 2014, 2015, 2016, 2018 * Иордания кубогы: 1982, 1985, 1989, 1996, 1997, 2000, 2009, 2010, 2011, 2014 * Иордания суперкубогы: 1989, 1992, 1997, 1998, 2000, 2001, 2005, 2008, 2009, 2010, 2011, 2014 == Атақты футболшылары == * [[Амир Шафи]] {{Толықтыру}} == Сілтемелер == * [http://wehdatclub.jo/ Ресми сайт] [[Санат:Иордания футбол клубтары]] qaas6sj2vrsy95cmhx557i67l8xpw83 0 628209 3629733 3512413 2026-07-14T08:26:50Z Makenzis 71333 3629733 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Иордания}} Әл-Фаисали |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған =1932 |таратылды = |стадионы = [[Ханзада Мұхаммад (стадион)|Ханзада Мухаммад]] |сыйымдылығы = 17000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Иордан лигасы |маусым = 2025/26 |орын = '''2-орын''' |сайты = | pattern_la1 = _whiteborder|pattern_b1=_vneckwhite|pattern_ra1=_whiteborder | leftarm1 = 0099CC|body1=0099CC|rightarm1=0099CC|shorts1=FFFFFF|socks1=0099CC | pattern_la2 = _whiteborder|pattern_b2=|pattern_ra2=_whiteborder | leftarm2 = FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=000000|socks2=FFFFFF }} '''«Әл-Файсали»''' ({{lang-ar|نادي الفيصلي الرياضي}}) — [[Иордания|Иорданияның]] [[Амман|Амман қаласындағы]] футбол клубы. 1932 жылы құрылған. Иорданиядағы ең табысты клубтардың бірі. 2005, 2006 жылдары АФК кубогы иегері атанды. == Жетістіктері == * Иордания чемпионы (34): 1944, 1945, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1977, 1978, 1984, 1986, 1987, 1989, 1990, 1991, 1993, 1994, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2010, 2012, 2017, 2019 * Федерация кубогының иегері (18): 1980, 1981, 1983, 1988, 1990, 1992, 1993, 1994, 1995, 1998, 1999, 2001, 2003, 2004, 2005, 2008, 2012, 2015 * Иордания суперкубогы (15): 1981, 1982, 1984, 1986, 1987, 1991, 1993, 1994, 1995, 1996, 2002, 2004, 2006, 2012, 2015 * АФК кубогы (2): 2005, 2006 == Сілтемелер == * [http://www.national-football-teams.com/club/1418/2015_1/Al_Faysali_Amman.html national-football-teams.com] [[Санат:Иордания футбол клубтары]] lg1g5n51fz5rwmhvjl4k5qfi09ezeiu 1 628735 3629747 2721603 2026-07-14T08:35:09Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Талқылау:Түлембай Дүйсебаев]] бетін [[Талқылау:Түлембай Дүйсебайұлы Дүйсебаев]] бетіне жылжытты 2721603 wikitext text/x-wiki Алашорда мүшелері деген үлгіні қою қажет. Мен қалай қоюды білмеймін == Уикилендіруді сұраймын == Алашорда мүшелері деген үлгіні қою қажет. Көмек сұраймын --[[Қатысушы:Шокай|Шокай]] ([[Қатысушы талқылауы:Шокай|талқылауы]]) 03:39, 2019 ж. қазанның 31 (+06) m1sf4ai75vhoa4gw9hmid6e0gptqcyy 0 631661 3629767 3479659 2026-07-14T10:28:27Z Makenzis 71333 3629767 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Біріккен Араб Әмірліктері}} Әл-Уахда |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1974 |таратылды = |стадионы = [[Әл-Нахайян (стадион)|Аль-Нахайян]] |сыйымдылығы = 12000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Испания}} [[Маноло Хименес]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = БАӘ Про лигасы |маусым = 2025/26 |орын = 5-орын |сайты = | место = 3-е | pattern_la1 = _shoulder_stripes_white_stripes_alt | pattern_b1 = | pattern_ra1 = _shoulder_stripes_white_stripes_alt | leftarm1 = 800000 | body1 = 800000 | rightarm1 = 800000 | shorts1 = ffffff | socks1 = 800000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = 8B0000 | socks2 = ffffff }} '''«Әл-Уахда»''' ({{lang-ar|نادي الوحدة الرياضي الثقافي}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірліктерінің]] [[Абу-Даби]] қаласындағы футбол клубы, қазіргі күнде БАӘ про-лигасында ойнайды. Клуб 1974 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Әл-Нахаян" стадионында өткізеді. == Жетістіктері == * БАӘ чемпионы (4): 1998/99, 2000/01, 2004/05, 2009/10 * БАӘ кубогы (1): 1999/2000 * БАӘ суперкубогы (1): 2002 == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20101115183534/http://www.alwahdaclub.net/ Ресми сайт] * [https://web.archive.org/web/20101202071341/http://www.3nabi.com/ Фан сайт] [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] js4v65s4653rigf962b61sysy3g3pc3 3 636359 3629695 2940624 2026-07-14T07:46:44Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Олжас Әбдіхалық */ 3629695 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. Медиа және коммуникациялар бағыты бойынша PhD докторанты. == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. 73j4ugzi46k2m47pscm344tsit6ghmr 3629699 3629695 2026-07-14T07:52:52Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Олжас Әбдіхалық */ 3629699 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. p3yl4kyp6m7385xsvzmcnqyyw75bca1 3629700 3629699 2026-07-14T07:54:22Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Олжас Әбдіхалық */ 3629700 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. b38wwkk4axk87wi7fkkvmpp77xjsee5 3629701 3629700 2026-07-14T07:54:35Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Білімі */ 3629701 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. d50exr90z7jeq9zqxh9a20nt6za17wn 3629702 3629701 2026-07-14T07:54:47Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Кәсіби қызметі */ 3629702 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. l0auq8fjcobf6m11lhfpksp383r7553 3629703 3629702 2026-07-14T07:54:55Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Ұйымдастырушылық қызметі */ 3629703 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. gcazvftat2keds54kctmszhwlh6itfd 3629704 3629703 2026-07-14T07:55:03Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Ғылыми қызметі */ 3629704 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. 5mt5chyii25bkkmi17m150jg595ioil 3629705 3629704 2026-07-14T07:55:10Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Халықаралық тәжірибесі */ 3629705 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. 0036n9s2w1afkesars4vaim3tsd1e8v 3629706 3629705 2026-07-14T07:55:17Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Тіл білімі */ 3629706 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі 0009-0000-0611-383X. 8eavlnw0038pbfy1bz443j6qruzgtet 3629707 3629706 2026-07-14T07:55:58Z Олжас Әбдіхалық 95913 /* Сыртқы сілтемелер */ 3629707 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Олжас Әбдіхалық}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:34, 2020 ж. наурыздың 13 (+06) == Олжас Әбдіхалық == '''Әбдіхалық Олжас Маханбетұлы''' ({{lang-kk|Олжас Әбдіхалық}}) — қазақстандық журналист, PhD, дата-журналист, медиатренер, редактор, режиссер, продюсер және медиа менеджер. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Білімі == 2017–2021 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Журналистика» білім беру бағдарламасында білім алды. 2021 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Журналистика факультетіне магистратураға түсіп, 2023 жылы «Әлеуметтік ғылымдар магистрі» академиялық дәрежесін алды. Магистрлік диссертациясының тақырыбы — «Қазақстандық журналистикадағы Big Data-ның қолданылу практикасы». 2023 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Медиа және коммуникациялар» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторантураға қабылданды. Ғылыми зерттеу тақырыбы — «Қазақстандағы дата журналистиканың жаңа парадигмасы». Ғылыми қызығушылықтары: дата-журналистика, Big Data, жасанды интеллект, медиадағы деректерді визуализациялау және цифрлық коммуникациялар. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Кәсіби қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының журналистика саласындағы қызметі 2019 жылдан басталады. 2019–2020 жылдары «SAQ» журналының негізін қалаушы және бас директоры-редакторы болды. Осы кезеңде saq.com.kz ақпараттық-танымдық интернет-сайты іске қосылды. Басылымдар Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Ақпарат комитетінде тіркелген. 2020–2022 жылдары «Жаңа Түркістан» газетінің негізін қалаушы және бас редакторы қызметін атқарды. 2022 жылдың наурыз–тамыз айларында «Qazaqstan» телеарнасының «Таңшолпан» бағдарламасында редактор болып жұмыс істеді. 2022 жылдың тамызынан 2025 жылдың қаңтарына дейін «DIT GROUP» продакшн компаниясында жоба авторы және шеф-редактор қызметтерін атқарды. 2025 жылдан бастап QStar Group компаниясында бас режиссер қызметін атқарады. Сонымен қатар: * «LStories» подкастының бас режиссері; * Elitar.kz ақпараттық порталының бас редакторы; * республикалық «Жас қазақ» газетінің редакторы; * «Ахыска» халықаралық газетінің тілшісі; * әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Технологияларды коммерциализациялау және креативті индустрия орталығының жоба менеджері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ұйымдастырушылық қызметі == 2024 жылы Алматы қаласында өткен New Vision Forum халықаралық форумын ұйымдастырушылардың бірі болды. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:54, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Ғылыми қызметі == Әбдіхалық Олжас Маханбетұлының ғылыми еңбектері журналистика, дата-журналистика және медиа технологиялар бағыттарына арналған. 2024 жылдан бастап ғылыми басылымдар мен конференция жинақтарында мақалалары жарияланған. Негізгі жарияланымдары: * «Working principles of data journalism» — L.N. Gumilyov Eurasian National University Bulletin (2024); * «Интеграция технологий визуализации данных и искусственного интеллекта в СМИ» — «Вестник КазНУ. Серия журналистики» (2025); * «Invisible Boundaries: The Unspoken Blacklist in Investigative Journalism in Kazakhstan» — Journalism Practice журналы (2025). Ғылыми идентификаторы: * ORCID: 0009-0000-0611-383X. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Халықаралық тәжірибесі == Big Data, жасанды интеллект және цифрлық коммуникациялар бағыттары бойынша Чехия, Венгрия, Германия, Әзірбайжан және Түркия елдерінде кәсіби және ғылыми тағылымдамалардан өткен. 2025 жылы Түркиядағы Сакарья университетінде ғылыми-зерттеу тағылымдамасынан өтті. Жасанды интеллект құралдарын қолдану бойынша «AI OPEN LAB» бағдарламасының сертификат иегері. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Тіл білімі == Қазақ, орыс, түрік және ағылшын тілдерін меңгерген. [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) == Сыртқы сілтемелер == * ORCID профилі https://orcid.org/0009-0000-0611-383X [[Қатысушы:Олжас Әбдіхалық|Олжас Әбдіхалық]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық|талқылау]]) 12:55, 2026 ж. шілденің 14 (+05) nwnj0j9v0r8uhn94dgq07kcj72u9267 0 652765 3629831 3479669 2026-07-14T11:17:49Z Makenzis 71333 3629831 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы |атауы = {{ту|БАӘ}} Шабаб Әл-Ахли (Дубай) |құрылған = 1970 |стадионы = [[Әл-Рашид (стадион)|Аль-Рашид]], [[Дубай]] |сыйымдылығы = 18 000 |жаттықтырушысы = {{ту|БАӘ}} [[Махди Али]] |капитан = |рейтинг = |жарыс = [[Футболдан БАӘ чемпионаты|Про-лига]] |маусым = 2025/26 |орын = 2-орын |сайты = http://www.alahliclub.ae/ | pattern_la1 = _inter12h | pattern_b1 =_inter12h | pattern_ra1 = _inter12h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 000000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2= | pattern_b2= | pattern_ra2= | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=FFFFFF | socks2=FFFFFF }} '''«Шабаб Әл-Ахли»''' ({{lang-ar|الأهلي}}) — 1970-2017 жылдары [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] чемпионаттарында ойнаған [[Дубай]] қаласындағы футбол клубы. 1970 жылы жергілікті үш клубтың бірігуімен құрылды. 2017 жылы «[[Әл-Шабаб (футбол клубы, Дубай)|Әл-Шабаб (Дубай)]]<nowiki/>» және «[[Дубай (футбол клубы)|Дубай]]<nowiki/>» клубтарымен бірікті де, "Шабаб Әл-Ахли Дубай" клубы құрылды. == Жетістіктері == === Ұлттық === * БАӘ чемпионы (9): 1974/75, 1975/76, 1979/80, 2005/06, 2008/09, 2013/14, 2015/16, 2022/23, 2024/25 * БАӘ кубогы (8): 1975, 1977, 1988, 1996, 2002, 2004, 2008, 2013 === Халықаралық === * АФК чемпиондар лигасының финалы (1): 2015 == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110203001044/http://www.alahliclub.ae/ Клубтың ресми сайты] {{Бастама}} [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] 421i81cba1tbsjisqr9cf1ijg3v5fno 0 655685 3629586 3626412 2026-07-14T04:10:53Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629586 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Челси Клинтон |Шынайы есімі = {{lang-en|Chelsea Victoria Clinton}}|Сурет=Chelsea Clinton DNC July 2016 (cropped).jpg|Сурет атауы=Челси Клинтон 2016 жылдың шілдесінде|Туған күні=27.02.1980|Туған жері=[[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]], АҚШ|Азаматтығы={{USA}}|Әкесі=Билл Клинтон|Анасы=Хиллари Клинтон|Жұбайы=Марк Мезвински|Балалары=3 |Commons = Chelsea Clinton}} '''Челси Виктория Клинтон''' ({{lang-en|Chelsea Victoria Clinton}}. [[27 ақпан]] [[1980 жыл]]) – [[жазушы]], американдық қоғам белсендісі. Ол АҚШ-тың бұрынғы президенті [[Билл Клинтон]] мен бұрынғы мемлекет хатшысы, әрі 2016 жылғы Президент сайлауында кандидат болған [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтонның]] жалғыз қызы. Ол 2011 жылдан 2014 жылға дейін [[NBC|NBC News]]-тің арнайы тілшісі болып жұмыс атқарған. Ал қазір Clinton Foundation және Clinton Global Initiative-те жұмыс істейді. Аталған фондта басты рөлді атқарып қана қоймай, оның басшылық қызметін де атқарады. == Өмірбаяны== Челси Клинтон 1980 жылы 27 ақпанда Литл-Рокта ([[Арканзас (штат)|Арканзас штаты]]) дүниеге келген. Хилларидың айтуы бойынша Билл 1969 жылы Джуди Коллинз жазып алған Джони Митчеллдің "Челси морнинг" әнін естігенде «Егер біз қызды болсақ, оның атын Челси деп атаймыз деп шешкен екен». Солай оның есімі осы әнмен байланысты болды.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Living_History_(book) Living History (book)]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1993/01/19/us/the-inauguration-shedding-light-on-a-morning-and-a-name.html THE INAUGURATION; Shedding Light On a Morning And a Name]</ref> Челси Клинтон екі жаста болған кезде, әкесінің губернаторлық жарысы үшін Арканзас штатындағы үгіт-насихат жұмыстарына қатысқан. Ол кішкентай кезінен оқу-жазуды білген. Ол үш жасында газет оқи алғанын, ал бес жасында президент [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] хат жазғанын айтады.<ref>[https://people.com/books/chelsea-clintons-letter-to-ronald-reagan-revealed-in-her-new-book/ Read the Letter 5-Year-Old Chelsea Clinton Wrote to Ronald Reagan]</ref> Клинтон бастауыш сыныпта Форест-Парк және Букер өнер және ғылым Магнит мектептерінде, ал орта мектепті Хорас Манн әне Литл-Рок мемлекеттік мектептерінде оқыды.<ref>https://web.archive.org/web/20130810145800/http://www.hillary-rodham-clinton.org/chelsea_clinton.html</ref> Ол бала кезінде әкесінің Оңтүстік баптистік сенімінде өсті, кейіннен анасының Методист шіркеуіне барды.<ref>[https://www.christianpost.com/news/chelsea-clinton-insulting-mother-christian-faith-hillary-abortion-baptist-methodist-157418/ Chelsea Clinton Reveals She Left Baptist Church Over Abortion, Insulted When People Question Hillary's Faith]</ref> 1993 жылы Клинтон АҚШ президенті болған кезде Челси [[Ақ үй|Ақ үйге]] көшті. == Білім жолы== '''Стэнфорд университеті''' Клинтон 1997 жылдың күзінде [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд]] университетіне Тарих мамандығына оқуға түсті.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/07/31/us/politics/31chelsea.html Primed for a Second Stint as First Daughter]</ref><ref>[https://www.sfgate.com/bayarea/article/Stanford-graduation-for-Chelsea-Clinton-History-2907469.php Stanford graduation for Chelsea Clinton / History major kept low profile at school]</ref> Кейіннен 2001 жылы стенфорд университетінде тарих мамандығы бойынша жоғары мәртебелі өнер бакалавры дәрежесін алды. '''Оксфорд университеті''' Челси 2001 жылдан бастап [[Оксфорд университеті|Оксфорд университетінде]] магистратурада оқып, 2003 жылы халықаралық қатынастар саласындағы философия магистрі дәрежесін алды.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/1441248.stm Chelsea Clinton heads for Oxford]</ref><ref>https://www.oxfordmail.co.uk/news/6574693.chelsea-faces-finals-test/</ref> Оқуды бітіргеннен кейін, Америка Құрама Штаттарына қайтып оралды. '''Колумбия университеті''' 2010 жылдың көктемінде Клинтон, [[Колумбия университеті|Колумбия университетінің]] Майлман Қоғамдық денсаулық сақтау мектебінде, қоғамдық денсаулық сақтау саласы бойынша [[магистр]] дәрежесін алды.<ref>[https://www.cbsnews.com/news/chelsea-clinton-all-grown-up/ Chelsea Clinton, All Grown Up]</ref><ref>[http://voices.washingtonpost.com/reliable-source/2010/08/chelsea_clinton_marc_mezvinsky.html Chelsea Clinton, Marc Mezvinsky wedding details: "Like a family wedding"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009232552/http://voices.washingtonpost.com/reliable-source/2010/08/chelsea_clinton_marc_mezvinsky.html |date=2010-10-09 }}</ref> Ол 2012 жылдан бастап сол жерде [[Аспирантура|аспирантурада]] сабақ бере бастады.<ref>[https://web.archive.org/web/20120815024330/http://www.vogue.com/magazine/article/waiting-in-the-wings-an-exclusive-interview-with-chelsea-clinton/#1 Waiting in the Wings: An Exclusive Interview with Chelsea Clinton]</ref> 12 жасынан бастап Челсидің жеке өмірі телеарналардың назарында болды. Ол әкесінің бет-беделінің бір бөлігі ретінде әрқашан қоғам назарында болды. 2008 және 2016 жылдардағы сайлау науқаны кезінде демократиялық лагерьде Челси анасы Хиллари Клинтонды белсенді түрде қолдады. == Кәсіби өмірі == 2003 жылы Клинтон Нью-Йорктегі McKinsey & Company консалтингтік фирмасына жұмысқа қабылданды.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/07/31/us/politics/31chelsea.html Primed for a Second Stint as First Daughter]</ref> Ал, 2006 жылдың соңынан бастап Avenue Capital Group-та жұмыс істей бастады. Сонымен қатар Клинтон қорына қаражат жинау апталығының төрағасы болып, кейіннен қордың вице-төрағасына айналды.<ref>[https://www.csmonitor.com/USA/Latest-News-Wires/2014/0510/Chelsea-Clinton-gets-PhD-from-Oxford-For-what Chelsea Clinton gets PhD from Oxford: For what?]</ref> Ол Американдық балет мектебінің және InterActiveCorp корпорациясының директорлар кеңеснінің мүшесі.<ref>[https://money.cnn.com/2011/09/26/technology/chelsea_clinton_IAC/index.htm Chelsea Clinton joins IAC board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930023246/http://money.cnn.com/2011/09/26/technology/chelsea_clinton_IAC/index.htm |date=2011-09-30 }}</ref><ref>[https://nymag.com/intelligencer/2011/09/chelsea_clinton_joins_iac_boar.html Chelsea Clinton Joins IAC Board]</ref> 2017 жылдың наурызында Клинтон американдық жаһандық туристік компания – Expedia Group-тың директорлар кеңесінің мүшесі болып тағайындалды.<ref>[https://www.washingtontimes.com/news/2017/mar/20/chelsea-clinton-gets-250k-year-expedia-board-seat/ Chelsea Clinton gets $250K/year Expedia board seat, just 'cuz]</ref> 2011 жылы қарашада NBC телеарнасы Челси Клинтонды өзінің арнайы корреспонденті ретінде жалдады.<ref>[https://www.nytimes.com/2011/11/14/business/media/chelsea-clinton-hired-by-nbc-news.html Chelsea Clinton to Report for NBC]</ref> Оның рөлдерінің бірі Брайан Уильямспен бірге NBC Nightly News-тегі рок орталығы үшін "Making a Difference" туралы репортаждар жасау болатын. Бұл үш айлық келісімшарт еді. Бұл келісімшарт Челсиға бір уақытта Клинтон қорында жұмыс істеуге және оқуын жалғастыруға мүмкіндік берді.<ref>[https://web.archive.org/web/20120309140600/http://www.mediabistro.com/tvnewser/chelsea-clintons-tv-news-debut_b102216 Chelsea Clinton’s TV News Debut]</ref> Оның жұмысына деген көптеген сындарға қарамастан NBC телеарнасы Челси Клинтонмен арадағы келісімшартты 2012 жылдың ақпан айына дейін ұзартты. Клинтонның NBC-дегі жұмысы үшін жылдық жалақысы 600 000 долларды құраған деген мәліметтер де бар.<ref>[https://www.politico.com/story/2014/06/chelsea-clinton-nbc-600-k-salary-107827 Chelsea Clinton paid $600K by NBC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907183745/http://www.politico.com/story/2014/06/chelsea-clinton-nbc-600-k-salary-107827 |date=2015-09-07 }}</ref> Клинтон балаларға арналған бес кітаптың авторы және ол кітаптардың екеуі бестселлер болған. Сонымен қатар ол денсаулық сақтау саласындағы жаһандық саясат туралы ғылыми кітаптың бірлескен авторларының бірі. Ол сонымен қатар CNN.com. [[Time]] журналы, Huffington Post, Refinery 29 сияқты ірі бұқаралық ақпарат құралдарында көптеген мақалалар мен пікірлер жазған. == Жеке өмірі == 2010 жылы 31-шілдеде Клинтон инвестициялық банкир Марк Мезвинскийге тұрмысқа шықты.<ref>[https://www.nytimes.com/2009/12/01/us/01chelsea.html?ref=chelsea_clinton Chelsea Clinton Announces Engagement]</ref> Мезвиннің ата-анасы конгресстің бұрынғы мүшелері еді. Екеуінің де ата-аналары 1990 жылдан бастап таныс әрі дос болған. Үйлену тойларынан кейін жұбайлар [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] Грамерси Парк ауданында үш жыл тұрған.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/08/01/nyregion/01chelsea.html Town Elbows Its Way Into Clinton Wedding]</ref> Содан кейін Манхэттендегі Номад ауданына көшті. 2014 жылы 26-шы қыркүйекте олардың тұңғыштары Шарлотта есімді қыз дүниеге келеді.<ref>[https://www.nytimes.com/2014/09/28/us/politics/chelsea-clinton-gives-birth-to-a-daughter-charlotte.html Daughter for Chelsea Clinton (and Granddaughter for a Certain Couple)]</ref> Екінші балалары Айдан есімді ұл, 2016 жылдың 18 маусымында дүниеге келген.<ref>[https://www.usatoday.com/story/life/people/2016/06/18/chelsea-clinton-gives-birth-son-aidan/86082490/ Chelsea Clinton gives birth to son Aidan]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/news/reliable-source/wp/2016/06/18/chelsea-clinton-gives-birth-to-second-child-son-aidan/?hpid=hp_no-name_hp-in-the-news%253Apage%252Fin-the-news Chelsea Clinton gives birth to second child, son Aidan]</ref> Айдан дүниеге келген күннен бастап олар көрші Флатайрон ауданына көшті.<ref>[https://ny.curbed.com/2016/6/8/11888700/chelsea-clinton-sold-madison-square-park Chelsea Clinton's Former Madison Square Park Pad Already in Contract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807130954/http://ny.curbed.com/2016/6/8/11888700/chelsea-clinton-sold-madison-square-park |date=2016-08-07 }}</ref> Олардың үшінші балалары, екінші ұлы Джаспер 2019 жылдың 22 шілдесінде дүниеге келген.<ref>https://twitter.com/ChelseaClinton/status/1153312383798075393</ref> <ref>https://twitter.com/ChelseaClinton/status/1087784023399776256</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ жазушылары]] [[Санат:Нью-Йорк университеті түлектері]] 8mrhwetsfb6hs6qg298xmtowqd31cdx 3629622 3629586 2026-07-14T04:27:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626412 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Челси Клинтон |Шынайы есімі = {{lang-en|Chelsea Victoria Clinton}}|Сурет=Chelsea Clinton DNC July 2016 (cropped).jpg|Сурет атауы=Челси Клинтон 2016 жылдың шілдесінде|Туған күні=27.02.1980|Туған жері=[[Литл-Рок (Арканзас)|Литл-Рок]], АҚШ|Азаматтығы={{USA}}|Әкесі=Билл Клинтон|Анасы=Хиллари Клинтон|Жұбайы=Марк Мезвински|Балалары=3 |Commons = Chelsea Clinton}} '''Челси Виктория Клинтон''' ({{lang-en|Chelsea Victoria Clinton}}. [[27 ақпан]] [[1980 жыл]]) – [[жазушы]], американдық қоғам белсендісі. Ол АҚШ-тың бұрынғы президенті [[Билл Клинтон]] мен бұрынғы мемлекет хатшысы, әрі 2016 жылғы Президент сайлауында кандидат болған [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтонның]] жалғыз қызы. Ол 2011 жылдан 2014 жылға дейін [[NBC|NBC News]]-тің арнайы тілшісі болып жұмыс атқарған. Ал қазір Clinton Foundation және Clinton Global Initiative-те жұмыс істейді. Аталған фондта басты рөлді атқарып қана қоймай, оның басшылық қызметін де атқарады. == Өмірбаяны== Челси Клинтон 1980 жылы 27 ақпанда Литл-Рокта ([[Арканзас (штат)|Арканзас штаты]]) дүниеге келген. Хилларидың айтуы бойынша Билл 1969 жылы Джуди Коллинз жазып алған Джони Митчеллдің "Челси морнинг" әнін естігенде «Егер біз қызды болсақ, оның атын Челси деп атаймыз деп шешкен екен». Солай оның есімі осы әнмен байланысты болды.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Living_History_(book) Living History (book)]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1993/01/19/us/the-inauguration-shedding-light-on-a-morning-and-a-name.html THE INAUGURATION; Shedding Light On a Morning And a Name]</ref> Челси Клинтон екі жаста болған кезде, әкесінің губернаторлық жарысы үшін Арканзас штатындағы үгіт-насихат жұмыстарына қатысқан. Ол кішкентай кезінен оқу-жазуды білген. Ол үш жасында газет оқи алғанын, ал бес жасында президент [[Рональд Рейган|Рональд Рейганға]] хат жазғанын айтады.<ref>[https://people.com/books/chelsea-clintons-letter-to-ronald-reagan-revealed-in-her-new-book/ Read the Letter 5-Year-Old Chelsea Clinton Wrote to Ronald Reagan]</ref> Клинтон бастауыш сыныпта Форест-Парк және Букер өнер және ғылым Магнит мектептерінде, ал орта мектепті Хорас Манн әне Литл-Рок мемлекеттік мектептерінде оқыды.<ref>https://web.archive.org/web/20130810145800/http://www.hillary-rodham-clinton.org/chelsea_clinton.html</ref> Ол бала кезінде әкесінің Оңтүстік баптистік сенімінде өсті, кейіннен анасының Методист шіркеуіне барды.<ref>[https://www.christianpost.com/news/chelsea-clinton-insulting-mother-christian-faith-hillary-abortion-baptist-methodist-157418/ Chelsea Clinton Reveals She Left Baptist Church Over Abortion, Insulted When People Question Hillary's Faith]</ref> 1993 жылы Клинтон АҚШ президенті болған кезде Челси [[Ақ үй|Ақ үйге]] көшті. == Білім жолы== '''Стэнфорд университеті''' Клинтон 1997 жылдың күзінде [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд]] университетіне Тарих мамандығына оқуға түсті.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/07/31/us/politics/31chelsea.html Primed for a Second Stint as First Daughter]</ref><ref>[https://www.sfgate.com/bayarea/article/Stanford-graduation-for-Chelsea-Clinton-History-2907469.php Stanford graduation for Chelsea Clinton / History major kept low profile at school]</ref> Кейіннен 2001 жылы стенфорд университетінде тарих мамандығы бойынша жоғары мәртебелі өнер бакалавры дәрежесін алды. '''Оксфорд университеті''' Челси 2001 жылдан бастап [[Оксфорд университеті|Оксфорд университетінде]] магистратурада оқып, 2003 жылы халықаралық қатынастар саласындағы философия магистрі дәрежесін алды.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/1441248.stm Chelsea Clinton heads for Oxford]</ref><ref>https://www.oxfordmail.co.uk/news/6574693.chelsea-faces-finals-test/</ref> Оқуды бітіргеннен кейін, Америка Құрама Штаттарына қайтып оралды. '''Колумбия университеті''' 2010 жылдың көктемінде Клинтон, [[Колумбия университеті|Колумбия университетінің]] Майлман Қоғамдық денсаулық сақтау мектебінде, қоғамдық денсаулық сақтау саласы бойынша магистр дәрежесін алды.<ref>[https://www.cbsnews.com/news/chelsea-clinton-all-grown-up/ Chelsea Clinton, All Grown Up]</ref><ref>[http://voices.washingtonpost.com/reliable-source/2010/08/chelsea_clinton_marc_mezvinsky.html Chelsea Clinton, Marc Mezvinsky wedding details: "Like a family wedding"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009232552/http://voices.washingtonpost.com/reliable-source/2010/08/chelsea_clinton_marc_mezvinsky.html |date=2010-10-09 }}</ref> Ол 2012 жылдан бастап сол жерде [[Аспирантура|аспирантурада]] сабақ бере бастады.<ref>[https://web.archive.org/web/20120815024330/http://www.vogue.com/magazine/article/waiting-in-the-wings-an-exclusive-interview-with-chelsea-clinton/#1 Waiting in the Wings: An Exclusive Interview with Chelsea Clinton]</ref> 12 жасынан бастап Челсидің жеке өмірі телеарналардың назарында болды. Ол әкесінің бет-беделінің бір бөлігі ретінде әрқашан қоғам назарында болды. 2008 және 2016 жылдардағы сайлау науқаны кезінде демократиялық лагерьде Челси анасы Хиллари Клинтонды белсенді түрде қолдады. == Кәсіби өмірі == 2003 жылы Клинтон Нью-Йорктегі McKinsey & Company консалтингтік фирмасына жұмысқа қабылданды.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/07/31/us/politics/31chelsea.html Primed for a Second Stint as First Daughter]</ref> Ал, 2006 жылдың соңынан бастап Avenue Capital Group-та жұмыс істей бастады. Сонымен қатар Клинтон қорына қаражат жинау апталығының төрағасы болып, кейіннен қордың вице-төрағасына айналды.<ref>[https://www.csmonitor.com/USA/Latest-News-Wires/2014/0510/Chelsea-Clinton-gets-PhD-from-Oxford-For-what Chelsea Clinton gets PhD from Oxford: For what?]</ref> Ол Американдық балет мектебінің және InterActiveCorp корпорациясының директорлар кеңеснінің мүшесі.<ref>[https://money.cnn.com/2011/09/26/technology/chelsea_clinton_IAC/index.htm Chelsea Clinton joins IAC board] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930023246/http://money.cnn.com/2011/09/26/technology/chelsea_clinton_IAC/index.htm |date=2011-09-30 }}</ref><ref>[https://nymag.com/intelligencer/2011/09/chelsea_clinton_joins_iac_boar.html Chelsea Clinton Joins IAC Board]</ref> 2017 жылдың наурызында Клинтон американдық жаһандық туристік компания – Expedia Group-тың директорлар кеңесінің мүшесі болып тағайындалды.<ref>[https://www.washingtontimes.com/news/2017/mar/20/chelsea-clinton-gets-250k-year-expedia-board-seat/ Chelsea Clinton gets $250K/year Expedia board seat, just 'cuz]</ref> 2011 жылы қарашада NBC телеарнасы Челси Клинтонды өзінің арнайы корреспонденті ретінде жалдады.<ref>[https://www.nytimes.com/2011/11/14/business/media/chelsea-clinton-hired-by-nbc-news.html Chelsea Clinton to Report for NBC]</ref> Оның рөлдерінің бірі Брайан Уильямспен бірге NBC Nightly News-тегі рок орталығы үшін "Making a Difference" туралы репортаждар жасау болатын. Бұл үш айлық келісімшарт еді. Бұл келісімшарт Челсиға бір уақытта Клинтон қорында жұмыс істеуге және оқуын жалғастыруға мүмкіндік берді.<ref>[https://web.archive.org/web/20120309140600/http://www.mediabistro.com/tvnewser/chelsea-clintons-tv-news-debut_b102216 Chelsea Clinton’s TV News Debut]</ref> Оның жұмысына деген көптеген сындарға қарамастан NBC телеарнасы Челси Клинтонмен арадағы келісімшартты 2012 жылдың ақпан айына дейін ұзартты. Клинтонның NBC-дегі жұмысы үшін жылдық жалақысы 600 000 долларды құраған деген мәліметтер де бар.<ref>[https://www.politico.com/story/2014/06/chelsea-clinton-nbc-600-k-salary-107827 Chelsea Clinton paid $600K by NBC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907183745/http://www.politico.com/story/2014/06/chelsea-clinton-nbc-600-k-salary-107827 |date=2015-09-07 }}</ref> Клинтон балаларға арналған бес кітаптың авторы және ол кітаптардың екеуі бестселлер болған. Сонымен қатар ол денсаулық сақтау саласындағы жаһандық саясат туралы ғылыми кітаптың бірлескен авторларының бірі. Ол сонымен қатар CNN.com. Time журналы, Huffington Post, Refinery 29 сияқты ірі бұқаралық ақпарат құралдарында көптеген мақалалар мен пікірлер жазған. == Жеке өмірі == 2010 жылы 31-шілдеде Клинтон инвестициялық банкир Марк Мезвинскийге тұрмысқа шықты.<ref>[https://www.nytimes.com/2009/12/01/us/01chelsea.html?ref=chelsea_clinton Chelsea Clinton Announces Engagement]</ref> Мезвиннің ата-анасы конгресстің бұрынғы мүшелері еді. Екеуінің де ата-аналары 1990 жылдан бастап таныс әрі дос болған. Үйлену тойларынан кейін жұбайлар [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] Грамерси Парк ауданында үш жыл тұрған.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/08/01/nyregion/01chelsea.html Town Elbows Its Way Into Clinton Wedding]</ref> Содан кейін Манхэттендегі Номад ауданына көшті. 2014 жылы 26-шы қыркүйекте олардың тұңғыштары Шарлотта есімді қыз дүниеге келеді.<ref>[https://www.nytimes.com/2014/09/28/us/politics/chelsea-clinton-gives-birth-to-a-daughter-charlotte.html Daughter for Chelsea Clinton (and Granddaughter for a Certain Couple)]</ref> Екінші балалары Айдан есімді ұл, 2016 жылдың 18 маусымында дүниеге келген.<ref>[https://www.usatoday.com/story/life/people/2016/06/18/chelsea-clinton-gives-birth-son-aidan/86082490/ Chelsea Clinton gives birth to son Aidan]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/news/reliable-source/wp/2016/06/18/chelsea-clinton-gives-birth-to-second-child-son-aidan/?hpid=hp_no-name_hp-in-the-news%253Apage%252Fin-the-news Chelsea Clinton gives birth to second child, son Aidan]</ref> Айдан дүниеге келген күннен бастап олар көрші Флатайрон ауданына көшті.<ref>[https://ny.curbed.com/2016/6/8/11888700/chelsea-clinton-sold-madison-square-park Chelsea Clinton's Former Madison Square Park Pad Already in Contract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807130954/http://ny.curbed.com/2016/6/8/11888700/chelsea-clinton-sold-madison-square-park |date=2016-08-07 }}</ref> Олардың үшінші балалары, екінші ұлы Джаспер 2019 жылдың 22 шілдесінде дүниеге келген.<ref>https://twitter.com/ChelseaClinton/status/1153312383798075393</ref> <ref>https://twitter.com/ChelseaClinton/status/1087784023399776256</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:АҚШ жазушылары]] [[Санат:Нью-Йорк университеті түлектері]] cd1y4ruc31pkrtzix8ufg0dverwak9y 0 656910 3629593 3607408 2026-07-14T04:13:57Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629593 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Лаура Басси |Шынайы есімі = {{lang-it| Laura Maria Caterina Bassi}} |Суреті = Laura Bassi.jpg |Туған күні = 29.10.1711 |Қайтыс болған күні = 20.02.1778 |Туған жері = [[Болонья]], [[Папа облысы]] |Қайтыс болған жері = [[Болонья]]|Азаматтығы=[[Италия]] |Ғылыми аясы = [[физика]], [[философия]], [[математика]] |Альма-матер = [[Болонья Университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Просперо Лоренцо Ламбертини]] (Рим Папасы Бенедикт XIV ) |Атақты шәкірттері = [[Лаззаро Спалланцани]] |Несімен белгілі = Университет профессоры болған алғашқы әйел. Италияда [[Ньютон заңдары|Ньютон механикасын]] танымал етуші.|Commons=Laura Bassi}} '''Лаура Мария Катерина Басси''' ([[29 қазан]] [[1711 жыл|1711]] — [[20 ақпан]] [[1778 жыл|1778]]) — итальяндық [[физик]] және [[академик]]. "Минерва" (даналық құдайы) ретінде танылған және бейнеленген әлемдегі екінші әйел (1678 жылы доктор дәрежесін алған [[философ]] [[Елена Корнаро Пископия|Елена Корнаро Пископиядан]] кейін) және 1678 жылы [[Докторлық диссертация|докторлық дәрежесін]] алған алғашқы әйел болды. Ғылым докторы дәрежесіне ие болды.<ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/356547 Science as a Career in Enlightenment Italy: The Strategies of Laura Bassi]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-38685-5_10 Famous Women in Science in Laura Bassi’s Epoch]</ref> Болон университетінде жұмыс істей отырып, университеттегі алғашқы әйел оқытушы болды. Шын мәнінде, ол бір кездері ең жоғары жалақы алатын қызметкер болған. Ақыр соңында университеттің әлемдегі алғашқы әйел [[профессор|профессоры]] болды.<ref>[http://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bassi-laura-1711-1778 Bassi, Laura (1711–1778)]</ref> Ол сонымен қатар 1732 жылы Болон институтының Ғылым Академиясына сайланған кезде, ғылыми мекеменің алғашқы әйел мүшесі болды. Бассидің ресми білімі жоқ және бес жастан жиырма жасқа дейін жеке сабақтар алып жүрді. Осы уақытқа дейін ол барлық негізгі пәндерді, соның ішінде [[Жаратылыстану ғылымдары|жаратылыстану]] ғылымдары мен [[Математика|математиканы]] жақсы білді. Болонья [[Архиепископ|архиепископы]] Просперо Ламбертини (кейінірек Рим Папасы Бенедикт XIV) Бассидың қабілеттерін байқап, оның қамқоршысы болды. Ламбертинидің бастамасымен 1732 жылы 17 сәуірде Болон университетінің профессорлары алдында 49 диссертация қорғады, сол үшін 12 мамырда оған [[Докторлық диссертация|докторлық дәреже]] берілді. Бір айдан кейін университет оны алғашқы әйел оқытушы етіп тағайындады, бірақ тек ерлер сабақтарын өткізуге шектеу қойылды. Ламбертини, оған [[1740 жыл|1740 жылы]] университет ұсынған жеке сабақтар мен эксперименттерге рұқсат алуға көмектесті. Басси Италиядағы [[Ньютон заңдары|Ньютон]] механикасының ең ірі популяризаторы болды. Рим Папасы оны 1745 жылы Бенедеттиниге (Қазіргі Папа Ғылым Академиясының аналогы) қосымша мүше етіп тағайындады. 1776 жылы ол [[эксперименттік физика]] кафедрасын алып, қайтыс болғанға дейін осы лауазымға ие болды. Ол Болоньядағы Corpus Domini шіркеуінде жерленген == Өмірбаяны == Басси [[1711 жыл|1711 жылы]] [[Болонья|Болоньяда]] табысты заңгер Джузеппе Басси мен оның әйелі Роза Мари Сезарейдің отбасында дүниеге келді. Оның нақты туған күні әр түрлі: 20 қазан, 29 қазан,<ref>[https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/bassi-verati-veratti-laura-maria-caterina Bassi Verati (Veratti), Laura Maria Caterina]</ref> 31 қазан<ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bassi/ Laura Maria Catarina Bassi]</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Laura-Bassi Laura Bassi, Italian scientist]</ref> және 29 қараша.<ref>[https://biography.yourdictionary.com/laura-bassi Laura Bassi]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Бірақ Болон университеті мен ғылыми жұмыстар 29 қазан деп келісіледі.<ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi Laura Bassi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519203816/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi |date=2014-05-19 }}</ref><ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-38685-5_4 Laura Bassi: Her Education and Her Marriage]</ref><ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/355839 "In lode della filosofessa di Bologna": An Introduction to Laura Bassi]</ref> Басси жеке білім алды. Оның немере ағасы Лоренцо Стеганидің әкесі оған бес жасынан бастап [[Латын тілі|латын]], [[Француз тілі|француз]] және [[математика]] пәндерін үйретті. Он үш жастан жиырма жасқа дейін оған [[философия]], [[метафизика]], [[логика]] және [[Философия|табиғи философия]] пәндерінен Болонья университетінің отбасылық дәрігері және [[медицина]] [[Профессор|профессоры]] Гаэтано Таккони сабақ берді.<ref>[http://www.italoamericano.org/story/2016-1-18/laura-bassi Laura Bassi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130204213/http://www.italoamericano.org/story/2016-1-18/laura-bassi |date=2018-01-30 }}</ref> Басси Таккони екеуі Ньютон ғылымына қызығушылық танытқаннан кейін бір-бірінен алыстай бастады, дегенмен Таккони аз даулы декарттық ілімдерге назар аударғанды жөн көрді.<ref>[https://muse.jhu.edu/article/46348 Women and the Practice and Teaching of Medicine in Bologna in the Eighteenth and Early Nineteenth Centuries]</ref> Басси 20 наурызда Болон институтының Ғылым Академиясына сайланған алғашқы әйел болды. Бассидің білімі мен ақыл-парасатын [[1731 жыл|1731 жылы]] Болонья [[Архиепископ|архиепископы]] болған Просперо Лоренцини Ламбертини байқады (кейінірек Рим Папасы Бенедикт XIV ). Ламбертини Бассидің ресми қамқоршысы болды. Ол 1732 жылы 17 сәуірде Басси мен Болонья университетінің төрт профессоры арасында қоғамдық пікірталас ұйымдастырды. 1732 жылы жиырма жасар Басси Palazzo Pubblico - дағы Sala degli anziani залында Philosophica Studia<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/women-history-philosophy Women In The History Of Philosophy]</ref> бойынша өзінің қырық тоғыз диссертациясын көпшілік алдында қорғады. 12 мамырда Болон университеті оған докторлық дәреже берді. Басси жаратылыстану ғылымдарының докторы дәрежесін алған алғашқы әйел және Елена Корнаро Пископиядан кейін [[философия]] докторы дәрежесін алған әлемдегі екінші әйел болды. (1678 жылы, елу төрт жыл бұрын). Ол кезде ол Болонья Минервасы ретінде танымал болған. 1738 жылы 7 ақпанда Басси Болон университетінің медицина ғылымдарының докторы және [[анатомия]] пәнінің оқытушысы Джузеппе Вераттиге тұрмысқа шықты. Олар күрделі жұмыс қатынастарында болды; Олардың үйленуінің арқасында Басси [[Эксперименттік физика|тәжірибелік физиканы]] үйренуге шабыт алды деп айтылады. Олардың балаларының нақты саны белгісіз,өйткені кейбір есептерде сегіз, басқаларында он екі. Шомылдыру рәсімінен өту туралы сегіз ғана жазба болды. Катерина (туған. 1739), Катерина (т. 1742) және Фламинио (род. 1751) нәресте кезінде қайтыс болды. Бірақ олардың бесеуі аман қалды: Джованни (1738-1800), ол канонға айналды.Сан-Петронио және Коллегио Монталтодағы теология профессоры; Чиро (1744-1827); Катерина (1745-1768), монах болды; Джакомо (1749-1818), канонға айналды; және Паоло (1753-1831), ол ғылым институтында эксперименталды физика докторы және профессоры болды және мұрагерлерді дүниеге әкелген жалғыз адам. == Мансабы == <big>'''Болон университеті'''</big>[[Сурет:Laura Bassi - Carlo Vandi.jpg|нобай|Болон университетіндегі Лаура Бассидің портреті.]][[1732 жыл|1732 жылы]] 27 маусымда Басси Болон университетінің бас ғимараты Архигиннасиода он екі қосымша диссертация қорғады. Бұл университеттің Сенатында сабақ беру туралы [[Петиция|петициясы]] болды. Оның [[Докторлық диссертация|диссертациялары]] [[химия]], [[физика]], [[гидравлика]], [[математика]], [[механика]] және [[техника]] сияқты көптеген пәндерді қамтыды. 1732 жылы 29 қазанда Сенат пен Болонья университеті Бассидің кандидатурасын ұсынды және желтоқсанда ол табиғи [[философия]] профессоры болып тағайындалды (қазіргі құрметті лауазымның баламасы).<ref>[https://physicsworld.com/a/laura-bassi-and-the-city-of-learning/ Laura Bassi and the city of learning]</ref> Ол әлемдегі алғашқы әйел оқытушы болды,<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007%2F978-3-642-38685-5 Laura Bassi and Science in 18th Century Europe]</ref> осылайша өзінің академиялық мансабын бастады. Басси оқыған алғашқы дәріс " De aqua corpore naturali elemento aliorum corporum parte Universi "деп аталды, оны латын тілінен "Су барлық басқа денелердің табиғи элементі ретінде" деп аударуға болады. Алайда, университет әлі күнге дейін әйелдер жеке өмір сүруі керек деп санады, сондықтан оған ер мұғалімдер сияқты көпшілік алдында дәріс оқуға тыйым салынды. Содан кейін ол ерлермен тең құқықты оқыту үшін күресті, бірақ сәтсіз болды.<ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi Laura Bassi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309022302/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi |date=2021-03-09 }}</ref> 1746 жылдан 1777 жылға дейін ол ауырлық мәселесінен электр қуатына дейінгі тақырыптар бойынша жылына бір ғана ресми диссертация берді.<ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/356547 Science as a Career in Enlightenment Italy: The Strategies of Laura Bassi]</ref> Университетте кем дегенде отыз бір диссертация қорғағаны туралы хабарланған. 1739 жылы оның қалыпты оқуға шақыруын папа сотында Болон елшісінің хатшысы Ламбертини мен Фламино Скарселли қолдады. Оған тағы да бас тартылды, бірақ 1749 жылы үйінде жеке сабақтар мен тәжірибе жүргізуге рұқсат етілді. Бұл оған университеттің шектеулерінен алшақтап, жаңа идеяларды зерттеуге мүмкіндік берді. Басси символ және саяси тұлға болғандықтан, сенат оның әр түрлі іс-шараларға қатысуын күтті. Карнавал анатомиясына, билеттері барлық көпшілік алдында ашық жиынға Басси қатысуы керек болды. Өйткені бұл көптеген шетелдіктер мен қоғамның маңызды мүшелерінің назарын аударған университеттегі қоғамдық өмірдің басты белгісі болды. Ол бұл іс-шараға жыл сайын 1734 жылдан қатыса бастады. 1772 жылы [[эксперименттік физика]] [[Профессор|профессоры]] Паоло Балби кенеттен қайтыс болды. Бассидің күйеуі Верратти Бассидің ұзақ уақыт көмекшісі болған кезде, Басси бос орынды толтыра алады деп сенді және 1776 жылы 65 жасында Болон ғылым институтының эксперименталды физика кафедрасына күйеуімен бірге мұғалімнің көмекшісі ретінде тағайындалды.<ref>Findlen, Paula. "Science as a Career in Enlightenment Italy : The Strategies of Laura Bassi." Isis, vol. 84, no. 3, 1993: 441–469.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=G6BLAAAAcAAJ&q=laura+bassi Mazzetti, Serafino (1847). Repertorio di tutti i professori antichi, e moderni della famosa Università, e del celebre Istituto delle Scienze di Bologna]</ref> Екі жылдан кейін Басси қайтыс болды, ғылымды өмір бойы мансапқа айналдырды және Академиядағы әйел мәртебесін арттырды.<ref>[https://books.google.kz/books?id=POa9BAAAQBAJ&q=bassi+death+1778&pg=PA68&redir_esc=y#v=snippet&q=bassi%20death%201778&f=false Laura Bassi and Science in 18th Century Europe: The Extraordinary Life and Role of Italy's Pioneering Female Professor]</ref> <big>'''Эксперименттік жұмыс'''</big> Джузеппе Вераттиге тұрмысқа шыққаннан кейін, ол үйден үнемі дәрістер оқи алды. 1760 жылдары Басси мен оның күйеуі [[Электр қуаты|электр энергиясын]] эксперименттік зерттеу бойынша бірге жұмыс істеді. Бұл Болоньяға Аббат Нолланың және басқа да электр зерттеушілерінің таланттарын тартты. Басси негізінен Ньютон физикасына қызығушылық танытты және 28 жыл бойы осы тақырыпта курстар жүргізді. Ньютонның [[Италия|Италиядағы]] [[физика]] және [[философия|табиғи философия]] туралы идеяларын ұсынудағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Ол сонымен қатар физиканың барлық аспектілерінде өз тәжірибелерін жүргізді. Ньютон физикасы мен Франклин электрін оқыту үшін университет бағдарламасына енбеген тақырыптар бойынша Басси жеке сабақ берді. Өмірінде Басси 28 мақаланың авторы болды, олардың көпшілігі физика және [[гидравлика]] бойынша, бірақ ол ешқандай кітап жарияламады. Төрт мақаласы ғана басылып шығарылған болатын. Басси өзінің эксперименттері үшін қаржылық шектеулерге тап болды, ол 1755 жылғы 16 шілдедегі Фламинио Скарселлидің хатында: "Менің физикалық тәжірибелерім туралы және пайда болған тұрақты шығындар қандай да бір көмекті қажет ететіндіктен, егер мен оларды алға жылжыту және жетілдіру қажет болса, мен үмітсіздікке ұшыраймын", - деп жазды. Бірақ ол және Доменико Галеацци сол кезде университетте ең жоғары жалақы алды (1200 лира). <big>'''Хат алмасу'''</big> Оның дәрежесін қорғау, марапаттау рәсімі және алғашқы дәріс 1732 жылы үлкен маңызға ие болды, өйткені олар [[Болонья|Болоньядағы]] ең маңызды үкіметтік ғимараттардың бірі палазцо Пуббликода өтті. Бұл іс - шараларға университеттің оқытушылары мен студенттері ғана емес, сонымен бірге қаланың негізгі саяси және діни қайраткерлері-папалық легат және вице-легат, Болонья архиепископы, гонфалоньер, ақсақалдар, сенаторлар мен магистрлер қатысты. Сонымен қатар,"болоньяның барлық ханымдары және мәртебелі тұлғалары" болды. Оның ең маңызды меценаттарының бірі оның ғылыми қызметін қолдаған Кардинал Просперо Ламбертини болды. Ол Болонья университетін үнемі қолдады және институттың басқа мүшелері Бассиді басқа профессорлардан бөлуге тырысқан кезде араласты. 1745 жылы Ламбертите (қазіргі Рим Папасы Бенедикт XIV) Бенедеттини ("бенедиктиндер" ) деп аталатын 25 ғалымның элиталық тобын құрды.Басси бұл топқа тағайындалу қиын болды, бірақ басқа академиктердің аралас реакциясы болды. Сайып келгенде, Бенедикт оны қосымша мүше етіп тағайындады, топтағы жалғыз әйел, бірақ ер адамдар сияқты дауыс беру құқығы болған емес. Оның ғылыми еңбектерінің саны шектеулі болғанымен, оның ғылыми әсерінің едәуір бөлігі [[Вольтер]], Сезар Беккариа , Франческо Альгаротти, Роджер Боскович, Чарльз Бонне, Жан-Антуан Нолле, Паоло Фризи, Лазаро Спалланзани және Алессандро Вольта сияқты көптеген тілшілерден көрінеді. Бірде Вольтер оған былай деп жазды: "Лондонда Басси жоқ, Мен сіздің Болонья Академияңызға Англия Академиясынан гөрі қосылғаныма қуаныштымын, тіпті егер ол Ньютон шығарса да". Франческо Алгаротти [[диплом]] тапсыру туралы бірнеше өлең жазды. == Қайтыс болуы == Басси [[1778 жыл|1778 жылы]] 20 ақпанда 66 жасында қайтыс болды. Оның денсаулығы көптеген жүктілікке және босанудың асқынуына байланысты нашарлады. Оның өлімінің себебі attacco di petto ретінде жазылды (кеуде шабуылы, мүмкін, инфаркт). Оның жерлеу рәсімі [[Болонья|Болоньядағы]] Corpus Domini шіркеуінде өтті, онда оған күміс лаврлар қойылып, бенедеттинаның мүшелері құрмет көрсетті. Ол өзінің әріптесі [[ғалым]] Луиджи Галванидің қабірінің алдында ВИА Тальяпьетрадағы шіркеуде жерленді . == Марапаттары == Қола медальді Бассиге суретші Доменико Мария Фратта және гравер Антонио Лацзари "Pubblica Docente e Collegiata"атты алғашқы сабағының құрметіне берді. Медаль бір жағынан Бассидің бейнесін, екінші жағынан "Soli cui fas vidisse Minerva"тіркесін көрсетті. Фразаны "тек сіз Минерваны көре аласыз "деп аударуға болады. Ол қайтыс болғаннан кейін, оны еске алу үшін институттағы теңіз бөлмесінің үстіне [[мәрмәр]] мүсін жасалды. Басси көптеген әдеби қоғамдардың мүшесі болып сайланды және ең көрнекті еуропалық жазушылармен кең хат жазысты. Ол Accademia delle Scienze dell 'Instituto di Bologna (1732), Accademia dei Dissonanti di Modena (1732), Universitá degli Apastiti, Firenze (1732), Accademia degli Arcadi di Roma (1737), Accademia dei Fluttuanti di Moden мүшесі болды di moden (1745), Accademia degli Ipocondriaci di [Reggio Emilia] (1750), Accademia degli ardenti di Bologna (1752), Accademia degli Agiati di Rovereto (1754), Accademia dell' Emonia di Busseto (1754), Accademia degli erranti di Fermo ( 1755), Accademia degli amanti della Botenica di Cortona (1758), Accademia Fulginia di Foligno (1760 және 1761), Accademia dei Teopneusti di Correggio (1763) және Accademia dei Placidi di Recanati (1774) мүше болды. Басси классикалық әдебиетпен, сондай-ақ [[Франция]] мен [[Италия]] әдебиетімен жақсы таныс болды. == Мұралары == [[Венера|Венерадағы]] Кратер, Ұзындығы 31 км,<ref>[https://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vcinfo/?refnum=165 "Venus Crater Database"]</ref> Болоньядағы ВИА Лаура Басси Верратти орта мектебі мен қалалық көшесімен бірге оның есімін құрметтейді.<ref>[https://www.italyonthisday.com/2016/02/laura-bassi-scientist-physicist-bologna-university.html Laura Bassi – scientist]</ref> Editing Press жас ғалымдарға, магистратура мен докторантураға үміткерлерге 2018 жылдан бастап жылына үш рет Лаура Басси [[Стипендия|стипендиясын]] ұсынады.<ref>[https://editing.press/bassi.php LAURA BASSI SCHOLARSHIP]</ref> Британдық антарктикалық қызметтен Эрнест Шаклтонның мұзжарғыш зерттеу кемесін Istituto Nazionale di Oceanografia e di Sperimentale ([[геофизика]] және Ұлттық океанография және эксперименталды геофизика институты) 2019 жылдың 9 мамырында сатып алынып, Лаура Басси деп аталды. == Жарияланған жұмыстары == Әкімшілік міндеттеріне, отбасылық проблемаларына және босану кезіндегі жиі кездесетін ауруларына байланысты Басси [[Болонья]] университетіне қосқан үлесінің аз ғана бөлігін көрсететін бірнеше жұмыс жариялады. Бассидың ғылыми жұмыстары Доменико Пианидің 1852 жылы жарық көрген "Catalogo dei Lavori dell' Antica Accademia, raccolti sotto i singoli auttor" трактатында жақсы жинақталған. Оның жарияланған жұмыстары: * De acqua corpore naturale elemento aliorum corporum parte Universe (университеттік мақсаттағы диссертациялар жинағы 1732 жылы жарық көрді) * De Bononiensi Scientiarum et Artium Instituto atque Academia Commentarii-де жарияланған төрт жұмыс, атап айтқанда<ref>[https://www.raco.cat/index.php/Contributions/article/view/188422/251344 Laura Bassi and Giuseppe Veratti: an electric couple during the Enlightenment]</ref> # De Paris Compression (1745 жыл) # De problemata quodam hydrometrico (1757 жыл) # De probleme quodam Mechanico (1757 жыл) # De immixto fluids are (қайтыс болғаннан кейін 1792 жылы жарияланған) == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.projectcontinua.org/laura-bassi/ Biography of Laura Bassi at Project Continua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206194909/http://www.projectcontinua.org/laura-bassi/ |date=2019-12-06 }} * [https://bv.stanford.edu/en/inventory#box6-folder8 Bassi-Veratti Collection at Stanford University] * [https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/people/cp94978/laura-maria-caterina-bassi Profile at Science Museum Group] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:1711 жылы туғандар]] [[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ғалымдар]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Физика]] [[Санат:Италия ғалымдары]] [[Санат:Гидравлика]] [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Философия]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Математиктер]] selvaoev594y5jvy6dak7xkuwz05sqg 3629616 3629593 2026-07-14T04:27:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3607408 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Лаура Басси |Шынайы есімі = {{lang-it| Laura Maria Caterina Bassi}} |Суреті = Laura Bassi.jpg |Туған күні = 29.10.1711 |Қайтыс болған күні = 20.02.1778 |Туған жері = [[Болонья]], [[Папа облысы]] |Қайтыс болған жері = [[Болонья]]|Азаматтығы=[[Италия]] |Ғылыми аясы = [[физика]], [[философия]], [[математика]] |Альма-матер = [[Болонья Университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Просперо Лоренцо Ламбертини]] (Рим Папасы Бенедикт XIV ) |Атақты шәкірттері = [[Лаззаро Спалланцани]] |Несімен белгілі = Университет профессоры болған алғашқы әйел. Италияда [[Ньютон заңдары|Ньютон механикасын]] танымал етуші.|Commons=Laura Bassi}} '''Лаура Мария Катерина Басси''' ([[29 қазан]] [[1711 жыл|1711]] — [[20 ақпан]] [[1778 жыл|1778]]) — итальяндық [[физик]] және [[академик]]. "Минерва" (даналық құдайы) ретінде танылған және бейнеленген әлемдегі екінші әйел (1678 жылы доктор дәрежесін алған [[философ]] [[Елена Корнаро Пископия|Елена Корнаро Пископиядан]] кейін) және 1678 жылы [[Докторлық диссертация|докторлық дәрежесін]] алған алғашқы әйел болды. Ғылым докторы дәрежесіне ие болды.<ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/pdfplus/10.1086/356547 Science as a Career in Enlightenment Italy: The Strategies of Laura Bassi]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-38685-5_10 Famous Women in Science in Laura Bassi’s Epoch]</ref> Болон университетінде жұмыс істей отырып, университеттегі алғашқы әйел оқытушы болды. Шын мәнінде, ол бір кездері ең жоғары жалақы алатын қызметкер болған. Ақыр соңында университеттің әлемдегі алғашқы әйел [[профессор|профессоры]] болды.<ref>[http://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/bassi-laura-1711-1778 Bassi, Laura (1711–1778)]</ref> Ол сонымен қатар 1732 жылы Болон институтының Ғылым Академиясына сайланған кезде, ғылыми мекеменің алғашқы әйел мүшесі болды. Бассидің ресми білімі жоқ және бес жастан жиырма жасқа дейін жеке сабақтар алып жүрді. Осы уақытқа дейін ол барлық негізгі пәндерді, соның ішінде [[Жаратылыстану ғылымдары|жаратылыстану]] ғылымдары мен [[Математика|математиканы]] жақсы білді. Болонья [[Архиепископ|архиепископы]] Просперо Ламбертини (кейінірек Рим Папасы Бенедикт XIV) Бассидың қабілеттерін байқап, оның қамқоршысы болды. Ламбертинидің бастамасымен 1732 жылы 17 сәуірде Болон университетінің профессорлары алдында 49 диссертация қорғады, сол үшін 12 мамырда оған [[Докторлық диссертация|докторлық дәреже]] берілді. Бір айдан кейін университет оны алғашқы әйел оқытушы етіп тағайындады, бірақ тек ерлер сабақтарын өткізуге шектеу қойылды. Ламбертини, оған [[1740 жыл|1740 жылы]] университет ұсынған жеке сабақтар мен эксперименттерге рұқсат алуға көмектесті. Басси Италиядағы [[Ньютон заңдары|Ньютон]] механикасының ең ірі популяризаторы болды. Рим Папасы оны 1745 жылы Бенедеттиниге (Қазіргі Папа Ғылым Академиясының аналогы) қосымша мүше етіп тағайындады. 1776 жылы ол [[эксперименттік физика]] кафедрасын алып, қайтыс болғанға дейін осы лауазымға ие болды. Ол Болоньядағы Corpus Domini шіркеуінде жерленген == Өмірбаяны == Басси [[1711 жыл|1711 жылы]] [[Болонья|Болоньяда]] табысты заңгер Джузеппе Басси мен оның әйелі Роза Мари Сезарейдің отбасында дүниеге келді. Оның нақты туған күні әр түрлі: 20 қазан, 29 қазан,<ref>[https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/bassi-verati-veratti-laura-maria-caterina Bassi Verati (Veratti), Laura Maria Caterina]</ref> 31 қазан<ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bassi/ Laura Maria Catarina Bassi]</ref><ref>[https://www.britannica.com/biography/Laura-Bassi Laura Bassi, Italian scientist]</ref> және 29 қараша.<ref>[https://biography.yourdictionary.com/laura-bassi Laura Bassi]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Бірақ Болон университеті мен ғылыми жұмыстар 29 қазан деп келісіледі.<ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi Laura Bassi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519203816/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi/laura-bassi |date=2014-05-19 }}</ref><ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-38685-5_4 Laura Bassi: Her Education and Her Marriage]</ref><ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/355839 "In lode della filosofessa di Bologna": An Introduction to Laura Bassi]</ref> Басси жеке білім алды. Оның немере ағасы Лоренцо Стеганидің әкесі оған бес жасынан бастап [[Латын тілі|латын]], [[Француз тілі|француз]] және [[математика]] пәндерін үйретті. Он үш жастан жиырма жасқа дейін оған [[философия]], [[метафизика]], [[логика]] және [[Философия|табиғи философия]] пәндерінен Болонья университетінің отбасылық дәрігері және [[медицина]] [[Профессор|профессоры]] Гаэтано Таккони сабақ берді.<ref>[http://www.italoamericano.org/story/2016-1-18/laura-bassi Laura Bassi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130204213/http://www.italoamericano.org/story/2016-1-18/laura-bassi |date=2018-01-30 }}</ref> Басси Таккони екеуі Ньютон ғылымына қызығушылық танытқаннан кейін бір-бірінен алыстай бастады, дегенмен Таккони аз даулы декарттық ілімдерге назар аударғанды жөн көрді.<ref>[https://muse.jhu.edu/article/46348 Women and the Practice and Teaching of Medicine in Bologna in the Eighteenth and Early Nineteenth Centuries]</ref> Басси 20 наурызда Болон институтының Ғылым Академиясына сайланған алғашқы әйел болды. Бассидің білімі мен ақыл-парасатын [[1731 жыл|1731 жылы]] Болонья [[Архиепископ|архиепископы]] болған Просперо Лоренцини Ламбертини байқады (кейінірек Рим Папасы Бенедикт XIV ). Ламбертини Бассидің ресми қамқоршысы болды. Ол 1732 жылы 17 сәуірде Басси мен Болонья университетінің төрт профессоры арасында қоғамдық пікірталас ұйымдастырды. 1732 жылы жиырма жасар Басси Palazzo Pubblico - дағы Sala degli anziani залында Philosophica Studia<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/women-history-philosophy Women In The History Of Philosophy]</ref> бойынша өзінің қырық тоғыз диссертациясын көпшілік алдында қорғады. 12 мамырда Болон университеті оған докторлық дәреже берді. Басси жаратылыстану ғылымдарының докторы дәрежесін алған алғашқы әйел және Елена Корнаро Пископиядан кейін [[философия]] докторы дәрежесін алған әлемдегі екінші әйел болды. (1678 жылы, елу төрт жыл бұрын). Ол кезде ол Болонья Минервасы ретінде танымал болған. 1738 жылы 7 ақпанда Басси Болон университетінің медицина ғылымдарының докторы және [[анатомия]] пәнінің оқытушысы Джузеппе Вераттиге тұрмысқа шықты. Олар күрделі жұмыс қатынастарында болды; Олардың үйленуінің арқасында Басси [[Эксперименттік физика|тәжірибелік физиканы]] үйренуге шабыт алды деп айтылады. Олардың балаларының нақты саны белгісіз,өйткені кейбір есептерде сегіз, басқаларында он екі. Шомылдыру рәсімінен өту туралы сегіз ғана жазба болды. Катерина (туған. 1739), Катерина (т. 1742) және Фламинио (род. 1751) нәресте кезінде қайтыс болды. Бірақ олардың бесеуі аман қалды: Джованни (1738-1800), ол канонға айналды.Сан-Петронио және Коллегио Монталтодағы теология профессоры; Чиро (1744-1827); Катерина (1745-1768), монах болды; Джакомо (1749-1818), канонға айналды; және Паоло (1753-1831), ол ғылым институтында эксперименталды физика докторы және профессоры болды және мұрагерлерді дүниеге әкелген жалғыз адам. == Мансабы == <big>'''Болон университеті'''</big>[[Сурет:Laura Bassi - Carlo Vandi.jpg|нобай|Болон университетіндегі Лаура Бассидің портреті.]][[1732 жыл|1732 жылы]] 27 маусымда Басси Болон университетінің бас ғимараты Архигиннасиода он екі қосымша диссертация қорғады. Бұл университеттің Сенатында сабақ беру туралы [[Петиция|петициясы]] болды. Оның [[Докторлық диссертация|диссертациялары]] [[химия]], [[физика]], [[гидравлика]], [[математика]], [[механика]] және [[техника]] сияқты көптеген пәндерді қамтыды. 1732 жылы 29 қазанда Сенат пен Болонья университеті Бассидің кандидатурасын ұсынды және желтоқсанда ол табиғи [[философия]] профессоры болып тағайындалды (қазіргі құрметті лауазымның баламасы).<ref>[https://physicsworld.com/a/laura-bassi-and-the-city-of-learning/ Laura Bassi and the city of learning]</ref> Ол әлемдегі алғашқы әйел оқытушы болды,<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007%2F978-3-642-38685-5 Laura Bassi and Science in 18th Century Europe]</ref> осылайша өзінің академиялық мансабын бастады. Басси оқыған алғашқы дәріс " De aqua corpore naturali elemento aliorum corporum parte Universi "деп аталды, оны латын тілінен "Су барлық басқа денелердің табиғи элементі ретінде" деп аударуға болады. Алайда, университет әлі күнге дейін әйелдер жеке өмір сүруі керек деп санады, сондықтан оған ер мұғалімдер сияқты көпшілік алдында дәріс оқуға тыйым салынды. Содан кейін ол ерлермен тең құқықты оқыту үшін күресті, бірақ сәтсіз болды.<ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi Laura Bassi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309022302/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/famous-people-guests-illustrious-students/laura-bassi |date=2021-03-09 }}</ref> 1746 жылдан 1777 жылға дейін ол ауырлық мәселесінен электр қуатына дейінгі тақырыптар бойынша жылына бір ғана ресми диссертация берді.<ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/356547 Science as a Career in Enlightenment Italy: The Strategies of Laura Bassi]</ref> Университетте кем дегенде отыз бір диссертация қорғағаны туралы хабарланған. 1739 жылы оның қалыпты оқуға шақыруын папа сотында Болон елшісінің хатшысы Ламбертини мен Фламино Скарселли қолдады. Оған тағы да бас тартылды, бірақ 1749 жылы үйінде жеке сабақтар мен тәжірибе жүргізуге рұқсат етілді. Бұл оған университеттің шектеулерінен алшақтап, жаңа идеяларды зерттеуге мүмкіндік берді. Басси символ және саяси тұлға болғандықтан, сенат оның әр түрлі іс-шараларға қатысуын күтті. Карнавал анатомиясына, билеттері барлық көпшілік алдында ашық жиынға Басси қатысуы керек болды. Өйткені бұл көптеген шетелдіктер мен қоғамның маңызды мүшелерінің назарын аударған университеттегі қоғамдық өмірдің басты белгісі болды. Ол бұл іс-шараға жыл сайын 1734 жылдан қатыса бастады. 1772 жылы [[эксперименттік физика]] [[Профессор|профессоры]] Паоло Балби кенеттен қайтыс болды. Бассидің күйеуі Верратти Бассидің ұзақ уақыт көмекшісі болған кезде, Басси бос орынды толтыра алады деп сенді және 1776 жылы 65 жасында Болон ғылым институтының эксперименталды физика кафедрасына күйеуімен бірге мұғалімнің көмекшісі ретінде тағайындалды.<ref>Findlen, Paula. "Science as a Career in Enlightenment Italy : The Strategies of Laura Bassi." Isis, vol. 84, no. 3, 1993: 441–469.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=G6BLAAAAcAAJ&q=laura+bassi Mazzetti, Serafino (1847). Repertorio di tutti i professori antichi, e moderni della famosa Università, e del celebre Istituto delle Scienze di Bologna]</ref> Екі жылдан кейін Басси қайтыс болды, ғылымды өмір бойы мансапқа айналдырды және Академиядағы әйел мәртебесін арттырды.<ref>[https://books.google.kz/books?id=POa9BAAAQBAJ&q=bassi+death+1778&pg=PA68&redir_esc=y#v=snippet&q=bassi%20death%201778&f=false Laura Bassi and Science in 18th Century Europe: The Extraordinary Life and Role of Italy's Pioneering Female Professor]</ref> <big>'''Эксперименттік жұмыс'''</big> Джузеппе Вераттиге тұрмысқа шыққаннан кейін, ол үйден үнемі дәрістер оқи алды. 1760 жылдары Басси мен оның күйеуі [[Электр қуаты|электр энергиясын]] эксперименттік зерттеу бойынша бірге жұмыс істеді. Бұл Болоньяға Аббат Нолланың және басқа да электр зерттеушілерінің таланттарын тартты. Басси негізінен Ньютон физикасына қызығушылық танытты және 28 жыл бойы осы тақырыпта курстар жүргізді. Ньютонның [[Италия|Италиядағы]] [[физика]] және [[философия|табиғи философия]] туралы идеяларын ұсынудағы маңызды тұлғалардың бірі болды. Ол сонымен қатар физиканың барлық аспектілерінде өз тәжірибелерін жүргізді. Ньютон физикасы мен Франклин электрін оқыту үшін университет бағдарламасына енбеген тақырыптар бойынша Басси жеке сабақ берді. Өмірінде Басси 28 мақаланың авторы болды, олардың көпшілігі физика және [[гидравлика]] бойынша, бірақ ол ешқандай кітап жарияламады. Төрт мақаласы ғана басылып шығарылған болатын. Басси өзінің эксперименттері үшін қаржылық шектеулерге тап болды, ол 1755 жылғы 16 шілдедегі Фламинио Скарселлидің хатында: "Менің физикалық тәжірибелерім туралы және пайда болған тұрақты шығындар қандай да бір көмекті қажет ететіндіктен, егер мен оларды алға жылжыту және жетілдіру қажет болса, мен үмітсіздікке ұшыраймын", - деп жазды. Бірақ ол және Доменико Галеацци сол кезде университетте ең жоғары жалақы алды (1200 лира). <big>'''Хат алмасу'''</big> Оның дәрежесін қорғау, марапаттау рәсімі және алғашқы дәріс 1732 жылы үлкен маңызға ие болды, өйткені олар [[Болонья|Болоньядағы]] ең маңызды үкіметтік ғимараттардың бірі палазцо Пуббликода өтті. Бұл іс - шараларға университеттің оқытушылары мен студенттері ғана емес, сонымен бірге қаланың негізгі саяси және діни қайраткерлері-папалық легат және вице-легат, Болонья архиепископы, гонфалоньер, ақсақалдар, сенаторлар мен магистрлер қатысты. Сонымен қатар,"болоньяның барлық ханымдары және мәртебелі тұлғалары" болды. Оның ең маңызды меценаттарының бірі оның ғылыми қызметін қолдаған Кардинал Просперо Ламбертини болды. Ол Болонья университетін үнемі қолдады және институттың басқа мүшелері Бассиді басқа профессорлардан бөлуге тырысқан кезде араласты. 1745 жылы Ламбертите (қазіргі Рим Папасы Бенедикт XIV) Бенедеттини ("бенедиктиндер" ) деп аталатын 25 ғалымның элиталық тобын құрды.Басси бұл топқа тағайындалу қиын болды, бірақ басқа академиктердің аралас реакциясы болды. Сайып келгенде, Бенедикт оны қосымша мүше етіп тағайындады, топтағы жалғыз әйел, бірақ ер адамдар сияқты дауыс беру құқығы болған емес. Оның ғылыми еңбектерінің саны шектеулі болғанымен, оның ғылыми әсерінің едәуір бөлігі Вольтер, Сезар Беккариа , Франческо Альгаротти, Роджер Боскович, Чарльз Бонне, Жан-Антуан Нолле, Паоло Фризи, Лазаро Спалланзани және Алессандро Вольта сияқты көптеген тілшілерден көрінеді. Бірде Вольтер оған былай деп жазды: "Лондонда Басси жоқ, Мен сіздің Болонья Академияңызға Англия Академиясынан гөрі қосылғаныма қуаныштымын, тіпті егер ол Ньютон шығарса да". Франческо Алгаротти [[диплом]] тапсыру туралы бірнеше өлең жазды. == Қайтыс болуы == Басси [[1778 жыл|1778 жылы]] 20 ақпанда 66 жасында қайтыс болды. Оның денсаулығы көптеген жүктілікке және босанудың асқынуына байланысты нашарлады. Оның өлімінің себебі attacco di petto ретінде жазылды (кеуде шабуылы, мүмкін, инфаркт). Оның жерлеу рәсімі [[Болонья|Болоньядағы]] Corpus Domini шіркеуінде өтті, онда оған күміс лаврлар қойылып, бенедеттинаның мүшелері құрмет көрсетті. Ол өзінің әріптесі ғалым Луиджи Галванидің қабірінің алдында ВИА Тальяпьетрадағы шіркеуде жерленді . == Марапаттары == Қола медальді Бассиге суретші Доменико Мария Фратта және гравер Антонио Лацзари "Pubblica Docente e Collegiata"атты алғашқы сабағының құрметіне берді. Медаль бір жағынан Бассидің бейнесін, екінші жағынан "Soli cui fas vidisse Minerva"тіркесін көрсетті. Фразаны "тек сіз Минерваны көре аласыз "деп аударуға болады. Ол қайтыс болғаннан кейін, оны еске алу үшін институттағы теңіз бөлмесінің үстіне [[мәрмәр]] мүсін жасалды. Басси көптеген әдеби қоғамдардың мүшесі болып сайланды және ең көрнекті еуропалық жазушылармен кең хат жазысты. Ол Accademia delle Scienze dell 'Instituto di Bologna (1732), Accademia dei Dissonanti di Modena (1732), Universitá degli Apastiti, Firenze (1732), Accademia degli Arcadi di Roma (1737), Accademia dei Fluttuanti di Moden мүшесі болды di moden (1745), Accademia degli Ipocondriaci di [Reggio Emilia] (1750), Accademia degli ardenti di Bologna (1752), Accademia degli Agiati di Rovereto (1754), Accademia dell' Emonia di Busseto (1754), Accademia degli erranti di Fermo ( 1755), Accademia degli amanti della Botenica di Cortona (1758), Accademia Fulginia di Foligno (1760 және 1761), Accademia dei Teopneusti di Correggio (1763) және Accademia dei Placidi di Recanati (1774) мүше болды. Басси классикалық әдебиетпен, сондай-ақ [[Франция]] мен [[Италия]] әдебиетімен жақсы таныс болды. == Мұралары == [[Венера|Венерадағы]] Кратер, Ұзындығы 31 км,<ref>[https://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vcinfo/?refnum=165 "Venus Crater Database"]</ref> Болоньядағы ВИА Лаура Басси Верратти орта мектебі мен қалалық көшесімен бірге оның есімін құрметтейді.<ref>[https://www.italyonthisday.com/2016/02/laura-bassi-scientist-physicist-bologna-university.html Laura Bassi – scientist]</ref> Editing Press жас ғалымдарға, магистратура мен докторантураға үміткерлерге 2018 жылдан бастап жылына үш рет Лаура Басси [[Стипендия|стипендиясын]] ұсынады.<ref>[https://editing.press/bassi.php LAURA BASSI SCHOLARSHIP]</ref> Британдық антарктикалық қызметтен Эрнест Шаклтонның мұзжарғыш зерттеу кемесін Istituto Nazionale di Oceanografia e di Sperimentale (геофизика және Ұлттық океанография және эксперименталды геофизика институты) 2019 жылдың 9 мамырында сатып алынып, Лаура Басси деп аталды. == Жарияланған жұмыстары == Әкімшілік міндеттеріне, отбасылық проблемаларына және босану кезіндегі жиі кездесетін ауруларына байланысты Басси [[Болонья]] университетіне қосқан үлесінің аз ғана бөлігін көрсететін бірнеше жұмыс жариялады. Бассидың ғылыми жұмыстары Доменико Пианидің 1852 жылы жарық көрген "Catalogo dei Lavori dell' Antica Accademia, raccolti sotto i singoli auttor" трактатында жақсы жинақталған. Оның жарияланған жұмыстары: * De acqua corpore naturale elemento aliorum corporum parte Universe (университеттік мақсаттағы диссертациялар жинағы 1732 жылы жарық көрді) * De Bononiensi Scientiarum et Artium Instituto atque Academia Commentarii-де жарияланған төрт жұмыс, атап айтқанда<ref>[https://www.raco.cat/index.php/Contributions/article/view/188422/251344 Laura Bassi and Giuseppe Veratti: an electric couple during the Enlightenment]</ref> # De Paris Compression (1745 жыл) # De problemata quodam hydrometrico (1757 жыл) # De probleme quodam Mechanico (1757 жыл) # De immixto fluids are (қайтыс болғаннан кейін 1792 жылы жарияланған) == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.projectcontinua.org/laura-bassi/ Biography of Laura Bassi at Project Continua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206194909/http://www.projectcontinua.org/laura-bassi/ |date=2019-12-06 }} * [https://bv.stanford.edu/en/inventory#box6-folder8 Bassi-Veratti Collection at Stanford University] * [https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/people/cp94978/laura-maria-caterina-bassi Profile at Science Museum Group] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} [[Санат:1711 жылы туғандар]] [[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ғалымдар]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Физика]] [[Санат:Италия ғалымдары]] [[Санат:Гидравлика]] [[Санат:Философия докторлары]] [[Санат:Философия]] [[Санат:Математика]] [[Санат:Математиктер]] 1wvvy7veakb6j6tm4qnmdapzgjl957w 0 663049 3629513 3163703 2026-07-13T15:57:20Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629513 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = Leo Tolstoy - War and Peace - manuscript.jpg |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі (ішінара француз тілі) |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың роман-эпопеясы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] l0retk6unomrt0xn6bx992wzm58fm27 3629514 3629513 2026-07-13T15:58:01Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629514 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = Leo Tolstoy - War and Peace - manuscript.jpg |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың роман-эпопеясы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] an92ma16icun9hdndoiwyndacfc4e4r 3629515 3629514 2026-07-13T15:58:14Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629515 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың роман-эпопеясы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] 6dslkc2us6kzi7z9ymle70gb80dszav 3629516 3629515 2026-07-13T15:59:47Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629516 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың роман-эпопеясы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] q5iuhsrcwjh6j3nl8gwlajfcal3lhj2 3629517 3629516 2026-07-13T16:00:01Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629517 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың роман-эпопеясы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] jl6ud7zuefavaybxmpo0k6hqgln48sj 3629519 3629517 2026-07-13T16:01:31Z Sagzhan 29953 /* Романның жазылу тарихы */ 3629519 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың роман-эпопеясы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref>. Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Тургенев Иван Сергеевич|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref>. Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref>. 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref>. 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref>. 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді)<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref>. Кітап зор табысқа ие болды<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref>. Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] sxax2gmvme3i4z9aqnbptif8i6rueoj 3629520 3629519 2026-07-13T16:02:11Z Sagzhan 29953 3629520 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопеясы]], [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref>. Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Тургенев Иван Сергеевич|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref>. Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref>. 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref>. 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref>. 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді)<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref>. Кітап зор табысқа ие болды<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref>. Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] qaugvgs5kgped4bib24ar4r05q82m7u 3629521 3629520 2026-07-13T16:02:39Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629521 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен Ресейге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref>. Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Тургенев Иван Сергеевич|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref>. Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref>. 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref>. 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref>. 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді)<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref>. Кітап зор табысқа ие болды<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref>. Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] rmmowijb35que44er1ehjamz3urs20t 3629522 3629521 2026-07-13T16:03:21Z Sagzhan 29953 /* Романның жазылу тарихы */ 3629522 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Тургенев Иван Сергеевич|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref>. Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref>. 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref>. 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref>. 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді)<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref>. Кітап зор табысқа ие болды<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref>. Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] 5d54du99hdlnb2qvpbggvz5lgw835it 3629523 3629522 2026-07-13T16:04:17Z Sagzhan 29953 /* Жазылу тарихы */ 3629523 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref>. Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref>. 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref>. 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref>. 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді)<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref>. Кітап зор табысқа ие болды<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref>. Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] fchoqka0xn3pu0alhg341eszo0j8f6r 3629524 3629523 2026-07-13T16:05:10Z Sagzhan 29953 /* Жазылу тарихы */ 3629524 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Толстой Лев Николаевич|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған.<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref> Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді.<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref> 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады.<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref> 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады.<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref> 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді).<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref> Кітап зор табысқа ие болды.<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref> Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] sm9de9raduvvf48hzyb8vsz4d4thldj 3629525 3629524 2026-07-13T16:05:44Z Sagzhan 29953 /* Романның жазылу тарихы */ 3629525 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған.<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref> Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді.<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref> 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады.<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref> 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады.<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref> 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді).<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref> Кітап зор табысқа ие болды.<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref> Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] tk2m4j2oscf1dhop4dyqg6vo8biarsm 3629527 3629525 2026-07-13T16:07:08Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Соғыс және бейбітшілік|Соғыс және бейбітшілік]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629527 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған.<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref> Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді.<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref> 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады.<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref> 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады.<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref> 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді).<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref> Кітап зор табысқа ие болды.<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref> Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] [[Санат:Соғыс және бейбітшілік]] qjfpizkih9xm228k30m2j6xv1kl1pyz 3629528 3629527 2026-07-13T16:07:39Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Роман-эпопеялар|Роман-эпопеялар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629528 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған.<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref> Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді.<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref> 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады.<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref> 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады.<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref> 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді).<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref> Кітап зор табысқа ие болды.<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref> Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] [[Санат:Соғыс және бейбітшілік]] [[Санат:Роман-эпопеялар]] kvbl27781dmwznnmrbk3iaiklb1jich 3629530 3629528 2026-07-13T16:08:26Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Ресей империясы жайлы романдар|Ресей империясы жайлы романдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629530 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Соғыс және бейбітшілік |Шынайы атауы = Война и мир |Сурет = |Сурет сипаттамасы = Роман қолжазбасының алғашқы беті |Жанр = Роман-эпопея |Авторы = [[Лев Николаевич Толстой]] |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1863—1869 |Жариялануы = 1865—1867 («Русский вестник» журналында алғашқы бөлімдері) |Жеке басылым = 1869 (толық 4 томдық алғашқы басылымы) |Баспа = Т. Рис баспаханасы (алғашқы басылым) |isbn = |Аударма = Мәриям Хакімжанова, Жүсіпбек Аймауытов (ішінара үзінділер) |Цикл = |Алдыңғысы = Казаки |Келесі = [[Анна Каренина (роман)|Анна Каренина]] |Lib = |Уикикітап = }} '''«Соғыс және бейбітшілік»''' ({{lang-ru|«Война и мир»}}) — [[Лев Николаевич Толстой]]дың [[роман-эпопея]]сы, [[1805 жыл|1805]]-[[1812 жыл|1812]] жылдардағы [[Наполеон Бонапарт|Напелеон]]ға қарсы соғыс кезеңіндегі орыс қоғамы жайлы баяндайды. Романның эпилогы [[1820 жыл]]ға дейінгі оқиғаларды қамтиды. == Романның жазылу тарихы == Эпопеяның жазылу идеясы «Соғыс және бейбітшілік» болып қағазға түспей тұрып пайда болды. Толстой «Соғыс және бейбітшіліктің» жобалы нұсқасында өзінің 1856 жылы "басты кейіпкер отбасымен [[Ресей]]ге оралған желтоқсаншы болатын повесть" жазып бастағанын жазған. "1825 жылы менің кейіпкерім ересек отбасылы адам болды. Оның жан-дүниесін түсіну үшін оның жастық шағына яғни 1812 жылдарға үңілу керек». Осылайша Лев Толстой оқиға желісін 1805 жылдан бастауды жөн көрді. Басты тақырып — 1812 жылғы Отан соғысындағы орыс халқының тағдыры. Романда 550-ге жуық кейіпкер бар. Оның тең жарымы ойдан шығарылған, тең жарымы шынайы тарихи тұлғалар. Толстой ең мықты кейіпкерлерінің күрделі ішкі жан дүниесін, шындықты іздеп шарқ ұруын, мінсіздікке ұмтылысын ашып көрсетеді. Ондай кейіпкерлерге кнәз Андрей, граф Николай, граф Пьер, графиня Наташа және кнәйім Марья жатады. Жағымсыз кейіпкерлерде даму, динамика жоқ. Оларға: Элен, Анатоль жатады.<ref>Әлемдегі теңдессіз 100 кітап</ref> Романда жазушының философиялық көзқарастары ерекше маңызды орын алады. Публицистикалық тараулар оқиғалардың көркем сипаттамасынан бұрын келіп, олардың мән-мағынасын түсіндіреді. [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстойдың]] фатализмі оның тарихтың стихиялылығын адамзаттың «бейсаналы, жалпы, топтық (ройлық) өмірі» ретінде түсінуімен байланысты. Толстойдың өз сөзімен айтқанда, романның басты идеясы — «халықтық ой» болып табылады.<ref>[https://wikipedia.org «Война и мир» — роман-эпопея Льва Николаевича Толстого. Википедия.]</ref> Толстойдың пайымдауы бойынша, халық — тарихтың басты қозғаушы күші және ең үздік адамгершілік қасиеттердің иесі. Басты кейіпкерлер халыққа жақындау жолынан өтеді (мысалы, Бородино даласындағы Пьер; сарбаздар Безуховты «біздің барин» деп атаған). Толстойдың тамаша адамгершілік идеалы Платон Каратаевтың бейнесінде, ал әйел затының идеалы Наташа Ростованың бейнесінде көрініс тапқан. Кутузов пен Наполеон — романның екі түрлі адамгершілік полюсі: «Қарапайымдылық, мейірімділік пен шындық жоқ жерде ұлылық та жоқ». Лев Толстой: «Бақыт үшін не қажет? Тыныш отбасылық өмір... және адамдарға жақсылық жасау мүмкіндігі», — деп есептеген. == Жазылу тарихы == Лев Толстой бұл шығармамен жұмыс істеуге сегіз рет қайта оралған. 1861 жылдың басында ол 1860 жылдың қарашасы мен 1861 жылдың басы аралығында жазылған «Декабристер» романының тарауларын [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургеневке]] оқып беріп, бұл еңбегі туралы [[Герцен Александр Иванович|Александр Герценге]] хабарлаған.<ref>[https://ilibrary.ru Л. Н. Толстой. Война и мир. История создания романы. Интернет-библиотека Алексея Комарова.]</ref> Алайда, бұл жұмыс бірнеше рет шегеріліп, ақыры 1863—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы жазылып шықты. Белгілі бір уақыт бойы Толстой бұл роман-эпопеяны 1856 жылы Пьер мен Наташаның Сібір айдауынан оралуымен аяқталуы тиіс үлкен баяндаудың бір бөлігі ретінде қарастырды («Декабристер» романының сақталған үш тарауында дәл осы туралы айтылады). Толстой бұл ойды іске асыруға соңғы рет 1870-ші жылдардың соңында, «Анна Каренинаны» аяқтағаннан кейін әрекет жасады. 1865—1866 жылдары «Русский вестник» журналында «1805 жыл» деген атаумен романның бірінші томының бірінші және екінші бөлімдеріне сәйкес келетін мәтін жарық көрді.<ref>[https://rvb.ru История создания романа Л. Н. Толстого «Война и мир». Русская виртуальная библиотека.]</ref> 1867 жылдың күзінде Толстой Бородино шайқасын сипаттаудың барлық егжей-тегжейін нақтылау үшін Бородино даласына барады.<ref>[https://tolstoy.ru Роман «Война и мир» (1863-1869). Государственный музей Л.Н. Толстого.]</ref> 1867 жылдың маусымында «Русский архив» баспагері П. И. Бартеневпен романды жеке кітап етіп шығару туралы келісімшартқа отырғаннан кейін де, Толстой жазылған дүниелерді түзетуді жалғастырып, романның соңын 1868 жылы (тіпті 1869 жылдың басында) аяқтады.<ref>[https://culture.ru История создания романа «Война и мир». Портал Культура.РФ.]</ref> 1868—1869 жылдары «Соғыс және бейбітшілік» романы алғаш рет толықтай жеке басылым болып (алты томдық, тиражы 5000-ға жуық дана) автордың өз қаражатына жарық көрді (кейінгі басылымдарда төрт том болып өзгерді).<ref>[https://rsl.ru Официальный сайт Российской государственной библиотеки. Раздел редких книг.]</ref> Кітап зор табысқа ие болды.<ref>[https://briefly.ru Л. Н. Толстой. «Война и мир» — краткое содержание и история публикации. Брифли.]</ref> Осы жетістіктің толқынында 1869 жылы алғашқы төрт томға минималды түзетулер енгізіліп, романның екінші басылымы қайтадан алты том болып шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лев Толстой романдары]] [[Санат:Тарихи романдар]] [[Санат:Соғыс және бейбітшілік]] [[Санат:Роман-эпопеялар]] [[Санат:Ресей империясы жайлы романдар]] 8zwxhg5qrdqv3wy8vtuw0jo87hknssd 4 675070 3629665 3629340 2026-07-14T07:00:54Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629665 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88015||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96332||76646||11058||229||3386||234||110||5821||742 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||85107||79969||889||635||37||388||0||2885||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55561||30518||3588||368||5769||944||2238||4785||5201 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48757||40039||1761||102||628||17||9||4479||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38488||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||9||{{u|1nter pares}}||30692||28610||213||7||642||70||0||1426||146 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23962||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22652||21353||779||39||137||4||0||121||11 |- |14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13874||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |15||12||{{u|Sagzhan}}||20610||19286||419||43||220||11||0||328||87 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19369||10027||1351||41||6915||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17192||12220||224||7||135||162||8||2486||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11309||6841||508||0||102||512||0||615||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8178||5749||27||5||1867||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7950||5420||978||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3083||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4429||3886||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||48||{{u|Makenzis}}||3693||3636||5||0||0||0||0||46||5 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3396||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||68||{{u|ShadZ01}}||3215||2551||350||110||105||0||0||4||0 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2895||1869||315||0||91||55||0||434||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||76||{{u|G55}}||2468||2295||0||50||0||0||0||0||2 |- |81||90||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||88||{{u|RaiymbekZh}}||2103||1787||8||0||20||0||0||81||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1608||1338||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1539||1347||0||0||7||0||0||123||9 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1531||1525||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||144||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||118||{{u|Ziv}}||1173||1100||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||139||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||140||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||142||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||147||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||850||739||15||0||3||0||0||4||0 |- |153||141||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||726||752||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||156||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |181||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |182||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |204||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |205||175||{{u|Tuttiorchestra687}}||583||579||0||0||0||0||0||6||2 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] mqhx2k45as8kuhd44setx1hgzwcu595 4 675089 3629802 3629420 2026-07-14T11:00:42Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629802 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515623||380100||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131248||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132465||127398||731||15||62||17||10||2859||1348 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119563||112797||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113608||1||0||0||0||0||0||113607||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105851||88195||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88255||88255||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50446||50153||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26601||22823||42||0||3648||2||0||64||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14589||13607||432||1||0||83||0||387||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7976||5420||978||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] f8cjx0fmc7ocqzgt0hu519vhqmxstyf 4 675116 3629470 3629211 2026-07-13T13:07:14Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629470 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2634||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2302||102||13||200||86||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Орел Карл}}||1337||314||1||308||91||24||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|1nter pares}}||561||306||0||10||479||3||0||0||4 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||532||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||505||486||3||640||4708||32||15||3||4 |- |53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|Sagzhan}}||486||84||2||19||160||30||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |114||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|ShadZ01}}||199||23||0||34||81||59||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |246||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|MuratbekErkebulan}}||85||21||0||67||83||0||11||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||77||43||5||1||11||0||0||0||1 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||668||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |394||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |404||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |409||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |410||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |411||{{u|Mheidegger}}||37||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |412||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |419||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |421||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||34||0||1||1||1||0||0||0||0 |- |428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |551||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |558||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |561||{{u|Tuttiorchestra687}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |721||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |861||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |879||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |884||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |888||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |902||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |934||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |937||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |938||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |939||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |949||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |957||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |958||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |988||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |997||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1000||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1012||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1020||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1027||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1041||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1048||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1056||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1060||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1083||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1084||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1086||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1097||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1098||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1101||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1130||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1136||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1168||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1171||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1176||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1178||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1193||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1197||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1204||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Алмас Нурмаш}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Садықова Ақгүл}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1677||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1683||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1697||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1703||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1708||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||274||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] telprwt0zw9ru5nhez52bbk3no5ybmy 0 676105 3629556 3504822 2026-07-13T23:10:24Z Casserium 68287 /* */ 3629556 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Суреті=Asqar Omarov (cropped).jpg |Атауы=Омаров, 2022 жыл |Титулы= «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры |Басқара бастады= 2 қыркүйек 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады= |Президент= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Ту= Flag of the President of Kazakhstan.svg |Ту2= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары=[[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] |Ізбасары= |Титулы_2= Ақпарат және қоғамдық даму министрі |Басқара бастады_2= 11 қаңтар |Басқаруын аяқтады_2= 2 қыркүйек 2022 |Президент_2= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_2= [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]] |Ту_2= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_2= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_2=[[Аида Ғалымқызы Балаева| Аида Балаева]] |Ізбасары_2=[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі| Дархан Қыдырәлі]] |Титулы_3 = Ақпарат және қоғамдық даму министрінің орынбасары |Басқара бастады_3 = тамыз 2021 |Басқаруын аяқтады_3 = 11 қаңтар 2022 |Президент_3= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_3= [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]]<br> [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]] |Ту_3= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_3= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_3= |Ізбасары_3= |Титулы_4 = [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат»]] Басқарма Төрағасы |Басқара бастады_4 = сәуір 2017 |Басқаруын аяқтады_4 = тамыз 2021 |Президент_4= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев| Нұрсұлтан Назарбаев]]<br> [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_4= [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев| Бақытжан Сағынтаев]]<br> [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]] |Ту_4= Kazinform logo (2023).png |Ту2_4= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_4=Әсел Дулатқызы Төлегенова |Ізбасары_4=Елдос Бигелдіұлы Нәшірәлі | Туған күні = 30.6.1976 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Партиясы = | Білімі = [[Тұран (университет)|Тұран университеті]] }} '''Асқар Қуанышұлы Омаров''' ([[30 маусым]] [[1976 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, 2022 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры. Бұрынғы [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2022). == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref> 1976 жылы Алматыда туған. Тұран университетін бітірген. Мамандығы бойынша біліктілігі: халықаралық экономикалық қатынастар. * Еңбек жолын 1996 жылы жекеменшік компанияда туристерді жөнелту бөлімінің көмекшісі болып бастады. * 1997-1998 жж. — «Мәдениет мәселелері жөніндегі республикалық ғылыми орталықтың» әлеуметтік-экономикалық мәселелер бөлімінің жетекші маманы. * 1998-1999 жж. — «Қазақстанның шағын бизнесі» журналында маркетинг жөніндегі маман. * 2001-2005 жж. — «Новости недели» РГ» ЖШС тілшісі. * 2005-2006 жж. — Қазақстан РТРК АҚ – Астана ТРО филиалы Ақпараттық-талдау бағдарламалары дирекциясының Алматы бюросының бас редакторы. * 2007-2010 жж. — жеке компанияларда басшылық қызметтерді атқарды. * 2011-2013 жж. — «Түркі академиясы» КЕАҚ вице-президенті. * 2013-2014 жж. — жеке ұйымның креативті директоры. * 2014-2015 жж. — «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ басқарушы директоры. * 2016-2017 жж. — қоғамдық қордың президенті. * 2017-2021 жж. — «ҚазАқпарат» ХАА ЖШС бас директоры. * 2021 жылдың тамызынан 2022 жылдың қаңтарына дейін Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі болып жұмыс істеген. == Сілтемелер == * [https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/askar-omarov-akparat-jane-kogamdyik-damu-ministr-bolyip-332162/ Асқар Омаров ақпарат және қоғамдық даму министрі болып тағайындалды] {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] ejwd1ae6z1extevxw6mu6emuymc940i 3629557 3629556 2026-07-13T23:19:53Z Casserium 68287 3629557 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Суреті=Asqar Omarov (cropped).jpg |Атауы=Омаров, 2022 жыл |Титулы= «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры |Басқара бастады= 2 қыркүйек 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады= |Президент= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Ту= Flag of the President of Kazakhstan.svg |Ту2= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары=[[Ержан Жалбақұлы Бабақұмаров|Ержан Бабақұмаров]] |Ізбасары= |Титулы_2= Ақпарат және қоғамдық даму министрі |Басқара бастады_2= 11 қаңтар |Басқаруын аяқтады_2= 2 қыркүйек 2022 |Президент_2= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_2= [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]] |Ту_2= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_2= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_2=[[Аида Ғалымқызы Балаева| Аида Балаева]] |Ізбасары_2=[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі| Дархан Қыдырәлі]] |Титулы_3 = Ақпарат және қоғамдық даму министрінің орынбасары |Басқара бастады_3 = тамыз 2021 |Басқаруын аяқтады_3 = 11 қаңтар 2022 |Президент_3= [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_3= [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]]<br> [[Әлихан Асханұлы Смайылов| Әлихан Смайылов]] |Ту_3= Emblem of Kazakhstan latin.svg |Ту2_3= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_3= |Ізбасары_3= |Титулы_4 = [[ҚазАқпарат|«ҚазАқпарат»]] Басқарма Төрағасы |Басқара бастады_4 = сәуір 2017 |Басқаруын аяқтады_4 = тамыз 2021 |Президент_4= [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев| Нұрсұлтан Назарбаев]]<br> [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев| Қасым-Жомарт Тоқаев]] |Премьер_4= [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев| Бақытжан Сағынтаев]]<br> [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин| Асқар Мамин]] |Ту_4= Kazinform logo (2023).png |Ту2_4= Flag of Kazakhstan.svg |Ізашары_4=Әсел Дулатқызы Төлегенова |Ізбасары_4=Елдос Бигелдіұлы Нәшірәлі | Туған күні = 30.6.1976 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Партиясы = | Білімі = [[Тұран (университет)|Тұран университеті]] }} '''Асқар Қуанышұлы Омаров''' ([[30 маусым]] [[1976 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер, 2022 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры. Бұрынғы [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] (2022). == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Сәдуақас, Тортай|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ел мен Жер. Көкшетау - Қызылжар - Омбы - Құсмұрын - Ұлытау - Астана аймағы (тарихи-танымдық жинақ)|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы |баспасы= Дайк-Пресс|жыл= |томы= 2003|беттері= |барлық беті= 565|сериясы= |isbn= 9965-699-06-2|тиражы= 1500}}</ref> 1976 жылы Алматыда туған. Тұран университетін бітірген. Мамандығы бойынша біліктілігі: халықаралық экономикалық қатынастар. * Еңбек жолын 1996 жылы жекеменшік компанияда туристерді жөнелту бөлімінің көмекшісі болып бастады. * 1997 ж. — «Мәдениет мәселелері жөніндегі республикалық ғылыми орталықтың» әлеуметтік-экономикалық мәселелер бөлімінің жетекші маманы. * 1998-1999 жж. — «БИКО» баспа үйі мен «Қазақстанның шағын бизнесі» журналында маркетинг жөніндегі маман. * 1999-2000 жж. — «Асар» жастар газеті бас редакторының орынбасары. * 2001-2004 жж. — «Новости недели» РГ» ЖШС, кейін «Московские новости-Новости недели» тілшісі, шолушысы, саясат бөлімінің меңгерушісі. * 2004-2006 жж. — «Қазақстан» РТРК АҚ Ақпараттық-талдау бағдарламалары дирекциясының шеф-редакторы, директорының орынбасары. * 2007 ж. — «ҚазМұнайГаз» АҚ баспасөз хатшысы. * 2007-2008 жж. — «Infinity Communication» ЖШС креативті директоры. * 2008-2010 жж. — «Нұр Media» ЖШС бас директорының бірінші орынбасары * 2011-2013 жж. — «Түркі академиясы» КЕАҚ вице-президенті. * 2014 ж. — «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ басқарушы директоры. * 2014-2017 жж. — «КазБизнесМедиа» қоғамдық қорының президенті. * 2017-2021 жж. — «ҚазАқпарат» ХАА ЖШС бас директоры. * 2021–2022 жж. — Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі. * 2022 ж. — Ақпарат және қоғамдық даму министрі. * 2022 жылдан бастап — Президент жанындағы «Орталық коммуникациялар қызметінің» директоры. == Сілтемелер == * [https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/askar-omarov-akparat-jane-kogamdyik-damu-ministr-bolyip-332162/ Асқар Омаров ақпарат және қоғамдық даму министрі болып тағайындалды] {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] kasptusfuljm99i7lemvfmy1mbboa9s 0 676127 3629553 3628367 2026-07-13T20:58:37Z Casserium 68287 /* */ 3629553 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ерлан Қошанов | Суреті = Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg | Сурет ені = | Атауы = Қошанов, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] 10-[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі|төрағасы]] | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 1 ақпан 2022 | Басқаруын аяқтады = 30 маусым 2026 | Бірігіп басқарушы1 = {{Collapsible list|title=Орынбасарлары|[[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] (2023–2026)<br>[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] (2023–2026)<br>[[Павел Олегович Казанцев|Павел Казанцев]] (2022–2023)<br>[[Балайым Туғанбайқызы Кесебаева|Балайым Кесебаева]] (2022–2023)}} | Ізашары = [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] | Ізбасары = ''Мәжіліс тарады'' | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Аманат (партия)|Аманат партиясының]] 3-төрағасы | Ту_2 = Logo of the Amanat political party.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 26 сәуір 2022 | Басқаруын аяқтады_2 = 14 маусым 2026 | Ізашары_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізбасары_2 = ''партия тарады'' | Бірігіп басқарушы1_2 = '''Атқарушы хатшысы''' <br>[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]<br>[[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]]<br>[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] | Титулы_3 = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымы]]ның депутаты | Ту_3 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_3 = 1 ақпан 2022 | Басқаруын аяқтады_3 = 30 маусым 2026 | Ізашары_3 = [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] | Ізбасары_3 = ''Мәжіліс тарады'' | Титулы_4 = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан президенті Әкімшілігі]]нің 18-[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі#Басшылары|басшысы]] | Ту_4 = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_4 = 18 қыркүйек 2019 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 ақпан 2022 | Ізашары_4 = [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] | Ізбасары_4 = [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_5 = [[Қарағанды облысы]]ның 9-[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қарағанды облысы|әкімі]] | Ту_5 = Coat of Arms of Karagandy Province.svg | Ту2_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_5 = 14 наурыз 2017 | Басқаруын аяқтады_5 = 18 қыркүйек 2019 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_5 = [[Нұрмұхамбет Қанапияұлы Әбдібеков|Нұрмұхамбет Әбдібеков]] | Ізбасары_5 = [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] |Титулы_6=[[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы]] |Ту_6=Flag_of_Kazakhstan.svg |Ту2_6=Emblem of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_6=2 ақпан 2012 |Басқаруын аяқтады_6=14 наурыз 2017 |Премьер_6=[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br/>[[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]<br>[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br/>[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] |Президент_6=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] |Ізашары_6=[[Ғабидолла Рахметоллаұлы Әбдірахымов|Ғабидолла Әбдірахымов]]|Ізбасары_6=[[Нұрлан Шәдібекұлы Алдабергенов|Нұрлан Алдабергенов]] | Титулы_7 = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Сенаты]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 1-сайланым депутаттары|I сайланымының депутаты]] | Ту_7 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_7 = Emblem of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_7 = 1995 | Басқаруын аяқтады_7 = 1999 | Туған күні = 14.08.1962 | Туған жері = {{Туғанжері|Ақсу-Аюлы|Ақсу-Аюлыда}}, [[Жезқазған облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Гүлжан Абауова | Балалары = 2 | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институты]] (1984) |КСРО Сыртқы сауда академиясы жанындағы Жоғары коммерция мектебі (1991) |[[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] (1999) }} | Мамандығы = {{hlist|инженер-механик|экономист}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Erlan Qoşanov | Марапаттары = {{Қатар |{{Барыс ордені}} }} {{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Ерлан Жақанұлы Қошанов''' ([[14 тамыз]] [[1962 жыл|1962]], [[Ақсу-Аюлы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, партия және қоғам қайраткері, экономист, 2022–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] және [[Аманат (партия)|Аманат]] партиясының соңғы төрағасы болды. == Өмірбаяны == Қошанов 1962 жылғы 14 тамызда [[Қарағанды облысы]]ндағы [[Ақсу-Аюлы]] жерінде туған. [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Қырғыз бөлімінен шыққан. 1984 жылы [[Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті|Қарағанды политехникалық институтын]] инженер-механик мамандығы бойынша бітірді. 1991 жылы КСРО Сыртқы сауда академиясы жанындағы Жоғары коммерция мектебін бітіріп, 1999 жылы Қазақ мемлекеттік басқару академиясында экономист мамандығын алды. Институтты бітірген соң [[Жезқазған кен-металлургия комбинаты|Жезқазған кен-металлургия комбинаты байыту фабрикасының]] слесары, шебері болып істеді. 1988—1990 жылдары Қазақстан ЛКЖО Жезқазған облыстық комитетінің жұмыскер және ауыл жастары бөлімінің нұсқаушысы, жастар проблемаларының әлеуметтік-экономикалық бөлімінің меңгерушісі. 1990—1995 жылдары Жезқазған облыстық сыртқы экономикалық байланыстар комитетінің жетекші маманы, бөлім бастығы, төрағасының орынбасары, төрағасы секілді қызметтер атқарды. 1995—1999 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенатының]] депутаты болды. 1999—2003 жылдары Үкіметтің Парламенттегі өкілі, оған қоса 2001—2003 жылдары Премьер-Министр Кеңсесі Басшысының орынбасары болды. 2003—2006 жылдары Қазақстан Республикасының Көлік және коммуникация вице-министрі, 2006—2007 жылдары Көлік және коммуникация министрлігі Азаматтық авиация комитетінің төрағасы болды. 2007—2012 жылдары Премьер-Министр Кеңсесі Басшысының орынбасары — Үкіметтің Парламенттегі өкілі, 2012—2017 жылдары [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінің Басшысы]] болып қызмет атқарды. 2017 жылғы 14 наурызда [[Қарағанды облысы]]ның әкімі болып тағайындалды. 2019 жылғы 18 қыркүйектен бастап [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігін]] басқарды. 2012, 2016, 2021 жылдары «Нұр Отан» партиясының партиялық тізімі бойынша V, VI, VII шақырылымдағы Парламент Мәжілісі депутаттығына кандидат болды. 2022 жылы 1 ақпанда өз еркімен отставкаға кеткен [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулиннің]] орнына Парламент Мәжілісінің VII шақырылым депутаты болып тіркеліп, Мәжіліс төрағасы болып сайланды.<ref>[https://baq.kz/mazhilis-toragasy-saylandy_270523/ Мәжіліс төрағасы сайланды]</ref> 2023 жылғы 29 наурызда Мәжілістің VIII шақырылым Төрағасы болып қайта сайланып, 2026 жылғы 30 маусымға дейін атқарды. 2022 жылы 15 ақпанда «Nur Otan» (кейінгі «Amanat») партиясының Мәжілістегі фракциясының жетекшісі болып сайланды.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2022-02-15/erlan-oshanov-nur-otan-partiyasy-frakciyasyny-zhetekshisi-bolyp-sajlandy/ Ерлан Қошанов Nur Otan партиясы фракциясының жетекшісі болып сайланды]</ref> 2023 жылы 29 наурызда фракцияға жетекшілік етуді партияның атқарушы хатшысы [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаевқа]] тапсырды.<ref>[https://egemen.kz/article/338795-madgilistegi-amanat-fraktsiyasynynh-dgetekshisi-saylandy Мәжілістегі AMANAT фракциясының жетекшісі сайланды]</ref> 2022 жылы 26 сәуірде «[[Аманат (партия)|Аманат]]<nowiki/>» партиясының төрағасы болып сайланды. 2022 жылғы Президент сайлауы қарсаңында Қасым-Жомарт Тоқаевты қолдау үшін құрылған Халықтық коалиция мен Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлауалды штабын басқарды.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/koldaushylar-forumy-kasym-zhomart-tokaev-ozine-senim-artkandarga-rizashylygyn-bildirdi_a3987677/ Қолдаушылар форумы: Қасым-Жомарт Тоқаев өзіне сенім артқандарға ризашылығын білдірді]</ref><ref>[https://newsroom.kz/70104/asym-zhomart-to-aevty-saylaualdy-shtabyn-erlan-oshanov-bas-arady Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлауалды штабын Ерлан Қошанов басқарады]</ref> 2024 жылғы республикалық референдум қарсаңында АЭС салуды қолдау жөніндегі Халықтық штабты басқарды.<ref>[https://azattyq-ruhy.kz/politics/76735-saiasi-zh-ne-kogamdyk-uiymdar-aes-saludy-koldau-zhonindegi-khalyktyk-shtabka-birikti Саяси және қоғамдық ұйымдар АЭС салуды қолдау жөніндегі Халықтық штабқа бірікті]</ref> 2026 жылғы конституциялық референдум қарсаңында «Әділетті және Прогрессивті Қазақстанның Халықтық Конституциясы үшін!» жалпыұлттық коалициясына жетекшілік етті.<ref>[https://den-der.kz/zhanalyqtar/kogam/diletti-zhne-progressivti-kazakstanny-khalyktyk-konstitutsiyasy-shin-koalitsiyasy-kryldy.html «Әділетті және Прогрессивті Қазақстанның Халықтық Конституциясы үшін!» Коалициясы құрылды]</ref> 2026 жылғы 14 маусымда «Аманат» партиясы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясына қосылды.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]</ref> == Отбасы == Әкесі — Жақан Қошанов (марқұм), партиялық-кеңестік қайраткер. Анасы — Сәуле Қошанова (марқұм), орыс тілі және әдебиеті пәнінің мұғалімі.<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31116649 Карим Масимов представил коллективу Канцелярии Премьер-министра РК нового руководителя]</ref> Үйленген, 1992 жылы туған Мөлдір және 1997 жылы туған Алтынай атты екі қызы бар.<ref>[https://yedilov.online/person/255 Кошанов Ерлан Жаканович]</ref> * Жұбайы Гүлжан Абауова (1969 жылы туған) — экономика ғылымдарының кандидаты, Esil University доценті.<ref>[https://esil.edu.kz/employees/%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ Абауова Гульжан Мейрамовна]</ref> Ол [[Атырау]]дың бұрынғы әкімі, 2021–2026 жылдары [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы атынан Мәжіліс депутаты болған Дүйсенбай Тұрғановтың әйелі Рахияның сіңілісі болып келеді.<ref>[https://orda.kz/borec-s-izhdivenchestvom-i-ljubitel-twitter-chem-izvesten-novyj-spiker-mazhilisa-erlan-koshanov/ Борец с иждивенчеством и ленью: чем известен новый спикер мажилиса Ерлан Кошанов]</ref> Інісі Ғазиз Қошанов (1964 ж. туған) — мамандығы бойынша инженер, 2022 жылдан бастап [[ҚазТрансОйл]]дың басқарушы директоры.<ref>[https://qams.kz/news/izmenen-sostav-pravleniya-ao-kaztransojl Изменен состав Правления АО «КазТрансОйл»]</ref> == Марапаттары == * [[Құрмет ордені]] (2007) * [[Парасат ордені]] (2013) * І дәрежелі [[Барыс ордені]] (2021) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Бақытжан Сағынтаевтың министрлер кабинеті}} {{DEFAULTSORT:Қошанов, Ерлан Жақанұлы}} [[Санат:Қарағанды облысының әкімдері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]] [[Санат:БЛКЖО функционерлері]] [[Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының I шақырылымының депутаттары]] nc40nwo50kuswi39p13zef036vawdhu 0 677242 3629762 3479661 2026-07-14T09:56:03Z Makenzis 71333 3629762 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы | атауы = Әл-Шарджа | құрылған = 1966 | стадионы = [[Шарджа Стэдиум]], [[Шарджа (қала)|Шарджа]] | сыйымдылығы = 20 000 | сайт = | жарыс = [[Футболдан БАӘ чемпионаты]] | маусым = 2025-26 | орын = 8-орын <!-- ФОРМА --> | pattern_la1 = _sharjah2021h | pattern_b1 = _sharjah2021h | pattern_ra1 = _sharjah2021h | pattern_sh1 = _sharjah2021h | pattern_so1 = _color_3_stripes_red | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _sharjah2021a | pattern_b2 = _sharjah2021a | pattern_ra2 = _sharjah2021a | pattern_sh2 = _sharjah2021a | pattern_so2 = _color_3_stripes_gold | leftarm2 = DD0000 | body2 = DD0000 | rightarm2 = DD0000 | shorts2 = DD0000 | socks2 = DD0000 }} '''«Шарджа»''' ({{lang-ar|نادي الشارقة الرياضي}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] футбол клубы, базасы [[Шарджа]] қаласында орналасқан. [[1966 жыл|1966 жылы]] құрылған. == Жетістіктері == * БАӘ чемпионы (5): 1973/74, 1986/87, 1988/89, 1993/94, 1995/96, 2018\2019 == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20160504072424/http://www.sharjahclub.org.ae/ {{Бастама}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] t9ipkj5hxwg03mma74v08ot0xjl61zg 0 692475 3629581 3586149 2026-07-14T04:05:06Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629581 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chess piece - White queen.jpg|122px|нобай|Ақ уәзір]] [[Сурет:Chess piece - Black queen.JPG|122px|нобай|Қара уәзір]] '''Уәзір''' ({{lang-ar|وزير}}, ''wazīr'' шыққан; [[Юникод]]: ♕♛) — [[Шахмат|шахматтағы]] ең мықты және ең бағалы фигура<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chess.com/terms/chess-queen|title=Queen - Chess Terms|website=Chess.com|access-date=2022-12-02}}</ref>. Ойынның басында ақ түсті уәзір d1, қара түсті d8 позициясында тұрады. Бастапқы позицияда уәзір әрқашан өзінің түсіне сәйкес шаршыда тұрады; осыған байланысты аса кең таралған «''Уәзір өзінің түсін жақсы көреді''» деген қалыптасқан сөз бар. {{Шахмат фигуралары}} == Этимология == «[[Уәзір]]» сөзі [[Араб тілі|араб тіліндегі]] ''وزير'' сөзінен шыққан. Араб тілінде у-з-р түбірі ауырлықтарды тікелей (ауыр заттарды көтеру және орынынан қозғау) және ауыспалы (ауыр тұрмысты) мағынада көтеруді білдіреді<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=vizier|title=vizier|publisher=Online Etymology Dictionary|accessdate=2017-07-22|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004130/http://www.etymonline.com/index.php?term=vizier|deadlink=no}}</ref>. Одан жасалған вазара етістігі ауыр жүкті көтеруді, ал уәзір зат есімі сөзбе-сөз аударғанда «жүк тасушы» дегенді білдіреді. Сонымен, уәзір атағы сөзбе-сөз аударғанда «ауыр көтеруші», астарлы мағынада «өзінің патшасына мемлекетті басқару ісі жүгін көтеруге көмектесетін» дегенді білдіреді<ref>{{Мақала|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=0MBfAAAAcAAJ&pg=PA112|тақырыбы=Энциклопедиялық лексикон|жыл=1837|томы=10|беттері=556}}</ref>. Бұл сөз [[Құран|Құранда]] айтылады, мұнда [[Һарун]] [[Мұса пайғамбар|Мұсаның]] уәзірі («көмекшісі») деп аталады, сондай-ақ уизр («салмақ», «жүк») сөзі де сол түбірден шыққан<ref>Goyṭayn, Šelomo D.. Studies in Islamic history and institutions. P.171.</ref>. <blockquote>Расында, Біз Мұсаға киелі кітапты бердік, ал оның інісі Һарунды оған көмекші (уәзір) қылып қойдық. {{түпнұсқа|ar|وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا}} — [[Фурқан сүресі]], [https://quran-online.ru/25:35 25:35] аяты.</blockquote> == Жүрісі == {{Шахмат диаграммасы|tright|||||xx||||xx|xx|||xx|||xx|||xx||xx||xx|||||xx|xx|xx||||xx|xx|xx|ql|xx|xx|xx|xx|||xx|xx|xx|||||xx||xx||xx|||xx|||xx|||xx||<center>Уәзірдің мүмкін жүрістері</center>}} Заманауи шахматта уәзір кез-келген бағыттағы бос шаршылардың кез-келген санына түзу сызықта жылжи алады, бұл ретте [[Піл (шахмат)|піл]] пен [[Тура (шахмат)|тураның]] мүмкіндіктерін біріктіреді. Орталық алаңдардың бірінде бола отырып, уәзір бір уақытта 27 шаршыға дейін, тақтаның шетінде — 21 шаршыға дейін шабуыл жасай алады<ref name=":0" />. ==Партия барысында== Әр ойыншы партияны екі уәзір тасымен бастайды, ақ уәзір d1 торында, қара уәзір d8 торында тұрады. Уәзір [[құндылық]] бойынша көбісі кезде тоғыз немесе он <ref>https://www.chess.com/terms/chess-piece-value</ref>сарбазға теңестіріледі. Сондықтан уәзір, тура мен жеңіл тастан мықты, бірақ екі турадан әлсіз және шамамаен үш жеңіл тасқа тең болып келеді. Дебют кезінде уәзірмен байқап жүру ұсынылады себебі, уәзір көбісі кезде қарсылас тастардың нысанына айналып оларды дамытуға жүрістер береді, ал уәзірді ерте шығарған ойыншы, жүрістерін уәзірін қорғап жоғалтады. Уәзір өзінің мүмікіндіктеін миттелшпиль мен эндшпильде жақсы аша алады, себебі ойынның осы кезеңдерінде уәзірдің жүру мүмкіндіктерін, қарсыластың әлсіз тұстарын көздеуге немесе өзінің әлсіз тұстарын қорғауға қолдануға болады. Көбісі эндшпильдердегі басты [[мақсат]] — сарбаздарды уәзірге айналдыру. Осы мақсатқа бірінші жеткен ойыншы көбісі кездерде ойынды жеңіп шығады. Ойын ережелерінде тақтадағы уәзірлер саны туралы шектеу жоқ, теорияда ойыншыда тоғыз уәзір бола алады(ойынның басындағы біреуі және уәзірге айналған сегіз сарбаз). Бірақ шын партиялардың көбісінде бір ойыншыда тағы бір ғана артық уәзір жасалынады. Бірақ бір ойында бес немесе тіпті алты уәзір<ref>http://www.chessib.com/five-six-queens-chess-games.html?i=1</ref> болған ойындар белгілі. == Галереясы == <gallery class="center"> Cabinet des médailles, Paris - Ivory Chess Vizier, 12th Century.jpg|Уәзір. Піл сүйегі, XII ғ. Schachfigur Bodemuseum 3.jpg|Уәзір шахмат фигурасы. XII (?) ғ. Cabinet des médailles, Paris - Ivory Chess King or Vizier, 9th Century.jpg|Араб уәзірі, IX ғ. Chess queen of walrus tusk 13th century.jpg|Салт атты уәзір (XIII ғ.), піл сүйегі Ферзь з Лукомля.jpg|Лукомль қаласында табылған XII ғ. уәзір,([[Витебск облысы]], [[Беларусь]]) </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шахмат фигуралары]] chraoj6ffqxe8ewn3x50au8i52hgm5r 3629627 3629581 2026-07-14T04:27:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586149 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chess piece - White queen.jpg|122px|нобай|Ақ уәзір]] [[Сурет:Chess piece - Black queen.JPG|122px|нобай|Қара уәзір]] '''Уәзір''' ({{lang-ar|وزير}}, ''wazīr'' шыққан; [[Юникод]]: ♕♛) — [[Шахмат|шахматтағы]] ең мықты және ең бағалы фигура<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chess.com/terms/chess-queen|title=Queen - Chess Terms|website=Chess.com|access-date=2022-12-02}}</ref>. Ойынның басында ақ түсті уәзір d1, қара түсті d8 позициясында тұрады. Бастапқы позицияда уәзір әрқашан өзінің түсіне сәйкес шаршыда тұрады; осыған байланысты аса кең таралған «''Уәзір өзінің түсін жақсы көреді''» деген қалыптасқан сөз бар. {{Шахмат фигуралары}} == Этимология == «[[Уәзір]]» сөзі [[Араб тілі|араб тіліндегі]] ''وزير'' сөзінен шыққан. Араб тілінде у-з-р түбірі ауырлықтарды тікелей (ауыр заттарды көтеру және орынынан қозғау) және ауыспалы (ауыр тұрмысты) мағынада көтеруді білдіреді<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=vizier|title=vizier|publisher=Online Etymology Dictionary|accessdate=2017-07-22|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004130/http://www.etymonline.com/index.php?term=vizier|deadlink=no}}</ref>. Одан жасалған вазара етістігі ауыр жүкті көтеруді, ал уәзір зат есімі сөзбе-сөз аударғанда «жүк тасушы» дегенді білдіреді. Сонымен, уәзір атағы сөзбе-сөз аударғанда «ауыр көтеруші», астарлы мағынада «өзінің патшасына мемлекетті басқару ісі жүгін көтеруге көмектесетін» дегенді білдіреді<ref>{{Мақала|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=0MBfAAAAcAAJ&pg=PA112|тақырыбы=Энциклопедиялық лексикон|жыл=1837|томы=10|беттері=556}}</ref>. Бұл сөз [[Құран|Құранда]] айтылады, мұнда [[Һарун]] [[Мұса пайғамбар|Мұсаның]] уәзірі («көмекшісі») деп аталады, сондай-ақ уизр («салмақ», «жүк») сөзі де сол түбірден шыққан<ref>Goyṭayn, Šelomo D.. Studies in Islamic history and institutions. P.171.</ref>. <blockquote>Расында, Біз Мұсаға киелі кітапты бердік, ал оның інісі Һарунды оған көмекші (уәзір) қылып қойдық. {{түпнұсқа|ar|وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا}} — [[Фурқан сүресі]], [https://quran-online.ru/25:35 25:35] аяты.</blockquote> == Жүрісі == {{Шахмат диаграммасы|tright|||||xx||||xx|xx|||xx|||xx|||xx||xx||xx|||||xx|xx|xx||||xx|xx|xx|ql|xx|xx|xx|xx|||xx|xx|xx|||||xx||xx||xx|||xx|||xx|||xx||<center>Уәзірдің мүмкін жүрістері</center>}} Заманауи шахматта уәзір кез-келген бағыттағы бос шаршылардың кез-келген санына түзу сызықта жылжи алады, бұл ретте [[Піл (шахмат)|піл]] пен [[Тура (шахмат)|тураның]] мүмкіндіктерін біріктіреді. Орталық алаңдардың бірінде бола отырып, уәзір бір уақытта 27 шаршыға дейін, тақтаның шетінде — 21 шаршыға дейін шабуыл жасай алады<ref name=":0" />. ==Партия барысында== Әр ойыншы партияны екі уәзір тасымен бастайды, ақ уәзір d1 торында, қара уәзір d8 торында тұрады. Уәзір құндылық бойынша көбісі кезде тоғыз немесе он <ref>https://www.chess.com/terms/chess-piece-value</ref>сарбазға теңестіріледі. Сондықтан уәзір, тура мен жеңіл тастан мықты, бірақ екі турадан әлсіз және шамамаен үш жеңіл тасқа тең болып келеді. Дебют кезінде уәзірмен байқап жүру ұсынылады себебі, уәзір көбісі кезде қарсылас тастардың нысанына айналып оларды дамытуға жүрістер береді, ал уәзірді ерте шығарған ойыншы, жүрістерін уәзірін қорғап жоғалтады. Уәзір өзінің мүмікіндіктеін миттелшпиль мен эндшпильде жақсы аша алады, себебі ойынның осы кезеңдерінде уәзірдің жүру мүмкіндіктерін, қарсыластың әлсіз тұстарын көздеуге немесе өзінің әлсіз тұстарын қорғауға қолдануға болады. Көбісі эндшпильдердегі басты мақсат — сарбаздарды уәзірге айналдыру. Осы мақсатқа бірінші жеткен ойыншы көбісі кездерде ойынды жеңіп шығады. Ойын ережелерінде тақтадағы уәзірлер саны туралы шектеу жоқ, теорияда ойыншыда тоғыз уәзір бола алады(ойынның басындағы біреуі және уәзірге айналған сегіз сарбаз). Бірақ шын партиялардың көбісінде бір ойыншыда тағы бір ғана артық уәзір жасалынады. Бірақ бір ойында бес немесе тіпті алты уәзір<ref>http://www.chessib.com/five-six-queens-chess-games.html?i=1</ref> болған ойындар белгілі. == Галереясы == <gallery class="center"> Cabinet des médailles, Paris - Ivory Chess Vizier, 12th Century.jpg|Уәзір. Піл сүйегі, XII ғ. Schachfigur Bodemuseum 3.jpg|Уәзір шахмат фигурасы. XII (?) ғ. Cabinet des médailles, Paris - Ivory Chess King or Vizier, 9th Century.jpg|Араб уәзірі, IX ғ. Chess queen of walrus tusk 13th century.jpg|Салт атты уәзір (XIII ғ.), піл сүйегі Ферзь з Лукомля.jpg|Лукомль қаласында табылған XII ғ. уәзір,([[Витебск облысы]], [[Беларусь]]) </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шахмат фигуралары]] 66v4l9ao4wnbehiet7y69h0m0qdsjaa 0 693739 3629836 3580626 2026-07-14T11:40:08Z Мейрамггүл Жүманбетова 182660 Өмірбаянның 7 абзацы өңделді және тұлғаның суреті салынды 3629836 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Сурет=[[File:Eugene O'Neill 1936.jpg|Eugene_O'Neill_1936]]}}{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жазушы |Есімі = Юджин О’Нил |Шынайы есімі = Eugene Gladstone O'Neill |Суреті = ONeill-Eugene-LOC.jpg |Ені = |Суреттің аты = |Туған күні = 16.10.1888 |Туған жері = Бродвей, [[Нью-Йорк]] |Қайтыс болған күні = 27.11.1953 |Қайтыс болған жері = [[Бостон]], [[АҚШ]] |Мансабы = {{Драматург|XX ғасыр|АҚШ}} |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936), <br> [[Пулицер сыйлығы]] (1920, 1922, 1928, 1957 (өлгеннен соң)) |Commons = }} '''Юджин Гладстон О'Нил''' ({{Lang-en|Eugene Gladstone O'Neill}}; {{Туғанкүні|16|10|1888}} — {{Қайтысболғанкүні|27|11|1953}}) — америкалық драматург, 1936 жылғы [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]]ның иегері, Пулитцер сыйлығының иегері ([[1920 жыл|1920]], [[1922 жыл|1922]], [[1928 жыл|1928]], [[1957 жыл|1957]] [өлгеннен соң]). == Өмірбаяны == [[Нью-Йорк]]те, Бродвейдегі қонақүй бөлмесінде Элла (Квинлан) О'Нил мен әйгілі американдық актер, ирландық иммигрант Джеймс О'Нилдің отбасында дүниеге келген. Ол Нью-Йорктегі католиктік мектеп-интернатта, содан кейін Нью-Лондондағы мектепте оқыды, онда әдебиетті оқуды ұнатты. [[1902 жыл|1902 жылы]] [[Коннектикут|Коннектикутта]] протестанттар мен католиктер үшін интернатқа түсті. 1902 жылы анасының морфині таусылғанда (Юджин туылғанға дейін пайда болған тәуелділік), ол өз-өзіне қол жұмсамақ болды. Осыдан кейін Юджин жасөспірім кезінде біраз уақыт маскүнемдікке бой алдырды, бірақ сонымен бірге ол театрларға бара бастады . 1903 жылдың жазында ол кенеттен әкесімен бірге мессаға барудан бас тартып, католиктік мектепке сенімін жоғалтып, зайырлы мектепке ауысуды талап етті. [[1906 жыл|1906 жылы]] Принстон университетіне оқуға түсті, бірақ бір жылдан кейін белгісіз себептермен оқуын тастады. 1909 жылы ол әкесінің еркіне қарсы үйленді және алтын іздеуші ретінде [[Гондурас|Гондурасқа]], содан кейін [[Англия]] мен [[Аргентина|Аргентинаға]] барды, ол жерде депрессиядан зардап шегіп, қаңғып, қайыр сұрады және алкогольді асыра пайдаланды. Біраз уақыттан кейін ол жүк тасымалдау компаниясына жұмысқа орналасты. [[1911 жыл|1911 жылы ол]] Нью-Йоркке оралды. [[Туберкулез|Туберкулезден]] емделді. 1912 жылы пьеса жаза бастады. Сондай-ақ New London Telegraph газетіне мақалалар жариялады. Кейін бірінші әйелімен ажырасып, ұлы Юджин О'Нил (кіші) анасымен бірге қалды. [[1914 жыл|1914 жылы ол]] [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] Дж.П.Беккердің драмалық семинарына қатыса бастады. Бір жылдан кейін ол курсты аяқтамай, сабаққа баруды тоқтатты. 1910 жылдары ол көптеген радикалдармен, соның ішінде Америка Коммунистік партиясының негізін қалаушылардың бірі Джон Ридпен дос болды. Сол кезеңде ол Ридтің әйелі Луиза Брайантпен қарым-қатынасын бастады. 1916 жылдың ортасында жазушы О'Нилдің алғашқы пьесаларының кейбірін сахналаған The Provincetown Players театр труппасымен ынтымақтастықты бастады. 1917 жылы О'Нил коммерциялық жазушы Агнес Бултонмен кездесті, оған 1918 жылы үйленді. Үйленгеннен кейін олар [[Нью-Джерси|Нью-Джерсидегі]] әйелінің ата-анасының үйіне көшті. Отбасы болған кезінде олар [[Коннектикут]] пен [[Бермудалар|Бермуд аралдарына]] тағы екі рет көшті. Отбасында екі баласы дүниеге келді. 1920-1923 жылдар аралығында драматург әкесінен, шешесінен, ағасынан айырылып, [[1928 жыл|1928 жылы]] екінші әйелімен ажырасты. [[1929 жыл|1929 жылы ол]] үшінші рет актриса Карлотта Монтрейге үйленді, онымен бірге Францияның орталығында тұрды. 1930 жылдардың басында олар Америкаға оралып, [[Джорджия]] штатына қоныстанды, ал 1937 жылы [[Калифорния|Калифорнияда]] 1944 жылға дейін өмір сүрді. Олардың Калифорниядағы үйі қазір Юджин О'Нилді еске алатын мұражай. Монтереймен неке өте сәтті болмады және олар қарым-қатынасты бірнеше рет үзді, бірақ ешқашан ажыраспады. [[1943 жыл|1943 жылы]] жүйке жүйесінің зақымдануына байланысты жұмыс қабілетінен толық айырылды. О'Нил өмірінің соңғы 10 жылында ештеңе жазған жоқ. Бұрын оның денсаулығында кінәраттар бар болатын, оның ішінде депрессия, алкоголизм және туберкулез ауруы, бірақ соңында қолдары [[Паркинсон ауруы|Паркинсон ауруындағыдай]] қатты дірілдей бастады, бұл оның шығармаларын жазуға мүмкіндік бермеді. Ол оған өз ойын айту үшін стенографты жалдауға тырысты, бірақ кейін ол бұлай жаза алмайтынын түсінді. Юджин О'Нил 1953 жылы 27 қарашада 65 жасында [[Бостон|Бостондағы]] қонақүйдің 401-бөлмесінде қайтыс болды. Бостондағы Форест-Хиллз зиратында жерленген. == Шығармашылығы == [[1916 жыл|1916 жылы]] О'Нил пьесасының алғашқы қойылымы («''Шығыстан Кардиффке''») қойылды. [[1920 жыл|1920]] жылдан бастап оның пьесалары Бродвейде қойыла бастады. Оның алғашқы жарияланған «Көкжиек шеңберінен тыс» пьесасы (Beyond the Horizon, 1918) жұртшылық өте жақсы қабылдады және драматургиядан Пулитцер сыйлығын алды. 1920-1943 жылдары жиырмадан астам пьеса жазды. О'Нилдің ең әйгілі бірінші пьесасы «Император Джонс» (1920) 1920 жылы Бродвейде қойылды және [[Гаити|Гаитиді]] американдық әскер басып алғаны туралы оқиғаларды қамтиды. Бұл кезеңдегі ең танымал пьесалар 1922 жылы Пулитцер сыйлығымен марапатталған «Анна Кристи» (Anna Christie, 1920); «Қарағақ астындағы құштарлық» (Desire Under the Elms, 1925); «Біртүрлі интерлюдия» (Strange Interlude, 1928), Пулитцер сыйлығы 1928; «Жоқтау – Электраның тағдыры» (Mourning Becomes Electra, 1931), жалғыз комедия «О, шөл!» (Ах, Wilderness!, 1933). Ол сонымен қатар [[Ежелгі Грекия театры|классикалық грек театры]] мен жапондық [[Но]] театрының элементтерін қайта енгізу қозғалысына қатысты. «Ұлы Браун құдай» (The Great God Brown; 1926) және «Лазар күлді» (Lazarus Laughed; 1925-1925) пьесалары осы стильде жазылған. Драматург [[1936 жыл|1936 жылы]] «Трагедия жанрын жаңаша түсіндіретін драмалық шығармалардың әсер ету күші, шынайылығы мен тереңдігі үшін» әдебиет саласындағы [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығына ие]] болды. Юджин О'Нил шығармашылығындағы он жылдық үзілістен кейін «Мұз адам келеді» пьесасын жазады (The Iceman Comet, 1939; баспа. 1940, қойыл. 1946). Келесі пьеса «Адасқандар үшін ай» (A Moon for the Misbegotten, 1941-1943; пост. 1947) сәтсіздікке ұшырап, бірнеше онжылдықтардан кейін ғана ол О'Нилдің ең жақсы шығармаларының бірі болып санала бастады. Калифорнияда Карлотта Монтереймен бірге тұрғанда Юджин О'Нил 1800 жылдардан бастап американдық отбасылық өмір туралы 11 пьесалар сериясын жазу идеясына ие болды. Бірақ бұл циклдің екі пьесасы ғана жазылды - «Ақын жаны» (A Touch of the Poet,1942; қойыл. 1958) және «Көп салтанатты сарайлар» (More Stately Mansions; қойыл. 1967). Ауруы асқына бастағаннан кейін ол бұл жобаға қызығушылығын жоғалтып, «Мұзжарғыш келеді», «Түнге ұзақ күндік саяхат» (1941; қойыл. 1956) және «Өгей балаларға арналған ай» автобиографиялық пьесаларын жазуға бет бұрды. Осы кезеңдегі басқа аяқталмаған пьесаларды О'Нилдің өтініші бойынша Карлотта жойды. 1956 жылы Карлотта Юджин О'Нилдің өмірбаяндық «Ұзақ күннің түнге қашуы» пьесасын қайтыс болғаннан кейін 25 жыл өткеннен кейін жариялансын деген жазбаша өсиетіне қарамастан жариялады. Қойылғаннан кейін пьеса үлкен табысқа жетіп, автордың өзі қайтыс болғаннан кейін Пулитцер сыйлығымен марапатталды. Осы уақытқа дейін бұл пьеса О'Нилдің ең жақсы туындыларының бірі болып саналады. [[2011 жыл|2011 жылы]] «Экзорцизм» (1920) пьесасы, өз-өзіне қол жұмсау әрекетіне негізделген және жоғалды деп есептелген пьеса жеке мұрағаттардан табылып, сатып алынды және қазір [[Йель университеті|Йель университетінің]] кітапханасында сақтаулы<ref>[http://kbanda.ru/index.php/literature-and-publishing/398-zhurnal-qnew-yorkerq-opublikoval-uteryannuyu-pesu-yudzhina-onila.html Журнал ]''[[Нью-Йоркер|New Yorker]]''<span> опубликовал утерянную пьесу Юджина О’Нила</span> {{Wayback|url=http://kbanda.ru/index.php/literature-and-publishing/398-zhurnal-qnew-yorkerq-opublikoval-uteryannuyu-pesu-yudzhina-onila.html|date=20160306145426}} ([[Контрабанда (журнал)|Контрабанда]], 20 октября 2011 года)</ref>. == Туындылары == === Пьесалары === {{Div col|2}} * [[Нан мен май]] (Bread and Butter, 1914) * Тұтқында болу (Servitude, 1914) * Жеке теңдеу (The Personal Equation, 1915) * Сондықтан мен сенен сұраймын (Now I Ask You, 1916) * [[Көкжиектен тыс]] (Beyond the Horizon, 1918 ж.) * Сабан (The Straw, 1919) * Крис Кристоферсен (Chris Christophersen, 1919) * Алтын (Gold, 1920 ж.) * Анна Кристи (Anna Christie, 1920) * Император Джонс (The Emperor Jones, 1920) * Бұлай емес (Diff'rent, 1921) * Бірінші адам (The First Man, 1922) * [[Шашты маймыл (пьеса)|Шашты маймыл]] (The Hairy Ape, 1922 ж.) * Фонтан (The Fountain, 1923) * Миллиондаған Марко (Marco Millions, 1923-25) * [[Қанаттар барлық адам баласына беріледі]] (All God’s Chillun Got Wings, 1924) * Біріккендер (Welded, 1924) * [[Қарағаш астындағы құштарлық]] (Desire Under the Elms, 1925) * Лазар күлді (Lazarus Laughed, 1925-1925) * [[Ұлы Құдай Браун]] (The Great God Brown, 1926) * Біртүрлі интермедия (Strange Interlude, 1928) * Динамо (Dynamo, 1929) * Жоқтау - Электраның тағдыры (Mourning Becomes Electra, 1931) * Әй, шөл! (Ah, Wilderness!, 1933) * Аяқталмаған күндер (Days Without End, 1933) * Мұз адамы комета (The Iceman Cometh, 1939; баспа 1940 ж., қойыл. 1946 ж.) * Хьюи (Hughie, 1941; қойыл. 1959) * [[Түнге ұзақ күндік саяхат]] (Long Day’s Journey Into Night, 1941; пост. 1956) * Тағдырдың өгей ұлдарына арналған ай (A Moon for the Misbegotten, 1941-1943; пост. 1947) * Ақынның жаны (A Touch of the Poet, 1942; қойыл. 1958) * Бай сарайлар (More Stately Mansions; 1967 жылдан бастап) * Арқардың тыныштығы (The Calms of Capricorn; баспа 1983){{Div col end}} === Бір актілі пьесалар === {{Div col|2}} * «Гленкерн» кемесі туралы пьесалар циклі: ** Шығыстан Кардиффке (Bound East for Cardiff, 1914) ** Аймақта (In The Zone, 1917) ** Үйге ұзақ жол (The Long Voyage Home, 1917) ** Кариб теңізінің үстіндегі ай (Moon of the Caribbees, 1918) * Өмірлік жар (A Wife for a Life, 1913) * Желі (The Web, 1913) * Шөл (Thirst, 1913) * Ашу (Recklessness, 1913) * Ескертулер (Warnings, 1913) * Тұман(Fog, 1914) * Жасанды түсік (Abortion, 1914) * Кино адамы: Комедия (The Movie Man: A Comedy, 1914) * Мерген (The Sniper, 1915) * Таңғы ас алдында (Before Breakfast, 1916) * Иле (Ile, 1917) * Арқан (The Rope, 1918) * Жарақат (Shell Shock, 1918) * Арманшыл бала(The Dreamy Kid, 1918) * Крест орнатылған жерде (Where the Cross Is Made, 1918) * Жын шығару (Exorcism, 1919){{Div col end}} === Басқа шығармалары === * ''Ертең'' (''Tomorrow''), қысқаша әңгіме * ''Өте'' ''көрнекті иттің соңғы қалауы және өсиеті'' (The Last Will and Testament of An Extremely Distinguished Dog), олардың иті Блеми [[Далматин|Далматиялықтың]] атынан Карлоттаға арнап 1940 жылы желтоқсанда қартайған шағында қайтыс болудан бірнеше күн бұрын жазылған мәтін. == Қызықты фактілер == * Юджин О'Нил - [[1943 жыл|1943 жылы]] режиссер және актер [[Чарли Чаплин|Чарльз Чаплиннің]] әйелі болған Уна О'Нилдің әкесі және актриса Джералдин Чаплиннің атасы. Сонымен бірге, Юджин күйеу баласы Чарльздан алты ай ғана үлкен болды. * Өлім алдындағы мәлімдемесімен танымал: «Мен біліп едім! Біліп едім! Қонақүйде туып, қонақүйде өліп жатырмын». * Юджин О'Нил қайтыс болған қонақ үй кейінірек Бостон университетінің жатақханасына айналды. Студенттер арасында жазушы қайтыс болған бөлмеде қазір жатақхананы кезіп жүрген оның рухы тұрады деген аңыз бар. * Америка Құрама Штаттарының пошта қызметі Американың құрметті адамдары (1965-1978) жобасының бөлігі ретінде Юджин О'Нилді құрметіне пошта маркасын шығарды. == Дереккөздер == <references group="" responsive="1"></references> == Әдебиет == * Анна Кристи: Юджин О'Нилдің 4 актіден тұратын пьесасы / Ауд. П.Б.Зенкевич пен Н.М.Крымова. - М. .: журнал. «Өнер қайраткерлерінің хабаршысы», 1925. – 36 б. * ''О'Нил Ю.'' Түкті маймыл: Ежелгі және қазіргі заман комедиясы. 8 көріністе / Ағылшын тілінен ауд.. М.Г. Волосова; ред. А.Н.Горлин. - Л. .: Мемлекет. ред., 1925. - 84 б. * ''О'Нил Э.'' Шалғын маймыл: 8 көріністегі өткен және қазіргі комедия / Ағылшын тілінен ауд.. Н.М.Крымова және П.Б.Зенкевич. — М. .: Мәскеу. театр. баспасы, 1925. – 64 б. * ''Russat E. R.'' King John: 6 эпизодтан тұратын пьеса (О'Нил жазған). - <nowiki>[</nowiki> М. <nowiki>]</nowiki> : Мәскеу. театр. баспасы, 1926. - 39 б. * ''О'Нил Е.'' Қарағақ астындағы махаббат: үш актілі спектакль. / Ауд. П.Б.Зенкевич пен Н.М.Крымова. - М. - Л. : МОДП и К, 1927. - 48 б. * ''О'Нил Е.'' Алтын: 4 актіден тұратын пьеса. / Ауд. Н.М. Қырымова; П.Б. Зенкевич өңдеген. - Л. : Шай-кино-принтер, 1928. - 80 б. * ''О'Нил Евген'' . Атлантика патшайымы (Блуб): 1 актілі спектакль. / Ауд. және кіріспе. Мовшенсонның мақаласы. - М. - Л. .: Шай-кино-принтер, 1929. - 32 б. * ''О'Нил'' Э.Негро (Қара гетто): 3 актілі, 7 көріністен тұратын пьеса / Ауд. Н.М. Қырымова; П.Б. Зенкевич пен А.Т. өңдеген; режиссердің жазбалары көркем Мәскеу басшысы А.Я.Таиров атындағы камералық театр. - М. - Л. : МОДП и К, 1930. - 46 б. * Ақынның жаны: 4 көріністі пьеса / Ауд. Е.Голышева мен Б.Изақов. - М. : VUOAP, 1966. - 132 парақ. * Пьесалары: 2 томда. / Ағылшын тілінен ауд.. [Комп. және ред. алғы сөз A. Anikst]. — <nowiki>[</nowiki> М. .: Өнер, 1971 <nowiki>]</nowiki> . ** 1-том [Көкжиектен тыс; Алтын; Анна Кристи; Қанаттар адамның барлық балаларына беріледі; Қарағаш астындағы махаббат]. — 462 б. ** Т.2 [Ақынның жан дүниесі; Түнге дейін ұзақ сапар; Тағдырдың өгей балаларына арналған ай]. — 422 б. * Жоқтау – Электра тағдыры: Трилогия / [Транс. ағылшын тілінен. В.Алексеева; Ред. және кейін. В. Мәліков]. - М. .: Өнер, 1975. - 230 б. * Пьесалар (Кардиффке шығысқа қарай; Анна Кристи; Шалғын маймыл; Қанаттар барлық адам баласына беріледі; Қарағақ астындағы құштарлық; Ұзақ күннің түнге қашуы; Ақынның жаны; Хьюи); Жазбалар, хаттар, сұхбаттар // O'Neill Y. Plays; Уильямс Т. Плейс / Ағылшын тілінен ауд.; [Алғы сөз. Г. Злобина]. — М. .: Радуга, 1985. — 800 б. === Ол туралы === * ''Фридштейн Ю.'' Юджин О'Нил. Биобиблиографиялық көрсеткіш. - М., 1982 ж. * ''Коренева М.М.'' Юджин О'Нилдің шығармашылығы және американдық драматургия жолдары. - М., 1990 ж. == Сыртқы сілтемелер == * [https://theatre-library.ru/authors/o/oneill Юджин О'Нилдің пьесалары]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707185612/https://theatre-library.ru/authors/o/oneill |date=2020-07-07 }} * [https://web.archive.org/web/20130428015200/http://www.reader.vspu.ac.ru/part1/yudgin_o_nil.htm «Қарағаш астындағы махаббат» (Үзінді)] * [http://magazines.russ.ru/inostran/1999/1/oneill.html Юджин О'Нилдің өлеңдері]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001005556/http://magazines.russ.ru/inostran/1999/1/oneill.html |date=2007-10-01 }} сайтында трансляцияланған. AT. Рогов. * {{Ресми сайт}} * Работы Eugene O'Neill * [http://www.n-t.ru/nl/lt/oneill.htm Юджин О'Нилдің өмірбаяны]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013061923/http://www.n-t.ru/nl/lt/oneill.htm |date=2006-10-13 }} * [http://enc-dic.com/colier/Onil-judzhin-5033.html Y. O'Neill]Collier энциклопедиясындағы{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125075320/http://enc-dic.com/colier/Onil-judzhin-5033.html |date=2013-01-25 }} мұрағатталған {{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1926—1950}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ драматургтері]] [[Санат:XX ғасыр драматургтері]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Бостонда қайтыс болғандар]] [[Санат:1953 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:27 қарашада қайтыс болғандар]] [[Санат:Нью-Йоркте туғандар]] [[Санат:1888 жылы туғандар]] [[Санат:16 қазанда туғандар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] qv88va3b0rph9biyj6acxx7kov5hsty 0 693909 3629583 3336817 2026-07-14T04:08:29Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629583 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Франсуа Мориак |Шынайы есімі = François Mauriac |Суреті = François Mauriac redux.jpg |Ені = 250px |Суреттің аты = Франсуа Мориак в 1933 г. |Туған күні = 11.10.1885 |Туған жері = [[Бордо]], [[Франция]] |Қайтыс болған күні = 1.9.1970 |Қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Франция]] |Азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |Мансабы = [[романист]], [[ақын]], [[драматург]], [[публицист]] |Шығармашылық жылдары = [[1909]]—[[1970]] |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Марапаттары = {{Құрмет легионы Үлкен крест иегері}} |Марапаттары = [[Француз академиясының Үлкен сыйлығы]] ([[1926]]) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1952]]) |Commons = }} '''Франсуа Мориак''' ({{Lang-fr|François Mauriac}}) (11 қазан [[1885 жыл|1885]], [[Бордо (Франция)|Бордо]] — 1 қыркүйек [[1970 жыл|1970]], [[Париж]]) — француз жазушы; француз академиясының мүшесі ([[1933 жыл|1933]]); әдебиет [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[1952 жыл|1952]]); Құрмет легионы Үлкен крест орденімен марапатталған ([[1958 жыл|1958]]). 20 ғасырдағы ең ірі католик жазушыларының бірі. == Өмірбаяны == Франсуа Шарль Мориак 1885 жылы 11 қазанда [[Бордо (Франция)|Бордо]] қаласында бизнесмен Жан Поль Мориак пен Маргарита Мориактың ұлы болып дүниеге келген. Оның әкесі Гасконияда ағаш сатушы және жер иесі болған, ал анасы көпестер отбасынан шыққан. Франсуа Мориак отбасының кенжесі болды. Оған қоса, отбасында төрт бала болды: үлкен әпкесі және үш ағасы. Франсуа екі жасында әкесі қайтыс болды. Ол үйдің кенжесі болғандықтан, оған көп көңіл бөлетін. Мориак өзінің бастауыш және орта білімін Кодеранда алып, 1892 жылы сонда оқуға түсті. Онда ол Андре Лаказды кездестірді, онымен өмір бойы дос болды. Мориактың әжесі Ирма 1902 жылы қайтыс болды. Болашақ жазушы үшін оны жерлеп үлгермей, отбасы мұраны бөлісе бастағаны нағыз күйзеліс болды. Бордо лицейінің мұғалімі Марсель Дроуен (жазушы [[Андре Жид|Андре]] Гиденің қайын інісі) оны өзінің шығармаларымен, сонымен қатар Пол Клодель, [[Жан Николя Артюр Рембо|Артур Рембо]], [[Шарль Пьер Бодлер|Чарльз Бодлер]], Колетт шығармаларымен таныстырды. Бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Бордо университетіне оқуға түсіп, әдебиетті оқыды. [[1905 жыл|1905 жылы]] университетті бітірді. 1905 жылдан 1907 жылға дейін ол католиктік шіркеуді реформалау, антиклерикалдық және материалистік солшыл қозғалыстарға балама құру, жұмысшылар мен христиандықты татуластыру мақсатын көздейтін Марк Саньенің «Сильон» католиктік ұйымының жиналыстарына қатысты. 1907 жылға дейін отбасымен Бордода тұрды. Келесі жылы ол [[Париж|Парижге]] көшіп, барлық уақытын [[1908 жыл|1908]] жылы оқуға түскен Эколь де Шарттағы емтихандарға дайындалуға арнады. Алғашқы басылымы сәтті шыққаннан кейін ол әдебиетпен айналысу үшін оқуын тастады. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде]] ол [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крест]] госпитальдарының бірінде санитар болып қызмет етті. 1913 жылы ол Жанна Лафонға үйленді. 1914 жылы олардың ұлы Клод дүниеге келді. Олардың басқа балалары Клер, Люк және Жан 1917, 1919 және 1924 жылдары дүниеге келген. [[1933 жыл|1933 жылы ол]] Эжен Бриюктің орнына Франция академиясының мүшесі болып сайланды. <ref name="academie-francaise.fr">Салыст: [http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=562 Académie française, ''Les immortels'': ''François Mauriac (1885—1970)''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920040007/http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=562 |date=2008-09-20 }}{{ref-fr}}</ref> Испаниядағы [[Испан азамат соғысы|Азамат соғысы кезінде]] ол солшыл болды, католик шіркеуін [[Франсиско Франко|Франконы]] қолдағаны үшін сынады. Екінші [[Екінші дүниежүзілік соғыс|дүниежүзілік соғыс кезінде]] Франция құлағаннан кейін ол қысқа уақыт [[Анри Филипп Петен|маршал Петеннің]] коллаборатористік режимін қолдады, бірақ 1941 жылдың желтоқсанында ол [[Қарсыласу қозғалысы|Қарсыласу қозғалысына]] қосылды. Ол Қарсыласудың астыртын баспасында ''Les Éditions de Minuit'' ( «Түн ортасы басылымдары») басып шығарған Франция академиясының жалғыз мүшесі болды. Алайда бостандыққа шыққаннан кейін ол француздарды басқыншылармен ынтымақтастықта болғандармен мейірімді болуға шақырды. Ол отаршылдық саясатқа қарсы шықты, француз әскерилерінің [[Алжир|Алжирдегі]] азаптауын қатаң айыптады. [[Сурет:Vémars_-_Cemetery_-_François_Mauriac.jpg|оңға|нобай| [[Вемар|Вемарадағы]] жазушының моласы.]] Мориактың кеңесі бойынша Эли Визель Холокост туралы өзінің ащы тәжірибесін қағазға түсірді: оған атақ әкелген оның француз тілінде бірінші романы «Түн» Мориактың алғы сөзімен шықты. Христиан қоғам қайраткері ретінде ол Роже Пейрефитпен бітіспес пікірталас жүргізді. Мориактың ұлы Клод, [[Шарль де Голль|де Голльді]] жақтаушы, кейін белгілі жазушы және әдебиеттанушы, 1940 жылдардың аяғында генералдың жеке хатшысы болып жұмыс істеді. Брессонмен бірге ойнаған оның немересі Анна Виаземский [[Жан-Люк Годар|Жан-Люк Годардың әйелі болды]] . Ол 1970 жылы 1 қыркүйекте 84 жасында Парижде қайтыс болды. Ол Вемарс зиратында жерленді ( [[Валь-д’Уаз|Валл-д'Уаз]]). Оның шығармаларының толық жинағы 1950-1956 жылдар аралығында он екі томдық болып шықты. == Шығармашылығы == Мориак өзінің алғашқы салмақты шығармасын он үш жасында жазды. Бұл «Va-t-en! », оны әпкесі Жерменге арнады. Жазушы 1909 жылы «Дұғада қайырылған қолдар» атты алғашқы өлеңдер жинағын басып шығарды. Бұл жинақ көптеген жазушылардың назарын аударды, бірақ атақ жазушыға кейінірек келді, өйткені бұл өлеңдер әлі аңғал, әрі пісіп—жетілмеген болғандықтан, олар жазушының діни көзқарастарының әсерін сезіледі. Оның алғашқы романы «Шынжыр ауыртпалығы астындағы бала» (1913) оның кемелденген шығармашылығына тән қасиеттерді көрсетті. Бұл романда [[автор]] реализм ықпалымен губерниялардан «астананы бағындыруға» келген жас жігіт туралы жазады. Бірақ жас жігіт астанада өзін жалғыз сезінеді, бұл оның айналасындағыларға да әсер етеді. Бірақ оның қажығаны ойдан шығарылған және ол Құдайға бет бұрып, немере әпкесінің махаббатына жауап беру арқылы тыныштық табады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол әдеби қызметін тоқтатты, бірақ ол аяқталғаннан кейін жұмысын қайта бастады. Сөйтіп, 1922 жылы «Алпеске берілген сүйіс» повесі пайда болды. Бұл роман жазушының адам жанының білгірі ретіндегі беделін нығайта түсті. Кітаптың кейіпкері - сыртқы келбетіне өте күрделі және басқа адамдардың жиіркеніштілігін көруден қорқатын, сондықтан олардан қашып, діннен пана табатын жас ергежейлі жігіт. Бір күні жергілікті ару оның отбасы бай болғандықтан, қаһарманға үйленуге мәжбүр болады. Бола тұра неке екеуі үшін де азапқа айналады. Романда автор осыған баса назар аударады. Жазушы «Ана» (1923) романында ананың ұлына деген озбыр махаббатын, оның некесінің бұзылуына себеп болғанын баяндайды. Әйелсіз, жетім балаға адал кәрі қызметшінің қамқорлығы ғана қалды. Мориак өзінің романдарында өзін рухани құмарлықтың теңдесі жоқ талдаушысы және провинциялық [[Буржуазия|буржуазияның]] өткір сыншысы ретінде көрсетті («Ана»; «Махаббат шөлі»; «Жыландар шоғыры»; «Фронтенактардың құпиясы»). Оның романдарының көпшілігі сенім мен тілек тақырыбына, сондай-ақ кейіпкерлер еңсеруі керек рухани күйреуге бағытталған. «Тереза Дескейру» (1927) романының тақырыптары да күнә мен қылмысқа айналады. Автор қиянаттың бастауын табуға тырысады, ал ізденіс оны буржуазиялық қоғамдағы неке мәселелеріне, отбасы мен адамгершілік мәселелеріне жетелейді. Қаһарман қызды өз қылмысында ақтамай-ақ, автор да оған түсіністікпен қарайды, өйткені ол филисттік қоғамның құрбаны болды. Тереза өзі жек көретін, тоқмейілсіген буржуаның әйелі болады. Оның үмітсіздігі өшпенділікке айналады, ал өшпенділік қылмысқа әкеледі. Реалистік тұрғыдан алғанда ең күшті роман «Жыландардың шоғыры» (1932) романы болуы керек. Жыландар шоғыры, автордың ойынша, католиктік діннің нұрын білмеген адам жанын бейнелеудің бір түрі. Кітапта буржуазиялық отбасының әрбір мүшесі «өз өшпенділігінің уымен басқалардың тіршілігін улайды». Бұл роман арқылы автор буржуазиялық таптың құрметті және гүлденген өмірі туралы мифті жояды. Отбасындағы өшпенділік сәтсіз некенің салдары емес, бүкіл қоғамның диагнозы. Роман – қоғамның төменгі таптарынан шыққан, буржуазиялық көпестер қоғамына әртүрлі көзбен қарай алатын отағасының мойындауы. 1933 жылы 1 қарашада Мориак Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Бар мойындалғанына қарамастан, [[католик шіркеуі]] жазушыға сақтықпен және тіпті дұшпандықпен қарады. Оның барлық дерлік романдарына католиктік цензура тыйым салған <ref>О. Тимофеева. ''Франсуа Мориак.'' Предисловие к изданию: ''Матерь. Пустыня любви. Тереза Дескейру. Клубок змей.'' Минск: Вышейшая школа, 1987. С. 11.</ref> . Жазушы Тереза Дескэйру сюжетін бірнеше жылдан кейін «Түннің соңы» (1935) романында жалғастырды. Қарт Тереза өзінің жан дүниесінде күнә бар аянышты өмір сүреді. Кітаптың идеясы - өмір азап (түн), ал азаттық (күн) тек өлімнен кейін келеді. «Қара періштелер» (1936) романы мен «Асмодей» (1937) пьесасы табыс әкелген жоқ, бірақ кейінгі «Ешқайда бармайтын жол» романы (1939) автор бұрынғы даңқын қайтарады. Мұндағы жол бейнесі – пайдаға құштарлығымен қоғамның құрбаны болған адамдардың тағдыры туралы сюжет ашылатын фон ғана. Автор мұндай қоғам мәселесінен шығудың екі жолы бар деп есептейді: төңкеріс немесе Құдайға бет бұру. Дегенмен, ол Құдайды неғұрлым қолайлы нұсқа деп санайды. «Фарисейлік әйел» (1941) романында автор христиандықтың рухын емес, ең алдымен «хатты» ұстануға тырысатын адамдарды сынауға жүгінеді. Осылайша өсиетті ұстанғандардың таратқан әділетсіздігі әшкереленеді. Оның соңғы романы «Өткеннің баласы» 1969 жылы оң пікірлерге ие болды. Келесі роман «Мальтаверн» қайтыс болғаннан кейін 1972 жылы жарық көрді. == Марапаттар, сыйлықтар == * 1926 - роман үшін Француз академиясының Үлкен сыйлығы * 1933 - Француз академиясының мүшесі * 1952 - Әдебиет бойынша Нобель сыйлығы: «ол өзінің романдарында адам өмірінің драматургиясын көрсеткен терең рухани түсінігі мен көркемдік күші үшін» * 1958 — Құрметті Легионның Үлкен Кресті<ref name="academie-francaise.fr" /> == Өнер туындылары == === Роман, повесть және әңгімелер === * 1913 — ''L'Enfant chargé de chaînes'' («Шынжыр жүгі астындағы бала» / «Шынжырдағы бала») * 1914 — ''La Robe prétexte'' («Патрициандық тога») * 1920 — ''La Chair et le Sang'' («Дене мен қан») * 1921 — ''Préséances'' * 1922 — ''Le Baiser au lépreux'' («Алпеске берілген сүйіспеншілік» / «Алпеске сүйіспеншілік») * 1923 — ''Le Fleuve de feu'' («От ағыны» / «Отты өзен») * 1923 — ''Genitrix'' («Ана») * 1923 — ''Le Mal'' («Зұлымдық») * 1925 — ''Le Désert de l'amour'' («Махаббат шөлі») (роман үшін Француз академиясының Бас жүлдесі, 1926) * 1927 — ''Thérèse Desqueyroux'' («Тереза Дескэйру» / «Тереза Дескэйру») * 1928 — ''Destins'' («Тағдырлар») * 1929 — ''Trois Récits'' («Үш әңгіме») Әңгімелер жинағы: ''Coups de couteau'', 1926; ''Un homme de lettres'', 1926; ''Le Démon de la connaissance'', 1928 ж * 1930 — ''Ce qui était perdu'' («Жоғалған нәрсе») * 1932 — ''Le Nœud de vipères'' («Жыландардың тізбегі») * 1933 — ''Le Mystère Frontenac'' («Фронтенак отбасының құпиясы») * 1935 — ''La Fin de la nuit''(«Түннің соңы») * 1936 — ''Les Anges noirs'' («Қара періштелер») * 1938 — ''Plongées'' («Төмен» / «Суға секіру») Әңгімелер жинағы: ''Thérèse chez le docteur'', 1933 («Дәрігердегі Тереза»); ''Thérèse à l''' hotel, 1933 («Қонақ үйдегі Терезе»); ''Le Rang'' («Престиж»); ''Insomnie''; ''Conte de Noël'' * 1939 — ''Les Chemins de la mer'' («Ешқайда бармайтын жол») * 1941 — ''La Pharisienne'' («Фарисейлік әйел») * 1951 — ''Le Sagouin'' («Маймыл») («Әңгіме). * 1952 — ''Galigaï'' («Галигай») * 1954 — ''L'Agneau'' («Құрбан қозы») * 1969 — ''Un adolescent d'autrefois'' («Ескі заманның жасөспірімі») * 1972 — ''Maltaverne'' («Мальтаверн») (Аяқталмаған роман; қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.) === Поэзия === * 1909 — ''Les Mains jointes'' («Біріктірілген қолдар» / «Дұғада бүктелген қолдар») * 1911 — ''L'Adieu à l'Adolescence'' («Балалық шақпен қоштасу») * 1925 — ''Orages'' («Найзағайлар») * 1940 — ''Le Sang d'Atys'' («Атистің қаны») === Пьесалар === * 1938 — ''Asmodée'' («Асмодей») * 1945 — ''Les Mal-Aimés'' («Сүйікті еместер») * 1948 — ''Passage du malin'' («Зұлымдық алдады») * 1951 — ''Le Feu sur la terre'' («Жердегі өрт») == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://francois-mauriac.aquitaine.fr/flash.htm Франсуа Мориакқа арналған әдеби сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620161950/http://francois-mauriac.aquitaine.fr/flash.htm |date=2013-06-20 }} {{Fr icon}} * [https://web.archive.org/web/20081111052630/http://malagar.asso.fr/ Франсуа Мориак ат. Малагардағы орталық (Сен—Мексан, Жиронда]){{Fr icon}} [[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Француз академиясы мүшелері]] [[Санат:Франция жазушылары]] [[Санат:Парижде қайтыс болғандар]] 38o07szdu0fkwjea1ju25yexi1uqsrv 3629625 3629583 2026-07-14T04:27:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды 3336817 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Франсуа Мориак |Шынайы есімі = François Mauriac |Суреті = François Mauriac redux.jpg |Ені = 250px |Суреттің аты = Франсуа Мориак в 1933 г. |Туған күні = 11.10.1885 |Туған жері = [[Бордо]], [[Франция]] |Қайтыс болған күні = 1.9.1970 |Қайтыс болған жері = [[Париж]], [[Франция]] |Азаматтығы = {{байрақ|Франция}} |Мансабы = [[романист]], [[ақын]], [[драматург]], [[публицист]] |Шығармашылық жылдары = [[1909]]—[[1970]] |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Марапаттары = {{Құрмет легионы Үлкен крест иегері}} |Марапаттары = [[Француз академиясының Үлкен сыйлығы]] ([[1926]]) <br>{{Нобельдік медаль}} [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1952]]) |Commons = }} '''Франсуа Мориак''' ({{Lang-fr|François Mauriac}}) (11 қазан [[1885 жыл|1885]], [[Бордо (Франция)|Бордо]] — 1 қыркүйек [[1970 жыл|1970]], [[Париж]]) — француз жазушы; француз академиясының мүшесі ([[1933 жыл|1933]]); әдебиет [[Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы|бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]] ([[1952 жыл|1952]]); Құрмет легионы Үлкен крест орденімен марапатталған ([[1958 жыл|1958]]). 20 ғасырдағы ең ірі католик жазушыларының бірі. == Өмірбаяны == Франсуа Шарль Мориак 1885 жылы 11 қазанда [[Бордо (Франция)|Бордо]] қаласында бизнесмен Жан Поль Мориак пен Маргарита Мориактың ұлы болып дүниеге келген. Оның әкесі Гасконияда ағаш сатушы және жер иесі болған, ал анасы көпестер отбасынан шыққан. Франсуа Мориак отбасының кенжесі болды. Оған қоса, отбасында төрт бала болды: үлкен әпкесі және үш ағасы. Франсуа екі жасында әкесі қайтыс болды. Ол үйдің кенжесі болғандықтан, оған көп көңіл бөлетін. Мориак өзінің бастауыш және орта білімін Кодеранда алып, 1892 жылы сонда оқуға түсті. Онда ол Андре Лаказды кездестірді, онымен өмір бойы дос болды. Мориактың әжесі Ирма 1902 жылы қайтыс болды. Болашақ жазушы үшін оны жерлеп үлгермей, отбасы мұраны бөлісе бастағаны нағыз күйзеліс болды. Бордо лицейінің мұғалімі Марсель Дроуен (жазушы [[Андре Жид|Андре]] Гиденің қайын інісі) оны өзінің шығармаларымен, сонымен қатар Пол Клодель, [[Жан Николя Артюр Рембо|Артур Рембо]], [[Шарль Пьер Бодлер|Чарльз Бодлер]], Колетт шығармаларымен таныстырды. Бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Бордо университетіне оқуға түсіп, әдебиетті оқыды. [[1905 жыл|1905 жылы]] университетті бітірді. 1905 жылдан 1907 жылға дейін ол католиктік шіркеуді реформалау, антиклерикалдық және материалистік солшыл қозғалыстарға балама құру, жұмысшылар мен христиандықты татуластыру мақсатын көздейтін Марк Саньенің «Сильон» католиктік ұйымының жиналыстарына қатысты. 1907 жылға дейін отбасымен Бордода тұрды. Келесі жылы ол [[Париж|Парижге]] көшіп, барлық уақытын [[1908 жыл|1908]] жылы оқуға түскен Эколь де Шарттағы емтихандарға дайындалуға арнады. Алғашқы басылымы сәтті шыққаннан кейін ол әдебиетпен айналысу үшін оқуын тастады. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде]] ол [[Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысы|Қызыл Крест]] госпитальдарының бірінде санитар болып қызмет етті. 1913 жылы ол Жанна Лафонға үйленді. 1914 жылы олардың ұлы Клод дүниеге келді. Олардың басқа балалары Клер, Люк және Жан 1917, 1919 және 1924 жылдары дүниеге келген. [[1933 жыл|1933 жылы ол]] Эжен Бриюктің орнына Франция академиясының мүшесі болып сайланды. <ref name="academie-francaise.fr">Салыст: [http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=562 Académie française, ''Les immortels'': ''François Mauriac (1885—1970)''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920040007/http://www.academie-francaise.fr/immortels/base/academiciens/fiche.asp?param=562 |date=2008-09-20 }}{{ref-fr}}</ref> Испаниядағы [[Испан азамат соғысы|Азамат соғысы кезінде]] ол солшыл болды, католик шіркеуін [[Франсиско Франко|Франконы]] қолдағаны үшін сынады. Екінші [[Екінші дүниежүзілік соғыс|дүниежүзілік соғыс кезінде]] Франция құлағаннан кейін ол қысқа уақыт [[Анри Филипп Петен|маршал Петеннің]] коллаборатористік режимін қолдады, бірақ 1941 жылдың желтоқсанында ол [[Қарсыласу қозғалысы|Қарсыласу қозғалысына]] қосылды. Ол Қарсыласудың астыртын баспасында ''Les Éditions de Minuit'' ( «Түн ортасы басылымдары») басып шығарған Франция академиясының жалғыз мүшесі болды. Алайда бостандыққа шыққаннан кейін ол француздарды басқыншылармен ынтымақтастықта болғандармен мейірімді болуға шақырды. Ол отаршылдық саясатқа қарсы шықты, француз әскерилерінің [[Алжир|Алжирдегі]] азаптауын қатаң айыптады. [[Сурет:Vémars_-_Cemetery_-_François_Mauriac.jpg|оңға|нобай| [[Вемар|Вемарадағы]] жазушының моласы.]] Мориактың кеңесі бойынша Эли Визель Холокост туралы өзінің ащы тәжірибесін қағазға түсірді: оған атақ әкелген оның француз тілінде бірінші романы «Түн» Мориактың алғы сөзімен шықты. Христиан қоғам қайраткері ретінде ол Роже Пейрефитпен бітіспес пікірталас жүргізді. Мориактың ұлы Клод, [[Шарль де Голль|де Голльді]] жақтаушы, кейін белгілі жазушы және әдебиеттанушы, 1940 жылдардың аяғында генералдың жеке хатшысы болып жұмыс істеді. Брессонмен бірге ойнаған оның немересі Анна Виаземский [[Жан-Люк Годар|Жан-Люк Годардың әйелі болды]] . Ол 1970 жылы 1 қыркүйекте 84 жасында Парижде қайтыс болды. Ол Вемарс зиратында жерленді ( [[Валь-д’Уаз|Валл-д'Уаз]]). Оның шығармаларының толық жинағы 1950-1956 жылдар аралығында он екі томдық болып шықты. == Шығармашылығы == Мориак өзінің алғашқы салмақты шығармасын он үш жасында жазды. Бұл «Va-t-en! », оны әпкесі Жерменге арнады. Жазушы 1909 жылы «Дұғада қайырылған қолдар» атты алғашқы өлеңдер жинағын басып шығарды. Бұл жинақ көптеген жазушылардың назарын аударды, бірақ атақ жазушыға кейінірек келді, өйткені бұл өлеңдер әлі аңғал, әрі пісіп—жетілмеген болғандықтан, олар жазушының діни көзқарастарының әсерін сезіледі. Оның алғашқы романы «Шынжыр ауыртпалығы астындағы бала» (1913) оның кемелденген шығармашылығына тән қасиеттерді көрсетті. Бұл романда автор реализм ықпалымен губерниялардан «астананы бағындыруға» келген жас жігіт туралы жазады. Бірақ жас жігіт астанада өзін жалғыз сезінеді, бұл оның айналасындағыларға да әсер етеді. Бірақ оның қажығаны ойдан шығарылған және ол Құдайға бет бұрып, немере әпкесінің махаббатына жауап беру арқылы тыныштық табады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол әдеби қызметін тоқтатты, бірақ ол аяқталғаннан кейін жұмысын қайта бастады. Сөйтіп, 1922 жылы «Алпеске берілген сүйіс» повесі пайда болды. Бұл роман жазушының адам жанының білгірі ретіндегі беделін нығайта түсті. Кітаптың кейіпкері - сыртқы келбетіне өте күрделі және басқа адамдардың жиіркеніштілігін көруден қорқатын, сондықтан олардан қашып, діннен пана табатын жас ергежейлі жігіт. Бір күні жергілікті ару оның отбасы бай болғандықтан, қаһарманға үйленуге мәжбүр болады. Бола тұра неке екеуі үшін де азапқа айналады. Романда автор осыған баса назар аударады. Жазушы «Ана» (1923) романында ананың ұлына деген озбыр махаббатын, оның некесінің бұзылуына себеп болғанын баяндайды. Әйелсіз, жетім балаға адал кәрі қызметшінің қамқорлығы ғана қалды. Мориак өзінің романдарында өзін рухани құмарлықтың теңдесі жоқ талдаушысы және провинциялық [[Буржуазия|буржуазияның]] өткір сыншысы ретінде көрсетті («Ана»; «Махаббат шөлі»; «Жыландар шоғыры»; «Фронтенактардың құпиясы»). Оның романдарының көпшілігі сенім мен тілек тақырыбына, сондай-ақ кейіпкерлер еңсеруі керек рухани күйреуге бағытталған. «Тереза Дескейру» (1927) романының тақырыптары да күнә мен қылмысқа айналады. Автор қиянаттың бастауын табуға тырысады, ал ізденіс оны буржуазиялық қоғамдағы неке мәселелеріне, отбасы мен адамгершілік мәселелеріне жетелейді. Қаһарман қызды өз қылмысында ақтамай-ақ, автор да оған түсіністікпен қарайды, өйткені ол филисттік қоғамның құрбаны болды. Тереза өзі жек көретін, тоқмейілсіген буржуаның әйелі болады. Оның үмітсіздігі өшпенділікке айналады, ал өшпенділік қылмысқа әкеледі. Реалистік тұрғыдан алғанда ең күшті роман «Жыландардың шоғыры» (1932) романы болуы керек. Жыландар шоғыры, автордың ойынша, католиктік діннің нұрын білмеген адам жанын бейнелеудің бір түрі. Кітапта буржуазиялық отбасының әрбір мүшесі «өз өшпенділігінің уымен басқалардың тіршілігін улайды». Бұл роман арқылы автор буржуазиялық таптың құрметті және гүлденген өмірі туралы мифті жояды. Отбасындағы өшпенділік сәтсіз некенің салдары емес, бүкіл қоғамның диагнозы. Роман – қоғамның төменгі таптарынан шыққан, буржуазиялық көпестер қоғамына әртүрлі көзбен қарай алатын отағасының мойындауы. 1933 жылы 1 қарашада Мориак Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Бар мойындалғанына қарамастан, католик шіркеуі жазушыға сақтықпен және тіпті дұшпандықпен қарады. Оның барлық дерлік романдарына католиктік цензура тыйым салған <ref>О. Тимофеева. ''Франсуа Мориак.'' Предисловие к изданию: ''Матерь. Пустыня любви. Тереза Дескейру. Клубок змей.'' Минск: Вышейшая школа, 1987. С. 11.</ref> . Жазушы Тереза Дескэйру сюжетін бірнеше жылдан кейін «Түннің соңы» (1935) романында жалғастырды. Қарт Тереза өзінің жан дүниесінде күнә бар аянышты өмір сүреді. Кітаптың идеясы - өмір азап (түн), ал азаттық (күн) тек өлімнен кейін келеді. «Қара періштелер» (1936) романы мен «Асмодей» (1937) пьесасы табыс әкелген жоқ, бірақ кейінгі «Ешқайда бармайтын жол» романы (1939) автор бұрынғы даңқын қайтарады. Мұндағы жол бейнесі – пайдаға құштарлығымен қоғамның құрбаны болған адамдардың тағдыры туралы сюжет ашылатын фон ғана. Автор мұндай қоғам мәселесінен шығудың екі жолы бар деп есептейді: төңкеріс немесе Құдайға бет бұру. Дегенмен, ол Құдайды неғұрлым қолайлы нұсқа деп санайды. «Фарисейлік әйел» (1941) романында автор христиандықтың рухын емес, ең алдымен «хатты» ұстануға тырысатын адамдарды сынауға жүгінеді. Осылайша өсиетті ұстанғандардың таратқан әділетсіздігі әшкереленеді. Оның соңғы романы «Өткеннің баласы» 1969 жылы оң пікірлерге ие болды. Келесі роман «Мальтаверн» қайтыс болғаннан кейін 1972 жылы жарық көрді. == Марапаттар, сыйлықтар == * 1926 - роман үшін Француз академиясының Үлкен сыйлығы * 1933 - Француз академиясының мүшесі * 1952 - Әдебиет бойынша Нобель сыйлығы: «ол өзінің романдарында адам өмірінің драматургиясын көрсеткен терең рухани түсінігі мен көркемдік күші үшін» * 1958 — Құрметті Легионның Үлкен Кресті<ref name="academie-francaise.fr" /> == Өнер туындылары == === Роман, повесть және әңгімелер === * 1913 — ''L'Enfant chargé de chaînes'' («Шынжыр жүгі астындағы бала» / «Шынжырдағы бала») * 1914 — ''La Robe prétexte'' («Патрициандық тога») * 1920 — ''La Chair et le Sang'' («Дене мен қан») * 1921 — ''Préséances'' * 1922 — ''Le Baiser au lépreux'' («Алпеске берілген сүйіспеншілік» / «Алпеске сүйіспеншілік») * 1923 — ''Le Fleuve de feu'' («От ағыны» / «Отты өзен») * 1923 — ''Genitrix'' («Ана») * 1923 — ''Le Mal'' («Зұлымдық») * 1925 — ''Le Désert de l'amour'' («Махаббат шөлі») (роман үшін Француз академиясының Бас жүлдесі, 1926) * 1927 — ''Thérèse Desqueyroux'' («Тереза Дескэйру» / «Тереза Дескэйру») * 1928 — ''Destins'' («Тағдырлар») * 1929 — ''Trois Récits'' («Үш әңгіме») Әңгімелер жинағы: ''Coups de couteau'', 1926; ''Un homme de lettres'', 1926; ''Le Démon de la connaissance'', 1928 ж * 1930 — ''Ce qui était perdu'' («Жоғалған нәрсе») * 1932 — ''Le Nœud de vipères'' («Жыландардың тізбегі») * 1933 — ''Le Mystère Frontenac'' («Фронтенак отбасының құпиясы») * 1935 — ''La Fin de la nuit''(«Түннің соңы») * 1936 — ''Les Anges noirs'' («Қара періштелер») * 1938 — ''Plongées'' («Төмен» / «Суға секіру») Әңгімелер жинағы: ''Thérèse chez le docteur'', 1933 («Дәрігердегі Тереза»); ''Thérèse à l''' hotel, 1933 («Қонақ үйдегі Терезе»); ''Le Rang'' («Престиж»); ''Insomnie''; ''Conte de Noël'' * 1939 — ''Les Chemins de la mer'' («Ешқайда бармайтын жол») * 1941 — ''La Pharisienne'' («Фарисейлік әйел») * 1951 — ''Le Sagouin'' («Маймыл») («Әңгіме). * 1952 — ''Galigaï'' («Галигай») * 1954 — ''L'Agneau'' («Құрбан қозы») * 1969 — ''Un adolescent d'autrefois'' («Ескі заманның жасөспірімі») * 1972 — ''Maltaverne'' («Мальтаверн») (Аяқталмаған роман; қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.) === Поэзия === * 1909 — ''Les Mains jointes'' («Біріктірілген қолдар» / «Дұғада бүктелген қолдар») * 1911 — ''L'Adieu à l'Adolescence'' («Балалық шақпен қоштасу») * 1925 — ''Orages'' («Найзағайлар») * 1940 — ''Le Sang d'Atys'' («Атистің қаны») === Пьесалар === * 1938 — ''Asmodée'' («Асмодей») * 1945 — ''Les Mal-Aimés'' («Сүйікті еместер») * 1948 — ''Passage du malin'' («Зұлымдық алдады») * 1951 — ''Le Feu sur la terre'' («Жердегі өрт») == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://francois-mauriac.aquitaine.fr/flash.htm Франсуа Мориакқа арналған әдеби сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620161950/http://francois-mauriac.aquitaine.fr/flash.htm |date=2013-06-20 }} {{Fr icon}} * [https://web.archive.org/web/20081111052630/http://malagar.asso.fr/ Франсуа Мориак ат. Малагардағы орталық (Сен—Мексан, Жиронда]){{Fr icon}} [[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Француз академиясы мүшелері]] [[Санат:Франция жазушылары]] [[Санат:Парижде қайтыс болғандар]] hflp67s2bnjr5p29vrj4bnqgbmov9z0 0 696372 3629565 3605524 2026-07-13T23:28:54Z ShadZ01 56180 3629565 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы парламент сайлауы (2021) | алдыңғы сайлау жылы = 2021 | байрақ = Flag of Kazakhstan.svg | ел = Қазақстан | вариант = | келесі сайлау = Құрылтай сайлауы (2026) | келесі сайлау жылы = 2026 | сайлау атауы = Қазақстандағы Мәжіліс сайлауы (2023) | тақырып = | қосымша = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] сайлауымен қатар әр деңгейдегі мәслихаттар сайлауы да жүреді | сайлау күні = [[2023 жыл]]ы [[19 наурыз]] | түрі = [[Парламент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = | сайлаушылар = | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Erlan Qoşanov (2022-06-06).jpg | түс1 = #55B4A0 | кандидат1 = | серіктес1 = | жыныс1 = ер | партия1 = [[Аманат (партия)|Аманат]] | коалация1 = | партия1 коалация1 = | партия2 коалация1 = | партия3 коалация1 = | партия4 коалация1 = | партия5 коалация1 = | партия6 коалация1 = | партия7 коалация1 = | басшы1 = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = 3431510 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 53.9 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = 71.09 | ref пайыз1 = | орын1 = 1 | алдыңғы орын1 = 1 | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Ali Bektayev (cropped).jpg | түс2 = #0A5C2E | кандидат2 = | серіктес2 = | жыныс2 = | партия2 = [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] | коалация2 = | партия1 коалация2 = | партия2 коалация2 = | партия3 коалация2 = | партия4 коалация2 = | партия5 коалация2 = | партия6 коалация2 = | партия7 коалация2 = | басшы2 = [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = 693938 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 10.90 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 5.29 | орын2 = 2 | алдыңғы орын2 = 0 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сайланған атауы = | сурет3 = Айдарбек Ходжаназаров (cropped).jpg | түс3 = #4A77EC | кандидат3 = | серіктес3 = | жыныс3 = | партия3 = [[Respublica]] | коалация3 = | партия1 коалация3 = | партия2 коалация3 = | партия3 коалация3 = | партия4 коалация3 = | партия5 коалация3 = | партия6 коалация3 = | партия7 коалация3 = | басшы3 = [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | сайлаушылар даусы3 = | алдыңғы сайлаушылар даусы3 = | дауыс3 = 547,154 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс2v3 = | пайыз3 = 8.5 | пайыз2v3 = | алдыңғы пайыз3 = | орын3 = 3 | алдыңғы орын3 = | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Азат Перуашев 2023 (37825) (cropped).jpg | түс4 = #053381 | кандидат4 = | серіктес4 = | жыныс4 = ер | партия4 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | басшы4 = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | сайлаушылар даусы4 = | алдыңғы сайлаушылар даусы4 = | дауыс4 = 535139 | алдыңғы дауыс4 = | пайыз4 = 8.41 | алдыңғы пайыз4 = 10.95 | ref пайыз4 = | орын4 = 4 | алдыңғы орын4 = 6 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сурет5 = ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg | түс5 = #EE0D39 | кандидат5 = | серіктес5 = | жыныс5 = ер | партия5 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | басшы5 = [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | сайлаушылар даусы5 = | алдыңғы сайлаушылар даусы5 = | дауыс5 = 432920 | алдыңғы дауыс5 = | пайыз5 = 6.80 | алдыңғы пайыз5 = 9.1 | ref пайыз5 = | орын5 = 5 | алдыңғы орын5 = 7 | сайланған5 = | алдыңғы сайланған5 = | сурет6 = Асхат Рахымжанов (16762) (cropped).jpg | түс6 = #0456F7 | кандидат6 = | серіктес6 = | жыныс6 = ер | партия6 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | басшы6 = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | сайлаушылар даусы6 = | алдыңғы сайлаушылар даусы6 = | дауыс6 = 331058 | алдыңғы дауыс6 = | пайыз6 = 5.20 | алдыңғы пайыз6 = | ref пайыз6 = | орын6 = | алдыңғы орын6 = | сайланған6 = | алдыңғы сайланған6 = | сайланған атауы = | қарта атауы = | қарта = | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|'''Сайланған 8-сайланым Мәжіліс депутаттары''']] | диаграмма = Kazakhstan Mäjilis 2023.svg | диаграмма өлшемі = | шарт1 = {{legend|#55B4A0|[[Аманат (партия)|Аманат]]: 62 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Respublica]]: 6 депутат}}{{legend|#EE0D39|[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]: 5 депутат}}{{legend|#CCCCCC|Партиясыз: 7 депутат}} | шарт2 = {{legend|#0A5C2E|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]]: 8 депутат}}{{legend|#053381|[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол ДП]]: 6 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 4 депутат}} | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | ізбасар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | poste = | ізашар атауы = Алдыңғы [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізашар жынысы = ер | ізбасар атауы = Сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізбасар жынысы = ер | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} [[2023 жыл]]дың [[19 наурыз]]ында [[Қазақстан]]да '''кезектен тыс [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының сайлауы''' өтті,<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/zhetinshi-saylangan-kazakstan-respublikasy-parlamentinin-mazhilisin-taratu-zhane-kazakstan-respublikasy-parlamenti-mazhilisi-deputattarynyn-kezekten-tys-saylauyn-tagayyndau-turaly-190195|title=Жетінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|lang=kk|date=2023-01-19|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32272052.html|title=Мәжіліс сайлауы: ОСК "Аманат" ұсынған кандидаттар тізімін тіркеді|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТАПАЕВА Нұргүл|lang=kk|date=2023-02-15|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-deputattaryn-saylau-bir-kunde-19-nauryzda-otedi_a4025844|title=Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын сайлау бір күнде – 19 наурызда өтеді|publisher=kazinform|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-15}}</ref> оның нәтижесінде [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Мәжілістің 8-сайланым депутаттары]] сайланды. Бұл сайлаумен қатар барлық деңгейдегі (аудандық, қалалық, облыстық) [[мәслихат]]тар депутаттарының сайлануы өткен еді.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32324312.html|title=Выборы в мажилис и маслихаты: в Казахстане открылись избирательные участки|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru|date=2023-03-19|access-date=2023-03-27}}</ref> Сайлау нәтижесінде ресми тіркелген жеті партияның алтауы мандат алды: [[Байтақ (партия)|Байтақ Жасылдар партиясы]] Мәжілісте өкілеттік ала алмады.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20230327/saylaudyn-songy-qorytyndysy-mazhiliske-alty-partiya-otti-33281313.html|title=Сайлаудың соңғы қорытындысы: мәжіліске 6 партия өтті|publisher=SPUTNIK.kz|lang=kk|date=2023-03-27|access-date=2023-03-27}}</ref> Бұл сайлау — тәуелсіз Қазақстан тарихындағы тоғызыншы парламент сайлауы. == Жүргізілуі == {{multiple image | header = | align = right | width = | direction = horizontal | image1 = Logo Sailau-2023.svg | width1 = 55 | caption1 = | image2 = Logo Sailau 2023 (1).svg | width2 = 200 | caption2 = | footer = 2023 жылғы сайлаудың ресми логотиптері }} [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы референдум]] қорытындысы бойынша [[Қазақстан Конституциясы]]на енгізілген өзгерістерден кейін [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының 70 % партиялық тізім бойынша, 30 % [[Сайлау округі|бір мандатты округ]]терден сайланатын болады.<ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/mazhiliske-birmandatty-okrugtan-sajlanudyn-egzhej-tegzheji-zhariyalandy|title=Мәжіліске бір мандатты округтан сайланудың егжей-тегжейі жарияланды|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|date=2020-08-30|access-date=2023-02-17}}</ref> 2023 жылдың 20 қаңтарында [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|елдің Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) сайлауды тағайындауға, күнтізбелік жоспарды бекітуге, сайлау құжаттарының нысандарын белгілеуге қатысты бірқатар мәселелерді талқылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8266&v=mobile|title=ҚР Орталық сайлау комиссиясының отырысы туралы|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> ОСК төрағасының орынбасары Константин Петровтың сөзінше 2023 жылғы 1 қаңтар санағы бойынша Қазақстанда белсенді сайлау құқығы бар 11 976 406 азамат бар.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8290&v=mobile|title=23 қаңтарда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының отырысы өтті|lang=kk|date=2023-01-23|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> === Бағдарламасы === 2023 жылдың 20 қаңтарында Орталық сайлау комиссиясының (ОСК) отырысында төрағаның орынбасары Константин Петров 2023 жылғы сайлаудың күнтізбелік жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title=Об утверждении типового Календарного плана основных мероприятий по подготовке и проведению внеочередных выборов депутатов маслихатов Республики Казахстан, назначенных на 19 марта 2023 года|url=https://www.election.gov.kz/rus/news/acts/index.php?ID=8253&v=mobile|access-date=2023-01-26|website=www.election.gov.kz|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Жоспары |- |19 қаңтар |Қазақстан Парламенті VII-шақырылымының таратылуы; сайлау күнінің тағайындалуы |- |20 қаңтар |Үміктерлердің тіркелуі |- |18 ақпан |Тіркелудің аяқталуы |- |18 ақпан – 18 наурыз |Үміткерлер үгіті |- |18 наурыз |Тыныштық күні |- |19 наурыз |Сайлау күні |- |19 наурыз, 20:00 |Дауыс саналуы және нәтижесінің дайындалуы |} == Партиялары == === Қатысушы партиялар және олардың төрағалары === 2023 жылы 21 қаңтарда [[Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) жалпы [[Қазақстандағы саяси партиялар|тіркелген саяси партиялар]]дың жетеуі сайлауға қатысатыны туралы хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-saylauyna-7-partiya-katysady_a4026277/amp|title=Мәжіліс пен мәслихат сайлауына 7 партия қатысады|publisher=kasinform|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sem-partiy-dopuschenyi-uchastiyu-vneocherednyih-vyiborah-489129/|title=Семь партий допущены к участию на внеочередных выборах депутатов|lang=ru|publisher=Tengrinews|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2%D1%81%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC/2793433|title=Все партии в Казахстане допустили к парламентским выборам|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |'''№''' ! rowspan="2" |Идеологиясы ! rowspan="2" |Төрағасы ! colspan="2" |2021 нәтижесі ! rowspan="2" |Саяси ұстанымы |- !Дауыс саны (%) !Депутат саны |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |'''Аманат''' |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |1 |{{nowrap|[[Ұлтшылдық]]<br>[[Социал консерватизм]]}} |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | style="text-align:center;" |71,1 % |{{Партия/Орындар|76|98|#55B4A0}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |'''Ауыл''' |[[Ауыл (партия)|"Ауыл" ХДПП]] | style="text-align:center;" |2 |[[Аграризм]]<br>[[Социал-демократия]] |[[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | style="text-align:center;" |5,3 % |{{Партия/Орындар|0|98|#0A5C2E}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Cite web|title=Назарбаев проголосовал на выборах президента|url=https://rus.azattyk.org/a/29989113.html|access-date=2023-03-02|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |'''Respublica''' |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |3 |[[Либерализм]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік<ref>{{Cite news|date=2023-01-19|title=Минюст Казахстана сообщил о регистрации партии Respublica|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32229247.html|access-date=2023-03-02}}</ref> |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |'''ҚХП''' |[[Қазақстан Халық партиясы]] | style="text-align:center;" |4 |[[Демократия]]лық [[социализм]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |9,1 % |{{Партия/Орындар|10|98|#EE0D39}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |'''Байтақ''' |{{nowrap|[[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]}} | style="text-align:center;" |5 |[[Жасыл саясат]] |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Citation|title=«Поддерживаем курс Токаева». Провластная партия «Байтак» провела съезд|url=https://rus.azattyq.org/a/podderzhivaem-kurs-tokaeva-provlastnaya-partiya-baytak-provela-sezd/32254446.html|lang=ru|access-date=2023-02-07}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |'''Aq Jol''' |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол Демократиялық партиясы]] | style="text-align:center;" |6 |[[Либералды консерватизм]]<br>[[Экономикалық либерализм]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |11 % |{{Партия/Орындар|12|98|#053381}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |'''ЖСДП''' |{{nowrap|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]}} | style="text-align:center;" |7 |[[Социал-демократия]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Қатыспады'' | style="background:#FFC7C7;text-align:center;" |Оппозиция (өз сөзі бойынша)<ref>{{Cite web|author=ТОЙКЕН, Сәния|date=2023-02-02|title=ОСДП объявила о намерении участвовать в выборах в мажилис и маслихаты|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32252094.html|access-date=2023-03-02}}</ref><br>Анық емес (де-факто)<ref>{{Cite news|author=АЛИМОВА, Елнұр|date=2023-02-04|title=Зачем Токаев «играет с огнём» и почему Казахстан ждёт очередной «карманный» парламент?|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/review-tokayev-is-playing-with-fire/32255276.html|access-date=2023-02-07}}</ref> |} === Партиялар және үміткерлер саны === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! rowspan="2" |Партия тізіміндегі №1<ref>{{Cite web|author=Даниярқызы, Айым|date=2023-02-09|title=Мәжіліс сайлауына түсетін кандидаттар тізімі|url=https://el.kz/mazhilis-saylauyna-tusetin-kandidattar-tizimi_64007/|access-date=2023-02-16|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> ! colspan="2" |Үміткер саны ! rowspan="2" |Жалпы саны ! rowspan="2" |Партия тіркелуі |- !Партия тізімі !Бірмүше аудандар |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан Халық партиясы|ҚХП]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |52 | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center;" |67 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |11 ақпан 2023 <br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref>{{Cite web|date=2023-02-11|title=On registration of the party list of representative candidates|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8481|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |54 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |77 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62">{{Cite web|date=2023-02-13|title=On accreditation of international observers and registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8523|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|JSDP]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |25 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62" /> |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] |[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |34 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB">{{Cite web|date=2023-02-14|title=On registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8521|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Baytaq]] |[[Арман Қайырберліұлы Қашқынбеков|Арман Қашқынбеков]] | style="text-align:center;" |18 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |22 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB" /> |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] |[[Константин Викторович Авершин|Константин Авершин]] | style="text-align:center;" |90 | style="text-align:center;" |29 | style="text-align:center;" |119 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-02-15|title=On registration of party lists and accreditation of observers of foreign states|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8522|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |27 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1" /> |- | style="background-color:#DCDCDC"| | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]] | colspan="2" {{N/A}} | colspan="2" style="text-align:center;" |359 | {{N/A}} |} == Партия науқандары == [[Сурет:2023 Kazakh election ads.jpg|thumb|left|Сайлауалды үгіт плакаттары ілінген колонналар, [[Астана]]]] === Қазақстан Халық партиясы === 21 қаңтарда жүргізілген отырысының нәтижесінде [[Қазақстан Халық партиясы]] (ҚХП) өзінің бұл сайлауда «белсенді қатысатынын» жариялаған.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/170283/|title=Қазақстан Халық партиясы сайлауға қатысады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-23|publisher=''[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]''|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік}}</ref> Қантардың 31-і күні партияның ХХІІІ-съезі өтті, оның барысында ҚХП төрағасы [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] «қазақстандықтарды алаңда емес, сайлау учаскелеріне келіп, барлық талаптарды өркениетті, демократиялық жолмен орындау үшін шақырамыз» деді.<ref name="Halıq ruwhı">{{Cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/50537-astanada-kazakstan-khalyk-partiiasynyn-sezi-otti|title=Астанада Қазақстан Халық партиясының съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-31|access-date=2023-02-23|publisher=''Азаттық рухы''}}</ref> Съезде энергетика және өнеркәсіп, сондай-ақ жерді беру, көші-қон жұмыспен қамту<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/qazaqstan-halyq-partiyasynyn-kezekten-tys-sezi-otti_62887/|title=Қазақстан Халық партиясының кезектен тыс съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-30|access-date=2023-02-23|publisher=el.kz|author=ТІЛЕЙҚЫЗЫ, Амангүл}}</ref> және әйелдер зейнеткерлік жасын төмендету<ref name="Halıq ruwhı"></ref> сияқты мәселелер көтерілді. Съезден бұрын ҚХП құрамынан оның бірнеше мүшелері шыққан еді,<ref name="Halıq ruwhı"></ref> солардың ішінен бұрынғы Мәжіліс депутаттарының үшеуі ([[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]], [[Ерлан Валерийұлы Смайлов|Ерлан Смайлов]] және [[Ғазиз Зейнел-Ғабиденұлы Құлахметов|Ғазиз Құлахметов]]) де болған еді. Партиядан шығу себебін олар "нашарланған партия басшылығын" атап кетті.<ref name="alaş.kz">{{Cite web|url=https://alash.kz/qazaqstan-halyq-partiyasy-eki-zhylda-ne-istedi/|title=Қазақстан халық партиясы екі жылда не істеді?|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=alash.kz}}</ref> [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] айтуынша партияның бекітілген тізімінде 52 адам бар.<ref name="alaş.kz"/> === Ақ жол === 20 қаңтар күні [[Ақ жол демократиялық партиясы]] өзінің осы сайлауға қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік|date=2023-01-20|title="Ақ жол" демократиялық партиясы сайлауға қатысады|url=https://qazaqstan.tv/news/170282/|access-date=2023-02-17|website=qazaqstan.tv|lang=kk}}</ref> 1 ақпан күні партияның ХХІ-съезі өтті, оның барысында партияның сайлауда қатысуы ресми түрде шешілді. «Ақ жол» партиясынан жалпы 77 кандидат ұсынылды, оның ішінде 54-і партиялық тізімге енгізілген, осы тізімде төраға [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]], бұрынғы президенттікке үміткер [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]], ақын [[Қазыбек Жарылқасынұлы Иса|Қазыбек Иса]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/ak-zhol-partiyasy-mazhilis-deputattygyna-kandidattar-tizimin-bekitti_a4030338/|title=«Ақ жол» партиясы Мәжіліс депутаттығына кандидаттар тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=}}</ref> Съезде Азат Перуашев пен партияның басқа мүшелері [[жемқорлық]]қа қарсы шықты және елдегі [[демократия]], де-офшоризация, әлеуметтік әділеттілік, нарықтық экономика және сыртқы саясат мәселелерін көтерді.<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-demokratiial-partiias-mzhls-deputattna-mtkerlerd-tzmn-bektt|title=«Ақ жол» демократиялық партиясы Мәжіліс депутаттығына үміткерлердің тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]ның ресми сайты}}</ref> === Жалпыұлттық социал-демократиялық партия === 21 қаңтар күні бұрынғы сайлауларға бойкот жасаған, өзін «елдегі жалғыз оппозициялық күш» деп атайтын [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] өзінің 2023 жылғы Мәжіліс және мәслихаттар сайлауына қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/saylau-zhalpyulttyk-social-demokratiyalyk-partiya-toralkasy-malimdeme-zhasady_a4026342|title=Сайлау: Жалпыұлттық социал-демократиялық партия төралқасы мәлімдеме жасады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-28|publisher=kazinform|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр}}</ref> 2 ақпан күні болған партияның XX-съезінің барысында партиялық тізім бойынша 19 адам, мажоритар жүйе бойынша партия 6 адам түсетіні белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32251944.html|title=ЖСДП мәжіліс пен мәслихат сайлауына қатысатынын мәлімдеді|lang=kk|date=2023-02-02|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТОЙКЕН, Сәния}}</ref> 13 ақпан күні ЖСДП Орталық сайлау коммисиясының қатысушы партиялар тізіміне қабылданды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/335265-zhsdp-tizimi-talapqa-say|title=ЖСДП тізімі талапқа сай|lang=kk|date=2023-02-13|access-date=2023-02-28|publisher=egemen.kz|author=ЖОЛЖАН, Гүлнар}}</ref> === Байтақ === 2022 жылы ғана тіркелген [[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32155457.html|title="Байтақ" жасылдар партиясы тіркелді. Партия лидері Әміртай - Тоқаев құрған ұлттық кеңестің мүшесі|lang=kk|date=2022-11-30|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> 2023 жылғы 20 қаңтарда Қазақстанның экологиялық саясатын өзгертуін мақсат қылып, сайлауға алғаш рет қатысатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title="Байтақ" жасылдар партиясы Мәжіліс сайлауына қатысады|url=https://el.kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-mazhilis-saylauyna-qatysady_61924/|access-date=2023-02-17|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> 21 қаңтарда партия төрағасы [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] партияның осы сайлауда экологиялық проблемаларды көтеруге ұмтылатынын айтты.<ref>{{Cite web|date=2023-01-21|title="БАЙТАҚ" ПАРТИЯСЫ САЙЛАУҒА ҚАТЫСАДЫ|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/583269-bajta-partiyasy-sajlau-a-atysady|access-date=2023-02-17|website=24.kz|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|author=БАҚБЕРГЕН, Ботакөз|date=2023-01-21|title="Байтақ" партиясы алдағы сайлауға қатысты мәлімдеме жасады|url=https://egemen.kz/article/333256-baytaq-partiyasy-aldaghy-saylaugha-qatysty-malimdeme-dgasady|access-date=2023-02-17|website=Egemen Qazaqstan|lang=kk}}</ref> Партиядан тізім бойынша 20 кандидат ұсынылды, оның ішінде әйелдер квотасы бойынша 4 кандидат, жастар квотасы бойынша – 1 кандидат және мүгедектер квотасы бойынша – 1 кандидат бар.<ref>{{Cite web|author=Серікжанқызы, Айжан|date=2023-02-03|title=BAYTAQ жасылдар партиясы сайлауға 24 кандидат ұсынды|url=https://www.inform.kz/kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-saylauga-24-kandidat-usyndy_a4031252|access-date=2023-03-03|website=kazinform|lang=kk}}</ref> === Ауыл === 24 қаңтар күні [[Ауыл (партия)|Ауыл Халықтық Демократиялық партиясы]]ның төрағасы [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] «партияның жаңа сайлау циклінде адал және ашық күреске дайын екендігін» және «партиялық өрістің кеңейгені мен саяси күштер арасындағы бәсекелестіктің дамып келе жатқандығын» айтып кеткен.<ref>{{Cite web|date=2023-01-24|title=«Ауыл» партиясы сайлауға қатыса ма? Әли Бектаев мәлімдеме жасады|url=https://el.kz/auyl-partiyasy-saylauga-qatysa-ma-ali-bektaev-malimdeme-zhasady_61978/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk}}</ref> 4 ақпан күні өткен партияның съезі нәтижесінде партия атынан сайлауда 34 үміткер қатысатыны белгілі болды, сайлауалды бағдарлама қабылданды.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=САҒИТОВ, Дарын|title=«Ауыл» партиясынан 34 кандидат бақ сынайды|url=https://qazaqstan.tv/news/170999/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]}}</ref> Партия үміткерлерінің тізіміне [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысқан үміткердің екеуі: [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] пен [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]] бар.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=ТОЙКЕН, Сәния және АҚСЕЙІТОВ, Кенжетай|title="Ауыл" мәжіліс депутаттығына 34 адамды ұсынды. Арасында былтыр президент сайлауына түскен кандидаттар бар|url=https://www.azattyq.org/a/32255587.html|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> == Нәтижелері == [[Сурет:Kazakhstan Mäjilis 2023.svg|thumb|center|VIII-шақырылымының құрамы]] Сайлау нәтижесінде сайлауға қатысқан жеті партияның алтауы Мәжіліске кірді (тек [[Байтақ (партия)|Байтақ]] партиясы беспайыздық нәтижеге жете алмады) және өзін-өзі ұсынған үміткерлердің жетеуі Мәжілістегі мандаттарын алды.<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |Жинаған дауыс саны ! rowspan="2" |% ! colspan="3" |Мандат саны |- !Округ бойынша !Партиялық тізімдер бойынша !Жалпы |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |3 431 510 | style="text-align:center;" |53,9 | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |40 |{{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0}} |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] | style="text-align:center;" |693 938 | style="text-align:center;" |10,9 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |8 |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5C2E}} |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |547 154 | style="text-align:center;" |8,6 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |6 |{{Партия/Орындар|6|98|#4A77EC}} |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] | style="text-align:center;" |535 139 | style="text-align:center;" |8,4 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#053381}} |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="text-align:center;" |432 920 | style="text-align:center;" |6.8 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#EE0D39}} |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | style="text-align:center;" |331 058 | style="text-align:center;" |5,2 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |4 |{{Партия/Орындар|4|98|#0456F7}} |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Байтақ]] | style="text-align:center;" |146 431 | style="text-align:center;" |2,3 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 |{{Партия/Орындар|0|98|#446E3C}} |- | style="background:#808080;" | | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]]лар | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" | |{{Партия/Орындар|7|98|#808080}} |- | style="text-align:center;" colspan="2" |[[Бәріне қарсымын]] | style="text-align:center;" |248 291 | style="text-align:center;" |3,9 | style="text-align:center;" |= | style="text-align:center;" |- | style="text-align:center;" |- |- | style="text-align:center;" colspan="2" |'''Жалпы саны''' | style="text-align:center;" |'''6 366 441''' | style="text-align:center;" |'''100''' | style="text-align:center;" |'''29''' | style="text-align:center;" |'''69''' | style="text-align:center;" |{{Партия/Орындар|98|98|#808080}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:2023 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:Қазақстандағы парламент сайлаулары]] [[Санат:2023 жылғы Қазақстандағы сайлаулар]] 0esci2d0lj0heteksnu4t48ts3ls8wm 3629566 3629565 2026-07-13T23:29:42Z ShadZ01 56180 3629566 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы парламент сайлауы (2021) | алдыңғы сайлау жылы = 2021 | байрақ = Flag of Kazakhstan.svg | ел = Қазақстан | вариант = | келесі сайлау = Құрылтай сайлауы (2026) | келесі сайлау жылы = 2026<br>(Құрылтай) | сайлау атауы = Қазақстандағы Мәжіліс сайлауы (2023) | тақырып = | қосымша = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] сайлауымен қатар әр деңгейдегі мәслихаттар сайлауы да жүреді | сайлау күні = [[2023 жыл]]ы [[19 наурыз]] | түрі = [[Парламент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = | сайлаушылар = | жарамды = | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = | босжәнежарамсыз = | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Erlan Qoşanov (2022-06-06).jpg | түс1 = #55B4A0 | кандидат1 = | серіктес1 = | жыныс1 = ер | партия1 = [[Аманат (партия)|Аманат]] | коалация1 = | партия1 коалация1 = | партия2 коалация1 = | партия3 коалация1 = | партия4 коалация1 = | партия5 коалация1 = | партия6 коалация1 = | партия7 коалация1 = | басшы1 = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | сайлаушылар даусы1 = | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = | дауыс1 = 3431510 | алдыңғы дауыс1 = | дауыс2v1 = | пайыз1 = 53.9 | пайыз2v1 = | алдыңғы пайыз1 = 71.09 | ref пайыз1 = | орын1 = 1 | алдыңғы орын1 = 1 | сайланған атауы = | сайланған1 = | алдыңғы сайланған1 = | сайланған атауы2 = | сурет2 = Ali Bektayev (cropped).jpg | түс2 = #0A5C2E | кандидат2 = | серіктес2 = | жыныс2 = | партия2 = [[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]] | коалация2 = | партия1 коалация2 = | партия2 коалация2 = | партия3 коалация2 = | партия4 коалация2 = | партия5 коалация2 = | партия6 коалация2 = | партия7 коалация2 = | басшы2 = [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | сайлаушылар даусы2 = | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = | дауыс2 = 693938 | алдыңғы дауыс2 = | дауыс2v2 = | пайыз2 = 10.90 | пайыз2v2 = | алдыңғы пайыз2 = 5.29 | орын2 = 2 | алдыңғы орын2 = 0 | сайланған2 = | алдыңғы сайланған2 = | сайланған атауы = | сурет3 = Айдарбек Ходжаназаров (cropped).jpg | түс3 = #4A77EC | кандидат3 = | серіктес3 = | жыныс3 = | партия3 = [[Respublica]] | коалация3 = | партия1 коалация3 = | партия2 коалация3 = | партия3 коалация3 = | партия4 коалация3 = | партия5 коалация3 = | партия6 коалация3 = | партия7 коалация3 = | басшы3 = [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | сайлаушылар даусы3 = | алдыңғы сайлаушылар даусы3 = | дауыс3 = 547,154 | алдыңғы дауыс3 = | дауыс2v3 = | пайыз3 = 8.5 | пайыз2v3 = | алдыңғы пайыз3 = | орын3 = 3 | алдыңғы орын3 = | сайланған3 = | алдыңғы сайланған3 = | сурет4 = Азат Перуашев 2023 (37825) (cropped).jpg | түс4 = #053381 | кандидат4 = | серіктес4 = | жыныс4 = ер | партия4 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | басшы4 = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | сайлаушылар даусы4 = | алдыңғы сайлаушылар даусы4 = | дауыс4 = 535139 | алдыңғы дауыс4 = | пайыз4 = 8.41 | алдыңғы пайыз4 = 10.95 | ref пайыз4 = | орын4 = 4 | алдыңғы орын4 = 6 | сайланған4 = | алдыңғы сайланған4 = | сурет5 = ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg | түс5 = #EE0D39 | кандидат5 = | серіктес5 = | жыныс5 = ер | партия5 = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | басшы5 = [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | сайлаушылар даусы5 = | алдыңғы сайлаушылар даусы5 = | дауыс5 = 432920 | алдыңғы дауыс5 = | пайыз5 = 6.80 | алдыңғы пайыз5 = 9.1 | ref пайыз5 = | орын5 = 5 | алдыңғы орын5 = 7 | сайланған5 = | алдыңғы сайланған5 = | сурет6 = Асхат Рахымжанов (16762) (cropped).jpg | түс6 = #0456F7 | кандидат6 = | серіктес6 = | жыныс6 = ер | партия6 = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | басшы6 = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | сайлаушылар даусы6 = | алдыңғы сайлаушылар даусы6 = | дауыс6 = 331058 | алдыңғы дауыс6 = | пайыз6 = 5.20 | алдыңғы пайыз6 = | ref пайыз6 = | орын6 = | алдыңғы орын6 = | сайланған6 = | алдыңғы сайланған6 = | сайланған атауы = | қарта атауы = | қарта = | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|'''Сайланған 8-сайланым Мәжіліс депутаттары''']] | диаграмма = Kazakhstan Mäjilis 2023.svg | диаграмма өлшемі = | шарт1 = {{legend|#55B4A0|[[Аманат (партия)|Аманат]]: 62 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Respublica]]: 6 депутат}}{{legend|#EE0D39|[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]: 5 депутат}}{{legend|#CCCCCC|Партиясыз: 7 депутат}} | шарт2 = {{legend|#0A5C2E|[[Ауыл (партия)|Ауыл ХДПП]]: 8 депутат}}{{legend|#053381|[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол ДП]]: 6 депутат}}{{legend|#4A77EC|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 4 депутат}} | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізашар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | ізбасар = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | ізбасар партия = [[Аманат (партия)|Аманат]] | poste = | ізашар атауы = Алдыңғы [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізашар жынысы = ер | ізбасар атауы = Сайланған [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағасы|Мәжіліс төрағасы]] | ізбасар жынысы = ер | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} [[2023 жыл]]дың [[19 наурыз]]ында [[Қазақстан]]да '''кезектен тыс [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының сайлауы''' өтті,<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/zhetinshi-saylangan-kazakstan-respublikasy-parlamentinin-mazhilisin-taratu-zhane-kazakstan-respublikasy-parlamenti-mazhilisi-deputattarynyn-kezekten-tys-saylauyn-tagayyndau-turaly-190195|title=Жетінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісін тарату және Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|lang=kk|date=2023-01-19|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32272052.html|title=Мәжіліс сайлауы: ОСК "Аманат" ұсынған кандидаттар тізімін тіркеді|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТАПАЕВА Нұргүл|lang=kk|date=2023-02-15|access-date=2023-02-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-deputattaryn-saylau-bir-kunde-19-nauryzda-otedi_a4025844|title=Мәжіліс пен мәслихат депутаттарын сайлау бір күнде – 19 наурызда өтеді|publisher=kazinform|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-15}}</ref> оның нәтижесінде [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Мәжілістің 8-сайланым депутаттары]] сайланды. Бұл сайлаумен қатар барлық деңгейдегі (аудандық, қалалық, облыстық) [[мәслихат]]тар депутаттарының сайлануы өткен еді.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32324312.html|title=Выборы в мажилис и маслихаты: в Казахстане открылись избирательные участки|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru|date=2023-03-19|access-date=2023-03-27}}</ref> Сайлау нәтижесінде ресми тіркелген жеті партияның алтауы мандат алды: [[Байтақ (партия)|Байтақ Жасылдар партиясы]] Мәжілісте өкілеттік ала алмады.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20230327/saylaudyn-songy-qorytyndysy-mazhiliske-alty-partiya-otti-33281313.html|title=Сайлаудың соңғы қорытындысы: мәжіліске 6 партия өтті|publisher=SPUTNIK.kz|lang=kk|date=2023-03-27|access-date=2023-03-27}}</ref> Бұл сайлау — тәуелсіз Қазақстан тарихындағы тоғызыншы парламент сайлауы. == Жүргізілуі == {{multiple image | header = | align = right | width = | direction = horizontal | image1 = Logo Sailau-2023.svg | width1 = 55 | caption1 = | image2 = Logo Sailau 2023 (1).svg | width2 = 200 | caption2 = | footer = 2023 жылғы сайлаудың ресми логотиптері }} [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы референдум]] қорытындысы бойынша [[Қазақстан Конституциясы]]на енгізілген өзгерістерден кейін [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаттарының 70 % партиялық тізім бойынша, 30 % [[Сайлау округі|бір мандатты округ]]терден сайланатын болады.<ref>{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/mazhiliske-birmandatty-okrugtan-sajlanudyn-egzhej-tegzheji-zhariyalandy|title=Мәжіліске бір мандатты округтан сайланудың егжей-тегжейі жарияланды|lang=kk|publisher=inbusiness.kz|date=2020-08-30|access-date=2023-02-17}}</ref> 2023 жылдың 20 қаңтарында [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|елдің Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) сайлауды тағайындауға, күнтізбелік жоспарды бекітуге, сайлау құжаттарының нысандарын белгілеуге қатысты бірқатар мәселелерді талқылады.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8266&v=mobile|title=ҚР Орталық сайлау комиссиясының отырысы туралы|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> ОСК төрағасының орынбасары Константин Петровтың сөзінше 2023 жылғы 1 қаңтар санағы бойынша Қазақстанда белсенді сайлау құқығы бар 11 976 406 азамат бар.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8290&v=mobile|title=23 қаңтарда Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының отырысы өтті|lang=kk|date=2023-01-23|access-date=2023-02-23|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты}}</ref> === Бағдарламасы === 2023 жылдың 20 қаңтарында Орталық сайлау комиссиясының (ОСК) отырысында төрағаның орынбасары Константин Петров 2023 жылғы сайлаудың күнтізбелік жоспарын жариялады.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title=Об утверждении типового Календарного плана основных мероприятий по подготовке и проведению внеочередных выборов депутатов маслихатов Республики Казахстан, назначенных на 19 марта 2023 года|url=https://www.election.gov.kz/rus/news/acts/index.php?ID=8253&v=mobile|access-date=2023-01-26|website=www.election.gov.kz|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable" !Күні !Жоспары |- |19 қаңтар |Қазақстан Парламенті VII-шақырылымының таратылуы; сайлау күнінің тағайындалуы |- |20 қаңтар |Үміктерлердің тіркелуі |- |18 ақпан |Тіркелудің аяқталуы |- |18 ақпан – 18 наурыз |Үміткерлер үгіті |- |18 наурыз |Тыныштық күні |- |19 наурыз |Сайлау күні |- |19 наурыз, 20:00 |Дауыс саналуы және нәтижесінің дайындалуы |} == Партиялары == === Қатысушы партиялар және олардың төрағалары === 2023 жылы 21 қаңтарда [[Қазақстан Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] (ОСК) жалпы [[Қазақстандағы саяси партиялар|тіркелген саяси партиялар]]дың жетеуі сайлауға қатысатыны туралы хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/mazhilis-pen-maslihat-saylauyna-7-partiya-katysady_a4026277/amp|title=Мәжіліс пен мәслихат сайлауына 7 партия қатысады|publisher=kasinform|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sem-partiy-dopuschenyi-uchastiyu-vneocherednyih-vyiborah-489129/|title=Семь партий допущены к участию на внеочередных выборах депутатов|lang=ru|publisher=Tengrinews|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2%D1%81%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BC/2793433|title=Все партии в Казахстане допустили к парламентским выборам|date=2023-01-21|access-date=2023-02-02|lang=ru}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="3" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |'''№''' ! rowspan="2" |Идеологиясы ! rowspan="2" |Төрағасы ! colspan="2" |2021 нәтижесі ! rowspan="2" |Саяси ұстанымы |- !Дауыс саны (%) !Депутат саны |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |'''Аманат''' |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |1 |{{nowrap|[[Ұлтшылдық]]<br>[[Социал консерватизм]]}} |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] | style="text-align:center;" |71,1 % |{{Партия/Орындар|76|98|#55B4A0}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |'''Ауыл''' |[[Ауыл (партия)|"Ауыл" ХДПП]] | style="text-align:center;" |2 |[[Аграризм]]<br>[[Социал-демократия]] |[[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | style="text-align:center;" |5,3 % |{{Партия/Орындар|0|98|#0A5C2E}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Cite web|title=Назарбаев проголосовал на выборах президента|url=https://rus.azattyk.org/a/29989113.html|access-date=2023-03-02|publisher=[[Азаттық радиосы]]|lang=ru}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |'''Respublica''' |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |3 |[[Либерализм]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік<ref>{{Cite news|date=2023-01-19|title=Минюст Казахстана сообщил о регистрации партии Respublica|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32229247.html|access-date=2023-03-02}}</ref> |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |'''ҚХП''' |[[Қазақстан Халық партиясы]] | style="text-align:center;" |4 |[[Демократия]]лық [[социализм]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |9,1 % |{{Партия/Орындар|10|98|#EE0D39}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |'''Байтақ''' |{{nowrap|[[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]}} | style="text-align:center;" |5 |[[Жасыл саясат]] |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Жаңа'' | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-үкіметтік<ref>{{Citation|title=«Поддерживаем курс Токаева». Провластная партия «Байтак» провела съезд|url=https://rus.azattyq.org/a/podderzhivaem-kurs-tokaeva-provlastnaya-partiya-baytak-provela-sezd/32254446.html|lang=ru|access-date=2023-02-07}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |'''Aq Jol''' |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол Демократиялық партиясы]] | style="text-align:center;" |6 |[[Либералды консерватизм]]<br>[[Экономикалық либерализм]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |11 % |{{Партия/Орындар|12|98|#053381}} | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |Про-президенттік |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |'''ЖСДП''' |{{nowrap|[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]}} | style="text-align:center;" |7 |[[Социал-демократия]]<br>[[Парламентаризм]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | colspan="2" style="text-align:center;" |''Қатыспады'' | style="background:#FFC7C7;text-align:center;" |Оппозиция (өз сөзі бойынша)<ref>{{Cite web|author=ТОЙКЕН, Сәния|date=2023-02-02|title=ОСДП объявила о намерении участвовать в выборах в мажилис и маслихаты|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/32252094.html|access-date=2023-03-02}}</ref><br>Анық емес (де-факто)<ref>{{Cite news|author=АЛИМОВА, Елнұр|date=2023-02-04|title=Зачем Токаев «играет с огнём» и почему Казахстан ждёт очередной «карманный» парламент?|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|url=https://rus.azattyq.org/a/review-tokayev-is-playing-with-fire/32255276.html|access-date=2023-02-07}}</ref> |} === Партиялар және үміткерлер саны === {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Партия ! rowspan="2" |Партия тізіміндегі №1<ref>{{Cite web|author=Даниярқызы, Айым|date=2023-02-09|title=Мәжіліс сайлауына түсетін кандидаттар тізімі|url=https://el.kz/mazhilis-saylauyna-tusetin-kandidattar-tizimi_64007/|access-date=2023-02-16|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> ! colspan="2" |Үміткер саны ! rowspan="2" |Жалпы саны ! rowspan="2" |Партия тіркелуі |- !Партия тізімі !Бірмүше аудандар |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан Халық партиясы|ҚХП]] |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] | style="text-align:center;" |52 | style="text-align:center;" |15 | style="text-align:center;" |67 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |11 ақпан 2023 <br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref>{{Cite web|date=2023-02-11|title=On registration of the party list of representative candidates|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8481|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] |[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | style="text-align:center;" |54 | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |77 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62">{{Cite web|date=2023-02-13|title=On accreditation of international observers and registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8523|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|JSDP]] |[[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]] | style="text-align:center;" |19 | style="text-align:center;" |6 | style="text-align:center;" |25 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |13 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":62" /> |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] |[[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] | style="text-align:center;" |25 | style="text-align:center;" |9 | style="text-align:center;" |34 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB">{{Cite web|date=2023-02-14|title=On registration of party lists|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8521|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Baytaq]] |[[Арман Қайырберліұлы Қашқынбеков|Арман Қашқынбеков]] | style="text-align:center;" |18 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |22 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |14 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":ABB" /> |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] |[[Константин Викторович Авершин|Константин Авершин]] | style="text-align:center;" |90 | style="text-align:center;" |29 | style="text-align:center;" |119 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1">{{Cite web |date=2023-02-15|title=On registration of party lists and accreditation of observers of foreign states|url=https://www.election.gov.kz/eng/news/releases/index.php?ID=8522|access-date=2023-02-16}}</ref> |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] | style="text-align:center;" |23 | style="text-align:center;" |4 | style="text-align:center;" |27 | style="background:#9EFF9E;text-align:center;" |15 ақпан 2023<br>[[File:Yes check.svg|15px]]<ref name=":1" /> |- | style="background-color:#DCDCDC"| | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]] | colspan="2" {{N/A}} | colspan="2" style="text-align:center;" |359 | {{N/A}} |} == Партия науқандары == [[Сурет:2023 Kazakh election ads.jpg|thumb|left|Сайлауалды үгіт плакаттары ілінген колонналар, [[Астана]]]] === Қазақстан Халық партиясы === 21 қаңтарда жүргізілген отырысының нәтижесінде [[Қазақстан Халық партиясы]] (ҚХП) өзінің бұл сайлауда «белсенді қатысатынын» жариялаған.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/170283/|title=Қазақстан Халық партиясы сайлауға қатысады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-23|publisher=''[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]''|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік}}</ref> Қантардың 31-і күні партияның ХХІІІ-съезі өтті, оның барысында ҚХП төрағасы [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] «қазақстандықтарды алаңда емес, сайлау учаскелеріне келіп, барлық талаптарды өркениетті, демократиялық жолмен орындау үшін шақырамыз» деді.<ref name="Halıq ruwhı">{{Cite web|url=https://azattyq-ruhy.kz/news/50537-astanada-kazakstan-khalyk-partiiasynyn-sezi-otti|title=Астанада Қазақстан Халық партиясының съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-31|access-date=2023-02-23|publisher=''Азаттық рухы''}}</ref> Съезде энергетика және өнеркәсіп, сондай-ақ жерді беру, көші-қон жұмыспен қамту<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/qazaqstan-halyq-partiyasynyn-kezekten-tys-sezi-otti_62887/|title=Қазақстан Халық партиясының кезектен тыс съезі өтті|lang=kk|date=2023-01-30|access-date=2023-02-23|publisher=el.kz|author=ТІЛЕЙҚЫЗЫ, Амангүл}}</ref> және әйелдер зейнеткерлік жасын төмендету<ref name="Halıq ruwhı"></ref> сияқты мәселелер көтерілді. Съезден бұрын ҚХП құрамынан оның бірнеше мүшелері шыққан еді,<ref name="Halıq ruwhı"></ref> солардың ішінен бұрынғы Мәжіліс депутаттарының үшеуі ([[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]], [[Ерлан Валерийұлы Смайлов|Ерлан Смайлов]] және [[Ғазиз Зейнел-Ғабиденұлы Құлахметов|Ғазиз Құлахметов]]) де болған еді. Партиядан шығу себебін олар "нашарланған партия басшылығын" атап кетті.<ref name="alaş.kz">{{Cite web|url=https://alash.kz/qazaqstan-halyq-partiyasy-eki-zhylda-ne-istedi/|title=Қазақстан халық партиясы екі жылда не істеді?|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=alash.kz}}</ref> [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] айтуынша партияның бекітілген тізімінде 52 адам бар.<ref name="alaş.kz"/> === Ақ жол === 20 қаңтар күні [[Ақ жол демократиялық партиясы]] өзінің осы сайлауға қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|author=СЕЛЕУБАЙ, Серік|date=2023-01-20|title="Ақ жол" демократиялық партиясы сайлауға қатысады|url=https://qazaqstan.tv/news/170282/|access-date=2023-02-17|website=qazaqstan.tv|lang=kk}}</ref> 1 ақпан күні партияның ХХІ-съезі өтті, оның барысында партияның сайлауда қатысуы ресми түрде шешілді. «Ақ жол» партиясынан жалпы 77 кандидат ұсынылды, оның ішінде 54-і партиялық тізімге енгізілген, осы тізімде төраға [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]], бұрынғы президенттікке үміткер [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]], ақын [[Қазыбек Жарылқасынұлы Иса|Қазыбек Иса]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/ak-zhol-partiyasy-mazhilis-deputattygyna-kandidattar-tizimin-bekitti_a4030338/|title=«Ақ жол» партиясы Мәжіліс депутаттығына кандидаттар тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-01-20|access-date=2023-02-23|publisher=}}</ref> Съезде Азат Перуашев пен партияның басқа мүшелері [[жемқорлық]]қа қарсы шықты және елдегі [[демократия]], де-офшоризация, әлеуметтік әділеттілік, нарықтық экономика және сыртқы саясат мәселелерін көтерді.<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-demokratiial-partiias-mzhls-deputattna-mtkerlerd-tzmn-bektt|title=«Ақ жол» демократиялық партиясы Мәжіліс депутаттығына үміткерлердің тізімін бекітті|lang=kk|date=2023-02-01|access-date=2023-02-23|publisher=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]ның ресми сайты}}</ref> === Жалпыұлттық социал-демократиялық партия === 21 қаңтар күні бұрынғы сайлауларға бойкот жасаған, өзін «елдегі жалғыз оппозициялық күш» деп атайтын [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] өзінің 2023 жылғы Мәжіліс және мәслихаттар сайлауына қатысатынын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/saylau-zhalpyulttyk-social-demokratiyalyk-partiya-toralkasy-malimdeme-zhasady_a4026342|title=Сайлау: Жалпыұлттық социал-демократиялық партия төралқасы мәлімдеме жасады|lang=kk|date=2023-01-21|access-date=2023-02-28|publisher=kazinform|author=ҒАЗИЗҚЫЗЫ, Гүлнұр}}</ref> 2 ақпан күні болған партияның XX-съезінің барысында партиялық тізім бойынша 19 адам, мажоритар жүйе бойынша партия 6 адам түсетіні белгілі болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32251944.html|title=ЖСДП мәжіліс пен мәслихат сайлауына қатысатынын мәлімдеді|lang=kk|date=2023-02-02|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ТОЙКЕН, Сәния}}</ref> 13 ақпан күні ЖСДП Орталық сайлау коммисиясының қатысушы партиялар тізіміне қабылданды.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/335265-zhsdp-tizimi-talapqa-say|title=ЖСДП тізімі талапқа сай|lang=kk|date=2023-02-13|access-date=2023-02-28|publisher=egemen.kz|author=ЖОЛЖАН, Гүлнар}}</ref> === Байтақ === 2022 жылы ғана тіркелген [[Байтақ (партия)|"Байтақ" Жасылдар партиясы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32155457.html|title="Байтақ" жасылдар партиясы тіркелді. Партия лидері Әміртай - Тоқаев құрған ұлттық кеңестің мүшесі|lang=kk|date=2022-11-30|access-date=2023-02-28|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> 2023 жылғы 20 қаңтарда Қазақстанның экологиялық саясатын өзгертуін мақсат қылып, сайлауға алғаш рет қатысатынын мәлімдеді.<ref>{{Cite web|date=2023-01-20|title="Байтақ" жасылдар партиясы Мәжіліс сайлауына қатысады|url=https://el.kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-mazhilis-saylauyna-qatysady_61924/|access-date=2023-02-17|publisher=el.kz|lang=kk}}</ref> 21 қаңтарда партия төрағасы [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]] партияның осы сайлауда экологиялық проблемаларды көтеруге ұмтылатынын айтты.<ref>{{Cite web|date=2023-01-21|title="БАЙТАҚ" ПАРТИЯСЫ САЙЛАУҒА ҚАТЫСАДЫ|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/sayasat/item/583269-bajta-partiyasy-sajlau-a-atysady|access-date=2023-02-17|website=24.kz|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|author=БАҚБЕРГЕН, Ботакөз|date=2023-01-21|title="Байтақ" партиясы алдағы сайлауға қатысты мәлімдеме жасады|url=https://egemen.kz/article/333256-baytaq-partiyasy-aldaghy-saylaugha-qatysty-malimdeme-dgasady|access-date=2023-02-17|website=Egemen Qazaqstan|lang=kk}}</ref> Партиядан тізім бойынша 20 кандидат ұсынылды, оның ішінде әйелдер квотасы бойынша 4 кандидат, жастар квотасы бойынша – 1 кандидат және мүгедектер квотасы бойынша – 1 кандидат бар.<ref>{{Cite web|author=Серікжанқызы, Айжан|date=2023-02-03|title=BAYTAQ жасылдар партиясы сайлауға 24 кандидат ұсынды|url=https://www.inform.kz/kz/baytaq-zhasyldar-partiyasy-saylauga-24-kandidat-usyndy_a4031252|access-date=2023-03-03|website=kazinform|lang=kk}}</ref> === Ауыл === 24 қаңтар күні [[Ауыл (партия)|Ауыл Халықтық Демократиялық партиясы]]ның төрағасы [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] «партияның жаңа сайлау циклінде адал және ашық күреске дайын екендігін» және «партиялық өрістің кеңейгені мен саяси күштер арасындағы бәсекелестіктің дамып келе жатқандығын» айтып кеткен.<ref>{{Cite web|date=2023-01-24|title=«Ауыл» партиясы сайлауға қатыса ма? Әли Бектаев мәлімдеме жасады|url=https://el.kz/auyl-partiyasy-saylauga-qatysa-ma-ali-bektaev-malimdeme-zhasady_61978/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk}}</ref> 4 ақпан күні өткен партияның съезі нәтижесінде партия атынан сайлауда 34 үміткер қатысатыны белгілі болды, сайлауалды бағдарлама қабылданды.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=САҒИТОВ, Дарын|title=«Ауыл» партиясынан 34 кандидат бақ сынайды|url=https://qazaqstan.tv/news/170999/|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|qazaqstan.tv]]}}</ref> Партия үміткерлерінің тізіміне [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022 жылғы президент сайлауы]]на қатысқан үміткердің екеуі: [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] пен [[Қарақат Жақсылыққызы Әбден|Қарақат Әбден]] бар.<ref>{{Cite web|date=2023-02-04|author=ТОЙКЕН, Сәния және АҚСЕЙІТОВ, Кенжетай|title="Ауыл" мәжіліс депутаттығына 34 адамды ұсынды. Арасында былтыр президент сайлауына түскен кандидаттар бар|url=https://www.azattyq.org/a/32255587.html|access-date=2023-03-04|website=kazinform|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> == Нәтижелері == [[Сурет:Kazakhstan Mäjilis 2023.svg|thumb|center|VIII-шақырылымының құрамы]] Сайлау нәтижесінде сайлауға қатысқан жеті партияның алтауы Мәжіліске кірді (тек [[Байтақ (партия)|Байтақ]] партиясы беспайыздық нәтижеге жете алмады) және өзін-өзі ұсынған үміткерлердің жетеуі Мәжілістегі мандаттарын алды.<ref>{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" |Атауы ! rowspan="2" |Жинаған дауыс саны ! rowspan="2" |% ! colspan="3" |Мандат саны |- !Округ бойынша !Партиялық тізімдер бойынша !Жалпы |- | style="background:#55B4A0;" | | style="text-align:center;" |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="text-align:center;" |3 431 510 | style="text-align:center;" |53,9 | style="text-align:center;" |22 | style="text-align:center;" |40 |{{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0}} |- | style="background:#0A5C2E;" | | style="text-align:center;" |[[Ауыл (партия)|Ауыл]] | style="text-align:center;" |693 938 | style="text-align:center;" |10,9 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |8 |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5C2E}} |- | style="background:#4A77EC;" | | style="text-align:center;" |[[Respublica]] | style="text-align:center;" |547 154 | style="text-align:center;" |8,6 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |6 |{{Партия/Орындар|6|98|#4A77EC}} |- | style="background:#053381;" | | style="text-align:center;" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ Жол]] | style="text-align:center;" |535 139 | style="text-align:center;" |8,4 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#053381}} |- | style="background:#EE0D39;" | | style="text-align:center;" |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="text-align:center;" |432 920 | style="text-align:center;" |6.8 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |5 |{{Партия/Орындар|5|98|#EE0D39}} |- | style="background:#0456F7;" | | style="text-align:center;" |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] | style="text-align:center;" |331 058 | style="text-align:center;" |5,2 | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |4 |{{Партия/Орындар|4|98|#0456F7}} |- | style="background:#446E3C;" | | style="text-align:center;" |[[Байтақ (партия)|Байтақ]] | style="text-align:center;" |146 431 | style="text-align:center;" |2,3 | style="text-align:center;" |0 | style="text-align:center;" |0 |{{Партия/Орындар|0|98|#446E3C}} |- | style="background:#808080;" | | style="text-align:center;" |[[Өзін-өзі ұсынушы]]лар | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |7 | style="text-align:center;" | |{{Партия/Орындар|7|98|#808080}} |- | style="text-align:center;" colspan="2" |[[Бәріне қарсымын]] | style="text-align:center;" |248 291 | style="text-align:center;" |3,9 | style="text-align:center;" |= | style="text-align:center;" |- | style="text-align:center;" |- |- | style="text-align:center;" colspan="2" |'''Жалпы саны''' | style="text-align:center;" |'''6 366 441''' | style="text-align:center;" |'''100''' | style="text-align:center;" |'''29''' | style="text-align:center;" |'''69''' | style="text-align:center;" |{{Партия/Орындар|98|98|#808080}} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:2023 жылдағы Қазақстан]] [[Санат:Қазақстандағы парламент сайлаулары]] [[Санат:2023 жылғы Қазақстандағы сайлаулар]] 6enm0jq4y7wp8ndzs2ur4074pzn0hqk 0 717767 3629600 3286850 2026-07-14T04:17:47Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629600 wikitext text/x-wiki {{Суретші|туған жері=Хотан|шыққан жері=Хотан|есімі=Юйчи Исэн|суреті=Persian deity attributed to Viśa Īrasangä.jpg|сурет атауы=<small>Бұл панель, бәлкім, Дандан-Ойлықтағылардың ішіндегі ең жақсысы және ең жақсы сақталғаны Пл. 70-1 өмірлік өлшемнен сәл кішірек, Pl-де кері жағының жақыннан жасалған. 70-2. Үш басты құдай, бір қатты гротеск басы және бір әйелдік немесе жақсы басы бар, итифальды және күн мен айды, важраны және басқа нысанды ұстайды. Оны Джоанна Уильямс (1973, 142-45 беттер) Махесвара деп анықтады, ол Шива Хотан мәтіндерінде кездеседі. Осылайша ол Шиваның көлігіне отырды, бұқа Нандин, мұнда екі рет көрсетілген. Шиваның Хотанда болуы Үндістаннан келген тантриялық буддизм мен сайвизмнің ықпалын көрсетеді: Шиваның Юнганға (8-үңгір, Солтүстік Вэй, б.з. бесінші ғасырдың аяғы) және Дунхуанға (285 үңгір, Батыс Вэй, б. з. VI ғасырдың басы) жеткен формалары бар. Уильямсқа сілтеме жасаған. 285-үңгірде (Чугоку Секкутсу, Тонко Маккокуцу, 2-том, Пл. 119) ол күн мен ай дискілерін жоғары көтеріп, көк өгізге отырғызып, үш басы мен алты қолымен көрсетілген. Бұл Сива бейнелерінің Қытайда пайда болған алғашқы күні, бұл суреттің және шынымен де Хотан аймағындағы басқа ағаш боялған тақталардың жалпы қабылданған сегізінші ғасырға қарағанда VI ғасырға жақын емес болуы мүмкін бе деген сұрақ туындауы мүмкін (сегізінші ғасырдағы қытай монеталарының көптеген табылғандарына байланысты) қабырға суреттері мен ескерткіш тақталар үшін terminus ante quem ретінде. Артқы жағындағы сурет (Pl. 70-2) өз стилінде Иранның әсерін көрсетеді: қалың сақалды құдай князьдік киім киген, алтын қалпақ немесе тәж, жасыл гүлді туника, гүлді іш киім мен шалбар және ұзын қара етік; тізесінде қанжар жатыр. Оның алып жүрген заттарын анықтау оңай емес, бірақ «Жібек ханшайымы туралы аңыз» (Пл. 66-2) төрағалық ететін төрт қолды тұлғаның алып жүрген заттарымен бірдей екені анық. Олар тостағанды, тоқыма тарағын және ченокты бейнелейді деген болжам бар. Уильямс (1973, 147-50 беттер) Хотан аймағындағы Жібек құдайы немесе тоқыма өнерінің қамқоршысы ретінде анықталған басқа да жеке тұлғаларды келтірген. Азия департаменті Ксанте Кармайклға жаңартуға көмектескені үшін алғыс білдіреді. Dandan-Uiliq сайтындағы ақпарат.</small>}} '''Юйчи Исэн''' ({{zh-c|{{lang|zh-Hant|尉遲乙僧}}|{{lang|zh-Hans|尉迟乙僧}}|Yùchí Yǐsēng}}, [[хотандық сақ тілі]]: ''Viśa Īrasangä''; 630-700 жылында жұмыс істеді) — [[Қытай]] суретшісі. Хотан кінәздігінің тумасы Юйчи Исэн суретші Юйчи Бажиннің (Ючи аға) ұлы болған. Қытайдың атақты қажы [[Сюань Цзянь|Сюань Цзан]] «Юйчи» Хотан билеушісінің тегі екенін дәлелдеді, сондықтан зерттеушілер екі суретшінің де кінәз әулетінен болғанын жоққа шығармайды. [[Сурет:Юйчи_Исэн_Танцовщица._Свиток_Беренсона,_Сеттиньяно.jpg|нобай|солға|Юйчи Исэн. Беренсон шиыршық, егжей-тегжейлі: ''Биші''. Көшірме 1032 Вилла Тати, Сеттиньяно дейін жасалған.]] [[Сурет:Vaisravana, Guardian King of the North Traditionally attributed to Yuchi Yiseng (mid-7th–early 8th century) Yuan or Ming dynasty, 14th century, Freer.jpg|нобай|солға|Вайшравана. Дәстүрлі түрде Юйчи Исэнге жатқызылған. 14 ғасырдағы көшірме. Freer галереясы.]] Юйчи Исэн Қытайға [[Тан әулеті|Тан]] дәуірінің ең басында, шамамен 630 жылы келді. Ол әкесінің ақсүйектік атағын иемденіп, [[Буддизм|будда]] храмдарын кескіндеумен айналысты; атап айтқанда, ол суретші ұзақ уақыт өмір сүрген үй-жайлардың бірінде Фениенса храмын салған. Бұл ғибадатхана Қытайға Хотаннан келген кінәздер мен монахтардың тұратын жеріне айналды. І мыңжылдықтың ортасында буддизм Қытай жерінде белсенді түрде тарады. Бұл ілім «[[Батыс өлкелер|Батыс елдерінен]]<nowiki/>», яғни Орталық Азиядан келді және іліммен бірге қытай дәстүріне тән емес түрде жасалған діни нысандар келді. Бұл процесс бірнеше ғасырға созылды, ол қытай, үнді және ортаазиялық көркемдік техниканың синтезіне әкелді; оған көптеген өнер адамдары қатысты, тек кейбірінің есімдері бізге жеткен. Юйчи Исэн негізінен буддалық тақырыптарға, қабырға суреттерінде де, шиыршықтарда да мамандандырылған. Ежелгі мәтіндерде оның рельефтегідей үш өлшемді болып көрінетін гүлдерді (сөзбе-сөз шығыс кескіндемесінің әйгілі маманы Освальд Сирен қытайша терминді аударғандай «дөңес-ойыс») әдемі бейнелегені және оның картиналарындағы сызықтың күшті және күшті болғаны туралы айтылады. серпімді, «темір сым сияқты». Суретші Қытайда үлкен жетістікке жетті және олардың жұмыстарының тақырыбы мен стилі мүлдем басқа болғанына қарамастан, оны жиі Ян Либенмен салыстырды. [[Сурет:Юйчи_Исен_Танцовщик_Свиток_Беренсона_Сеттиньяно.jpg|нобай|Юйчи Исэн. Беренсон айналдыру, егжей-тегжейлі: ''Биші''. Көшірме 1032 Вилла Тати, Сеттиньяно дейін жасалған.]] Юйчи Исэннің барлық храм суреттері [[IX ғасыр|9 ғасырдың]] ортасында болған буддизмді қудалау кезінде храмдармен бірге жоғалған. Сондай-ақ, оның картинасы бар бірде-бір түпнұсқа шиыршық осы күнге дейін сақталмаған. Оның туындыларының кейінгі суретшілері жасаған бірнеше көшірмелері оған әртүрлі сенімділік дәрежесімен жатқызылады. Біріншіден, бұл биші мен биші бейнесі бар «Беренсон шиыршығы» (Ән көшірмесі, 1032 жылға дейін жасалған, Вилла Тати, Сеттиньано), екіншіден, суретші Чен Юнчжи көшірген [[Гаутама Будда|Шакьямуни]] бейнесі (Бостон, мұражайы). [[Бейнелеу өнері]]; қазір бұл сурет Мин дәуірінің XVI-XVII ғасырлардағы белгісіз суретшісінің көшірмесі болып саналады). Бұл екі шығармаға әдетте екі данада бар Локапала Вайшравананың (Хотанда ғибадат ету кең тараған будда құдайы) бейнесі қосылады, олардың бірі Ву Даозидікі болуы мүмкін. Шығармаларының сан рет көшірілуі оның шығармаларының мәңгілік құндылығын айғақтайды. «Беренсон шиыршығы» [[Соғдылық айналғыш биі|бишінің айналмалы қимылын]] да, оның серіктесі кірген би қызығын да тамаша суреттейді. Юйчи Исэн мен оның әкесі Юйчи Бажиннің шығармашылығына байланысты тарихшы Чжан Яньюань (9 ғ.) трактатында осы суретшілердің бояуларды қолданудың ерекше тәсілі туралы баяндайды. Заманауи сарапшылар бұл әдіс Ираннан немесе [[Гандхара]]дан алынған болуы мүмкін екенін мойындап, қытайлықтарға беймәлім екенін атап өтеді. Қытай өнеріне 7 ғасырда Юйчи Исэн енгізген және осы суретшінің шығармашылығының арқасында танымал болған «Хотан стилі» 8 ғасырда ерекше стиль ретінде өмір сүріп, 12 ғасырдың аяғынан бастап 14 ғасырдың басында ол Қытай буддасының екі мүсінінде де басым стильге айналды, сондықтан буддалық кескіндемеде, бәлкім, сол кездегі Орталық Азияның күшті көркемдік серпініне байланысты. == Тағы қараңыз == * [[Мудра|Витарка мудра]] * [[Виша Самбхава]] * [[Виша Шура]] == Әдебиеттер == * Буссагли, Марио. Орталық Азия кескіндемесі. Женева. 1979. 66-67 беттер. * Дуан Вэнджи, Тан Чунг. [https://books.google.com/books?id=0SdXEVaFTJ0C&pg=PA435&dq=weichi+yiseng&hl=ru Дунхуан өнері.] Индира Ганди атындағы Ұлттық өнер орталығы, 1994 ж. * Карецки, Патрисия Эйхенбаум. [https://books.google.com/books?id=9LjmXHFXju4C&pg=PA148&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Ерте буддалық баяндау өнері], 2000 ж. * Салливан, Майкл. [https://books.google.com/books?id=Sz5KGNcs9xEC&pg=PA133&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Қытай өнері]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017232737/https://books.google.com/books?id=Sz5KGNcs9xEC&pg=PA133&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru |date=2016-10-17 }}, 1999 ж. 4-ші басылым. * Вайднер, Марша Смит, Патрисия Энн Бергер, Хелен Форсман. [https://books.google.com/books?id=Y6ffYIPn--wC&pg=RA1-PA232&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Заңның соңғы күндері.] [https://books.google.com/books?id=Y6ffYIPn--wC&pg=RA1-PA232&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Спенсер өнер мұражайы, Сан-Францискодағы Азия өнер мұражайы, 1994 ж.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016095747/https://books.google.com/books?id=Y6ffYIPn--wC&pg=RA1-PA232&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru |date=2016-10-16 }} [[Санат:Шығыс Түркістан тарихы]] [[Санат:Алфавит бойынша суретшілер]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қытай мәдениеті]] bq1su2ka8qvl5z66u27iysk4etut041 3629609 3629600 2026-07-14T04:26:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymbot|Kasymbot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3286850 wikitext text/x-wiki {{Суретші|туған жері=Хотан|шыққан жері=Хотан|есімі=Юйчи Исэн|суреті=Persian deity attributed to Viśa Īrasangä.jpg|сурет атауы=<small>Бұл панель, бәлкім, Дандан-Ойлықтағылардың ішіндегі ең жақсысы және ең жақсы сақталғаны Пл. 70-1 өмірлік өлшемнен сәл кішірек, Pl-де кері жағының жақыннан жасалған. 70-2. Үш басты құдай, бір қатты гротеск басы және бір әйелдік немесе жақсы басы бар, итифальды және күн мен айды, важраны және басқа нысанды ұстайды. Оны Джоанна Уильямс (1973, 142-45 беттер) Махесвара деп анықтады, ол Шива Хотан мәтіндерінде кездеседі. Осылайша ол Шиваның көлігіне отырды, бұқа Нандин, мұнда екі рет көрсетілген. Шиваның Хотанда болуы Үндістаннан келген тантриялық буддизм мен сайвизмнің ықпалын көрсетеді: Шиваның Юнганға (8-үңгір, Солтүстік Вэй, б.з. бесінші ғасырдың аяғы) және Дунхуанға (285 үңгір, Батыс Вэй, б. з. VI ғасырдың басы) жеткен формалары бар. Уильямсқа сілтеме жасаған. 285-үңгірде (Чугоку Секкутсу, Тонко Маккокуцу, 2-том, Пл. 119) ол күн мен ай дискілерін жоғары көтеріп, көк өгізге отырғызып, үш басы мен алты қолымен көрсетілген. Бұл Сива бейнелерінің Қытайда пайда болған алғашқы күні, бұл суреттің және шынымен де Хотан аймағындағы басқа ағаш боялған тақталардың жалпы қабылданған сегізінші ғасырға қарағанда VI ғасырға жақын емес болуы мүмкін бе деген сұрақ туындауы мүмкін (сегізінші ғасырдағы қытай монеталарының көптеген табылғандарына байланысты) қабырға суреттері мен ескерткіш тақталар үшін terminus ante quem ретінде. Артқы жағындағы сурет (Pl. 70-2) өз стилінде Иранның әсерін көрсетеді: қалың сақалды құдай князьдік киім киген, алтын қалпақ немесе тәж, жасыл гүлді туника, гүлді іш киім мен шалбар және ұзын қара етік; тізесінде қанжар жатыр. Оның алып жүрген заттарын анықтау оңай емес, бірақ «Жібек ханшайымы туралы аңыз» (Пл. 66-2) төрағалық ететін төрт қолды тұлғаның алып жүрген заттарымен бірдей екені анық. Олар тостағанды, тоқыма тарағын және ченокты бейнелейді деген болжам бар. Уильямс (1973, 147-50 беттер) Хотан аймағындағы Жібек құдайы немесе тоқыма өнерінің қамқоршысы ретінде анықталған басқа да жеке тұлғаларды келтірген. Азия департаменті Ксанте Кармайклға жаңартуға көмектескені үшін алғыс білдіреді. Dandan-Uiliq сайтындағы ақпарат.</small>}} '''Юйчи Исэн''' ({{zh-c|{{lang|zh-Hant|尉遲乙僧}}|{{lang|zh-Hans|尉迟乙僧}}|Yùchí Yǐsēng}}, [[хотандық сақ тілі]]: ''Viśa Īrasangä''; 630-700 жылында жұмыс істеді) — Қытай суретшісі. Хотан кінәздігінің тумасы Юйчи Исэн суретші Юйчи Бажиннің (Ючи аға) ұлы болған. Қытайдың атақты қажы [[Сюань Цзянь|Сюань Цзан]] «Юйчи» Хотан билеушісінің тегі екенін дәлелдеді, сондықтан зерттеушілер екі суретшінің де кінәз әулетінен болғанын жоққа шығармайды. [[Сурет:Юйчи_Исэн_Танцовщица._Свиток_Беренсона,_Сеттиньяно.jpg|нобай|солға|Юйчи Исэн. Беренсон шиыршық, егжей-тегжейлі: ''Биші''. Көшірме 1032 Вилла Тати, Сеттиньяно дейін жасалған.]] [[Сурет:Vaisravana, Guardian King of the North Traditionally attributed to Yuchi Yiseng (mid-7th–early 8th century) Yuan or Ming dynasty, 14th century, Freer.jpg|нобай|солға|Вайшравана. Дәстүрлі түрде Юйчи Исэнге жатқызылған. 14 ғасырдағы көшірме. Freer галереясы.]] Юйчи Исэн Қытайға [[Тан әулеті|Тан]] дәуірінің ең басында, шамамен 630 жылы келді. Ол әкесінің ақсүйектік атағын иемденіп, [[Буддизм|будда]] храмдарын кескіндеумен айналысты; атап айтқанда, ол суретші ұзақ уақыт өмір сүрген үй-жайлардың бірінде Фениенса храмын салған. Бұл ғибадатхана Қытайға Хотаннан келген кінәздер мен монахтардың тұратын жеріне айналды. І мыңжылдықтың ортасында буддизм Қытай жерінде белсенді түрде тарады. Бұл ілім «[[Батыс өлкелер|Батыс елдерінен]]<nowiki/>», яғни Орталық Азиядан келді және іліммен бірге қытай дәстүріне тән емес түрде жасалған діни нысандар келді. Бұл процесс бірнеше ғасырға созылды, ол қытай, үнді және ортаазиялық көркемдік техниканың синтезіне әкелді; оған көптеген өнер адамдары қатысты, тек кейбірінің есімдері бізге жеткен. Юйчи Исэн негізінен буддалық тақырыптарға, қабырға суреттерінде де, шиыршықтарда да мамандандырылған. Ежелгі мәтіндерде оның рельефтегідей үш өлшемді болып көрінетін гүлдерді (сөзбе-сөз шығыс кескіндемесінің әйгілі маманы Освальд Сирен қытайша терминді аударғандай «дөңес-ойыс») әдемі бейнелегені және оның картиналарындағы сызықтың күшті және күшті болғаны туралы айтылады. серпімді, «темір сым сияқты». Суретші Қытайда үлкен жетістікке жетті және олардың жұмыстарының тақырыбы мен стилі мүлдем басқа болғанына қарамастан, оны жиі Ян Либенмен салыстырды. [[Сурет:Юйчи_Исен_Танцовщик_Свиток_Беренсона_Сеттиньяно.jpg|нобай|Юйчи Исэн. Беренсон айналдыру, егжей-тегжейлі: ''Биші''. Көшірме 1032 Вилла Тати, Сеттиньяно дейін жасалған.]] Юйчи Исэннің барлық храм суреттері [[IX ғасыр|9 ғасырдың]] ортасында болған буддизмді қудалау кезінде храмдармен бірге жоғалған. Сондай-ақ, оның картинасы бар бірде-бір түпнұсқа шиыршық осы күнге дейін сақталмаған. Оның туындыларының кейінгі суретшілері жасаған бірнеше көшірмелері оған әртүрлі сенімділік дәрежесімен жатқызылады. Біріншіден, бұл биші мен биші бейнесі бар «Беренсон шиыршығы» (Ән көшірмесі, 1032 жылға дейін жасалған, Вилла Тати, Сеттиньано), екіншіден, суретші Чен Юнчжи көшірген [[Гаутама Будда|Шакьямуни]] бейнесі (Бостон, мұражайы). Бейнелеу өнері; қазір бұл сурет Мин дәуірінің XVI-XVII ғасырлардағы белгісіз суретшісінің көшірмесі болып саналады). Бұл екі шығармаға әдетте екі данада бар Локапала Вайшравананың (Хотанда ғибадат ету кең тараған будда құдайы) бейнесі қосылады, олардың бірі Ву Даозидікі болуы мүмкін. Шығармаларының сан рет көшірілуі оның шығармаларының мәңгілік құндылығын айғақтайды. «Беренсон шиыршығы» [[Соғдылық айналғыш биі|бишінің айналмалы қимылын]] да, оның серіктесі кірген би қызығын да тамаша суреттейді. Юйчи Исэн мен оның әкесі Юйчи Бажиннің шығармашылығына байланысты тарихшы Чжан Яньюань (9 ғ.) трактатында осы суретшілердің бояуларды қолданудың ерекше тәсілі туралы баяндайды. Заманауи сарапшылар бұл әдіс Ираннан немесе [[Гандхара]]дан алынған болуы мүмкін екенін мойындап, қытайлықтарға беймәлім екенін атап өтеді. Қытай өнеріне 7 ғасырда Юйчи Исэн енгізген және осы суретшінің шығармашылығының арқасында танымал болған «Хотан стилі» 8 ғасырда ерекше стиль ретінде өмір сүріп, 12 ғасырдың аяғынан бастап 14 ғасырдың басында ол Қытай буддасының екі мүсінінде де басым стильге айналды, сондықтан буддалық кескіндемеде, бәлкім, сол кездегі Орталық Азияның күшті көркемдік серпініне байланысты. == Тағы қараңыз == * [[Мудра|Витарка мудра]] * [[Виша Самбхава]] * [[Виша Шура]] == Әдебиеттер == * Буссагли, Марио. Орталық Азия кескіндемесі. Женева. 1979. 66-67 беттер. * Дуан Вэнджи, Тан Чунг. [https://books.google.com/books?id=0SdXEVaFTJ0C&pg=PA435&dq=weichi+yiseng&hl=ru Дунхуан өнері.] Индира Ганди атындағы Ұлттық өнер орталығы, 1994 ж. * Карецки, Патрисия Эйхенбаум. [https://books.google.com/books?id=9LjmXHFXju4C&pg=PA148&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Ерте буддалық баяндау өнері], 2000 ж. * Салливан, Майкл. [https://books.google.com/books?id=Sz5KGNcs9xEC&pg=PA133&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Қытай өнері]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017232737/https://books.google.com/books?id=Sz5KGNcs9xEC&pg=PA133&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru |date=2016-10-17 }}, 1999 ж. 4-ші басылым. * Вайднер, Марша Смит, Патрисия Энн Бергер, Хелен Форсман. [https://books.google.com/books?id=Y6ffYIPn--wC&pg=RA1-PA232&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Заңның соңғы күндері.] [https://books.google.com/books?id=Y6ffYIPn--wC&pg=RA1-PA232&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru Спенсер өнер мұражайы, Сан-Францискодағы Азия өнер мұражайы, 1994 ж.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016095747/https://books.google.com/books?id=Y6ffYIPn--wC&pg=RA1-PA232&dq=weichi+yiseng&as_brr=3&hl=ru |date=2016-10-16 }} [[Санат:Шығыс Түркістан тарихы]] [[Санат:Алфавит бойынша суретшілер]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қытай мәдениеті]] szz2pt7fnv2l3b7ba0mbdrvze4qjamd 0 736358 3629596 3313186 2026-07-14T04:15:25Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3629596 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Wurfzabel.jpg|нобай|оңға|240x240 нүкте|13 ғасырдағы табулашылардың ортағасырлық бейнесі (Кармина Бурана)]] '''Табула''' (орта грекше: τάβλη, тақта) — [[Үстел ойындары|арнайы тақтада ойналатын грек-рим ойыны]]. Ол тікелей предшественник қазіргі заманғы нарды болып саналады. == Тарихы == [[Сурет:Tabula_-_boardgame_-_Zeno_game.svg|нобай|400x400 нүкте|τάβλη (табула) ойыны, 480 жылы Византия императоры [[Флавий Зенон|Зенон]] ойнаған, және Агафий оны шамамен 530 жылы жазып қалдырған. Зенон (қызыл) сүйектерді өте нашар лақтырды: 2, 5 және 6 және сегіз дойбыны бір-бірден қоюға мәжбүр болды. Ал ереже бойынша мұндай жеке дойбыларды қарсылас жеңе алады. Роланд Дж. Остин. «Зенонның τάβλη ойынын» қараңыз.]] [[Севильялық Исидор]] ''Этимологиясына'' сәйкес, табуланы алғаш рет грек [[Троя соғысы|троялық соғысындағы]] {{Аударылмаған 5|Алеа||en|Alea (Greek soldier)}}{{Sfn|Lapidge & O'Keefe|2005|p=60}}{{Sfn|Barney et al.|2006}} атты сарбазы ойлап тапқан. «τάβλη» бізге дейін жеткен ең көне сипаттамасы Агафияның (б.з. VI ғ.) [[Шығыс Рим империясы|Византия]] императоры [[Флавий Зенон|Зенонға]] (шамамен 474-475; 476-491) арналған еңбегінде берілген. Ол сүйекті лақтыра алмағаннан кейін Зенонның жағдайы күштіден өте әлсізге ауысатын ойынды сипаттайды. Осы сипаттама бойынша 19 ғ. {{Аударылмаған 5|Бек де Фукуре||fr|Louis Becq de Fouquières}} ойын ережелерін қайта құрастыра алды{{Sfn|Austin|1934}}. Ойын қазіргі нарды тақтасына ұқсайтын, әр жағында 12 ұпайдан тұратын 24 ұпайдан тұратын тақтада ойналды. Екі ойыншының әрқайсысында 15 дойбы болды және оларды үш сүйектің орамдары бойынша тақтаның айналасында қарама-қарсы бағытта жылжытты. Қарсылас тақтада тұрған дойбыларды бір-бірден жеңе алды. Мұндай дойбыны соғып, оны қайтадан ойынға енгізу және қозғалудан бас тартудың қазіргі ережелері болды. Қазіргі нарды ойынынан бір айырмашылығы – үшінші матаны қолдану болса, екіншісі – дойбыны бірінші нүктеден емес, тақтадан тыс ойынға енгізу. Агафияның суреттеуінде император Зенонның ақ дойбы (суретте қызыл), бір нүктеде жеті дойбы, үш нүктеде екеуі және екіде бір дойбы болған. Зенон үш сүйек лақтырды және олар 2, 5 және 6-ны тапты. Нарды ойынындағыдай, Зенон екі немесе одан да көп қарсыластың дойбысы орналасқан нүктелерге дойбыны жылжыта алмады. Үш дойбыны да қолданудың бір ғана жолы болды – екі дойбыдан тұратын үш топты түгел бөлшектеу, сөйтіп оларды қарсыластың жүрісіне осал ету. Табула, ең алдымен, ойынның дамуы болды ''[[Ludus duodecim scriptorum|Ludus Duodecim Scriptorum]]'', оның орталығында тағы бір ұпай қатары болды{{Sfn|Austin|1935|pp=76–82}}. «τάβλη» сөзі әлі күнге дейін [[Грекия]]да нардыға қатысты қолданылады, сондай-ақ [[Түркия]]да (''тавла ретінде)'' және [[Румыния]]да (''үстел ретінде''), бұл елдерде нард [[қала]] алаңдары мен кафелерде танымал ойын болып қала береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Көздері == {{Refbegin|2}} * Остин, Роланд Дж. Зенонның τάβλι′дегі пьесасы (анықталмаған) // Эллиндік зерттеулер журналы. — 1934. — Т. 54, No 2. — 202-205-б. — doi: 10.2307/626864. — JSTOR 626864. * Остин, Роланд Г. Роман үстел ойындары. II (ағылшынша) // Греция және Рим. — 1935. — Т. 4, жоқ. 11. — 76-82 б. — doi:10.1017/s0017383500003119. — JSTOR 640979. * Барни, Стивен А.; Льюис, В.Дж.; Жағажай, Дж. А.; Бергхоф, Оливер. Севильялық Исидордың этимологиясы. — Кембридж және Нью-Йорк: Cambridge University Press, 2006. — ISBN 978-1-13-945616-6. * Белл, Роберт Чарльз. Көптеген өркениеттердегі үстел ойындары. — Нью-Йорк: Courier Dover Publications, 2012. — ISBN 9780486145570. * Коукулес, Файдон. Vyzantinon Vios kai Politismos (анықталмаған). — Афинадағы Француз институтының жинағы, 1948. — 1-том. * ЛаПидж, Майкл; О'Киф, Кэтрин О'Брайен. Латын тілін үйрену және ағылшын тілін білу: Майкл ЛаПидж үшін англо-саксондық әдебиетті зерттеу. — Торонто: Toronto Publishing, 2005. — ISBN 978-0-80-208919-9. * Бай, Энтони. Грек және Рим көне ескерткіштерінің сөздігі. — Нью-Йорк: Д. Эплтон және компания, 1881 ж. {{Refend|2}} == Сілтемелер == * [http://www.bkgm.com/variants/Tabula.html Табула қалай ойнайды]{{Ref-en}} * [http://ablemedia.com/ctcweb/showcase/boardgames5.html Кестенің тарихы және ережелері]{{Ref-en}} [[Санат:Византия мәдениеті]] [[Санат:Үстел ойындары]] 5d3nxuysf6xkvo5quqjizv04o1o4pcx 3629613 3629596 2026-07-14T04:27:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды 3313186 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Wurfzabel.jpg|нобай|оңға|240x240 нүкте|13 ғасырдағы табулашылардың ортағасырлық бейнесі (Кармина Бурана)]] '''Табула''' (орта грекше: τάβλη, тақта) — [[Үстел ойындары|арнайы тақтада ойналатын грек-рим ойыны]]. Ол тікелей предшественник қазіргі заманғы нарды болып саналады. == Тарихы == [[Сурет:Tabula_-_boardgame_-_Zeno_game.svg|нобай|400x400 нүкте|τάβλη (табула) ойыны, 480 жылы Византия императоры [[Флавий Зенон|Зенон]] ойнаған, және Агафий оны шамамен 530 жылы жазып қалдырған. Зенон (қызыл) сүйектерді өте нашар лақтырды: 2, 5 және 6 және сегіз дойбыны бір-бірден қоюға мәжбүр болды. Ал ереже бойынша мұндай жеке дойбыларды қарсылас жеңе алады. Роланд Дж. Остин. «Зенонның τάβλη ойынын» қараңыз.]] [[Севильялық Исидор]] ''Этимологиясына'' сәйкес, табуланы алғаш рет грек [[Троя соғысы|троялық соғысындағы]] {{Аударылмаған 5|Алеа||en|Alea (Greek soldier)}}{{Sfn|Lapidge & O'Keefe|2005|p=60}}{{Sfn|Barney et al.|2006}} атты сарбазы ойлап тапқан. «τάβλη» бізге дейін жеткен ең көне сипаттамасы Агафияның (б.з. VI ғ.) Византия императоры [[Флавий Зенон|Зенонға]] (шамамен 474-475; 476-491) арналған еңбегінде берілген. Ол сүйекті лақтыра алмағаннан кейін Зенонның жағдайы күштіден өте әлсізге ауысатын ойынды сипаттайды. Осы сипаттама бойынша 19 ғ. {{Аударылмаған 5|Бек де Фукуре||fr|Louis Becq de Fouquières}} ойын ережелерін қайта құрастыра алды{{Sfn|Austin|1934}}. Ойын қазіргі нарды тақтасына ұқсайтын, әр жағында 12 ұпайдан тұратын 24 ұпайдан тұратын тақтада ойналды. Екі ойыншының әрқайсысында 15 дойбы болды және оларды үш сүйектің орамдары бойынша тақтаның айналасында қарама-қарсы бағытта жылжытты. Қарсылас тақтада тұрған дойбыларды бір-бірден жеңе алды. Мұндай дойбыны соғып, оны қайтадан ойынға енгізу және қозғалудан бас тартудың қазіргі ережелері болды. Қазіргі нарды ойынынан бір айырмашылығы – үшінші матаны қолдану болса, екіншісі – дойбыны бірінші нүктеден емес, тақтадан тыс ойынға енгізу. Агафияның суреттеуінде император Зенонның ақ дойбы (суретте қызыл), бір нүктеде жеті дойбы, үш нүктеде екеуі және екіде бір дойбы болған. Зенон үш сүйек лақтырды және олар 2, 5 және 6-ны тапты. Нарды ойынындағыдай, Зенон екі немесе одан да көп қарсыластың дойбысы орналасқан нүктелерге дойбыны жылжыта алмады. Үш дойбыны да қолданудың бір ғана жолы болды – екі дойбыдан тұратын үш топты түгел бөлшектеу, сөйтіп оларды қарсыластың жүрісіне осал ету. Табула, ең алдымен, ойынның дамуы болды ''[[Ludus duodecim scriptorum|Ludus Duodecim Scriptorum]]'', оның орталығында тағы бір ұпай қатары болды{{Sfn|Austin|1935|pp=76–82}}. «τάβλη» сөзі әлі күнге дейін [[Грекия]]да нардыға қатысты қолданылады, сондай-ақ [[Түркия]]да (''тавла ретінде)'' және [[Румыния]]да (''үстел ретінде''), бұл елдерде нард қала алаңдары мен кафелерде танымал ойын болып қала береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Көздері == {{Refbegin|2}} * Остин, Роланд Дж. Зенонның τάβλι′дегі пьесасы (анықталмаған) // Эллиндік зерттеулер журналы. — 1934. — Т. 54, No 2. — 202-205-б. — doi: 10.2307/626864. — JSTOR 626864. * Остин, Роланд Г. Роман үстел ойындары. II (ағылшынша) // Греция және Рим. — 1935. — Т. 4, жоқ. 11. — 76-82 б. — doi:10.1017/s0017383500003119. — JSTOR 640979. * Барни, Стивен А.; Льюис, В.Дж.; Жағажай, Дж. А.; Бергхоф, Оливер. Севильялық Исидордың этимологиясы. — Кембридж және Нью-Йорк: Cambridge University Press, 2006. — ISBN 978-1-13-945616-6. * Белл, Роберт Чарльз. Көптеген өркениеттердегі үстел ойындары. — Нью-Йорк: Courier Dover Publications, 2012. — ISBN 9780486145570. * Коукулес, Файдон. Vyzantinon Vios kai Politismos (анықталмаған). — Афинадағы Француз институтының жинағы, 1948. — 1-том. * ЛаПидж, Майкл; О'Киф, Кэтрин О'Брайен. Латын тілін үйрену және ағылшын тілін білу: Майкл ЛаПидж үшін англо-саксондық әдебиетті зерттеу. — Торонто: Toronto Publishing, 2005. — ISBN 978-0-80-208919-9. * Бай, Энтони. Грек және Рим көне ескерткіштерінің сөздігі. — Нью-Йорк: Д. Эплтон және компания, 1881 ж. {{Refend|2}} == Сілтемелер == * [http://www.bkgm.com/variants/Tabula.html Табула қалай ойнайды]{{Ref-en}} * [http://ablemedia.com/ctcweb/showcase/boardgames5.html Кестенің тарихы және ережелері]{{Ref-en}} [[Санат:Византия мәдениеті]] [[Санат:Үстел ойындары]] ic4nzw16pmvr7hwl5r6ucc0mv5t10w3 0 744363 3629817 3627057 2026-07-14T11:08:55Z Makenzis 71333 3629817 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|БАӘ}} «Әл-Васл» | стадионы = «[[Забиль (стадион)|Забиль]]», [[Дубай]] | сыйымдылығы = 18000 | жарыс = БАӘ про-лигасы | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын | pattern_la1 = _blackshoulders | pattern_la2 = | pattern_b1 = | pattern_b2 = _thinblacksides | pattern_ra1 = _blackshoulders | pattern_sh1 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so1 = | leftarm1 = ffff00 | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body1 = ffff00 | body2 = ffffff | rightarm1 = ffff00 | rightarm2 = ffffff | shorts1 = ffff00 | shorts2 = ffffff | socks1 = ffff00 | socks2 = ffffff }} '''«Әл-Васл»''' ({{lang-ar| نادي الوصل لكرة القدم}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің [[Дубай]] қаласындағы футбол клубы. 1974 жылы құрылған. == Жетістіктері == * '''БАӘ чемпионы''' (7): 1981/82, 1982/83, 1984/85, 1987/88, 1991/92, 1996/97, 2006/07 * '''БАӘ кубогы''' (2): 1986/87, 2006/07 * '''Парсы шығанағы чемпиондар кубогы''' (1): 2009/10 == Сілтемелер == * [http://www.alwaslsc.ae/ Ресми сайт] * [http://int.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-wasl-dubai/ Soccerway.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190124203912/https://int.soccerway.com/teams/united-arab-emirates/al-wasl-dubai/ |date=2019-01-24 }} * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/al-wasl-sports-club/startseite/verein_16214.html Transfermarket.co.uk] * [http://www.proleague.ae/en/club/al-wasl.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927133007/http://www.proleague.ae/en/club/al-wasl.html |date=2011-09-27 }} [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] [[Санат:1974 жылы құрылған футбол клубтары]] leuuwh6302j0c4dk3z75d6kiw85nt7y 3629820 3629817 2026-07-14T11:09:14Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3629820 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|БАӘ}} «Әл-Васл» | стадионы = «[[Забиль (стадион)|Забиль]]», [[Дубай]] | сыйымдылығы = 18000 | жарыс = БАӘ про-лигасы | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын | pattern_la1 = _blackshoulders | pattern_la2 = | pattern_b1 = | pattern_b2 = _thinblacksides | pattern_ra1 = _blackshoulders | pattern_sh1 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so1 = | leftarm1 = ffff00 | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body1 = ffff00 | body2 = ffffff | rightarm1 = ffff00 | rightarm2 = ffffff | shorts1 = ffff00 | shorts2 = ffffff | socks1 = ffff00 | socks2 = ffffff }} '''«Әл-Васл»''' ({{lang-ar| نادي الوصل لكرة القدم}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің [[Дубай]] қаласындағы футбол клубы. 1974 жылы құрылған. == Жетістіктері == * '''БАӘ чемпионы''' (7): 1981/82, 1982/83, 1984/85, 1987/88, 1991/92, 1996/97, 2006/07 * '''БАӘ кубогы''' (2): 1986/87, 2006/07 * '''Парсы шығанағы чемпиондар кубогы''' (1): 2009/10 == Сілтемелер == * [http://www.alwaslsc.ae/ Ресми сайт] * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/al-wasl-sports-club/startseite/verein_16214.html Transfermarket.co.uk] * [http://www.proleague.ae/en/club/al-wasl.html Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927133007/http://www.proleague.ae/en/club/al-wasl.html |date=2011-09-27 }} [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] [[Санат:1974 жылы құрылған футбол клубтары]] safsts3b7ltf1ciqq4xsja6b1mzbrpf 3629821 3629820 2026-07-14T11:09:23Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3629821 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|БАӘ}} «Әл-Васл» | стадионы = «[[Забиль (стадион)|Забиль]]», [[Дубай]] | сыйымдылығы = 18000 | жарыс = БАӘ про-лигасы | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын | pattern_la1 = _blackshoulders | pattern_la2 = | pattern_b1 = | pattern_b2 = _thinblacksides | pattern_ra1 = _blackshoulders | pattern_sh1 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so1 = | leftarm1 = ffff00 | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body1 = ffff00 | body2 = ffffff | rightarm1 = ffff00 | rightarm2 = ffffff | shorts1 = ffff00 | shorts2 = ffffff | socks1 = ffff00 | socks2 = ffffff }} '''«Әл-Васл»''' ({{lang-ar| نادي الوصل لكرة القدم}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің [[Дубай]] қаласындағы футбол клубы. 1974 жылы құрылған. == Жетістіктері == * '''БАӘ чемпионы''' (7): 1981/82, 1982/83, 1984/85, 1987/88, 1991/92, 1996/97, 2006/07 * '''БАӘ кубогы''' (2): 1986/87, 2006/07 * '''Парсы шығанағы чемпиондар кубогы''' (1): 2009/10 == Сілтемелер == * [http://www.alwaslsc.ae/ Ресми сайт] * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/al-wasl-sports-club/startseite/verein_16214.html Transfermarket.co.uk] [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] [[Санат:1974 жылы құрылған футбол клубтары]] sisqrxy0erf8v0at0per3bam9whnejb 3629822 3629821 2026-07-14T11:09:35Z Makenzis 71333 /* Сілтемелер */ 3629822 wikitext text/x-wiki {{футбол клубы | атауы = {{ту|БАӘ}} «Әл-Васл» | стадионы = «[[Забиль (стадион)|Забиль]]», [[Дубай]] | сыйымдылығы = 18000 | жарыс = БАӘ про-лигасы | маусым = 2025/26 | орын = 3 орын | pattern_la1 = _blackshoulders | pattern_la2 = | pattern_b1 = | pattern_b2 = _thinblacksides | pattern_ra1 = _blackshoulders | pattern_sh1 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so1 = | leftarm1 = ffff00 | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body1 = ffff00 | body2 = ffffff | rightarm1 = ffff00 | rightarm2 = ffffff | shorts1 = ffff00 | shorts2 = ffffff | socks1 = ffff00 | socks2 = ffffff }} '''«Әл-Васл»''' ({{lang-ar| نادي الوصل لكرة القدم}}) — [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің [[Дубай]] қаласындағы футбол клубы. 1974 жылы құрылған. == Жетістіктері == * '''БАӘ чемпионы''' (7): 1981/82, 1982/83, 1984/85, 1987/88, 1991/92, 1996/97, 2006/07 * '''БАӘ кубогы''' (2): 1986/87, 2006/07 * '''Парсы шығанағы чемпиондар кубогы''' (1): 2009/10 == Сілтемелер == * [http://www.alwaslsc.ae/ Ресми сайт] * [http://www.transfermarkt.com/en/al-wasl-sports-club/startseite/verein_16214.html Transfermarket] [[Санат:БАӘ футбол клубтары]] [[Санат:1974 жылы құрылған футбол клубтары]] s0g537kmyefjijewfq133mm1ges7gp6 10 747640 3629751 3396154 2026-07-14T08:55:12Z Milenioscuro 18230 3629751 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Эритрея |top = 18.4 |bottom = 12.0 |left = 36.0 |right = 43.8 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Eritrea relief location map.svg |#default = Eritrea adm location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Эритрея}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Эритрея]] </noinclude> h3rjubgi0shm33rrkfnpk2bqv8fja3x 0 747871 3629585 3430292 2026-07-14T04:10:26Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629585 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Ұлыбритания мандатындағы Палестина |өз атауы = |статусы = |әнұраны = |байрақ = Flag of the United Kingdom.svg |байрақ_сипаттамасы = [[Байрақ]] |елтаңбасы = Public Seal of High Commissioner of Palestine.svg |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = BritishMandatePalestine1920.png |size = 350px |сипаттамасы |p1 = Осман империясы |flag_p1 = Ottoman flag alternative 2.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |s1 = Израиль |flag_s1 = Flag_of_Israel.svg |image_s1 = |s2 = Палестина |flag_s2 = Flag of Hejaz (1917).svg |image_s2 = |s3 = Біріккен Араб Әмірліктері |flag_s3 = Flag of Transjordan (1928-39).png |image_s3 = |құрылуы = 1920 жылы, сәуірде |ыдырауы = 1948 жылы, мамырда |астана = Иерусалим |тілі = [[Ағылшын тілі|Ағылшын]], [[Иврит тілі|иврит]] және [[Араб тілі|араб]] тілдері |аумағы = 26 626 км² |халқы = 1 764 520 (1945) }} '''Ұлыбритания мандатындағы Палестина''' ([[ағылшын тілі|ағылш.]] Palestine, [[араб тілі|араб.]] فلسطين) — бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері бойынша тарихи [[Палестина]] аумағында құрылған және [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасының]] мандаты шеңберінде 1922–1948 жылдары [[Ұлыбритания|Ұлыбританияның]] басқаруында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Соғыстан кейін еврейлердің Палестинаға жаппай көшуі басталды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы.">Қапышев А.К., Шайхыгалиев Е.А. - Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы. 3-том: Оқу құралы. – Алматы: «Бастау», 2017 жыл. - 352 бет.</ref> == Сионизм саяси қозғалысы == XIX ғасырдың соңында [[сионизм]] саяси қозғалысы өмірге келген еді. Оның негізгі мақсаты – еврейлерді тарихи отанына қайтару және Палестинада өз мемлекетін құру болды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == Хронология == * 1919 жылы сәуірде жалпыараб конгресі еврейлерге жер сатуға тыйым салу және иммиграцияны тоқтату туралы қаулы шығарды. Сионисттердің Палестинада [[Еврейлер|еврей]] мемлекетін құры талаптарына да кері жауап қайтарды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> * 1920 жылы көктемде Палестинада еврейлер мен [[Арабтар|арабтардың]] арасында алғашқы қақтығыстар орын алды. * 1920 жылы сәуірде Ұлттар Лигасы [[Палестина|Палестинаны]] Англияның мандатына берді. Палестинаның жоғарғы комиссары болып ұлты еврей Герберт Сэмюэль (1925 жылға дейін) тағайындалды. * 1922 жылы шілде айында Палестинадан [[Трансиордания]] бөлініп шықты, бұл мемлекет Мекке билеушісінің ұлы Абдалла әмірдің бақылауына берілді. * Герберт Сэмюэль кезеңінде еврейлердің Палестинаға қоныстануы тоқтаусыз жүрді. 1930 жылдардың басында еврейлердің саны 174 мыңға жетті. * 1929 жылы араб және еврей қауымдары кезекті рет қақтығысты. Бұдан кейін ағылшын билеушілері еврей иммиграциясын шектеу және оларға жер сатуды тоқтату мәселесін көтере бастады. Бұл еврей қауымының аландаушылығын туғызып, «Иргун-бет» радикалдық ұйымы Палестинаға заңсыз қару-жарақ тасымалдауға көшті. * 1930 жылдан Палестина өнеркәсібінің қарыштап дамуы басталды. Дәл осы кезде қазіргі [[Израиль]] өнеркәсібінің негізі қаланды. * 1933 жылдан кейін еврейлердің Германиядан жаппай қашуына байланысты, олардың Палестинаға да иммиграциясы күшейді. Нәтижесінде [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] қарсаңында еврей қауымының саны халықтың 1/3 деңгейін құрап, 429 мың адамға жетті. * Еврей иммиграциясының күшеюіне арабтар көтеріліспен жауап берді. Ол 1936 жылдың сәуірінде басталды. Елде орын алған тәртіпсіздіктер барысында еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық жасалды. Толқулар тек қазан айында ғана біршама саябырлады. * 1936 жылы 11 қарашада Палестинаға Пиль комиссиясы келді. Ол тәртіпсіздіктердің себептерін анықтауға және жағдайды тұрақтандырудың жолдарын ұсынуы тиіс болды. * 1937 жылы 30 шілдеде Англияның министрлер кабинеті Пиль комиссиясының қорытындылары негізінде келесі шешім шығарды: Палестина тәуелсіздігі жарияланғанға дейін оны еврей және араб аймақтарына бөлу; еврей қауымына берілген жерлерден тыс аймақ тардан жер сатып алуға тыйым салу. Ағылшын үкіметінің шешімі екі жақты да қанағаттандырмады. Толқулар қайтадан жанданды; ереуілшілер, тіпті, ағылшын әкімшілігінің өкілдерін өлтіруге дейін барды. * 1938 жылдың сәуір айында Палестинаға жаңа комиссия (Д.Вудхерд) жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың жақындай түсуі ағылшындарды екі жақтың бірін таңдауға мәжбүрледі – Англия арабтарды таңдады. * 1939 жылы 17 мамырда «Ақ кітапта» үкіметтің Палестинаға қатысты ресми ұстанымы жария етілді: ағылшындар «Бальфур декларациясынан» (еврей мемлекетін құру идеясы) бас тартты, еврейлерге жер сатуға тыйым салынды, еврей иммиграциясы шектелді (5 жылда 75 мың); 10 жыл ішінде тәуелсіз біртұтас Палестина мемлекетін құру жоспарланды. * Екінші дүниежүзілік соғыс Палестинадағы жағдайды түбірімен өзгертті. Палестина арабтарының көсемі Амин аль-Хусейни Гитлермен кездесіп, бүкіл арабтарды ағылшындарға қарсы көтерілуге шақырды. Ал еврейлер британ армиясы мен еріктілер жасақтарының құрамында фашистік Германияға қарсы соғысқа қатысты. Дегенмен еврейлердің барлығы Англия жағында болмай шықты. Радикалдық «Лехи», «Эцел» сияқты ұйымдар фашистермен байланыс орнатып, ағылшындарға соғыс жариялады. Соғыстың соңына қарай бұл ұйымдардың қызметіне тыйым салынды, ал мүшелері қамауға алынды. Еврей қауымы соғыстағы көмегі үшін Англия бұрынғы ұстанымынан бас тартады деп үміттенді. Алайда Ұлыбританияда билікке келген лейбористік үкімет іс-әрекет жасауға асықпады. Бұл аралықта Еуропада баспанасыз қалған еврейлер Палестинаға ұмтылды. Ағылшын үкіметі олардың иммиграциясын шектеуге тырысқанымен, жағдай шешімін таппады. Заңсыз иммиграция жергілікті билік өкілдері мен арабтармен қақтығыстарға алып келді. Соғыс кезінде сионистік ұйымдар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-пен жақсы қарым-қатынас орнатқан болатын. Осылайша АҚШ Палестина еврейлерін қолдап шықты. 1945 жылы сәуірде Палестинаға бірлескен ағылшын-американ комиссиясы аттанды. == Ағылшын-еврей соғысы == 1945 жылы 10 қазанда ағылшын-еврей соғысы басталды. Еврей жасақтары ағылшындардың әкімшілік мекемелері мен әскери нысандарына шабуылдар жасап, өз талаптарын қойды. Еврей радикалдық ұйымдарының қарсылығы 1946 жылдың соңында ғана басылды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == БҰҰ-ның шешімі == :'''Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімі'''<br> Ағылшын-американ комиссиясы мен араб және еврей қауымдары арасындағы келіссөздер 1947 жылдың ақпан айына дейін жүргізілгенімен, ортақ шешім табылмады. 18 ақпанда Ұлыбритания Палестиананың тағдырын БҰҰ-на беретінін мәлімдеді. 1947 жылы 29 қарашада БҰҰ-ның Бас ассамблеясы шешімін бекітті:<br>а) ағылшын мандаты 1948 жылдың мамырында аяқталатын болды;<br>б) Палестина араб және еврей мемлекеттеріне бөлінді;<br>в) Иерусалим және Вифлеев қалаларына халықаралық мәртебе берілді.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == Салдары == Арабтар бұл шешімді мойындаудан үзілді-кесілді бас тартты. Сәуірде бүкілхалықтық ереуіл басталды. 1948 жылы 14 мамырда Палестинадан соңғы ағылшын кетті. Ағылшын қаруы мен әскери нысандарыныңкөпшілігі араб күштеріне берілген болатын. 15 мамыр күні тәуелсіз Израиль мемлекеті жарияланды, онын алғашқы премьер-министрі болып Давид Бен-Гурион сайланды. Бұл күні бірінші араб-еврей соғысы басталды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания тарихы]] [[Санат:Палестина]] [[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]] [[Санат:Израиль]] [[Санат:Израиль соғыстары]] [[Санат:Таяу Шығыс тарихы]] 69k6lct3lnenvc354f9nelmtsew78o6 3629623 3629585 2026-07-14T04:27:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] соңғы нұсқасына қайтарды 3430292 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Ұлыбритания мандатындағы Палестина |өз атауы = |статусы = |әнұраны = |байрақ = Flag of the United Kingdom.svg |байрақ_сипаттамасы = [[Байрақ]] |елтаңбасы = Public Seal of High Commissioner of Palestine.svg |елтаңба_сипаттамасы = |символ = |карта = BritishMandatePalestine1920.png |size = 350px |сипаттамасы |p1 = Осман империясы |flag_p1 = Ottoman flag alternative 2.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |s1 = Израиль |flag_s1 = Flag_of_Israel.svg |image_s1 = |s2 = Палестина |flag_s2 = Flag of Hejaz (1917).svg |image_s2 = |s3 = Біріккен Араб Әмірліктері |flag_s3 = Flag of Transjordan (1928-39).png |image_s3 = |құрылуы = 1920 жылы, сәуірде |ыдырауы = 1948 жылы, мамырда |астана = Иерусалим |тілі = [[Ағылшын тілі|Ағылшын]], [[Иврит тілі|иврит]] және [[Араб тілі|араб]] тілдері |аумағы = 26 626 км² |халқы = 1 764 520 (1945) }} '''Ұлыбритания мандатындағы Палестина''' ([[ағылшын тілі|ағылш.]] Palestine, [[араб тілі|араб.]] فلسطين) — бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері бойынша тарихи [[Палестина]] аумағында құрылған және [[Ұлттар Лигасы|Ұлттар Лигасының]] мандаты шеңберінде 1922–1948 жылдары [[Ұлыбритания|Ұлыбританияның]] басқаруында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Соғыстан кейін еврейлердің Палестинаға жаппай көшуі басталды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы.">Қапышев А.К., Шайхыгалиев Е.А. - Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы. 3-том: Оқу құралы. – Алматы: «Бастау», 2017 жыл. - 352 бет.</ref> == Сионизм саяси қозғалысы == XIX ғасырдың соңында [[сионизм]] саяси қозғалысы өмірге келген еді. Оның негізгі мақсаты – еврейлерді тарихи отанына қайтару және Палестинада өз мемлекетін құру болды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == Хронология == * 1919 жылы сәуірде жалпыараб конгресі еврейлерге жер сатуға тыйым салу және иммиграцияны тоқтату туралы қаулы шығарды. Сионисттердің Палестинада [[Еврейлер|еврей]] мемлекетін құры талаптарына да кері жауап қайтарды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> * 1920 жылы көктемде Палестинада еврейлер мен [[Арабтар|арабтардың]] арасында алғашқы қақтығыстар орын алды. * 1920 жылы сәуірде Ұлттар Лигасы [[Палестина|Палестинаны]] Англияның мандатына берді. Палестинаның жоғарғы комиссары болып ұлты еврей Герберт Сэмюэль (1925 жылға дейін) тағайындалды. * 1922 жылы шілде айында Палестинадан [[Трансиордания]] бөлініп шықты, бұл мемлекет Мекке билеушісінің ұлы Абдалла әмірдің бақылауына берілді. * Герберт Сэмюэль кезеңінде еврейлердің Палестинаға қоныстануы тоқтаусыз жүрді. 1930 жылдардың басында еврейлердің саны 174 мыңға жетті. * 1929 жылы араб және еврей қауымдары кезекті рет қақтығысты. Бұдан кейін ағылшын билеушілері еврей иммиграциясын шектеу және оларға жер сатуды тоқтату мәселесін көтере бастады. Бұл еврей қауымының аландаушылығын туғызып, «Иргун-бет» радикалдық ұйымы Палестинаға заңсыз қару-жарақ тасымалдауға көшті. * 1930 жылдан Палестина өнеркәсібінің қарыштап дамуы басталды. Дәл осы кезде қазіргі Израиль өнеркәсібінің негізі қаланды. * 1933 жылдан кейін еврейлердің Германиядан жаппай қашуына байланысты, олардың Палестинаға да иммиграциясы күшейді. Нәтижесінде Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында еврей қауымының саны халықтың 1/3 деңгейін құрап, 429 мың адамға жетті. * Еврей иммиграциясының күшеюіне арабтар көтеріліспен жауап берді. Ол 1936 жылдың сәуірінде басталды. Елде орын алған тәртіпсіздіктер барысында еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық жасалды. Толқулар тек қазан айында ғана біршама саябырлады. * 1936 жылы 11 қарашада Палестинаға Пиль комиссиясы келді. Ол тәртіпсіздіктердің себептерін анықтауға және жағдайды тұрақтандырудың жолдарын ұсынуы тиіс болды. * 1937 жылы 30 шілдеде Англияның министрлер кабинеті Пиль комиссиясының қорытындылары негізінде келесі шешім шығарды: Палестина тәуелсіздігі жарияланғанға дейін оны еврей және араб аймақтарына бөлу; еврей қауымына берілген жерлерден тыс аймақ тардан жер сатып алуға тыйым салу. Ағылшын үкіметінің шешімі екі жақты да қанағаттандырмады. Толқулар қайтадан жанданды; ереуілшілер, тіпті, ағылшын әкімшілігінің өкілдерін өлтіруге дейін барды. * 1938 жылдың сәуір айында Палестинаға жаңа комиссия (Д.Вудхерд) жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың жақындай түсуі ағылшындарды екі жақтың бірін таңдауға мәжбүрледі – Англия арабтарды таңдады. * 1939 жылы 17 мамырда «Ақ кітапта» үкіметтің Палестинаға қатысты ресми ұстанымы жария етілді: ағылшындар «Бальфур декларациясынан» (еврей мемлекетін құру идеясы) бас тартты, еврейлерге жер сатуға тыйым салынды, еврей иммиграциясы шектелді (5 жылда 75 мың); 10 жыл ішінде тәуелсіз біртұтас Палестина мемлекетін құру жоспарланды. * Екінші дүниежүзілік соғыс Палестинадағы жағдайды түбірімен өзгертті. Палестина арабтарының көсемі Амин аль-Хусейни Гитлермен кездесіп, бүкіл арабтарды ағылшындарға қарсы көтерілуге шақырды. Ал еврейлер британ армиясы мен еріктілер жасақтарының құрамында фашистік Германияға қарсы соғысқа қатысты. Дегенмен еврейлердің барлығы Англия жағында болмай шықты. Радикалдық «Лехи», «Эцел» сияқты ұйымдар фашистермен байланыс орнатып, ағылшындарға соғыс жариялады. Соғыстың соңына қарай бұл ұйымдардың қызметіне тыйым салынды, ал мүшелері қамауға алынды. Еврей қауымы соғыстағы көмегі үшін Англия бұрынғы ұстанымынан бас тартады деп үміттенді. Алайда Ұлыбританияда билікке келген лейбористік үкімет іс-әрекет жасауға асықпады. Бұл аралықта Еуропада баспанасыз қалған еврейлер Палестинаға ұмтылды. Ағылшын үкіметі олардың иммиграциясын шектеуге тырысқанымен, жағдай шешімін таппады. Заңсыз иммиграция жергілікті билік өкілдері мен арабтармен қақтығыстарға алып келді. Соғыс кезінде сионистік ұйымдар АҚШ-пен жақсы қарым-қатынас орнатқан болатын. Осылайша АҚШ Палестина еврейлерін қолдап шықты. 1945 жылы сәуірде Палестинаға бірлескен ағылшын-американ комиссиясы аттанды. == Ағылшын-еврей соғысы == 1945 жылы 10 қазанда ағылшын-еврей соғысы басталды. Еврей жасақтары ағылшындардың әкімшілік мекемелері мен әскери нысандарына шабуылдар жасап, өз талаптарын қойды. Еврей радикалдық ұйымдарының қарсылығы 1946 жылдың соңында ғана басылды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == БҰҰ-ның шешімі == :'''Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімі'''<br> Ағылшын-американ комиссиясы мен араб және еврей қауымдары арасындағы келіссөздер 1947 жылдың ақпан айына дейін жүргізілгенімен, ортақ шешім табылмады. 18 ақпанда Ұлыбритания Палестиананың тағдырын БҰҰ-на беретінін мәлімдеді. 1947 жылы 29 қарашада БҰҰ-ның Бас ассамблеясы шешімін бекітті:<br>а) ағылшын мандаты 1948 жылдың мамырында аяқталатын болды;<br>б) Палестина араб және еврей мемлекеттеріне бөлінді;<br>в) Иерусалим және Вифлеев қалаларына халықаралық мәртебе берілді.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == Салдары == Арабтар бұл шешімді мойындаудан үзілді-кесілді бас тартты. Сәуірде бүкілхалықтық ереуіл басталды. 1948 жылы 14 мамырда Палестинадан соңғы ағылшын кетті. Ағылшын қаруы мен әскери нысандарыныңкөпшілігі араб күштеріне берілген болатын. 15 мамыр күні тәуелсіз Израиль мемлекеті жарияланды, онын алғашқы премьер-министрі болып Давид Бен-Гурион сайланды. Бұл күні бірінші араб-еврей соғысы басталды.<ref name="Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы." /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания тарихы]] [[Санат:Палестина]] [[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]] [[Санат:Израиль]] [[Санат:Израиль соғыстары]] [[Санат:Таяу Шығыс тарихы]] gaghffu39pf59394k0hgmw9ulp56au5 0 752293 3629598 3427837 2026-07-14T04:16:57Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629598 wikitext text/x-wiki {{Хоккей клубы |мәтін = |фон = |Ағымдағы маусым = |Атауы = {{Ту|АҚШ}} Детройт Ред Уингз |Эмблемасы = [[Сурет:Detroit_Red_Wings.png|200px]] |Ел = {{байрақ|АҚШ}} |Қала = [[Сурет:Flag_of_Detroit.svg|22px|border|Детройт туы]] [[Детройт]], [[Сурет:Flag_of_Michigan.svg|22px|border|Мичиган штатының туы]] [[Мичиган]] |Негізделген = 1926 |Таратылды = |Тарихы = «Детройт Кугарс»<br>1926-1930<br>«Детройт Фалконс»<br>1930-1932<br>«Детройт Ред Уингз»<br>1932 жылдан бері |Стадионы = [[Литтл Сизарс-арена]] |Сыйымдылығы = 19 515 |Президенті = {{ту|АҚШ}} Кристофер Илич |Менеджері = {{ту|Канада}} [[Стив Айзерман]] |Капитаны = {{ту|АҚШ}}[[Дилан Ларкин]] |Жаттықтырушы = {{ту|Канада}} [[Тодд Маклеллан]] |Иесі = {{ту|АҚШ}} Мэриан Илич |Демеуші = |Түстері = {{color box|#CE1126}} — қызыл<br> {{color box|white}} — ақ |Дивизионы = Атланттық дивизион (ҰХЛ) |Конференциясы = Шығыс конференциясы (ҰХЛ) |Үлестес клубтар = Гранд-Рапидс Гриффинс (АХЛ), Толидо Уоллай (ECHL) |Олжалар = Стэнли Кубогы '''11''' (1935–36, 1936–37, 1942–43, 1949–50, 1951–52, 1953–54, 1954–55, 1996–97, 1997–98, 2001–02, 2007–08) |Конференция жеңімпаздары = 1994–95, 1996–97, 1997–98, 2001–02, 2007–08, 2008–09 |Дивизион жеңімпаздары = 1933–34, 1935–36, 1936–37, 1987–88, 1988–89, 1991–92, 1993–94, 1994–95, 1995–96, 1998–99, 2000–01, 2001–02, 2002–03, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11 |Сайты = https://nhl.com/redwings |БАҚ = |Форма1 = |Форма2 = }} '''«Детройт Ред Уингз»''' ({{lang-en|Detroit Red Wings}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] [[Мичиган]] штатындағы [[Детройт]] қаласында орналасқан кәсіпқой хоккей командасы. «Детройт Ред Уингз» [[Шығыс конференциясы (ҰХЛ)|Шығыс конференциясының]] [[Атланттық дивизион (ҰХЛ)|Атланттық дивизионында]] [[Ұлттық Хоккей Лигасы]] (ҰХЛ) аясында өнер көрсетеді<ref>{{cite web|title=Teams|url=https://www.nhl.com/info/teams/|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=NHL.com|access-date=January 23, 2025|archive-date=April 4, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404205755/https://www.nhl.com/info/teams/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Клуб 1926 жылы құрылды. Құрылғаннан кейін және 1930 жылға дейін команда Детройт Кугарс деп аталды. Кейін атауын ауыстырып, 2 маусым Детройт Фалконс болып ойнады. 1932 жылдан бастап қазіргі атауын алды<ref name="Guide">{{cite book |title=NHL Official Guide & Record Book 2015 |author=National Hockey League |year=2014 |publisher=Triumph |isbn=978-1-62937-011-8 |page=57}}</ref>. Клуб үй ойындарын [[Литтл Сизарс-арена]] кешенінде өткізеді. Детройт Ред Уингз командасы АҚШ-та орналасқан ҰХЛ франшизалары арасында ең көп [[Стэнли кубогы]]н жеңіп алған (11 рет)<ref>{{cite web|title=Stanley Cup Champions and Finalists|url=https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-winners-complete-list-287705398|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=NHL.com|date=June 13, 2023|access-date=January 24, 2025|archive-date=April 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401214045/https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-winners-complete-list-287705398|url-status=live|lang=en}}</ref>, ал жалпы белсенді командалар арасында [[Монреаль Канадиенс]] (24 рет) және [[Торонто Мэйпл Лифс]] (13 рет) командаларынан кейін үшінші орында. Ред Уингз ҰХЛ-дағы ең танымал және табысты франшизалардың бірі болып табылады; жанкүйерлер мен спорт комментаторлары Детройт аймағын "Хоккей қаласы" (Hockeytown) деп атайды. Бұл атау 1996 жылдан бастап франшизаның тіркелген сауда белгісі болып табылады<ref>{{cite web|last=Fee|first=Kevin|title=Detroit Snatches 'Hockeytown ' name from Warroad, Minn.|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-54598019.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105190411/http://www.highbeam.com/doc/1G1-54598019.html |url-status=dead |archive-date=November 5, 2012 |publisher=Knight Ridder/ Tribune Business news |access-date=January 24, 2025|lang=en}}</ref>. 1931–32 және 1965–66 маусымдары арасында Детройт Ред Уингз плей-оффқа тек төрт рет кіре алмады. Алайда, 1966–67 және 1982–83 маусымдары аралығында команда қиыншылық көріп, тек екі рет плей-оффқа жолдама алды. 1983–84 маусымынан бастап 2015–16 маусымына дейін Детройт Ред Уингз 32 маусымның 30-ында плей-оффқа өтті, соның ішінде 1990–91 маусымынан 2015–16 маусымына дейін (2004–05 маусымындағы тоқтатылған маусымды қоспағанда) 25 маусым қатарынан. 2006 жылы бұл көрсеткіш Солтүстік Америкадағы кәсіби спорт түрлеріндегі плей-оффқа қатысудың ең ұзақ белсенді сериясы болды және ҰХЛ тарихындағы ең ұзақ сериялардың біріне айналды. 1983–84 маусымынан бастап Детройт Ред Уингз алты рет тұрақты маусымды бірінші орынмен аяқтап, төрт рет Стэнли кубогын жеңіп алды (1997, 1998, 2002 және 2008 жылдары). ==Тарихы== ===Алғашқы жылдар (1926–1949)=== [[Сурет:1926 27 Detroit Cougars.png|thumb|Детройт командасының алғашқы маусымындағы (1926–27 жж.) командалық суреті. Франшиза 1926 жылдан 1930 жылға дейін "Детройт Кугарс" деп аталған.]] 1926 жылғы Стэнли кубогы плей-оффынан кейін, Батыс Хоккей Лигасы (WHL) жабылуға жақын деген хабарлар тарады<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 1, 1893–1926 inc. |year=1966 |publisher=National Hockey League |location=Montreal, Quebec |page= 498}}</ref>. 17 сәуірде ҰХЛ кеңею франшизаларына өтінімдерді қарастыру үшін кездесу өткізді. Бұл кездесуде [[Детройт]]қа команда құруға бес түрлі топ өтінім бергені хабарланды<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 1, 1893–1926 inc. |year=1966 |publisher=National Hockey League |location=Montreal, Quebec |page=508}}</ref>. Кейінірек, 15 мамырда өткен жиналыста, лига Детройттағы Townsend-Seyburn тобын франшиза иесі ретінде бекітті<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 2, 1927–1946 inc. |year=1969 |publisher=National Hockey League |location=Sherbrooke, PQ |page= 7}}</ref>. WHL иелері Фрэнк және Лестер Патрик лиганың ойыншыларын ҰХЛ-ға сату және лига жұмысын тоқтату туралы келісім жасады. Жаңа Детройт франшизасы WHL-дің Виктория Кугарс командасының ойыншыларын сатып алды. Бұл команда 1925 жылы Стэнли кубогын жеңіп алған және өткен қыста финалда ойнаған еді. Жаңа команда жабылған команданың құрметіне "Кугарс" атауын қабылдады<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 2, 1927–1946 inc. |year=1969 |publisher=National Hockey League |location=Sherbrooke, PQ |pages=8–9}}</ref>. Детройтта сол кезде дайын арена болмағандықтан, Кугарс алғашқы маусымын [[Онтарио]]ның Виндзор қаласындағы Border Cities Arena-да өткізді<ref>{{cite web|title=Written History 1920s – Detroit Red Wings|url=https://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43765|website=NHL.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=July 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702184728/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43765|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Nathan|last=Bierma|title=Windsor Arena, first home of the Red Wings, is still standing — for now|url=https://www.vintagedetroit.com/windsor-arena-first-home-red-wings-still-standing-now/|website=Vintage Detroit|date=February 28, 2018|access-date=January 24, 2025|archive-date=October 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018102934/https://www.vintagedetroit.com/windsor-arena-first-home-red-wings-still-standing-now/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1927–28 маусымында Кугарс жаңа Детройт Олимпия аренасына көшті, ол 1979 жылдың 15 желтоқсанына дейін олардың үй аренасы болды<ref>{{cite web|first=Scott|last=Ferkovich|title=When the Red Wings said goodbye to Olympia Stadium|url=https://www.vintagedetroit.com/red-wings-said-goodbye-olympia-stadium/|website=Vintage Detroit|date=January 7, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909010201/https://www.vintagedetroit.com/red-wings-said-goodbye-olympia-stadium/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл маусымда Джек Адамс бас жаттықтырушы болып тағайындалды. Ол алдағы 36 жыл бойы бас жаттықтырушы немесе бас менеджер ретінде команданың басты тұлғасы болды<ref name=Adams>{{cite web|first=Tony|last=Wolak|title=Jack Adams, the Man and the Award|url=https://thehockeywriters.com/jack-adams-the-man-the-award/|website=The Hockey Writers|date=August 14, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906183931/http://thehockeywriters.com/jack-adams-the-man-the-award/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кугарс командасы алғаш рет 1929 жылы Стэнли кубогының плей-оффына шықты. Бұл маусымда командада Карсон Купер көшбасшы болды<ref>{{cite web|title=1928-29 Detroit Cougars Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906223949/https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кугарс екі ойындық серияда Торонто Мейпл Лифс командасынан 7:2 есебімен жеңіліп қалды<ref name="1929 Cougars">{{cite web|title=1928-29 Detroit Cougars Schedule and Results|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929_games.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906224926/https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929_games.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1930 жылы Кугарс атауы "Фалконс" деп өзгертілді. 1932 жылы астық саудагері Джеймс Е. Норристі Фалконс командасын сатып алды. Норрис алғашқы әрекеті ретінде команданың атын өзгертті. Бұған дейін ол Монреальдың Әуесқой Атлетикалық Ассоциациясының (MAAA) мүшесі болған. Оның қанатты дөңгелек эмблемасы велоспорт дәстүрінен шыққан және олардың хоккей командасы 1893 жылы алғашқы Стэнли кубогын жеңіп алған. Норрис бұл эмблеманың қызыл нұсқасы "Моторлы қала" үшін тамаша деп шешті. Осылайша, 1932 жылдың 5 қазанында клуб "Детройт Ред Уингз" атауын алды<ref>{{Cite web |title=How did they get to be the Red Wings? |last=Fitzpatrick |first=Jamie |website=LiveAbout |url=https://www.liveabout.com/how-did-they-become-red-wings-2778717 |access-date=January 24, 2025 |archive-date=March 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327160356/https://www.liveabout.com/how-did-they-become-red-wings-2778717 |url-status=live|lang=en}}</ref>. Норрис сонымен қатар жаттықтырушы Джек Адамсқа 1932–33 маусымында бір жылдық сынақ мерзімін берді<ref>{{cite web|title=Legends of Hockey – Spotlight – One on One with Jack Adams|url=https://www.hhof.com/htmlSpotlight/spot_oneononep195901.shtml|website=Hockey Hall of Fame|date=November 24, 2006|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907034014/https://www.hhof.com/htmlSpotlight/spot_oneononep195901.shtml|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Адамс сынақ мерзімінен өтіп, Детройт Ред Уингз командасын алғашқы плей-офф сериясында жеңіске жеткізді<ref>{{cite web|title=1933 NHL Stanley Cup Quarter-Finals: DET vs. MTM|url=https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-montreal-maroons-quarter-finals.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907075517/https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-montreal-maroons-quarter-finals.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейін команда жартылай финалда [[Нью-Йорк Рейнджерс]] командасына ұтылды<ref>{{cite web|title=1933 NHL Stanley Cup Semi-Finals: DET vs. NYR|url=https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-new-york-rangers-semi-finals.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907032632/https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-new-york-rangers-semi-finals.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1934 жылы Детройт Ред Уингз командасы алғаш рет Стэнли кубогының финалына шықты. Джон Соррел 47 ойында 21 гол соғып, ал Ларри Ори командада ең көп ұпай жинаған ойыншы болды<ref>{{cite web|title=1933-34 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1934.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=August 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803130016/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1934.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, финалда [[Чикаго Блэкхокс]] командасы Детройт Ред Уингз командасын жеңіп, бес ойындық серияда төрт ойында жеңіске жетіп, өздерінің алғашқы титулын иеленді<ref>{{cite web|title=Stanley Cup Champions 1930-1939|url=https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-1930-1939/c-287934514|publisher=National Hockey League|date=January 1, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214607/https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-1930-1939/c-287934514|url-status=live|lang=en}}</ref>. Екі маусымнан кейін, 1936 жылы Детройт Ред Уингз өздерінің алғашқы Стэнли кубогын жеңіп алды. Олар Торонто командасын төрт ойында жеңіп шықты. Детройт командасы 1937 жылы чемпиондық атақты қайталады, бұл жолы Нью-Йорк [[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]] командасын толық бес ойындық серияда жеңді. 1938 жылы Монреаль Канадиенс пен Детройт Ред Уингз Еуропада ойнаған алғашқы ҰХЛ командалары болды. Олар [[Париж]] бен [[Лондон]]да ойнады. Детройт Ред Уингз Монреаль Канадиенске қарсы тоғыз ойын өткізіп, 3 жеңіс, 5 жеңіліс және 1 тең нәтижеге қол жеткізді. [[Сурет:Gordie Howe 1946-47.jpg|thumb|upright|[[Горди Хоу]] Детройт Ред Уингз жейдесінде.]] 1940 жылдардың басында Детройт Ред Уингз қатарынан үш жыл бойы Стэнли кубогының финалына шықты<ref name="1940s Wings">{{cite web|title=Written History 1940s – Detroit Red Wings|url=https://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43757|website=NHL.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108105515/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43757|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1941 жылы олар [[Бостон Брюинз]] командасына жеңіліп, серияда бірде-бір ойын ұтпады. Ал 1942 жылы [[Торонто Мейпл Лифс]] командасына қарсы жеті ойындық серияда алғашқы үш ойында жеңіске жеткенімен, қалған төрт ойында ұтылып қалды<ref name="1940s Wings"/>. Дегенмен, 1943 жылы Мад Брюнто мен Сид Хоу сәйкесінше 23 және 20 гол соққан маусымда Детройт Ред Уингз Бостон Брюинз командасын толық серияда жеңіп, үшінші Стэнли кубогын жеңіп алды<ref name="1940s Wings"/><ref>{{cite web|title=1942-43 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1943.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908064736/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1943.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Жылдың қалған бөлігінде команда әр маусымда плей-оффқа шығып, тағы үш рет финалға жетті<ref name="1948 Wings">{{cite web|title=1947-48 Detroit Red Wings Schedule and Results|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1948_games.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=May 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529230746/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1948_games.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref name="1949 Wings">{{cite web|title=1948-49 Detroit Red Wings Schedule and Results|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1949_games.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=March 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327162604/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1949_games.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1946 жылы хоккей тарихындағы ең үздік ойыншылардың бірі [[Горди Хоу]] Детройт Ред Уингз сапында қосылды. Ол алғашқы маусымында небәрі 7 гол және 15 нәтижелі пас жинап, өзінің ең мықты деңгейіне бірнеше жылдан кейін ғана жетті<ref>{{cite web|title=The life of 'Mr. Hockey' Gordie Howe: A timeline|url=https://www.nhl.com/news/gordie-howe-mr-hockey-timeline-moments/c-280930698|publisher=National Hockey League|date=June 10, 2016|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908064804/https://www.nhl.com/news/gordie-howe-mr-hockey-timeline-moments/c-280930698|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл сонымен қатар бас бапкер Адамстың соңғы маусымы болды; ол осы маусымнан кейін бас менеджер ретіндегі міндеттеріне көңіл бөлу үшін бапкерлік қызметтен кетті, ал оның орнын кіші лига бапкері Томми Иван басты<ref name="Production Line">{{cite web|first=J. Conrad|last=Guest|title=Tommy Ivan devised Red Wings' famous "Production Line"|url=https://www.vintagedetroit.com/tommy-ivan-devised-red-wings-famous-production-line/|website=Vintage Detroit|date=January 22, 2013|access-date=January 24, 2025|archive-date=June 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625234945/https://www.vintagedetroit.com/tommy-ivan-devised-red-wings-famous-production-line/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Gerald|last=Eskenazi|title=Tommy Ivan, 88, Executive For Two Hockey Champions|url=https://www.nytimes.com/1999/06/27/sports/tommy-ivan-88-executive-for-two-hockey-champions.html|website=The New York Times|date=June 27, 1999|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916134214/http://www.nytimes.com/1999/06/27/sports/tommy-ivan-88-executive-for-two-hockey-champions.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Екінші маусымда Хоу Сид Абель және Тед Линдсеймен бірге ҰХЛ тарихындағы ең мықты шабуыл шептерінің бірін құрды<ref name="Production Line"/>. Линдсейдің 33 голы Детройт Ред Уингз командасын Стэнли кубогының финалына шығарды, бірақ олар Торонто Мэйпл Лифс командасынан жеңілді<ref name="1948 Wings"/>. Келесі маусымда да Детройт Ред Уингз финалға жетті, бірақ тағы да Торонто Мэйпл Лифс командасына жеңілді<ref name="1949 Wings"/>. === Горди Хоу дәуірі (1950–1966)=== 1950 жылғы жартылай финалда Лео Райзе жеңіс голын соғып, Торонто Мэйпл Лифс командасының қатарынан төртінші чемпиондық атақты жетуіне жол бермеді<ref name="1950 Wings">{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=When the Red Wings won the Cup for Gordie|url=https://www.vintagedetroit.com/when-the-red-wings-won-the-cup-for-gordie/|website=Vintage Detroit|date=April 14, 2015|access-date=January 24, 2025|archive-date=October 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028044353/https://www.vintagedetroit.com/when-the-red-wings-won-the-cup-for-gordie/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Финалда Детройт Ред Уингз жеті ойындық серияда Нью-Йорк Рейнджерсті жеңді. 7-ші ойында Пит Бабандо қосымша уақытта жеңіс голын соқты<ref name="1950 Wings"/>. Ойыннан кейін Тед Линдсей "Олимпия" мұз айдынында Стэнли кубогын алып сырғанап өтті<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/olympics/winter02/hockey/story?id=1340012|title=Hockey's all-time greatest games|work=ESPN.com|date=February 24, 2002|access-date=January 24, 2025|archive-date=November 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035249/http://www.espn.com/olympics/winter02/hockey/story?id=1340012|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1951 жылғы жартылай финалда Монреаль Канадиенс командасынан күтпеген жеңіліс тапқаннан кейін, 1952 жылы Детройт Ред Уингз өзінің бесінші Стэнли кубогын жеңіп алды. Детройт Ред Уингз 17 жыл ішінде плей-оффта бірде-бір жеңіліссіз өткен алғашқы команда болды<ref>{{cite web|first=Mike|last=Moore|title=Those Marauding Montreal Maroons|url=https://thehockeywriters.com/those-marauding-montreal-maroons/|website=The Hockey Writers|date=July 17, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908202141/https://thehockeywriters.com/those-marauding-montreal-maroons/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1952 жылдың желтоқсанында Джеймс Э. Норрис қайтыс болды<ref name=Maguerite>{{cite web|title=Marguerite Norris: first woman named on the Stanley Cup|url=https://www.cbc.ca/archives/entry/marguerite-norris-first-woman-named-on-the-stanley-cup|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904002559/http://www.cbc.ca/archives/entry/marguerite-norris-first-woman-named-on-the-stanley-cup|url-status=live|lang=en}}</ref>. Оның орнына клуб президенті қызметіне қызы Маргерит келіп, ҰХЛ тарихында команда басшылығына келген алғашқы әйел атанды<ref name=Maguerite/><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/05/14/obituaries/marguerite-norris-hockey-team-president-67.html|title=Marguerite Norris, Hockey Team President, 67|date=May 14, 1994|website=The New York Times|access-date=January 24, 2025|archive-date=July 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081942/https://www.nytimes.com/1994/05/14/obituaries/marguerite-norris-hockey-team-president-67.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:1952 Detroit Red Wings.jpg|left|thumb|Детройт Ред Уингз командасының суреті, 1952 жыл.]] 1953 жылы [[Бостон Брюинз]] командасынан плей-оффта тағы да күтпеген жеңіліске ұшырағаннан кейін<ref>{{cite web|first=Brad|last=Kurtzberg|title=Ranking the 10 Most Disappointing Teams in NHL History|url=https://www.bleacherreport.com/articles/1722126-ranking-the-10-most-disappointing-teams-in-nhl-history|website=Bleacher Report|date=July 31, 2013|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909232940/http://www.bleacherreport.com/articles/1722126-ranking-the-10-most-disappointing-teams-in-nhl-history|url-status=live|lang=en}}</ref>, Детройт Ред Уингз қатарынан екі рет Стэнли кубогын жеңіп алды. Детройт Ред Уингз пен Монреаль Канадиенс 1956 жылғы Стэнли кубогының финалында қайта кездесті. Бұл жолы Канадиенс Стэнли кубогын жеңіп алды<ref>{{cite web|title=Stanley Cup No. 8|url=http://ourhistory.canadiens.com/greatest-moment/Stanley-Cup-No-8|website=NHL.com|publisher=Montreal Canadiens|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230321203140/http://ourhistory.canadiens.com/greatest-moment/Stanley-Cup-No-8|archivedate=March 21, 2023|access-date=January 24, 2025|lang=en}}</ref>. 1959 жылы Детройт Ред Уингз 21 жыл ішінде алғаш рет плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|title=Vintage NHL Original Six Programs|url=https://www.nhl.com/news/all-time-original-six-vintage-nhl-programs/c-284943134|publisher=National Hockey League|date=January 1, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910040721/https://www.nhl.com/news/all-time-original-six-vintage-nhl-programs/c-284943134|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, бірнеше жыл ішінде команда қайта күшін жинай алды. 1961 жылдан 1966 жылға дейінгі алты маусымның төртеуінде Детройт Ред Уингз финалға шықты<ref name="1960s Wings">{{cite web|title=Written History 1960s – Detroit Red Wings|url=https://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43761|website=NHL.com|publisher=Detroit Red Wings|access-date=January 24, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310131215/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43761|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, олар бұл жолы бірде-бір финалдық серияны жеңе алмады<ref name="1960s Wings"/><ref>{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=Sid Abel's Wings Fell Short in four Stanley Cup Finals|url=https://www.vintagedetroit.com/sid-abels-wings-fell-short-four-stanley-cup-finals/|website=Vintage Detroit|date=November 11, 2014|access-date=January 24, 2025|archive-date=October 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026162047/https://www.vintagedetroit.com/sid-abels-wings-fell-short-four-stanley-cup-finals/|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Қиын жылдар (1967–1982)=== [[Сурет:Detroit December 2015 59 (Joe Louis Arena).jpg|thumb|1979 жылы 27 желтоқсанда Детройт Ред Уингз өздерінің алғашқы ойынын Джо Луис аренасында өткізіп, Детройт Олимпиа аренасынан көшті.]] 1967 жылы Детройт Ред Уингз плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|title=1966-67 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_1967.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221319/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_1967.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл олардың 20 жылға жуық құлдырауының басы болды. Сондықтан осы кезеңді «Dead Wings» дәуірі деп атаған<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2772756|title=The Original Six: Detroit Red Wings|last=Burnside|first=Scott|date=February 21, 2007|work=ESPN.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310132051/https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2772756|url-status=live|lang=en}}</ref>. Ред Уингстің құлдырауына әсер еткен факторлардың бірі – 1970 жылы бас бапкер болып тағайындалып, маусымның ортасында бас менеджер лауазымына көтерілген Нед Харкнесс болды. Колледждегі хоккейдің табысты бапкері ретінде танылған Харкнесс тәжірибелі Ред Уингс командасына жаңа ойын стилін және өз философиясын енгізуге тырысты, бірақ ойыншылар өзгерістерге қарсылық көрсетті. Оның қысқа шаш қоюды, [[темекі]] шекпеуді талап ететін ережелері, ішімдік пен қоңырауларға қатысты шектеулері ойыншыларға ұнамады<ref>{{Cite magazine | url=https://vault.si.com/vault/1971/01/18/poor-broken-wings/ | title=Poor Broken Wings | author=Mulvoy, Mark | magazine=Sports Illustrated | date=January 18, 1971 | access-date=January 28, 2025| url-status=live | archive-url=https://archive.today/20130102070652/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1084495/2/index.htm | archive-date=January 2, 2013 | df=mdy-all|lang=en}}</ref>. Харкнесс 1974 жылы отставкаға кетуге мәжбүр болды, бұл кезең бейресми түрде «Darkness with Harkness» деп аталды<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=The Morning Skate: Ned Harkness and the Fall of the Red Wings|url=https://slapshot.blogs.nytimes.com/2008/09/22/the-morning-skate-ned-harkness-and-the-fall-of-the-red-wings/|website=The New York Times|date=September 22, 2008|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221257/https://slapshot.blogs.nytimes.com/2008/09/22/the-morning-skate-ned-harkness-and-the-fall-of-the-red-wings/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Dan|last=Holmes|title=The controversial final year of Gordie Howe's career with the Red Wings|url=https://www.vintagedetroit.com/blog/2016/02/07/now-playing-defense-gordie-howe/|website=Vintage Detroit|date=February 7, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223214055/https://www.vintagedetroit.com/blog/2016/02/07/now-playing-defense-gordie-howe/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=0_tJAAAAIBAJ&pg=2523,1297315&hl=en|title=Harkness Resigns|author=Daily Wire Services|work=The Michigan Daily|date=February 7, 1974|access-date=January 28, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310132526/https://news.google.com/newspapers?id=0_tJAAAAIBAJ&pg=2523,1297315&hl=en|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1979 жылы 27 желтоқсанда Детройт Ред Уингз 1927 жылдан бері ойнаған Олимпия стадионынан көшіп, ресми түрде Джо Луис аренасында ойнай бастады<ref>{{cite web|first=Gregg|last=Krupa|title=The Final Period Begins for Joe Louis Arena|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/10/17/final-period-begins-joe-louis-arena/92218854/|website=The Detroit News|date=October 17, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=April 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419043239/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/10/17/final-period-begins-joe-louis-arena/92218854/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1982 жылы, 50 жылдық отбасылық меншік иелігінен кейін, Брюс Норрис Ред Уингсті Little Caesars пицца желісінің негізін қалаушы Майк Иличке сатты<ref>{{cite web|title=Written History 1980s – Detroit Red Wings|url=http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43763|website=Detroit Red Wings|access-date=January 28, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310132048/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43763|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Стив Айзерман (1983–2006) === 1983 жылы Детройт Ред Уингз [[Питерборо Питс]] командасынан орталық шабуылшы [[Стив Айзерман]]ды алғашқы раундтық таңдаумен алды. Ол өзінің дебюттік маусымында команданың үздік сұрмергені атанды<ref>{{cite web|first=Adam|last=Kimelman|title=Best pick at No. 4: Steve Yzerman, Red Wings|url=https://www.nhl.com/news/best-pick-at-no-4-steve-yzerman-red-wings/c-675168|publisher=National Hockey League|date=June 27, 2013|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012607/https://www.nhl.com/news/best-pick-at-no-4-steve-yzerman-red-wings/c-675168|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сол маусымда Детройт Ред Уингз алты жыл ішінде алғаш рет плей-оффқа шықты<ref>{{cite web|title=1983-84 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1984.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012632/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1984.html|url-status=live|lang=en}}</ref>, ал Брэд Парк Билл Мастертон мемориалдық трофейін жеңіп алды<ref>{{cite web|title=Brad Park Stats and News|url=https://www.nhl.com/player/brad-park-8450206|publisher=National Hockey League|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012021/https://www.nhl.com/player/brad-park-8450206|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейінірек ол Детройт Ред Уингз командасының бас бапкері болып шақырылды, бірақ 1986 жылы 3 маусымда команда маусымды 17–57–6 есебімен небәрі 40 ұпай жинап, лигада соңғы орынды алғаннан кейін Брэд Парк қызметінен босатылды. Сол жылы Детройт Ред Уингз командаға 1980 және 1990 жылдардағы ең танымал ойыншылардың бірі, қорғаушы [[Боб Проберт]]ті қосты<ref>{{cite web|first=Brendan|last=Savage|title=Proof that Bob Probert was NHL heavyweight fight champ|url=https://www.mlive.com/redwings/2017/08/the_best_of_bob_proberts_fight.html|website=MLive|date=August 1, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223356/https://www.mlive.com/redwings/2017/08/the_best_of_bob_proberts_fight.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Steve_Yzerman_(Columbus_OH,_2005).jpg|thumb|left|upright|[[Стив Айзерман]] Детройт Ред Уингз командасының сапында.]] 1986–87 маусымында Стив Айзерман Дэнни Гар кетіп қалғаннан кейін капитан атанды. Детройт Ред Уингз қатарына Петр Клим, Адам Оутс, Жерар Галлант, қорғаушы Даррен Вейч және жаңа бас бапкер Жак Дамерс қосылды. Детройт Ред Уингз плей-офф кезеңінде мықты [[Эдмонтон Ойлерз]] командасына қарсы конференция финалына дейін жетті, бірақ бес ойынның нәтижесінде болашақ [[Стэнли кубогы]]ның чемпиондарына есе жіберді<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=1986-87 Oilers voted No. 5 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/1987-edmonton-oilers-greatest-nhl-teams/c-289684980|publisher=National Hockey League|date=May 31, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912234146/https://www.nhl.com/news/1987-edmonton-oilers-greatest-nhl-teams/c-289684980|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1988 жылы команда 23 жылдағы алғашқы дивизиондық титулын жеңіп алды. Алдыңғы маусымдағыдай, олар конференция финалына дейін жетіп, тағы да бес ойынның нәтижесінде болашақ Стэнли кубогының чемпионы Эдмонтон Ойлерз командасына есе жіберді<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=1987-88 Oilers voted No. 4 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/1988-edmonton-oilers-greatest-nhl-team/c-289750554|publisher=National Hockey League|date=June 3, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913043759/https://www.nhl.com/news/1988-edmonton-oilers-greatest-nhl-team/c-289750554|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1989 жылы Айзерман жақсы ойын өрнегін көрсетіп, 65 гол соққанымен, Детройт Ред Уингз бірінші раундта күтпеген жерден [[Чикаго Блэкхокс]] командасына жол берді<ref>{{Cite web|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=5844|title=Steve Yzerman's hockey statistics profile|publisher=hockeyDB.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227235715/http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=5844|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=1988-89 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1989.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913044539/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1989.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Mike|last=Kiley|title=Hawks Roll In Clincher|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1989-04-14-8904040555-story.html|website=Chicago Tribune|date=April 14, 1989|access-date=January 28, 2025|archive-date=April 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407011612/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1989-04-14-8904040555-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Келесі маусымда Айзерман 62 гол соққанымен, команда плей-оффқа өте алмады<ref>{{cite web|title=1989-90 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1990.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913044014/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1990.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Jordan|last=Hoy|title=1989-1990: A Look Back At The Wings' Last Losing Season|url=https://thehockeywriters.com/1989-1990-look-back-wings-last-losing-season/|website=The Hockey Writers|date=March 19, 2014|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913044447/https://thehockeywriters.com/1989-1990-look-back-wings-last-losing-season/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Маусым аяқталғаннан кейін Дамерс қызметінен босатылып, оның орнына Брайан Мюррей жаңа бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web|first=Dave|last=Stubbs|title=Former coach Demers rooting for Red Wings|url=https://www.nhl.com/news/jacques-demers-rooting-for-red-wings/c-279979580|publisher=National Hockey League|date=March 29, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183207/https://www.nhl.com/news/jacques-demers-rooting-for-red-wings/c-279979580|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=Former Red Wings coach, GM Bryan Murray, who started playoff streak, dies|url=http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/08/12/red-wings-mourn-p/562270001/|website=Detroit Free Press|date=August 12, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913193736/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/08/12/red-wings-mourn-p/562270001/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз командасының қатарына [[Сергей Викторович Федоров|Сергей Федоров]] қосылды, ол 1990-жылдары бірнеше мәрте жүлдегер және жұлдызды ойыншы атанды<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=Sergei Fedorov: 100 Greatest NHL Players|url=https://www.nhl.com/news/sergei-fedorov-100-greatest-nhl-hockey-players/c-285497404|publisher=National Hockey League|date=January 1, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232205/https://www.nhl.com/news/sergei-fedorov-100-greatest-nhl-hockey-players/c-285497404|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1993 жылы Детройт Ред Уингз үздік қорғаушы [[Пол Коффи]]ді өз қатарына қосты<ref>{{cite web|first=Lisa|last=Dillman|title=Carson Returns; Coffey to Detroit : Kings: The trade also involves four other players. Gretzky is said to be saddened by the deal.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-30-sp-1780-story.html|website=Los Angeles Times|date=January 30, 1993|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926131519/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-30-sp-1780-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Осы уақытта командаға драфт таңдаулары арқылы [[Владимир Николаевич Константинов|Владимир Константинов]], [[Никлас Лидстрем]], [[Вячеслав Анатольевич Козлов|Вячеслав Козлов]], [[Даррен Маккарти]] және [[Крис Осгуд]] қосылды<ref name=Konstantinov>{{cite web|first=Michael|last=Farber|title=Where are they now? Vladimir Konstantinov|url=https://www.nhl.com/redwings/news/where-are-they-now-vladimir-konstantinov/c-468350|website=NHL.com|date=July 8, 2009|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232122/https://www.nhl.com/redwings/news/where-are-they-now-vladimir-konstantinov/c-468350|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1993 жылы бұрынғы [[Монреаль Канадиенс]] командасының жаттықтырушысы Скотти Боумэн Детройт Ред Уингз командасының жаңа бас бапкері болып тағайындалды<ref>{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=Remembering Scotty Bowman's first season with the Red Wings|url=https://www.vintagedetroit.com/blog/2014/11/02/remembering-scotty-bowmans-first-season-red-wings/|website=Vintage Detroit|date=November 2, 2014|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223195058/https://www.vintagedetroit.com/blog/2014/11/02/remembering-scotty-bowmans-first-season-red-wings/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Оның басшылығымен команда 1994–95 жылдардағы ҰХЛ маусымында, яғни қысқартылған локаут маусымында, 29 жылдан кейін алғаш рет финалға шықты. Алайда, олар [[Нью-Джерси Девилз]] командасынан төрт ойынның нәтижесінде жеңіліс тапты<ref>{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=Remembering the Wings' strike-shortened 1994-95 season|url=https://www.vintagedetroit.com/blog/2013/01/15/remembering-the-red-wings-strike-shortened-1994-1995-season/|website=Vintage Detroit|date=January 15, 2013|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223200602/https://www.vintagedetroit.com/blog/2013/01/15/remembering-the-red-wings-strike-shortened-1994-1995-season/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Best moments in Joe Louis Arena history: No. 9|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/30/joe-louis-arena-memorable-moments/99704970/|website=Detroit Free Press|date=March 30, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=October 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004192252/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/30/joe-louis-arena-memorable-moments/99704970/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Alex|last=Yannis|title=1995 STANLEY CUP FINALS; New Jersey and the Cup - Perfect Together|url=https://www.nytimes.com/1995/06/25/sports/1995-stanley-cup-finals-new-jersey-and-the-cup-perfect-together.html|website=The New York Times|date=June 25, 1995|access-date=January 28, 2025|archive-date=May 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526145426/http://www.nytimes.com/1995/06/25/sports/1995-stanley-cup-finals-new-jersey-and-the-cup-perfect-together.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1995–96 маусымында Детройт Ред Уингз ҰХЛ тарихында рекордтық 62 жеңіске қол жеткізді. Дегенмен, жеті ойындық серияда [[Сент-Луис Блюз]] командасын жеңгеннен кейін, олар конференция финалында болашақ Стэнли кубогының чемпиондары – [[Колорадо Эвеланш]] командасына жол берді<ref>{{cite web|first=Tony|last=Wolak|title=The Greatest Detroit Red Wings Team Not to Win the Stanley Cup|url=https://thehockeywriters.com/the-greatest-detroit-red-wings-team-not-to-win-the-stanley-cup/|website=The Hockey Writers|date=March 15, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914222721/https://thehockeywriters.com/the-greatest-detroit-red-wings-team-not-to-win-the-stanley-cup/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Joe|last=Lapointe|title=After 104 Minutes, Colorado Wins the Cup|url=https://www.nytimes.com/1996/06/11/sports/after-104-minutes-colorado-wins-the-cup.html|website=The New York Times|date=June 11, 1996|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914220300/http://www.nytimes.com/1996/06/11/sports/after-104-minutes-colorado-wins-the-cup.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Adam|last=Kimelman|title=Pastrnak hat trick helps Bruins top Flyers, set NHL wins record at 63|url=https://www.nhl.com/news/boston-bruins-philadelphia-flyers-game-recap/c-343082544|website=NHL.com|date=April 9, 2023|access-date=January 28, 2025|archive-date=April 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410012748/https://www.nhl.com/news/boston-bruins-philadelphia-flyers-game-recap/c-343082544|url-status=live|lang=en}}</ref>. Келесі маусымда Детройт Ред Уингз плей-оффта Сент-Луис Блюз, [[Анахайм Дакс]] және Колорадо Эвеланш командаларын жеңіп, финалға шықты. Финалда Детройт Ред Уингз [[Филадельфия Флайерз]] командасын төрт ойынның нәтижесінде тізе бүктіріп, 1955 жылдан бері бірінші рет Стэнли кубогын жеңіп алды. Чемпиондықтан алты күн өткен соң, командаға қайғылы оқиға орын алды: «Орыс бестігі» құрамының мүшесі, қорғаушы Владимир Константинов лимузин апатында ми жарақатын алып, мансабы күтпеген жерден аяқталды<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1997/06/14/sports/two-red-wings-injured-one-seriously-in-crash.html|title=Two Red Wings Injured, One Seriously, in Crash|last=Lapointe|first=Joe|date=June 14, 1997|website=The New York Times|access-date=January 28, 2025 |archive-date=January 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102060900/http://www.nytimes.com/1997/06/14/sports/two-red-wings-injured-one-seriously-in-crash.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Dave|last=Stubbs|title=1997-98 Red Wings voted No. 6 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/1998-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289674486|publisher=National Hockey League|date=May 31, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914220208/https://www.nhl.com/news/1998-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289674486|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1997–98 маусымына Детройт Ред Уингз Стэнли кубогын тағы да жеңіп алды. Бұл жолы финалда [[Вашингтон Кэпиталз]] командасын төрт ойынның нәтижесінде жеңді. Кубок жеңісінен кейін Константиновты арбасымен мұзға алып шығып, оған кубокты қолымен ұстауға мүмкіндік берді. Келесі маусымда Детройт Ред Уингз қатарынан үшінші рет Стэнли кубогын жеңуге басты фавориттердің бірі болды. Бұл үміттерін нығайту үшін 1999 жылдың наурызында олар үш мәрте Норрис Трофейінің иегері [[Крис Челиос]]ты туған қаласының [[Чикаго Блэкхокс]] командасынан өз қатарына қосты<ref>{{cite web|first=Jared|last=Clinton|title=Blackhawks rebuild began with botched Chelios trade that was never supposed to happen|url=https://thehockeynews.com/news/article/blackhawks-rebuild-began-with-botched-chelios-trade-which-was-never-supposed-to-happen|website=The Hockey News|date=November 27, 2014|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915023539/http://www.thehockeynews.com/news/article/blackhawks-rebuild-began-with-botched-chelios-trade-which-was-never-supposed-to-happen|url-status=live|lang=en}}</ref><ref name="1999 trades">{{cite web|first=Helene|last=Elliott|title=Red Wings Wheel and Make Deals|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-mar-24-sp-20551-story.html|website=Los Angeles Times|date=March 24, 1999|access-date=January 29, 2025|archive-date=August 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803232312/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-mar-24-sp-20551-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сонымен қатар, команда қорғаушы [[Ульф Самуэльссон]]ды, шабуылшы [[Уэндел Кларк]]ты және қақпашы [[Билл Рэнфорд]]ты да сатып алды<ref name="1999 trades"/>. Алайда, үлкен үміттерге қарамастан, Детройт Ред Уингз конференцияның жартылай финалында [[Колорадо Эвеланш]] командасына алты ойын нәтижесінде жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=Avs End Wings' Cup Dreams|url=https://www.cbsnews.com/news/avs-end-wings-cup-dreams/|work=CBS News|date=May 18, 1999|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915023259/https://www.cbsnews.com/news/avs-end-wings-cup-dreams/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2000 жылы Детройт Ред Уингз [[Орталық дивизион]]да екінші орынға тұрақтады. Дегенмен, алдыңғы маусымдағыдай, [[Батыс конференциясы]]ның жартылай финалында тағы да Колорадо Эвеланш командасынан жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=1999-2000 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/1999|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929183244/https://www.nhl.com/standings/1999|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Avalanche Rolls Over Red Wings|url=http://www.newsday.com/sports/avalanche-rolls-over-red-wings-1.281250|website=Newsday|agency=Associated Press|date=May 5, 2000|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003174624/http://www.newsday.com/sports/avalanche-rolls-over-red-wings-1.281250|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Stanley Cup Red Wings and Bush.jpg|thumb|Детройт Ред Уингз 2002 жылы қараша айында [[Стэнли кубогы]]н жеңгеннен кейін [[Ақ Үй]]ге шақырылды.]] 2001 жылы тұрақты маусымда ҰХЛ-дағы екінші үздік команда болған Детройт Ред Уингз плей-офф кезеңінде [[Лос-Анджелес Кингз]] командасынан күтпеген жеңіліс тапты<ref>{{cite web|title=2000-01 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2001.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=July 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731235651/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2001.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Thomas|last=LaRocca|title=Timeline: LAKings.com's Best of the 2000s|url=https://www.nhl.com/kings/news/timeline-lakings-coms-best-of-the-2000s/c-510646|website=NHL.com|publisher=Los Angeles Kings|date=December 20, 2009|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010650/https://www.nhl.com/kings/news/timeline-lakings-coms-best-of-the-2000s/c-510646|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейінгі маусымаралық кезеңде команда қақпашы [[Доминик Гашек]], шабуылшылар [[Люк Робитайл]] мен [[Бретт Халл]]ды қатарға қосты<ref>{{cite web|title=Hasek Traded to Red Wings|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-jul-01-sp-17412-story.html|website=Los Angeles Times|agency=Associated Press|date=July 1, 2001|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921044713/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-jul-01-sp-17412-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Jeff|last=Crowe|title=Robitaille Is Feeling Lucky|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-oct-20-sp-59525-story.html|website=Los Angeles Times|date=October 20, 2001|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920185623/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-oct-20-sp-59525-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=HOCKEY; The Red Wings Sign Hull|url=https://www.nytimes.com/2001/08/23/sports/hockey-the-red-wings-sign-hull.html|website=The New York Times|agency=Associated Press|date=August 23, 2001|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916094803/http://www.nytimes.com/2001/08/23/sports/hockey-the-red-wings-sign-hull.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сондай-ақ, [[Павел Валерьевич Дацюк|Павел Дацюк]] те командаға қосылды<ref>{{cite web|title=Legends of Hockey -- NHL Player Search -- Player -- Pavel Datsyuk|url=http://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/SearchPlayer.jsp?player=16510|website=Hockey Hall of Fame|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916053357/http://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/SearchPlayer.jsp?player=16510|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл толықтырулармен күшейген Детройт Ред Уингз 2001–02 тұрақты маусымында лиганың үздік нәтижесін көрсетті және конференция финалында Колорадо Эвеланш командасын жеті ойынның нәтижесінде жеңіп, бірінші және екінші раундтарда [[Ванкувер Кэнакс]] пен [[Сент-Луис Блюз]]ді қатарынан сүріндірді<ref>{{cite web|first=Wayne|last=Coffey|title=2001-02 Red Wings voted No. 10 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/2002-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289645006|publisher=National Hockey League|date=May 29, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916052931/https://www.nhl.com/news/2002-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289645006|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейін Детройт Ред Уингз финалда [[Каролина Харрикейнз]] командасын бес ойынның нәтижесінде жеңіп, Стэнли кубогын иеленді, ал Никлас Лидстрем плей-оффтың ең құнды ойыншысы ретінде Конн Смайт Трофейін алды. Осы маусымнан кейін Боуэн мен Гашек зейнетке шықты<ref>{{cite web|first=Lonnie|last=White|title=Bowman Goes Out on Top|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-jun-14-sp-nhl14-story.html|website=Los Angeles Times|date=June 14, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921034246/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-jun-14-sp-nhl14-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Joe|last=Lapointe|title=HOCKEY; After Winning Cup, Hasek Leaves His Crease|url=https://www.nytimes.com/2002/06/26/sports/hockey-after-winning-cup-hasek-leaves-his-crease.html|website=The New York Times|date=June 26, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095930/http://www.nytimes.com/2002/06/26/sports/hockey-after-winning-cup-hasek-leaves-his-crease.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2002 жылғы маусымаралық кезеңде Боуэннің зейнетке шығуына байланысты Детройт Ред Уингз көмекші жаттықтырушы Дэйв Льюисті бас жаттықтырушы етіп тағайындады<ref>{{cite web|title=N.H.L.: ROUNDUP; Red Wings Sign Lewis To Succeed Bowman|url=https://www.nytimes.com/2002/07/18/sports/nhl-roundup-red-wings-sign-lewis-to-succeed-bowman.html|website=The New York Times|date=July 18, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225604/http://www.nytimes.com/2002/07/18/sports/nhl-roundup-red-wings-sign-lewis-to-succeed-bowman.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Гашек зейнетке шыққаннан кейін жаңа негізгі қақпашыны іздеген команда [[Торонто Мейпл Лифс]] сапынан [[Кертис Джозеф]]пен үш жылдық, 24 миллион долларлық келісімшартқа отырды<ref>{{cite web|title=Red Wings sign goalie Joseph to three-year contract|url=http://a.espncdn.com/nhl/news/2002/0701/1401226.html|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=July 1, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225358/http://a.espncdn.com/nhl/news/2002/0701/1401226.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сондай-ақ, құрамға жоғары бағаланған швед ойыншысы [[Хенрик Зеттерберг]] қосылды<ref>{{cite web|first=Joe|last=Lapointe|title=HOCKEY; New Coach, With Classic Lines, Is Ready to Roll With Red Wings|url=https://www.nytimes.com/2002/10/09/sports/hockey-new-coach-with-classic-lines-is-ready-to-roll-with-red-wings.html|website=The New York Times|date=October 9, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225639/http://www.nytimes.com/2002/10/09/sports/hockey-new-coach-with-classic-lines-is-ready-to-roll-with-red-wings.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз маусымды [[Батыс конференциясы]]нда екінші орынмен аяқтап, 2003 жылғы плей-оффтың бірінші кезеңінде жетінші орын алған [[Анахайм Дакс]] командасымен кездесті<ref>{{cite web|title=2002-2003 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2002|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204239/https://www.nhl.com/standings/2002|archive-date=March 5, 2016|url-status=dead|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Detroit falls to second seed in West|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230406004|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 6, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205500/https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230406004|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Ducks-Red Wings Playoff History|url=https://www.nhl.com/ducks/news/ducks-red-wings-playoff-history/c-469669|website=NHL.com|publisher=Anaheim Ducks|date=April 28, 2009|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916182721/https://www.nhl.com/ducks/news/ducks-red-wings-playoff-history/c-469669|url-status=live|lang=en}}</ref>. Анахайм Дакс хоккей әлемін таңғалдырды. Олар Детройт Ред Уингз командасын төрт ойынның нәтижесінде сүріндіріп, Стэнли кубогы финалына шықты<ref>{{cite web|title=Ducks knock off defending champs in four games|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230416025|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 21, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170303/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230416025|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Devils dominant at home again to win Cup|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230609011|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=June 10, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328191641/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230609011|archive-date=March 28, 2019|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Маусымаралық кезеңде Детройт Ред Уингз сапында ұзақ жылдар бойы ойнаған Сергей Фёдоров еркін агент ретінде Анахайм Дакс командасымен келісімшарт жасасты<ref>{{cite web|title=HOCKEY; Fedorov Leaves Wings To Sign With Ducks|url=https://www.nytimes.com/2003/07/20/sports/hockey-fedorov-leaves-wings-to-sign-with-ducks.html|website=The New York Times|agency=Associated Press|date=July 20, 2003|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917075701/http://www.nytimes.com/2003/07/20/sports/hockey-fedorov-leaves-wings-to-sign-with-ducks.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сонымен қатар, Гашек зейнеткерліктен оралып, 2003–04 маусымында Детройт Ред Уингз сапында өнер көрсетуді жалғастыруға шешім қабылдады<ref>{{cite web|first=Jason|last=Diamos|title=HOCKEY; Hasek to Return to Red Wings|url=https://www.nytimes.com/2003/07/09/sports/hockey-hasek-to-return-to-red-wings.html|website=The New York Times|date=July 9, 2003|access-date=January 29, 2025|archive-date=December 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229190217/http://www.nytimes.com/2003/07/09/sports/hockey-hasek-to-return-to-red-wings.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Осыған байланысты, лигадағы ең жоғары жалақы алатын ойыншылардың бірі саналатын Джозеф маусымның бір бөлігін төменгі лигада өткізуге мәжбүр болды<ref>{{cite magazine|first=Michael|last=Farber|title=Dominator Or Cujo? Detroit will have to find an ending to its goaltending soap opera by choosing Dominik Hasek or Curtis Joseph to lead its quest for the Stanley Cup|url=https://www.si.com/vault/2004/01/26/359599/dominator-or-cujo-detroit-will-have-to-find-an-ending-to-its-goaltending-soap-opera-by-choosing-dominik-hasek-or-curtis-joseph-to-lead-its-quest-for-the-stanley-cup|magazine=Sports Illustrated|date=January 26, 2004|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225422/https://www.si.com/vault/2004/01/26/359599/dominator-or-cujo-detroit-will-have-to-find-an-ending-to-its-goaltending-soap-opera-by-choosing-dominik-hasek-or-curtis-joseph-to-lead-its-quest-for-the-stanley-cup|url-status=live|lang=en}}</ref>. Ал Гашек жарақатына байланысты қатардан шығып қалды<ref>{{cite web|title=Dominik Hasek returns to Detroit|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/dominik-hasek-returns-to-detroit-1.593847|website=CBC Sports|date=July 31, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925051139/https://www.cbc.ca/sports/hockey/dominik-hasek-returns-to-detroit-1.593847|url-status=live|lang=en}}</ref>. Соған қарамастан, Детройт Ред Уингз [[Орталық дивизион]] мен ҰХЛ турнир кестесінде көш бастады<ref>{{cite web|title=2003-2004 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2003|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922051649/https://www.nhl.com/standings/2003|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=2003-04 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2004.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419074415/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2004.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2004 жылғы плей-оффтың бірінші кезеңінде Детройт Ред Уингз [[Нэшвилл Предаторз]] командасын алты ойынның нәтижесінде жеңді, бірақ екінші кезеңде [[Калгари Флэймз]]бен кездесіп, шешуші бесінші ойында 1:0 есебімен жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=Conroy scores only goal of the game|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=240501005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 1, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170304/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=240501005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Екі күннен кейін [[Калгари]]де өткен алтыншы ойында овертаймда дәл осы есеппен тағы да жеңіліс тапты<ref>{{cite web|first=John|last=Kreiser|title=Martin Gelinas made playoff history for Flames|url=https://www.nhl.com/news/nhl-centennial-martin-gelinas-made-playoff-history/c-289203126|publisher=National Hockey League|date=May 3, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=November 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233302/https://www.nhl.com/news/nhl-centennial-martin-gelinas-made-playoff-history/c-289203126|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Red Wings vs Blue Jackets.jpg|left|thumb|Детройт Ред Уингз 2005–06 маусымындағы ойын кезінде. Сол маусымда олар [[Президенттер кубогы]]н жеңіп алды.]] 2005 жылы 15 шілдеде Анахаймның бұрынғы бас бапкері Майк Бэбкок Детройт Ред Уингз командасының жаңа бас бапкері болып тағайындалды<ref>{{cite web|first=John|last=Kreiser|title=July 15: Red Wings hire Babcock|url=https://www.nhl.com/news/this-date-in-nhl-history-july-15/c-281139794|publisher=National Hockey League|date=July 15, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918020839/https://www.nhl.com/news/this-date-in-nhl-history-july-15/c-281139794|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз 124 ұпай жинап, [[Президенттер кубогы]]н жеңіп алды және бүкіл плей-офф кезеңінде өз алаңында ойнау артықшылығын қамтамасыз етті. Олар 2006 жылғы плей-оффты [[Эдмонтон Ойлерз]]ге қарсы 3:2 есебімен овертаймда жеңіске жетумен бастады, бірақ кейінгі бес ойында төртеуінде жеңіліп, сериядан шығып қалды<ref>{{cite web|title=Maltby's second goal helps Wings nip Oilers in double OT|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260421005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 22, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170318/https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260421005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Oilers use four third-period goals to oust top-seeded Red Wings|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260501006|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 2, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170255/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260501006|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Маусымаралық өзгерістер аясында Брендан Шэнахэн командадан кетті, Доминик Гашек қайта оралды, ал Стив Айзерман мансабын аяқтады<ref>{{cite web|title=Shanahan agrees to deal with Rangers|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2514278|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=July 10, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929183545/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=2514278|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Longtime Red Wings captain Yzerman retires|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2508103|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=July 3, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231315/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=2508103|url-status=live|lang=en}}</ref>. Айзерман ҰХЛ тарихындағы ең ұзақ уақыт команда капитаны болған ойыншы ретінде зейнетке шықты<ref>{{cite web|first=John|last=Kreiser|title=Follow the leader: The NHL's 10 best captains|url=https://www.nhl.com/news/follow-the-leader-the-nhls-10-best-captains/c-640779|publisher=National Hockey League|date=September 1, 2012|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929183554/https://www.nhl.com/news/follow-the-leader-the-nhls-10-best-captains/c-640779|url-status=live|lang=en}}</ref>. === 2006–2017 жылдар === Детройт Ред Уингз 2006–07 маусымын жаңа капитан Никлас Лидстреммен бастады<ref>{{cite web|title=Lidstrom to reportedly replace Yzerman as captain|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2558523|work=ESPN.com|agency=ESPN.com news services|date=August 25, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922051808/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=2558523|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2007 жылы 2 қаңтарда команда Стив Айзерманның 19-нөмірлі жейдесін ресми түрде айналымнан шығарды<ref>{{cite web|title=Red Wings retire Yzerman's No. 19 jersey|url=https://www.nhl.com/news/red-wings-retire-yzermans-no-19-jersey/c-286520|website=NHL.com|agency=Associated Press|date=January 2, 2007|access-date=January 29, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310131601/https://www.nhl.com/news/red-wings-retire-yzermans-no-19-jersey/c-286520|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз Батыс конференциясында бірінші орын алып, ҰХЛ кестесінде [[Баффало Сейбрз]]бен ұпай саны бойынша теңесті. Алайда, Баффало Сейбрз көп жеңіске жеткендіктен, Президенттер кубогы оларға берілді<ref>{{cite web|title=2006-2007 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2006|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922052044/https://www.nhl.com/standings/2006|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=2006-07 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2007.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519192020/http://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2007.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Presidents Trophy Buffalo Bound|url=https://www.nhl.com/sabres/news/presidents-trophy-buffalo-bound/c-437481|website=Sabres.com|date=April 7, 2007|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922051952/https://www.nhl.com/sabres/news/presidents-trophy-buffalo-bound/c-437481|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт 2007 жылғы плей-оффтың үшінші кезеңіне жолдама алып, [[Калгари Флэймз]] бен [[Сан-Хосе Шаркс]]ты алты ойыннан тұратын серияда жеңді. Алайда, конференция финалында Детройт болашақ Стэнли кубогының иегері Анахайм Даксқа алты ойындық серияда жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=Ducks win first Stanley Cup in franchise history|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=270606025|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=June 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718001256/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=270606025|archive-date=July 18, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Niklas Kronwall with Stanley Cup.jpg|thumb|[[Никлас Крунвалл]] Детройт Ред Уингз 2008 жылғы Стэнли кубогы финалында [[Питтсбург Пингвинз]]ді жеңгеннен кейін, кубокты [[Иржи Гудлер]]ге тапсырды.]] 2007–08 маусымында Детройт Ред Уингз плей-оффқа өтіп, [[Нэшвилл Предаторз]] командасымен кездесті<ref>{{cite web|title=2007-08 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2008.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921000504/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2008.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Доминик Гашек 3-ші және 4-ші ойындарда нашар ойнағаннан кейін, бас жаттықтырушы Майк Бэбкок оны Крис Осгудпен алмастырды<ref>{{cite web|title=Wings seek net gains with Osgood|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/wings-seek-net-gains-with-osgood-1.764962|website=CBC Sports|date=April 18, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022090206/https://www.cbc.ca/sports/hockey/wings-seek-net-gains-with-osgood-1.764962|url-status=live|lang=en}}</ref>. Осгуд қалған барлық плей-офф ойындарында қақпаны қорғап, Детройт Ред Уингз осы серияда алты ойынмен жеңіске жетті<ref>{{cite web|title=Wings advance to Western semifinals after Osgood blanks Preds with 20 saves|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=280420027|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 20, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926171839/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=280420027|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Екінші раундта олар [[Колорадо Эвеланш]] командасын төрт ойында жеңді<ref>{{cite web|title=Red Wings finish off Avalanche|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-may-02-sp-nhl2-story.html|website=Los Angeles Times|date=May 2, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821045023/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-may-02-sp-nhl2-story.html|archive-date=August 21, 2024|lang=en}}</ref>. Содан кейін олар [[Даллас Старз]] командасын конференция финалында алты ойында жеңіп, Стэнли кубогы финалына өтті<ref>{{cite web|title=Red Wings fly toward Finals|url=https://www.denverpost.com/2008/05/19/red-wings-fly-toward-finals/|website=The Denver Post|agency=Associated Press|date=May 19, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520202959/https://www.denverpost.com/2008/05/19/red-wings-fly-toward-finals/|archive-date=May 20, 2018|lang=en}}</ref>. 2008 жылы 4 маусымда Детройт Ред Уингз [[Питтсбург Пингвинз]] командасын 3–2 есебімен 6 ойында жеңіп, Стэнли кубогын иеленді. Бұл клубтың тарихындағы 11-ші Стэнли кубогы болды<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings win Game 6, capture Stanley Cup|url=https://www.mlive.com/redwings/2008/06/detroit_red_wings_3_pittsburgh_1.html|website=MLive|date=June 4, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927213544/https://www.mlive.com/redwings/2008/06/detroit_red_wings_3_pittsburgh_1.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Зеттерберг шешуші ойында жеңіс голын соғып, плей-оффтың ең бағалы ойыншысы ретінде Конн Смайт кубогын жеңіп алды. 2008-2009 маусымда Детройт Ред Уингз жақсы ойнап, плей-оффқа шықты. Алғашқы қарсыласы [[Коламбус Блю Джекетс]] командасын оңай жеңіп, содан кейін Анахайм Дакс командасын жеті ойыннан тұратын қатаң бәсекеде жеңді<ref>{{cite web|title=Red Wings score on power play in final minute to finish off Blue Jackets|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290423029|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926171841/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290423029|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Cleary's late goal ends Ducks' rally as Red Wings advance to West finals|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290514005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170234/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290514005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Олар конференция финалында [[Чикаго Блэкхокс]] командасымен кездесіп, бес ойында жеңіске жетті<ref>{{cite web|title=Helm goal lifts Red Wings into Stanley Cup finals|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290527005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 28, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170338/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290527005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз Стэнли кубогының финалында Питтсбург Пингвинзпен екінші рет қатарынан кездесіп, бірақ бұл жолы Пингвинз жеті ойында серияны ұтып, Стэнли кубогын жеңіп алды<ref>{{cite web|title=Fleury robs Wings in final seconds to secure Stanley Cup for underdog Penguins|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290612005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=June 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613150223/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290612005|archive-date=June 13, 2017|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2009–10 маусымын Детройт Ред Уингз [[Стокгольм]]де бастады. Олар Сент-Луис Блюз командасына 4–3 және 5–3 есебімен екі ойында да жеңілді<ref>{{cite web|title=Blues sweep Wings in Stockholm|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/blues-sweep-wings-in-stockholm-1.813064|website=CBC Sports|agency=Associated Press|date=October 3, 2009|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010051542/http://www.cbc.ca/sports/hockey/blues-sweep-wings-in-stockholm-1.813064|url-status=live|lang=en}}</ref>. Маусым бойы жарақаттармен күресіп, Батыс конференциясында бесінші орын алды. Детройт плей-оффтың бірінші раундында [[Финикс Койотис]] командасын жеті ойында жеңіп өтті<ref>{{cite web|title=Coyotes' dream season ends as Red Wings roll on with rout|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300427024|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 28, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170329/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300427024|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Екінші раундта олар Сан-Хосе Шаркс командасына бес ойында жеңілді<ref>{{cite web|title=Marleau, Thornton punch Sharks' ticket for conference finals|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300508018|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170258/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300508018|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Nicklas Lidstrom 2010-01-31.JPG|thumb|left|upright|[[Никлас Лидстрем]] ҰХЛ 2009–10 маусымында.]] 2010–11 маусымында Детройт Ред Уингз командасы 104 ұпаймен Орталық дивизионның чемпионы атанды<ref>{{cite web|title=2010-2011 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2010|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922195401/https://www.nhl.com/standings/2010|url-status=live|lang=en}}</ref>. Олар тағы да плей-оффтың бірінші раундында Финикс Койотис командасымен кездесіп, бұл жолы оларды 4–0 есебімен жеңді<ref>{{cite web|first=John|last=Marshall|title=Red Wings win 6-3, finish sweep of Coyotes|url=https://www.theoaklandpress.com/news/red-wings-win---finish-sweep-of-coyotes/article_6dd83294-11bb-557c-a178-266d9714a435.html|website=The Oakland Press|date=April 21, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927050200/https://www.theoaklandpress.com/news/red-wings-win---finish-sweep-of-coyotes/article_6dd83294-11bb-557c-a178-266d9714a435.html|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Содан кейін Детройт Ред Уингз екінші раундта Сан-Хосе Шаркс командасымен кездесіп, алғашқы үш ойында жеңілгеннен кейін үш ойында қатарынан жеңіп, жетінші ойынға жолдама алды<ref>{{cite web|title=Red Wings score three in the 3rd period to force Game 7|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=310510005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205450/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=310510005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Noah|last=Trister|title=Red Wings force Game 7 after being down 3-0 to Sharks|url=https://nypost.com/2011/05/11/red-wings-force-game-7-after-being-down-3-0-to-sharks/|website=New York Post|agency=Associated Press|date=May 11, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922195723/http://nypost.com/2011/05/11/red-wings-force-game-7-after-being-down-3-0-to-sharks/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бірақ олар жетінші ойында 3–2 есебімен Сан-Хосе Шаркс командасынан жеңіліп, плей-оффтан шығып қалды<ref>{{cite web|title=Sharks hold off Red Wings in Game 7, reach West final|url=https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20110512_DET@SJ|website=CBS Sports|date=May 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170319/https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20110512_DET@SJ|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2011 жылғы жазғы демалыста Детройт Ред Уингз қорғаушысы Брайан Рафальски зейнетке шықты<ref>{{cite web|title=Red Wings' Brian Rafalski retires|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=6587379|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 25, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095704/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=6587379|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт оның орнына қорғаушы Иан Уайтты еркін агент ретінде алды<ref>{{cite web|title=Detroit Red Wings sign veteran defenceman Ian White to two-year contract|url=https://thehockeynews.com/news/article/detroit-red-wings-sign-veteran-defenceman-ian-white-to-two-year-contract|website=The Hockey News|date=July 2, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095455/http://www.thehockeynews.com/news/article/detroit-red-wings-sign-veteran-defenceman-ian-white-to-two-year-contract|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сол маусымда Детройт Ред Уингз плей-оффқа шықты, бұл олардың қатарынан 21-ші плей-оффқа қатысу сериясын жалғастырды<ref>{{cite web|title=Wings clinch playoff berth for team-best 21st straight year with rout|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400047874|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=March 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170237/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400047874|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=2011-2012 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2011|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=July 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701055552/https://www.nhl.com/standings/2011|url-status=live|lang=en}}</ref>. Олар алғашқы раундта [[Нэшвилл Предаторз]] командасынан бес ойында жеңілді<ref>{{cite web|title=David Legwand, Predators top Red Wings in five games|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400259148|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170334/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400259148|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2012 жылдың 31 мамырында [[Никлас Лидстрем]] зейнетке шықты<ref>{{cite web|last=Hedger|first=Brian|title=Seven-time Norris Trophy winner Lidstrom retires|url=https://www.nhl.com/news/seven-time-norris-trophy-winner-lidstrom-retires/c-633292|publisher=National Hockey League|date=May 31, 2012|access-date=January 29, 2025|archive-date=March 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311131641/https://www.nhl.com/news/seven-time-norris-trophy-winner-lidstrom-retires/c-633292|url-status=live|lang=en}}</ref>. Зеттерберг Лидстремның орнына команданың капитаны болып тағайындалды<ref>{{cite web|title=Red Wings name Henrik Zetterberg as captain|url=https://www.nhl.com/news/red-wings-name-henrik-zetterberg-as-captain/c-650507|publisher=National Hockey League|date=January 15, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924044920/https://www.nhl.com/news/red-wings-name-henrik-zetterberg-as-captain/c-650507|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Holland Zetterberg Babcock.jpg|thumb|right|[[Хенрик Зеттерберг]] команда капитаны болды, 2013 жыл.]] 2012–13 маусымының соңында Детройт Ред Уингз соңғы төрт ойында жеңіске жетіп, плей-оффқа шықты. 2013 жылғы плей-оффта Детройт Ред Уингз Анахайм Дакс командасымен кездесті<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings in playoffs for 22nd consecutive season after beating Dallas, 3-0, will face Anaheim|url=https://www.mlive.com/redwings/2013/04/red_wings_in_playoffs_for_22nd.html|website=MLive|date=April 27, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927202344/https://www.mlive.com/redwings/2013/04/red_wings_in_playoffs_for_22nd.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Төрт овертаймдық кездесуді қамтыған шиеленісті серияда Детройт Ред Уингз жетінші ойында 3–2 есебімен жеңіске жетіп, серияны 4–3 есебімен аяқтады<ref>{{cite news|first=Brian|last=Stubits|url=http://www.cbssports.com/nhl/blog/eye-on-hockey/22229812/red-wings-advance-past-ducks-as-veterans-lead-way-in-game-7|title=Red Wings advance past Ducks as veterans lead way in Game 7|work=CBSSports.com|date=May 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205102755/https://www.cbssports.com/nhl/eye-on-hockey/22229812/red-wings-advance-past-ducks-as-veterans-lead-way-in-game-7|archive-date=February 5, 2016|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Келесі раундта олар бірінші тұғырдағы [[Чикаго]] Блэкхокс командасымен кездесті. Серияда 3–1 есебімен алға шыққанына қарамастан, «Ред Уингс» жеті ойында кейіннен Стэнли кубогын жеңіп алған Блэкхоксқа жол берді<ref>{{cite web|title=Blackhawks mount furious rally to win Stanley Cup|url=https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20130624_CHI@BOS/blackhawks-mount-furious-rally-to-win-stanley-cup|website=CBS Sports|date=June 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170328/https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20130624_CHI@BOS/blackhawks-mount-furious-rally-to-win-stanley-cup|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2013 жылы 5 шілдеде Детройт Ред Уингз ұзақ уақыт бойы [[Оттава Сенаторз]] капитаны болған [[Даниэль Альфредссон]]мен бір жылдық келісімшартқа және [[Флорида Пантерз]] командасында ойнаған [[Стивен Уайсс]]пен бес жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{cite web|first=Dan|last=Rosen|title=Alfredsson leaves Ottawa, signs with Detroit|url=https://www.nhl.com/news/alfredsson-leaves-ottawa-signs-with-detroit/c-676657|publisher=National Hockey League|date=July 5, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193906/https://www.nhl.com/news/alfredsson-leaves-ottawa-signs-with-detroit/c-676657|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Brian|last=Stubits|url=https://www.cbssports.com/nhl/news/stephen-weiss-joining-red-wings-with-five-year-contract/|title=Stephen Weiss joining Red Wings with five-year contract|website=CBS Sports|date=July 5, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923194148/https://www.cbssports.com/nhl/news/stephen-weiss-joining-red-wings-with-five-year-contract/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2013–14 маусымында Детройт Ред Уингз [[Шығыс конференциясы]]ның [[Атланттық дивизион]]ына көшті. Бұл өзгеріс командаға Шығыс уақыты белдеуіндегі командаларға қарсы көп ойын өткізуге мүмкіндік берді<ref>{{cite web|title=Realignment plan approved by Board of Governors|url=https://www.nhl.com/redwings/news/realignment-plan-approved-by-board-of-governors/c-660140|website=Detroit Red Wings|date=March 14, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021213858/https://www.nhl.com/redwings/news/realignment-plan-approved-by-board-of-governors/c-660140|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Bill|last=Roose|title=Red Wings unveil 2013-14 schedule|url=https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-unveil-2013-14-schedule/c-678198|website=Detroit Red Wings|date=July 19, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193901/https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-unveil-2013-14-schedule/c-678198|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2014 жылдың 9 сәуірінде Детройт Ред Уингз қатарынан 23-ші рет плей-оффқа жолдама алды<ref>{{cite web|first=Alex|last=DiFilippo|title=Wings secure 23rd straight playoff spot|url=https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-23rd-straight-playoff-spot/c-713754|website=Detroit Red Wings|date=April 10, 2010|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193936/https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-23rd-straight-playoff-spot/c-713754|url-status=live|lang=en}}</ref>, бірақ бірінші раундта [[Бостон Брюинз]] командасынан жеңіліп, жарыстан шықты<ref>{{cite web|title=Bruins eliminate Red Wings, advance to face Canadiens|url=https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20140426_DET@BOS|website=CBS Sports|date=April 26, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170316/https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20140426_DET@BOS|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2015 жылы Детройт Ред Уингз қатарынан 24-ші рет плей-оффқа өтті<ref>{{cite web|title=Wings secure 24th straight playoff berth|url=https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-24th-straight-playoff-berth/c-762381|website=Detroit Red Wings|date=April 9, 2015|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924044841/https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-24th-straight-playoff-berth/c-762381|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда олар бірінші раундта [[Тампа-Бэй Лайтнинг]] командасына жеңіліп қалды. Осыдан кейін бас бапкер Майк Бэбкок Детройт Ред Уингз командасынан кетіп, [[Торонто Мейпл Лифс]] клубының бас бапкері болды<ref>{{cite web|title=Mike Babcock hired by Maple Leafs as coach|url=https://www.nhl.com/news/mike-babcock-hired-by-maple-leafs-as-coach/c-768357|publisher=National Hockey League|date=May 20, 2015|access-date=January 29, 2025|archive-date=August 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013238/https://www.nhl.com/news/mike-babcock-hired-by-maple-leafs-as-coach/c-768357|url-status=live|lang=en}}</ref>. Оны 2015 жылдың 9 маусымында Гранд-Рапидс Гриффинз фарм-клубының бас бапкері [[Джефф Блэшилл]] алмастырды<ref>{{cite web|first=Paul|last=Harris|title=Detroit Red Wings hire Jeff Blashill as coach|url=https://www.nhl.com/news/detroit-red-wings-hire-jeff-blashill-as-coach/c-770324|publisher=National Hockey League|date=June 9, 2015|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923194005/https://www.nhl.com/news/detroit-red-wings-hire-jeff-blashill-as-coach/c-770324|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2016 жылы Детройт Ред Уингз қатарынан 25-ші рет плей-оффқа шықты<ref>{{cite web|first=Chris|last=Peters|title=Red Wings clinch 25th consecutive postseason berth despite loss|url=https://www.cbssports.com/nhl/news/red-wings-clinch-25th-consecutive-postseason-berth-despite-loss/|website=CBS Sports|date=April 9, 2016|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001530/https://www.cbssports.com/nhl/news/red-wings-clinch-25th-consecutive-postseason-berth-despite-loss/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда олар бірінші раундта тағы да Лайтнингтен бес ойында жеңілді<ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=T.B. 1, Detroit 0: Red Wings struck down by Lightning in five games|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/04/21/detroit-red-wings-tampa-bay-lightning-game-5/83367118/|website=Detroit Free Press|date=April 22, 2016|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924061901/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/04/21/detroit-red-wings-tampa-bay-lightning-game-5/83367118/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Маусымаралық кезеңде Павел Дацюк [[Ресей]]ге оралу туралы шешім қабылдады<ref>{{cite web|title=Datsyuk leaving Red Wings to play in Russia|url=https://www.nhl.com/news/pavel-datsyuk-leaving-red-wings-to-play-in-russia/c-280994594|website=NHL.com|date=June 18, 2016|access-date=January 29, 2025|archive-date=June 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160620215832/https://www.nhl.com/news/pavel-datsyuk-leaving-red-wings-to-play-in-russia/c-280994594|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2017 жылдың 10 ақпанында клуб иесі Майк Илич қайтыс болды<ref>{{cite web|last1=Rehbein|first1=Matt|title=Little Caesars founder Mike Ilitch dies at 87|url=https://edition.cnn.com/2017/02/11/us/mike-ilitch-little-caesars-founder-obit/|work=CNN|access-date=January 29, 2025|date=February 11, 2017|archive-date=February 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216213719/http://edition.cnn.com/2017/02/11/us/mike-ilitch-little-caesars-founder-obit/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2016–17 маусымында Детройт Ред Уингз командасының рекордтық плей-оффқа қатарынан 25 жыл шыққан сериясы аяқталды<ref>{{cite web|last1=St. James|first1=Helene|title=Red Wings' playoff streak officially ends tonight|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/28/detroit-red-wings-playoff-streak-snapped/99762762/|website=Detroit Free Press|access-date=January 29, 2025|date=March 28, 2017|archive-date=March 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331193433/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/28/detroit-red-wings-playoff-streak-snapped/99762762/|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Литтл Сизарс-аренасының ашылуы және команданы қайта құру дәуірі (2017-қазіргі уақытқа дейін)=== [[Сурет:Little_Caesars_Arena_panorama.jpg|thumb|left|[[Литтл Сизарс-арена]].]] Детройт Ред Уингз 2017 жылдың 5 қазанында [[Литтл Сизарс-арена]]дағы алғашқы маусым ойынын өткізіп, [[Миннесота Уайлд]] командасын 4–2 есебімен жеңді<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Pizza party: Wings christen LCA era with 'special' win|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/10/05/house-warming-party-wings-christen-lca-era-win/106352478/|website=The Detroit News|date=October 5, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006212415/http://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/10/05/house-warming-party-wings-christen-lca-era-win/106352478/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2017–18 маусымында команда 30–39–13 нәтижесімен аяқтап, қатарынан екінші рет плей-оффқа өте алмады<ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=Detroit Red Wings lose finale against N.Y. Islanders, 4-3, in overtime|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2018/04/07/detroit-red-wings-new-york-islander/495796002/|website=Detroit Free Press|date=April 7, 2018|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031532/https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2018/04/07/detroit-red-wings-new-york-islander/495796002/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Detroit Red Wings lose finale against N.Y. Islanders, 4-3, in overtime|url=https://www.mlive.com/redwings/2018/03/red_wings-capitals_3.html|website=MLive|date=March 22, 2018|access-date=January 29, 2025|quote=The Red Wings hadn't missed the playoffs in back-to-back seasons since they failed to qualify five years in a row from 1979-83. It is the first time they have missed two years in a row under the Ilitch ownership.|archive-date=August 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827061959/https://www.mlive.com/redwings/2018/03/red_wings-capitals_3.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл 1980-жылдардың басынан бері алғаш рет Детройт Ред Уингз екі маусым қатарынан плей-оффтан тыс қалған жағдай болды. 2018–19 маусымында команда 32–40–10 нәтижесін тіркеп, үшінші маусым қатарынан плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings blown out in finale, have 9.5 percent chance at top pick|url=https://www.mlive.com/redwings/2019/04/red-wings-blown-out-in-finale-have-95-percent-chance-at-top-pick.html|website=MLive|date=April 6, 2019|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408034622/https://www.mlive.com/redwings/2019/04/red-wings-blown-out-in-finale-have-95-percent-chance-at-top-pick.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2019 жылы 19 сәуірде Детройт Ред Уингз [[Стив Айзерман]]ның командаға бас менеджер және атқарушы вице-президент ретінде қайта қосылғанын жариялады<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=The Captain's back! Steve Yzerman comes full-circle as Red Wings' new GM|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2019/04/19/red-wings-announce-news-conference-friday-steve-yzerman/3517801002/|website=The Detroit News|date=April 19, 2019|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419104622/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2019/04/19/red-wings-announce-news-conference-friday-steve-yzerman/3517801002/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2020 жылы Детройт Ред Уингз плей-оффқа тағы шыға алмады. 2021 жылдың 13 қаңтарында [[Дилан Ларкин]] Детройт Ред Уингз командасының жаңа капитаны болып тағайындалды. Ол 2018 жылы зейнетке шыққан Хенрик Зеттербергтің орнын басты<ref>{{cite web |last1=James |first1=Helene St |title=Detroit Red Wings name Dylan Larkin the team's 37th captain |url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2021/01/13/detroit-red-wings-dylan-larkin-captain/6593849002/ |website=Detroit Free Press |access-date=January 29, 2025|date=January 13, 2021 |archive-date=January 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114043704/https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2021/01/13/detroit-red-wings-dylan-larkin-captain/6593849002/ |url-status=live|lang=en}}</ref>. 26 сәуірде Детройт Ред Уингз қатарынан бесінші маусымда плей-оффқа шығу мүмкіндігінен айырылды<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings-Blue Jackets matchups have draft lottery implications|url=https://www.mlive.com/redwings/2021/04/red-wings-blue-jackets-matchups-have-draft-lottery-implications.html|website=MLive|date=April 27, 2021|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501015944/https://www.mlive.com/redwings/2021/04/red-wings-blue-jackets-matchups-have-draft-lottery-implications.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2021–22 маусымында команда 32–40–10 көрсеткішін тіркеп, қатарынан алтыншы рет плей-оффтан тыс қалды<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Red Wings end season with victory, as coach Jeff Blashill's future becomes main topic|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/29/detroit-red-wings-new-jersey-devils-jeff-blashill/9582618002/|website=The Detroit News|date=April 29, 2022|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527010730/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/29/detroit-red-wings-new-jersey-devils-jeff-blashill/9582618002/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2022 жылдың 30 сәуірінде Джефф Блэшилл бас бапкер қызметінен босатылды<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Red Wings will not bring back Jeff Blashill, 2 assistant coaches|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/30/detroit-red-wings-not-bring-back-jeff-blashill-after-7-seasons/9595719002/|website=The Detroit News|date=April 30, 2022|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527011211/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/30/detroit-red-wings-not-bring-back-jeff-blashill-after-7-seasons/9595719002/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 30 маусымда оның орнына [[Дерек Лалонд]] бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/06/30/red-wings-name-derek-lalonde-their-new-head-coach/7768393001/|title=Red Wings name Derek Lalonde their new head coach|last=Kulfan|first=Ted|date=June 30, 2022|access-date=January 29, 2025|work=The Detroit News|archive-date=August 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816070624/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/06/30/red-wings-name-derek-lalonde-their-new-head-coach/7768393001/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2022–23 маусымында Детройт Ред Уингз Дилан Ларкинмен сегіз жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{cite web|first=Thomas|last=Roth|title=Dylan Larkin to eight-year contract extension|url=https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-sign-dylan-larkin-to-eight-year-contract-extension/c-341682418|website=NHL.com|date=March 1, 2023|access-date=January 29, 2025|archive-date=March 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230303003057/https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-sign-dylan-larkin-to-eight-year-contract-extension/c-341682418|url-status=live|lang=en}}</ref>. Команда маусымды 35–37–10 нәтижесімен аяқтап, қатарынан жетінші маусымда плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|first=Nicholas J.|last=Cotsonika|title=Red Wings eliminated, done in by scoring issues, inconsistent goaltending|url=https://www.nhl.com/news/why-detroit-is-eliminated-from-stanley-cup-playoffs/c-343245508|website=NHL.com|date=April 7, 2023|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414101013/https://www.nhl.com/news/why-detroit-is-eliminated-from-stanley-cup-playoffs/c-343245508|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Red Wings end season two games under .500, blanked 5-0 by Lightning|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2023/04/13/red-wings-end-season-two-games-under-500-blanked-5-0-by-lightning/70111117007/|website=The Detroit News|date=April 13, 2023|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414020200/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2023/04/13/red-wings-end-season-two-games-under-500-blanked-5-0-by-lightning/70111117007/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2023–24 маусымында Детройт Ред Уингз 41–32–9 көрсеткішіне қол жеткізді. Алайда, 16 сәуірде [[Вашингтон Кэпиталз]]дың [[Филадельфия Флайерз]] командасын 2–1 есебімен жеңуіне байланысты Детройт Ред Уингз қатарынан сегізінші маусымда плей-оффқа шығу мүмкіндігін жоғалтты<ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=Detroit Red Wings miss playoffs for 8th straight year despite 5-4 rally past Canadiens|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2024/04/16/detroit-red-wings-eliminated-playoffs-montreal-canadiens/73343856007/|newspaper=Detroit Free Press|date=April 16, 2024|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2024 жылдың 26 желтоқсанында 2024–25 маусымының сәтсіз басталуынан кейін Детройт Ред Уингз бас бапкер Дерек Лалонд және оның көмекшісі Боб Бугнерді қызметтен босатты. Олардың орнына [[Тодд Маклеллан]] бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web |url=https://www.nhl.com/news/todd-mclellan-named-detroit-coach-replacing-fired-derek-lalonde |title=McLellan hired as Red Wings coach, replaces Lalonde |website=NHL.com |date=December 26, 2024 |access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Bultman |first=Max |url=https://www.nytimes.com/athletic/5932340/2024/12/26/red-wings-derek-lalonde-coach-fired/ |title=Red Wings fire coach Derek Lalonde after 13-17-4 start, hire Todd McLellan |work=The Athletic |date=December 26, 2024 |access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. ==Арена== {{main|Литтл Сизарс-арена}} Ред Уингз 52 жыл бойы Олимпия стадионында ойнағаннан кейін, 1979 жылдан 2017 жылға дейін өз үй ойындарын Джо Луис аренасында өткізді. 2017–18 маусымынан бастап команда [[Литтл Сизарс-арена]]сына көшті. Хоккей ойындары кезінде арена сыйымдылығы 19 515 орын. Литтл Сизарс-арена 2017 жылы 5 қыркүйекте ашылды. <gallery widths="180" heights="120"> Сурет:Little_Caesars_Arena_construction_06-03-2016_(cropped).jpg|thumb|left|230px|[[Литтл Сизарс-арена]]ның құрылысы, 2016 жыл Сурет:Interior_of_little_Caesars_arena_panorama.jpg|[[Литтл Сизарс-арена]] аренасының ішкі көрінісі Сурет:New_York_Knicks_vs._Detroit_Pistons_December_2021_06_(opening_tip).jpg|[[Детройт Пистонс]] ойындары кезінде Сурет:Little_Caesars_Arena_from_above.jpg|[[Литтл Сизарс-арена]] шатырының көрінісі </gallery> ==Айналымнан шығарылған нөмерлер== [[Сурет:Red_Wings_retired_Banners.jpg|thumb|right|Джо Луис аренасында Детройт Ред Уингз командасының айналымнан шығарған нөмерлерінің баннерлері]] {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ style="background:#FFFFFF; border-top:#000000 5px solid; border-bottom:#FFB81C 5px solid;" | Детройт Ред Уингз командасының айналымнан шығарған нөмерлері |- ! width="40" |№. ! width="130" |Хоккейші ! width="40" |Позиция ! width="150" |Карьера ! width="150" |Айналымнан шыққан кезі |- | '''1''' || {{ту|Канада}}[[Терри Савчук]] || қақпашы || 1949–1955, 1957–1964, 1968–1969 || 6 наурыз 1994 |- | '''4''' || {{ту|Канада}}[[Ред Келли]] || қорғаушы || 1947–1960 || 1 ақпан 2019 |- |'''5''' || {{ту|Швеция}}[[Никлас Лидстрем]] || қорғаушы || 1991–2012 || 6 наурыз 2014 |- |'''7''' || {{ту|Канада}}[[Тед Линдсей]] || вингер || 1944–1957, 1964–1965 || 10 қараша 1991 |- |'''9''' || {{ту|Канада}}[[Горди Хоу]] || вингер || 1946–1971 || 12 наурыз 1972 |- |'''10''' || {{ту|Канада}}[[Алекс Дельвеккио]] || орталық шабуылшы || 1950–1974 || 10 қараша 1991 |- |'''12''' || {{ту|Канада}}[[Сид Абель]] || орталық шабуылшы || 1938–1943, 1945–1952 || 29 сәуір 1995 |- |'''19''' || {{ту|Канада}}[[Стив Айзерман]] || орталық шабуылшы || 1983–2006 || 2 қаңтар 2007 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлттық Хоккей Лигасы]] c7r71q6vb11ibq2wocc1xmzrpyxo27o 3629611 3629598 2026-07-14T04:26:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Syrymzhan|Syrymzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3427837 wikitext text/x-wiki {{Хоккей клубы |мәтін = |фон = |Ағымдағы маусым = |Атауы = {{Ту|АҚШ}} Детройт Ред Уингз |Эмблемасы = [[Сурет:Detroit_Red_Wings.png|200px]] |Ел = {{байрақ|АҚШ}} |Қала = [[Сурет:Flag_of_Detroit.svg|22px|border|Детройт туы]] [[Детройт]], [[Сурет:Flag_of_Michigan.svg|22px|border|Мичиган штатының туы]] [[Мичиган]] |Негізделген = 1926 |Таратылды = |Тарихы = «Детройт Кугарс»<br>1926-1930<br>«Детройт Фалконс»<br>1930-1932<br>«Детройт Ред Уингз»<br>1932 жылдан бері |Стадионы = [[Литтл Сизарс-арена]] |Сыйымдылығы = 19 515 |Президенті = {{ту|АҚШ}} Кристофер Илич |Менеджері = {{ту|Канада}} [[Стив Айзерман]] |Капитаны = {{ту|АҚШ}}[[Дилан Ларкин]] |Жаттықтырушы = {{ту|Канада}} [[Тодд Маклеллан]] |Иесі = {{ту|АҚШ}} Мэриан Илич |Демеуші = |Түстері = {{color box|#CE1126}} — қызыл<br> {{color box|white}} — ақ |Дивизионы = Атланттық дивизион (ҰХЛ) |Конференциясы = Шығыс конференциясы (ҰХЛ) |Үлестес клубтар = Гранд-Рапидс Гриффинс (АХЛ), Толидо Уоллай (ECHL) |Олжалар = Стэнли Кубогы '''11''' (1935–36, 1936–37, 1942–43, 1949–50, 1951–52, 1953–54, 1954–55, 1996–97, 1997–98, 2001–02, 2007–08) |Конференция жеңімпаздары = 1994–95, 1996–97, 1997–98, 2001–02, 2007–08, 2008–09 |Дивизион жеңімпаздары = 1933–34, 1935–36, 1936–37, 1987–88, 1988–89, 1991–92, 1993–94, 1994–95, 1995–96, 1998–99, 2000–01, 2001–02, 2002–03, 2003–04, 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09, 2010–11 |Сайты = https://nhl.com/redwings |БАҚ = |Форма1 = |Форма2 = }} '''«Детройт Ред Уингз»''' ({{lang-en|Detroit Red Wings}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-тың]] [[Мичиган]] штатындағы [[Детройт]] қаласында орналасқан кәсіпқой хоккей командасы. «Детройт Ред Уингз» [[Шығыс конференциясы (ҰХЛ)|Шығыс конференциясының]] [[Атланттық дивизион (ҰХЛ)|Атланттық дивизионында]] [[Ұлттық Хоккей Лигасы]] (ҰХЛ) аясында өнер көрсетеді<ref>{{cite web|title=Teams|url=https://www.nhl.com/info/teams/|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=NHL.com|access-date=January 23, 2025|archive-date=April 4, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404205755/https://www.nhl.com/info/teams/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Клуб 1926 жылы құрылды. Құрылғаннан кейін және 1930 жылға дейін команда Детройт Кугарс деп аталды. Кейін атауын ауыстырып, 2 маусым Детройт Фалконс болып ойнады. 1932 жылдан бастап қазіргі атауын алды<ref name="Guide">{{cite book |title=NHL Official Guide & Record Book 2015 |author=National Hockey League |year=2014 |publisher=Triumph |isbn=978-1-62937-011-8 |page=57}}</ref>. Клуб үй ойындарын [[Литтл Сизарс-арена]] кешенінде өткізеді. Детройт Ред Уингз командасы АҚШ-та орналасқан ҰХЛ франшизалары арасында ең көп [[Стэнли кубогы]]н жеңіп алған (11 рет)<ref>{{cite web|title=Stanley Cup Champions and Finalists|url=https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-winners-complete-list-287705398|publisher=NHL Enterprises, L.P.|website=NHL.com|date=June 13, 2023|access-date=January 24, 2025|archive-date=April 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401214045/https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-winners-complete-list-287705398|url-status=live|lang=en}}</ref>, ал жалпы белсенді командалар арасында [[Монреаль Канадиенс]] (24 рет) және [[Торонто Мэйпл Лифс]] (13 рет) командаларынан кейін үшінші орында. Ред Уингз ҰХЛ-дағы ең танымал және табысты франшизалардың бірі болып табылады; жанкүйерлер мен спорт комментаторлары Детройт аймағын "Хоккей қаласы" (Hockeytown) деп атайды. Бұл атау 1996 жылдан бастап франшизаның тіркелген сауда белгісі болып табылады<ref>{{cite web|last=Fee|first=Kevin|title=Detroit Snatches 'Hockeytown ' name from Warroad, Minn.|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-54598019.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105190411/http://www.highbeam.com/doc/1G1-54598019.html |url-status=dead |archive-date=November 5, 2012 |publisher=Knight Ridder/ Tribune Business news |access-date=January 24, 2025|lang=en}}</ref>. 1931–32 және 1965–66 маусымдары арасында Детройт Ред Уингз плей-оффқа тек төрт рет кіре алмады. Алайда, 1966–67 және 1982–83 маусымдары аралығында команда қиыншылық көріп, тек екі рет плей-оффқа жолдама алды. 1983–84 маусымынан бастап 2015–16 маусымына дейін Детройт Ред Уингз 32 маусымның 30-ында плей-оффқа өтті, соның ішінде 1990–91 маусымынан 2015–16 маусымына дейін (2004–05 маусымындағы тоқтатылған маусымды қоспағанда) 25 маусым қатарынан. 2006 жылы бұл көрсеткіш Солтүстік Америкадағы кәсіби спорт түрлеріндегі плей-оффқа қатысудың ең ұзақ белсенді сериясы болды және ҰХЛ тарихындағы ең ұзақ сериялардың біріне айналды. 1983–84 маусымынан бастап Детройт Ред Уингз алты рет тұрақты маусымды бірінші орынмен аяқтап, төрт рет Стэнли кубогын жеңіп алды (1997, 1998, 2002 және 2008 жылдары). ==Тарихы== ===Алғашқы жылдар (1926–1949)=== [[Сурет:1926 27 Detroit Cougars.png|thumb|Детройт командасының алғашқы маусымындағы (1926–27 жж.) командалық суреті. Франшиза 1926 жылдан 1930 жылға дейін "Детройт Кугарс" деп аталған.]] 1926 жылғы Стэнли кубогы плей-оффынан кейін, Батыс Хоккей Лигасы (WHL) жабылуға жақын деген хабарлар тарады<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 1, 1893–1926 inc. |year=1966 |publisher=National Hockey League |location=Montreal, Quebec |page= 498}}</ref>. 17 сәуірде ҰХЛ кеңею франшизаларына өтінімдерді қарастыру үшін кездесу өткізді. Бұл кездесуде [[Детройт]]қа команда құруға бес түрлі топ өтінім бергені хабарланды<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 1, 1893–1926 inc. |year=1966 |publisher=National Hockey League |location=Montreal, Quebec |page=508}}</ref>. Кейінірек, 15 мамырда өткен жиналыста, лига Детройттағы Townsend-Seyburn тобын франшиза иесі ретінде бекітті<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 2, 1927–1946 inc. |year=1969 |publisher=National Hockey League |location=Sherbrooke, PQ |page= 7}}</ref>. WHL иелері Фрэнк және Лестер Патрик лиганың ойыншыларын ҰХЛ-ға сату және лига жұмысын тоқтату туралы келісім жасады. Жаңа Детройт франшизасы WHL-дің Виктория Кугарс командасының ойыншыларын сатып алды. Бұл команда 1925 жылы Стэнли кубогын жеңіп алған және өткен қыста финалда ойнаған еді. Жаңа команда жабылған команданың құрметіне "Кугарс" атауын қабылдады<ref>{{Cite book| author=Coleman, Charles L. | title=The Trail of the Stanley Cup, Vol. 2, 1927–1946 inc. |year=1969 |publisher=National Hockey League |location=Sherbrooke, PQ |pages=8–9}}</ref>. Детройтта сол кезде дайын арена болмағандықтан, Кугарс алғашқы маусымын [[Онтарио]]ның Виндзор қаласындағы Border Cities Arena-да өткізді<ref>{{cite web|title=Written History 1920s – Detroit Red Wings|url=https://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43765|website=NHL.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=July 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702184728/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43765|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Nathan|last=Bierma|title=Windsor Arena, first home of the Red Wings, is still standing — for now|url=https://www.vintagedetroit.com/windsor-arena-first-home-red-wings-still-standing-now/|website=Vintage Detroit|date=February 28, 2018|access-date=January 24, 2025|archive-date=October 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018102934/https://www.vintagedetroit.com/windsor-arena-first-home-red-wings-still-standing-now/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1927–28 маусымында Кугарс жаңа Детройт Олимпия аренасына көшті, ол 1979 жылдың 15 желтоқсанына дейін олардың үй аренасы болды<ref>{{cite web|first=Scott|last=Ferkovich|title=When the Red Wings said goodbye to Olympia Stadium|url=https://www.vintagedetroit.com/red-wings-said-goodbye-olympia-stadium/|website=Vintage Detroit|date=January 7, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909010201/https://www.vintagedetroit.com/red-wings-said-goodbye-olympia-stadium/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл маусымда Джек Адамс бас жаттықтырушы болып тағайындалды. Ол алдағы 36 жыл бойы бас жаттықтырушы немесе бас менеджер ретінде команданың басты тұлғасы болды<ref name=Adams>{{cite web|first=Tony|last=Wolak|title=Jack Adams, the Man and the Award|url=https://thehockeywriters.com/jack-adams-the-man-the-award/|website=The Hockey Writers|date=August 14, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906183931/http://thehockeywriters.com/jack-adams-the-man-the-award/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кугарс командасы алғаш рет 1929 жылы Стэнли кубогының плей-оффына шықты. Бұл маусымда командада Карсон Купер көшбасшы болды<ref>{{cite web|title=1928-29 Detroit Cougars Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906223949/https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кугарс екі ойындық серияда Торонто Мейпл Лифс командасынан 7:2 есебімен жеңіліп қалды<ref name="1929 Cougars">{{cite web|title=1928-29 Detroit Cougars Schedule and Results|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929_games.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906224926/https://www.hockey-reference.com/teams/DTC/1929_games.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1930 жылы Кугарс атауы "Фалконс" деп өзгертілді. 1932 жылы астық саудагері Джеймс Е. Норристі Фалконс командасын сатып алды. Норрис алғашқы әрекеті ретінде команданың атын өзгертті. Бұған дейін ол Монреальдың Әуесқой Атлетикалық Ассоциациясының (MAAA) мүшесі болған. Оның қанатты дөңгелек эмблемасы велоспорт дәстүрінен шыққан және олардың хоккей командасы 1893 жылы алғашқы Стэнли кубогын жеңіп алған. Норрис бұл эмблеманың қызыл нұсқасы "Моторлы қала" үшін тамаша деп шешті. Осылайша, 1932 жылдың 5 қазанында клуб "Детройт Ред Уингз" атауын алды<ref>{{Cite web |title=How did they get to be the Red Wings? |last=Fitzpatrick |first=Jamie |website=LiveAbout |url=https://www.liveabout.com/how-did-they-become-red-wings-2778717 |access-date=January 24, 2025 |archive-date=March 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327160356/https://www.liveabout.com/how-did-they-become-red-wings-2778717 |url-status=live|lang=en}}</ref>. Норрис сонымен қатар жаттықтырушы Джек Адамсқа 1932–33 маусымында бір жылдық сынақ мерзімін берді<ref>{{cite web|title=Legends of Hockey – Spotlight – One on One with Jack Adams|url=https://www.hhof.com/htmlSpotlight/spot_oneononep195901.shtml|website=Hockey Hall of Fame|date=November 24, 2006|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907034014/https://www.hhof.com/htmlSpotlight/spot_oneononep195901.shtml|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Адамс сынақ мерзімінен өтіп, Детройт Ред Уингз командасын алғашқы плей-офф сериясында жеңіске жеткізді<ref>{{cite web|title=1933 NHL Stanley Cup Quarter-Finals: DET vs. MTM|url=https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-montreal-maroons-quarter-finals.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907075517/https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-montreal-maroons-quarter-finals.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейін команда жартылай финалда [[Нью-Йорк Рейнджерс]] командасына ұтылды<ref>{{cite web|title=1933 NHL Stanley Cup Semi-Finals: DET vs. NYR|url=https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-new-york-rangers-semi-finals.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907032632/https://www.hockey-reference.com/playoffs/1933-detroit-red-wings-vs-new-york-rangers-semi-finals.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1934 жылы Детройт Ред Уингз командасы алғаш рет Стэнли кубогының финалына шықты. Джон Соррел 47 ойында 21 гол соғып, ал Ларри Ори командада ең көп ұпай жинаған ойыншы болды<ref>{{cite web|title=1933-34 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1934.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=August 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803130016/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1934.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, финалда [[Чикаго Блэкхокс]] командасы Детройт Ред Уингз командасын жеңіп, бес ойындық серияда төрт ойында жеңіске жетіп, өздерінің алғашқы титулын иеленді<ref>{{cite web|title=Stanley Cup Champions 1930-1939|url=https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-1930-1939/c-287934514|publisher=National Hockey League|date=January 1, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214607/https://www.nhl.com/news/nhl-stanley-cup-champions-1930-1939/c-287934514|url-status=live|lang=en}}</ref>. Екі маусымнан кейін, 1936 жылы Детройт Ред Уингз өздерінің алғашқы Стэнли кубогын жеңіп алды. Олар Торонто командасын төрт ойында жеңіп шықты. Детройт командасы 1937 жылы чемпиондық атақты қайталады, бұл жолы Нью-Йорк Рейнджерс командасын толық бес ойындық серияда жеңді. 1938 жылы Монреаль Канадиенс пен Детройт Ред Уингз Еуропада ойнаған алғашқы ҰХЛ командалары болды. Олар [[Париж]] бен [[Лондон]]да ойнады. Детройт Ред Уингз Монреаль Канадиенске қарсы тоғыз ойын өткізіп, 3 жеңіс, 5 жеңіліс және 1 тең нәтижеге қол жеткізді. [[Сурет:Gordie Howe 1946-47.jpg|thumb|upright|[[Горди Хоу]] Детройт Ред Уингз жейдесінде.]] 1940 жылдардың басында Детройт Ред Уингз қатарынан үш жыл бойы Стэнли кубогының финалына шықты<ref name="1940s Wings">{{cite web|title=Written History 1940s – Detroit Red Wings|url=https://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43757|website=NHL.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=November 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108105515/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43757|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1941 жылы олар [[Бостон Брюинз]] командасына жеңіліп, серияда бірде-бір ойын ұтпады. Ал 1942 жылы [[Торонто Мейпл Лифс]] командасына қарсы жеті ойындық серияда алғашқы үш ойында жеңіске жеткенімен, қалған төрт ойында ұтылып қалды<ref name="1940s Wings"/>. Дегенмен, 1943 жылы Мад Брюнто мен Сид Хоу сәйкесінше 23 және 20 гол соққан маусымда Детройт Ред Уингз Бостон Брюинз командасын толық серияда жеңіп, үшінші Стэнли кубогын жеңіп алды<ref name="1940s Wings"/><ref>{{cite web|title=1942-43 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1943.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908064736/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1943.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Жылдың қалған бөлігінде команда әр маусымда плей-оффқа шығып, тағы үш рет финалға жетті<ref name="1948 Wings">{{cite web|title=1947-48 Detroit Red Wings Schedule and Results|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1948_games.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=May 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210529230746/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1948_games.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref name="1949 Wings">{{cite web|title=1948-49 Detroit Red Wings Schedule and Results|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1949_games.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 24, 2025|archive-date=March 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327162604/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1949_games.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1946 жылы хоккей тарихындағы ең үздік ойыншылардың бірі [[Горди Хоу]] Детройт Ред Уингз сапында қосылды. Ол алғашқы маусымында небәрі 7 гол және 15 нәтижелі пас жинап, өзінің ең мықты деңгейіне бірнеше жылдан кейін ғана жетті<ref>{{cite web|title=The life of 'Mr. Hockey' Gordie Howe: A timeline|url=https://www.nhl.com/news/gordie-howe-mr-hockey-timeline-moments/c-280930698|publisher=National Hockey League|date=June 10, 2016|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908064804/https://www.nhl.com/news/gordie-howe-mr-hockey-timeline-moments/c-280930698|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл сонымен қатар бас бапкер Адамстың соңғы маусымы болды; ол осы маусымнан кейін бас менеджер ретіндегі міндеттеріне көңіл бөлу үшін бапкерлік қызметтен кетті, ал оның орнын кіші лига бапкері Томми Иван басты<ref name="Production Line">{{cite web|first=J. Conrad|last=Guest|title=Tommy Ivan devised Red Wings' famous "Production Line"|url=https://www.vintagedetroit.com/tommy-ivan-devised-red-wings-famous-production-line/|website=Vintage Detroit|date=January 22, 2013|access-date=January 24, 2025|archive-date=June 25, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625234945/https://www.vintagedetroit.com/tommy-ivan-devised-red-wings-famous-production-line/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Gerald|last=Eskenazi|title=Tommy Ivan, 88, Executive For Two Hockey Champions|url=https://www.nytimes.com/1999/06/27/sports/tommy-ivan-88-executive-for-two-hockey-champions.html|website=The New York Times|date=June 27, 1999|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916134214/http://www.nytimes.com/1999/06/27/sports/tommy-ivan-88-executive-for-two-hockey-champions.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Екінші маусымда Хоу Сид Абель және Тед Линдсеймен бірге ҰХЛ тарихындағы ең мықты шабуыл шептерінің бірін құрды<ref name="Production Line"/>. Линдсейдің 33 голы Детройт Ред Уингз командасын Стэнли кубогының финалына шығарды, бірақ олар Торонто Мэйпл Лифс командасынан жеңілді<ref name="1948 Wings"/>. Келесі маусымда да Детройт Ред Уингз финалға жетті, бірақ тағы да Торонто Мэйпл Лифс командасына жеңілді<ref name="1949 Wings"/>. === Горди Хоу дәуірі (1950–1966)=== 1950 жылғы жартылай финалда Лео Райзе жеңіс голын соғып, Торонто Мэйпл Лифс командасының қатарынан төртінші чемпиондық атақты жетуіне жол бермеді<ref name="1950 Wings">{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=When the Red Wings won the Cup for Gordie|url=https://www.vintagedetroit.com/when-the-red-wings-won-the-cup-for-gordie/|website=Vintage Detroit|date=April 14, 2015|access-date=January 24, 2025|archive-date=October 28, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028044353/https://www.vintagedetroit.com/when-the-red-wings-won-the-cup-for-gordie/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Финалда Детройт Ред Уингз жеті ойындық серияда Нью-Йорк Рейнджерсті жеңді. 7-ші ойында Пит Бабандо қосымша уақытта жеңіс голын соқты<ref name="1950 Wings"/>. Ойыннан кейін Тед Линдсей "Олимпия" мұз айдынында Стэнли кубогын алып сырғанап өтті<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/olympics/winter02/hockey/story?id=1340012|title=Hockey's all-time greatest games|work=ESPN.com|date=February 24, 2002|access-date=January 24, 2025|archive-date=November 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035249/http://www.espn.com/olympics/winter02/hockey/story?id=1340012|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1951 жылғы жартылай финалда Монреаль Канадиенс командасынан күтпеген жеңіліс тапқаннан кейін, 1952 жылы Детройт Ред Уингз өзінің бесінші Стэнли кубогын жеңіп алды. Детройт Ред Уингз 17 жыл ішінде плей-оффта бірде-бір жеңіліссіз өткен алғашқы команда болды<ref>{{cite web|first=Mike|last=Moore|title=Those Marauding Montreal Maroons|url=https://thehockeywriters.com/those-marauding-montreal-maroons/|website=The Hockey Writers|date=July 17, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908202141/https://thehockeywriters.com/those-marauding-montreal-maroons/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1952 жылдың желтоқсанында Джеймс Э. Норрис қайтыс болды<ref name=Maguerite>{{cite web|title=Marguerite Norris: first woman named on the Stanley Cup|url=https://www.cbc.ca/archives/entry/marguerite-norris-first-woman-named-on-the-stanley-cup|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904002559/http://www.cbc.ca/archives/entry/marguerite-norris-first-woman-named-on-the-stanley-cup|url-status=live|lang=en}}</ref>. Оның орнына клуб президенті қызметіне қызы Маргерит келіп, ҰХЛ тарихында команда басшылығына келген алғашқы әйел атанды<ref name=Maguerite/><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/05/14/obituaries/marguerite-norris-hockey-team-president-67.html|title=Marguerite Norris, Hockey Team President, 67|date=May 14, 1994|website=The New York Times|access-date=January 24, 2025|archive-date=July 29, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180729081942/https://www.nytimes.com/1994/05/14/obituaries/marguerite-norris-hockey-team-president-67.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:1952 Detroit Red Wings.jpg|left|thumb|Детройт Ред Уингз командасының суреті, 1952 жыл.]] 1953 жылы [[Бостон Брюинз]] командасынан плей-оффта тағы да күтпеген жеңіліске ұшырағаннан кейін<ref>{{cite web|first=Brad|last=Kurtzberg|title=Ranking the 10 Most Disappointing Teams in NHL History|url=https://www.bleacherreport.com/articles/1722126-ranking-the-10-most-disappointing-teams-in-nhl-history|website=Bleacher Report|date=July 31, 2013|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 9, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909232940/http://www.bleacherreport.com/articles/1722126-ranking-the-10-most-disappointing-teams-in-nhl-history|url-status=live|lang=en}}</ref>, Детройт Ред Уингз қатарынан екі рет Стэнли кубогын жеңіп алды. Детройт Ред Уингз пен Монреаль Канадиенс 1956 жылғы Стэнли кубогының финалында қайта кездесті. Бұл жолы Канадиенс Стэнли кубогын жеңіп алды<ref>{{cite web|title=Stanley Cup No. 8|url=http://ourhistory.canadiens.com/greatest-moment/Stanley-Cup-No-8|website=NHL.com|publisher=Montreal Canadiens|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230321203140/http://ourhistory.canadiens.com/greatest-moment/Stanley-Cup-No-8|archivedate=March 21, 2023|access-date=January 24, 2025|lang=en}}</ref>. 1959 жылы Детройт Ред Уингз 21 жыл ішінде алғаш рет плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|title=Vintage NHL Original Six Programs|url=https://www.nhl.com/news/all-time-original-six-vintage-nhl-programs/c-284943134|publisher=National Hockey League|date=January 1, 2017|access-date=January 24, 2025|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910040721/https://www.nhl.com/news/all-time-original-six-vintage-nhl-programs/c-284943134|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, бірнеше жыл ішінде команда қайта күшін жинай алды. 1961 жылдан 1966 жылға дейінгі алты маусымның төртеуінде Детройт Ред Уингз финалға шықты<ref name="1960s Wings">{{cite web|title=Written History 1960s – Detroit Red Wings|url=https://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43761|website=NHL.com|publisher=Detroit Red Wings|access-date=January 24, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310131215/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43761|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда, олар бұл жолы бірде-бір финалдық серияны жеңе алмады<ref name="1960s Wings"/><ref>{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=Sid Abel's Wings Fell Short in four Stanley Cup Finals|url=https://www.vintagedetroit.com/sid-abels-wings-fell-short-four-stanley-cup-finals/|website=Vintage Detroit|date=November 11, 2014|access-date=January 24, 2025|archive-date=October 26, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026162047/https://www.vintagedetroit.com/sid-abels-wings-fell-short-four-stanley-cup-finals/|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Қиын жылдар (1967–1982)=== [[Сурет:Detroit December 2015 59 (Joe Louis Arena).jpg|thumb|1979 жылы 27 желтоқсанда Детройт Ред Уингз өздерінің алғашқы ойынын Джо Луис аренасында өткізіп, Детройт Олимпиа аренасынан көшті.]] 1967 жылы Детройт Ред Уингз плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|title=1966-67 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_1967.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221319/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_1967.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл олардың 20 жылға жуық құлдырауының басы болды. Сондықтан осы кезеңді «Dead Wings» дәуірі деп атаған<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2772756|title=The Original Six: Detroit Red Wings|last=Burnside|first=Scott|date=February 21, 2007|work=ESPN.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310132051/https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2772756|url-status=live|lang=en}}</ref>. Ред Уингстің құлдырауына әсер еткен факторлардың бірі – 1970 жылы бас бапкер болып тағайындалып, маусымның ортасында бас менеджер лауазымына көтерілген Нед Харкнесс болды. Колледждегі хоккейдің табысты бапкері ретінде танылған Харкнесс тәжірибелі Ред Уингс командасына жаңа ойын стилін және өз философиясын енгізуге тырысты, бірақ ойыншылар өзгерістерге қарсылық көрсетті. Оның қысқа шаш қоюды, темекі шекпеуді талап ететін ережелері, ішімдік пен қоңырауларға қатысты шектеулері ойыншыларға ұнамады<ref>{{Cite magazine | url=https://vault.si.com/vault/1971/01/18/poor-broken-wings/ | title=Poor Broken Wings | author=Mulvoy, Mark | magazine=Sports Illustrated | date=January 18, 1971 | access-date=January 28, 2025| url-status=live | archive-url=https://archive.today/20130102070652/http://vault.sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1084495/2/index.htm | archive-date=January 2, 2013 | df=mdy-all|lang=en}}</ref>. Харкнесс 1974 жылы отставкаға кетуге мәжбүр болды, бұл кезең бейресми түрде «Darkness with Harkness» деп аталды<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=The Morning Skate: Ned Harkness and the Fall of the Red Wings|url=https://slapshot.blogs.nytimes.com/2008/09/22/the-morning-skate-ned-harkness-and-the-fall-of-the-red-wings/|website=The New York Times|date=September 22, 2008|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221257/https://slapshot.blogs.nytimes.com/2008/09/22/the-morning-skate-ned-harkness-and-the-fall-of-the-red-wings/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Dan|last=Holmes|title=The controversial final year of Gordie Howe's career with the Red Wings|url=https://www.vintagedetroit.com/blog/2016/02/07/now-playing-defense-gordie-howe/|website=Vintage Detroit|date=February 7, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223214055/https://www.vintagedetroit.com/blog/2016/02/07/now-playing-defense-gordie-howe/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?id=0_tJAAAAIBAJ&pg=2523,1297315&hl=en|title=Harkness Resigns|author=Daily Wire Services|work=The Michigan Daily|date=February 7, 1974|access-date=January 28, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310132526/https://news.google.com/newspapers?id=0_tJAAAAIBAJ&pg=2523,1297315&hl=en|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1979 жылы 27 желтоқсанда Детройт Ред Уингз 1927 жылдан бері ойнаған Олимпия стадионынан көшіп, ресми түрде Джо Луис аренасында ойнай бастады<ref>{{cite web|first=Gregg|last=Krupa|title=The Final Period Begins for Joe Louis Arena|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/10/17/final-period-begins-joe-louis-arena/92218854/|website=The Detroit News|date=October 17, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=April 19, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419043239/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/10/17/final-period-begins-joe-louis-arena/92218854/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1982 жылы, 50 жылдық отбасылық меншік иелігінен кейін, Брюс Норрис Ред Уингсті Little Caesars пицца желісінің негізін қалаушы Майк Иличке сатты<ref>{{cite web|title=Written History 1980s – Detroit Red Wings|url=http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43763|website=Detroit Red Wings|access-date=January 28, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310132048/http://redwings.ice.nhl.com/club/page.htm?id=43763|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Стив Айзерман (1983–2006) === 1983 жылы Детройт Ред Уингз [[Питерборо Питс]] командасынан орталық шабуылшы [[Стив Айзерман]]ды алғашқы раундтық таңдаумен алды. Ол өзінің дебюттік маусымында команданың үздік сұрмергені атанды<ref>{{cite web|first=Adam|last=Kimelman|title=Best pick at No. 4: Steve Yzerman, Red Wings|url=https://www.nhl.com/news/best-pick-at-no-4-steve-yzerman-red-wings/c-675168|publisher=National Hockey League|date=June 27, 2013|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012607/https://www.nhl.com/news/best-pick-at-no-4-steve-yzerman-red-wings/c-675168|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сол маусымда Детройт Ред Уингз алты жыл ішінде алғаш рет плей-оффқа шықты<ref>{{cite web|title=1983-84 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1984.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012632/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1984.html|url-status=live|lang=en}}</ref>, ал Брэд Парк Билл Мастертон мемориалдық трофейін жеңіп алды<ref>{{cite web|title=Brad Park Stats and News|url=https://www.nhl.com/player/brad-park-8450206|publisher=National Hockey League|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012021/https://www.nhl.com/player/brad-park-8450206|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейінірек ол Детройт Ред Уингз командасының бас бапкері болып шақырылды, бірақ 1986 жылы 3 маусымда команда маусымды 17–57–6 есебімен небәрі 40 ұпай жинап, лигада соңғы орынды алғаннан кейін Брэд Парк қызметінен босатылды. Сол жылы Детройт Ред Уингз командаға 1980 және 1990 жылдардағы ең танымал ойыншылардың бірі, қорғаушы [[Боб Проберт]]ті қосты<ref>{{cite web|first=Brendan|last=Savage|title=Proof that Bob Probert was NHL heavyweight fight champ|url=https://www.mlive.com/redwings/2017/08/the_best_of_bob_proberts_fight.html|website=MLive|date=August 1, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223356/https://www.mlive.com/redwings/2017/08/the_best_of_bob_proberts_fight.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Steve_Yzerman_(Columbus_OH,_2005).jpg|thumb|left|upright|[[Стив Айзерман]] Детройт Ред Уингз командасының сапында.]] 1986–87 маусымында Стив Айзерман Дэнни Гар кетіп қалғаннан кейін капитан атанды. Детройт Ред Уингз қатарына Петр Клим, Адам Оутс, Жерар Галлант, қорғаушы Даррен Вейч және жаңа бас бапкер Жак Дамерс қосылды. Детройт Ред Уингз плей-офф кезеңінде мықты [[Эдмонтон Ойлерз]] командасына қарсы конференция финалына дейін жетті, бірақ бес ойынның нәтижесінде болашақ [[Стэнли кубогы]]ның чемпиондарына есе жіберді<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=1986-87 Oilers voted No. 5 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/1987-edmonton-oilers-greatest-nhl-teams/c-289684980|publisher=National Hockey League|date=May 31, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912234146/https://www.nhl.com/news/1987-edmonton-oilers-greatest-nhl-teams/c-289684980|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1988 жылы команда 23 жылдағы алғашқы дивизиондық титулын жеңіп алды. Алдыңғы маусымдағыдай, олар конференция финалына дейін жетіп, тағы да бес ойынның нәтижесінде болашақ Стэнли кубогының чемпионы Эдмонтон Ойлерз командасына есе жіберді<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=1987-88 Oilers voted No. 4 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/1988-edmonton-oilers-greatest-nhl-team/c-289750554|publisher=National Hockey League|date=June 3, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913043759/https://www.nhl.com/news/1988-edmonton-oilers-greatest-nhl-team/c-289750554|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1989 жылы Айзерман жақсы ойын өрнегін көрсетіп, 65 гол соққанымен, Детройт Ред Уингз бірінші раундта күтпеген жерден [[Чикаго Блэкхокс]] командасына жол берді<ref>{{Cite web|url=http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=5844|title=Steve Yzerman's hockey statistics profile|publisher=hockeyDB.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227235715/http://www.hockeydb.com/ihdb/stats/pdisplay.php?pid=5844|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=1988-89 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1989.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913044539/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1989.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Mike|last=Kiley|title=Hawks Roll In Clincher|url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1989-04-14-8904040555-story.html|website=Chicago Tribune|date=April 14, 1989|access-date=January 28, 2025|archive-date=April 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407011612/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1989-04-14-8904040555-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Келесі маусымда Айзерман 62 гол соққанымен, команда плей-оффқа өте алмады<ref>{{cite web|title=1989-90 Detroit Red Wings Roster and Statistics|url=https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1990.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913044014/https://www.hockey-reference.com/teams/DET/1990.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Jordan|last=Hoy|title=1989-1990: A Look Back At The Wings' Last Losing Season|url=https://thehockeywriters.com/1989-1990-look-back-wings-last-losing-season/|website=The Hockey Writers|date=March 19, 2014|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913044447/https://thehockeywriters.com/1989-1990-look-back-wings-last-losing-season/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Маусым аяқталғаннан кейін Дамерс қызметінен босатылып, оның орнына Брайан Мюррей жаңа бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web|first=Dave|last=Stubbs|title=Former coach Demers rooting for Red Wings|url=https://www.nhl.com/news/jacques-demers-rooting-for-red-wings/c-279979580|publisher=National Hockey League|date=March 29, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183207/https://www.nhl.com/news/jacques-demers-rooting-for-red-wings/c-279979580|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=Former Red Wings coach, GM Bryan Murray, who started playoff streak, dies|url=http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/08/12/red-wings-mourn-p/562270001/|website=Detroit Free Press|date=August 12, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913193736/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/08/12/red-wings-mourn-p/562270001/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз командасының қатарына [[Сергей Викторович Федоров|Сергей Федоров]] қосылды, ол 1990-жылдары бірнеше мәрте жүлдегер және жұлдызды ойыншы атанды<ref>{{cite web|first=Stu|last=Hackel|title=Sergei Fedorov: 100 Greatest NHL Players|url=https://www.nhl.com/news/sergei-fedorov-100-greatest-nhl-hockey-players/c-285497404|publisher=National Hockey League|date=January 1, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232205/https://www.nhl.com/news/sergei-fedorov-100-greatest-nhl-hockey-players/c-285497404|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1993 жылы Детройт Ред Уингз үздік қорғаушы [[Пол Коффи]]ді өз қатарына қосты<ref>{{cite web|first=Lisa|last=Dillman|title=Carson Returns; Coffey to Detroit : Kings: The trade also involves four other players. Gretzky is said to be saddened by the deal.|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-30-sp-1780-story.html|website=Los Angeles Times|date=January 30, 1993|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926131519/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-01-30-sp-1780-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Осы уақытта командаға драфт таңдаулары арқылы [[Владимир Николаевич Константинов|Владимир Константинов]], [[Никлас Лидстрем]], [[Вячеслав Анатольевич Козлов|Вячеслав Козлов]], [[Даррен Маккарти]] және [[Крис Осгуд]] қосылды<ref name=Konstantinov>{{cite web|first=Michael|last=Farber|title=Where are they now? Vladimir Konstantinov|url=https://www.nhl.com/redwings/news/where-are-they-now-vladimir-konstantinov/c-468350|website=NHL.com|date=July 8, 2009|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 13, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232122/https://www.nhl.com/redwings/news/where-are-they-now-vladimir-konstantinov/c-468350|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1993 жылы бұрынғы [[Монреаль Канадиенс]] командасының жаттықтырушысы Скотти Боумэн Детройт Ред Уингз командасының жаңа бас бапкері болып тағайындалды<ref>{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=Remembering Scotty Bowman's first season with the Red Wings|url=https://www.vintagedetroit.com/blog/2014/11/02/remembering-scotty-bowmans-first-season-red-wings/|website=Vintage Detroit|date=November 2, 2014|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223195058/https://www.vintagedetroit.com/blog/2014/11/02/remembering-scotty-bowmans-first-season-red-wings/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Оның басшылығымен команда 1994–95 жылдардағы ҰХЛ маусымында, яғни қысқартылған локаут маусымында, 29 жылдан кейін алғаш рет финалға шықты. Алайда, олар [[Нью-Джерси Девилз]] командасынан төрт ойынның нәтижесінде жеңіліс тапты<ref>{{cite web|first=Richard|last=Bak|title=Remembering the Wings' strike-shortened 1994-95 season|url=https://www.vintagedetroit.com/blog/2013/01/15/remembering-the-red-wings-strike-shortened-1994-1995-season/|website=Vintage Detroit|date=January 15, 2013|access-date=January 28, 2025|archive-date=December 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223200602/https://www.vintagedetroit.com/blog/2013/01/15/remembering-the-red-wings-strike-shortened-1994-1995-season/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Best moments in Joe Louis Arena history: No. 9|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/30/joe-louis-arena-memorable-moments/99704970/|website=Detroit Free Press|date=March 30, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=October 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004192252/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/30/joe-louis-arena-memorable-moments/99704970/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Alex|last=Yannis|title=1995 STANLEY CUP FINALS; New Jersey and the Cup - Perfect Together|url=https://www.nytimes.com/1995/06/25/sports/1995-stanley-cup-finals-new-jersey-and-the-cup-perfect-together.html|website=The New York Times|date=June 25, 1995|access-date=January 28, 2025|archive-date=May 26, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526145426/http://www.nytimes.com/1995/06/25/sports/1995-stanley-cup-finals-new-jersey-and-the-cup-perfect-together.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1995–96 маусымында Детройт Ред Уингз ҰХЛ тарихында рекордтық 62 жеңіске қол жеткізді. Дегенмен, жеті ойындық серияда [[Сент-Луис Блюз]] командасын жеңгеннен кейін, олар конференция финалында болашақ Стэнли кубогының чемпиондары – [[Колорадо Эвеланш]] командасына жол берді<ref>{{cite web|first=Tony|last=Wolak|title=The Greatest Detroit Red Wings Team Not to Win the Stanley Cup|url=https://thehockeywriters.com/the-greatest-detroit-red-wings-team-not-to-win-the-stanley-cup/|website=The Hockey Writers|date=March 15, 2016|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914222721/https://thehockeywriters.com/the-greatest-detroit-red-wings-team-not-to-win-the-stanley-cup/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Joe|last=Lapointe|title=After 104 Minutes, Colorado Wins the Cup|url=https://www.nytimes.com/1996/06/11/sports/after-104-minutes-colorado-wins-the-cup.html|website=The New York Times|date=June 11, 1996|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914220300/http://www.nytimes.com/1996/06/11/sports/after-104-minutes-colorado-wins-the-cup.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Adam|last=Kimelman|title=Pastrnak hat trick helps Bruins top Flyers, set NHL wins record at 63|url=https://www.nhl.com/news/boston-bruins-philadelphia-flyers-game-recap/c-343082544|website=NHL.com|date=April 9, 2023|access-date=January 28, 2025|archive-date=April 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410012748/https://www.nhl.com/news/boston-bruins-philadelphia-flyers-game-recap/c-343082544|url-status=live|lang=en}}</ref>. Келесі маусымда Детройт Ред Уингз плей-оффта Сент-Луис Блюз, [[Анахайм Дакс]] және Колорадо Эвеланш командаларын жеңіп, финалға шықты. Финалда Детройт Ред Уингз [[Филадельфия Флайерз]] командасын төрт ойынның нәтижесінде тізе бүктіріп, 1955 жылдан бері бірінші рет Стэнли кубогын жеңіп алды. Чемпиондықтан алты күн өткен соң, командаға қайғылы оқиға орын алды: «Орыс бестігі» құрамының мүшесі, қорғаушы Владимир Константинов лимузин апатында ми жарақатын алып, мансабы күтпеген жерден аяқталды<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1997/06/14/sports/two-red-wings-injured-one-seriously-in-crash.html|title=Two Red Wings Injured, One Seriously, in Crash|last=Lapointe|first=Joe|date=June 14, 1997|website=The New York Times|access-date=January 28, 2025 |archive-date=January 2, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102060900/http://www.nytimes.com/1997/06/14/sports/two-red-wings-injured-one-seriously-in-crash.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Dave|last=Stubbs|title=1997-98 Red Wings voted No. 6 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/1998-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289674486|publisher=National Hockey League|date=May 31, 2017|access-date=January 28, 2025|archive-date=September 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914220208/https://www.nhl.com/news/1998-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289674486|url-status=live|lang=en}}</ref>. 1997–98 маусымына Детройт Ред Уингз Стэнли кубогын тағы да жеңіп алды. Бұл жолы финалда [[Вашингтон Кэпиталз]] командасын төрт ойынның нәтижесінде жеңді. Кубок жеңісінен кейін Константиновты арбасымен мұзға алып шығып, оған кубокты қолымен ұстауға мүмкіндік берді. Келесі маусымда Детройт Ред Уингз қатарынан үшінші рет Стэнли кубогын жеңуге басты фавориттердің бірі болды. Бұл үміттерін нығайту үшін 1999 жылдың наурызында олар үш мәрте Норрис Трофейінің иегері [[Крис Челиос]]ты туған қаласының [[Чикаго Блэкхокс]] командасынан өз қатарына қосты<ref>{{cite web|first=Jared|last=Clinton|title=Blackhawks rebuild began with botched Chelios trade that was never supposed to happen|url=https://thehockeynews.com/news/article/blackhawks-rebuild-began-with-botched-chelios-trade-which-was-never-supposed-to-happen|website=The Hockey News|date=November 27, 2014|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915023539/http://www.thehockeynews.com/news/article/blackhawks-rebuild-began-with-botched-chelios-trade-which-was-never-supposed-to-happen|url-status=live|lang=en}}</ref><ref name="1999 trades">{{cite web|first=Helene|last=Elliott|title=Red Wings Wheel and Make Deals|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-mar-24-sp-20551-story.html|website=Los Angeles Times|date=March 24, 1999|access-date=January 29, 2025|archive-date=August 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803232312/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-mar-24-sp-20551-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сонымен қатар, команда қорғаушы [[Ульф Самуэльссон]]ды, шабуылшы [[Уэндел Кларк]]ты және қақпашы [[Билл Рэнфорд]]ты да сатып алды<ref name="1999 trades"/>. Алайда, үлкен үміттерге қарамастан, Детройт Ред Уингз конференцияның жартылай финалында [[Колорадо Эвеланш]] командасына алты ойын нәтижесінде жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=Avs End Wings' Cup Dreams|url=https://www.cbsnews.com/news/avs-end-wings-cup-dreams/|work=CBS News|date=May 18, 1999|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915023259/https://www.cbsnews.com/news/avs-end-wings-cup-dreams/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2000 жылы Детройт Ред Уингз [[Орталық дивизион]]да екінші орынға тұрақтады. Дегенмен, алдыңғы маусымдағыдай, [[Батыс конференциясы]]ның жартылай финалында тағы да Колорадо Эвеланш командасынан жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=1999-2000 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/1999|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929183244/https://www.nhl.com/standings/1999|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Avalanche Rolls Over Red Wings|url=http://www.newsday.com/sports/avalanche-rolls-over-red-wings-1.281250|website=Newsday|agency=Associated Press|date=May 5, 2000|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003174624/http://www.newsday.com/sports/avalanche-rolls-over-red-wings-1.281250|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Stanley Cup Red Wings and Bush.jpg|thumb|Детройт Ред Уингз 2002 жылы қараша айында [[Стэнли кубогы]]н жеңгеннен кейін [[Ақ Үй]]ге шақырылды.]] 2001 жылы тұрақты маусымда ҰХЛ-дағы екінші үздік команда болған Детройт Ред Уингз плей-офф кезеңінде [[Лос-Анджелес Кингз]] командасынан күтпеген жеңіліс тапты<ref>{{cite web|title=2000-01 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2001.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=July 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731235651/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2001.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Thomas|last=LaRocca|title=Timeline: LAKings.com's Best of the 2000s|url=https://www.nhl.com/kings/news/timeline-lakings-coms-best-of-the-2000s/c-510646|website=NHL.com|publisher=Los Angeles Kings|date=December 20, 2009|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010650/https://www.nhl.com/kings/news/timeline-lakings-coms-best-of-the-2000s/c-510646|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейінгі маусымаралық кезеңде команда қақпашы [[Доминик Гашек]], шабуылшылар [[Люк Робитайл]] мен [[Бретт Халл]]ды қатарға қосты<ref>{{cite web|title=Hasek Traded to Red Wings|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-jul-01-sp-17412-story.html|website=Los Angeles Times|agency=Associated Press|date=July 1, 2001|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921044713/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-jul-01-sp-17412-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Jeff|last=Crowe|title=Robitaille Is Feeling Lucky|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-oct-20-sp-59525-story.html|website=Los Angeles Times|date=October 20, 2001|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 20, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920185623/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-oct-20-sp-59525-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=HOCKEY; The Red Wings Sign Hull|url=https://www.nytimes.com/2001/08/23/sports/hockey-the-red-wings-sign-hull.html|website=The New York Times|agency=Associated Press|date=August 23, 2001|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916094803/http://www.nytimes.com/2001/08/23/sports/hockey-the-red-wings-sign-hull.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сондай-ақ, [[Павел Валерьевич Дацюк|Павел Дацюк]] те командаға қосылды<ref>{{cite web|title=Legends of Hockey -- NHL Player Search -- Player -- Pavel Datsyuk|url=http://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/SearchPlayer.jsp?player=16510|website=Hockey Hall of Fame|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916053357/http://www.legendsofhockey.net/LegendsOfHockey/jsp/SearchPlayer.jsp?player=16510|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл толықтырулармен күшейген Детройт Ред Уингз 2001–02 тұрақты маусымында лиганың үздік нәтижесін көрсетті және конференция финалында Колорадо Эвеланш командасын жеті ойынның нәтижесінде жеңіп, бірінші және екінші раундтарда [[Ванкувер Кэнакс]] пен [[Сент-Луис Блюз]]ді қатарынан сүріндірді<ref>{{cite web|first=Wayne|last=Coffey|title=2001-02 Red Wings voted No. 10 Greatest NHL Team|url=https://www.nhl.com/news/2002-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289645006|publisher=National Hockey League|date=May 29, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916052931/https://www.nhl.com/news/2002-detroit-red-wings-greatest-nhl-teams/c-289645006|url-status=live|lang=en}}</ref>. Кейін Детройт Ред Уингз финалда [[Каролина Харрикейнз]] командасын бес ойынның нәтижесінде жеңіп, Стэнли кубогын иеленді, ал Никлас Лидстрем плей-оффтың ең құнды ойыншысы ретінде Конн Смайт Трофейін алды. Осы маусымнан кейін Боуэн мен Гашек зейнетке шықты<ref>{{cite web|first=Lonnie|last=White|title=Bowman Goes Out on Top|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-jun-14-sp-nhl14-story.html|website=Los Angeles Times|date=June 14, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921034246/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-jun-14-sp-nhl14-story.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Joe|last=Lapointe|title=HOCKEY; After Winning Cup, Hasek Leaves His Crease|url=https://www.nytimes.com/2002/06/26/sports/hockey-after-winning-cup-hasek-leaves-his-crease.html|website=The New York Times|date=June 26, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916095930/http://www.nytimes.com/2002/06/26/sports/hockey-after-winning-cup-hasek-leaves-his-crease.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2002 жылғы маусымаралық кезеңде Боуэннің зейнетке шығуына байланысты Детройт Ред Уингз көмекші жаттықтырушы Дэйв Льюисті бас жаттықтырушы етіп тағайындады<ref>{{cite web|title=N.H.L.: ROUNDUP; Red Wings Sign Lewis To Succeed Bowman|url=https://www.nytimes.com/2002/07/18/sports/nhl-roundup-red-wings-sign-lewis-to-succeed-bowman.html|website=The New York Times|date=July 18, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225604/http://www.nytimes.com/2002/07/18/sports/nhl-roundup-red-wings-sign-lewis-to-succeed-bowman.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Гашек зейнетке шыққаннан кейін жаңа негізгі қақпашыны іздеген команда [[Торонто Мейпл Лифс]] сапынан [[Кертис Джозеф]]пен үш жылдық, 24 миллион долларлық келісімшартқа отырды<ref>{{cite web|title=Red Wings sign goalie Joseph to three-year contract|url=http://a.espncdn.com/nhl/news/2002/0701/1401226.html|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=July 1, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225358/http://a.espncdn.com/nhl/news/2002/0701/1401226.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сондай-ақ, құрамға жоғары бағаланған швед ойыншысы [[Хенрик Зеттерберг]] қосылды<ref>{{cite web|first=Joe|last=Lapointe|title=HOCKEY; New Coach, With Classic Lines, Is Ready to Roll With Red Wings|url=https://www.nytimes.com/2002/10/09/sports/hockey-new-coach-with-classic-lines-is-ready-to-roll-with-red-wings.html|website=The New York Times|date=October 9, 2002|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225639/http://www.nytimes.com/2002/10/09/sports/hockey-new-coach-with-classic-lines-is-ready-to-roll-with-red-wings.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз маусымды [[Батыс конференциясы]]нда екінші орынмен аяқтап, 2003 жылғы плей-оффтың бірінші кезеңінде жетінші орын алған [[Анахайм Дакс]] командасымен кездесті<ref>{{cite web|title=2002-2003 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2002|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204239/https://www.nhl.com/standings/2002|archive-date=March 5, 2016|url-status=dead|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Detroit falls to second seed in West|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230406004|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 6, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205500/https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230406004|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Ducks-Red Wings Playoff History|url=https://www.nhl.com/ducks/news/ducks-red-wings-playoff-history/c-469669|website=NHL.com|publisher=Anaheim Ducks|date=April 28, 2009|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916182721/https://www.nhl.com/ducks/news/ducks-red-wings-playoff-history/c-469669|url-status=live|lang=en}}</ref>. Анахайм Дакс хоккей әлемін таңғалдырды. Олар Детройт Ред Уингз командасын төрт ойынның нәтижесінде сүріндіріп, Стэнли кубогы финалына шықты<ref>{{cite web|title=Ducks knock off defending champs in four games|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230416025|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 21, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170303/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230416025|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Devils dominant at home again to win Cup|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230609011|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=June 10, 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328191641/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=230609011|archive-date=March 28, 2019|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Маусымаралық кезеңде Детройт Ред Уингз сапында ұзақ жылдар бойы ойнаған Сергей Фёдоров еркін агент ретінде Анахайм Дакс командасымен келісімшарт жасасты<ref>{{cite web|title=HOCKEY; Fedorov Leaves Wings To Sign With Ducks|url=https://www.nytimes.com/2003/07/20/sports/hockey-fedorov-leaves-wings-to-sign-with-ducks.html|website=The New York Times|agency=Associated Press|date=July 20, 2003|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917075701/http://www.nytimes.com/2003/07/20/sports/hockey-fedorov-leaves-wings-to-sign-with-ducks.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сонымен қатар, Гашек зейнеткерліктен оралып, 2003–04 маусымында Детройт Ред Уингз сапында өнер көрсетуді жалғастыруға шешім қабылдады<ref>{{cite web|first=Jason|last=Diamos|title=HOCKEY; Hasek to Return to Red Wings|url=https://www.nytimes.com/2003/07/09/sports/hockey-hasek-to-return-to-red-wings.html|website=The New York Times|date=July 9, 2003|access-date=January 29, 2025|archive-date=December 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229190217/http://www.nytimes.com/2003/07/09/sports/hockey-hasek-to-return-to-red-wings.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Осыған байланысты, лигадағы ең жоғары жалақы алатын ойыншылардың бірі саналатын Джозеф маусымның бір бөлігін төменгі лигада өткізуге мәжбүр болды<ref>{{cite magazine|first=Michael|last=Farber|title=Dominator Or Cujo? Detroit will have to find an ending to its goaltending soap opera by choosing Dominik Hasek or Curtis Joseph to lead its quest for the Stanley Cup|url=https://www.si.com/vault/2004/01/26/359599/dominator-or-cujo-detroit-will-have-to-find-an-ending-to-its-goaltending-soap-opera-by-choosing-dominik-hasek-or-curtis-joseph-to-lead-its-quest-for-the-stanley-cup|magazine=Sports Illustrated|date=January 26, 2004|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916225422/https://www.si.com/vault/2004/01/26/359599/dominator-or-cujo-detroit-will-have-to-find-an-ending-to-its-goaltending-soap-opera-by-choosing-dominik-hasek-or-curtis-joseph-to-lead-its-quest-for-the-stanley-cup|url-status=live|lang=en}}</ref>. Ал Гашек жарақатына байланысты қатардан шығып қалды<ref>{{cite web|title=Dominik Hasek returns to Detroit|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/dominik-hasek-returns-to-detroit-1.593847|website=CBC Sports|date=July 31, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 25, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925051139/https://www.cbc.ca/sports/hockey/dominik-hasek-returns-to-detroit-1.593847|url-status=live|lang=en}}</ref>. Соған қарамастан, Детройт Ред Уингз [[Орталық дивизион]] мен ҰХЛ турнир кестесінде көш бастады<ref>{{cite web|title=2003-2004 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2003|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922051649/https://www.nhl.com/standings/2003|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=2003-04 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2004.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419074415/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2004.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2004 жылғы плей-оффтың бірінші кезеңінде Детройт Ред Уингз [[Нэшвилл Предаторз]] командасын алты ойынның нәтижесінде жеңді, бірақ екінші кезеңде [[Калгари Флэймз]]бен кездесіп, шешуші бесінші ойында 1:0 есебімен жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=Conroy scores only goal of the game|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=240501005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 1, 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170304/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=240501005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Екі күннен кейін [[Калгари]]де өткен алтыншы ойында овертаймда дәл осы есеппен тағы да жеңіліс тапты<ref>{{cite web|first=John|last=Kreiser|title=Martin Gelinas made playoff history for Flames|url=https://www.nhl.com/news/nhl-centennial-martin-gelinas-made-playoff-history/c-289203126|publisher=National Hockey League|date=May 3, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=November 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117233302/https://www.nhl.com/news/nhl-centennial-martin-gelinas-made-playoff-history/c-289203126|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Red Wings vs Blue Jackets.jpg|left|thumb|Детройт Ред Уингз 2005–06 маусымындағы ойын кезінде. Сол маусымда олар [[Президенттер кубогы]]н жеңіп алды.]] 2005 жылы 15 шілдеде Анахаймның бұрынғы бас бапкері Майк Бэбкок Детройт Ред Уингз командасының жаңа бас бапкері болып тағайындалды<ref>{{cite web|first=John|last=Kreiser|title=July 15: Red Wings hire Babcock|url=https://www.nhl.com/news/this-date-in-nhl-history-july-15/c-281139794|publisher=National Hockey League|date=July 15, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918020839/https://www.nhl.com/news/this-date-in-nhl-history-july-15/c-281139794|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз 124 ұпай жинап, [[Президенттер кубогы]]н жеңіп алды және бүкіл плей-офф кезеңінде өз алаңында ойнау артықшылығын қамтамасыз етті. Олар 2006 жылғы плей-оффты [[Эдмонтон Ойлерз]]ге қарсы 3:2 есебімен овертаймда жеңіске жетумен бастады, бірақ кейінгі бес ойында төртеуінде жеңіліп, сериядан шығып қалды<ref>{{cite web|title=Maltby's second goal helps Wings nip Oilers in double OT|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260421005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 22, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170318/https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260421005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Oilers use four third-period goals to oust top-seeded Red Wings|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260501006|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 2, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170255/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=260501006|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Маусымаралық өзгерістер аясында Брендан Шэнахэн командадан кетті, Доминик Гашек қайта оралды, ал Стив Айзерман мансабын аяқтады<ref>{{cite web|title=Shanahan agrees to deal with Rangers|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2514278|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=July 10, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929183545/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=2514278|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Longtime Red Wings captain Yzerman retires|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2508103|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=July 3, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231315/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=2508103|url-status=live|lang=en}}</ref>. Айзерман ҰХЛ тарихындағы ең ұзақ уақыт команда капитаны болған ойыншы ретінде зейнетке шықты<ref>{{cite web|first=John|last=Kreiser|title=Follow the leader: The NHL's 10 best captains|url=https://www.nhl.com/news/follow-the-leader-the-nhls-10-best-captains/c-640779|publisher=National Hockey League|date=September 1, 2012|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929183554/https://www.nhl.com/news/follow-the-leader-the-nhls-10-best-captains/c-640779|url-status=live|lang=en}}</ref>. === 2006–2017 жылдар === Детройт Ред Уингз 2006–07 маусымын жаңа капитан Никлас Лидстреммен бастады<ref>{{cite web|title=Lidstrom to reportedly replace Yzerman as captain|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=2558523|work=ESPN.com|agency=ESPN.com news services|date=August 25, 2006|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922051808/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=2558523|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2007 жылы 2 қаңтарда команда Стив Айзерманның 19-нөмірлі жейдесін ресми түрде айналымнан шығарды<ref>{{cite web|title=Red Wings retire Yzerman's No. 19 jersey|url=https://www.nhl.com/news/red-wings-retire-yzermans-no-19-jersey/c-286520|website=NHL.com|agency=Associated Press|date=January 2, 2007|access-date=January 29, 2025|archive-date=March 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310131601/https://www.nhl.com/news/red-wings-retire-yzermans-no-19-jersey/c-286520|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз Батыс конференциясында бірінші орын алып, ҰХЛ кестесінде [[Баффало Сейбрз]]бен ұпай саны бойынша теңесті. Алайда, Баффало Сейбрз көп жеңіске жеткендіктен, Президенттер кубогы оларға берілді<ref>{{cite web|title=2006-2007 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2006|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922052044/https://www.nhl.com/standings/2006|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=2006-07 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2007.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519192020/http://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2007.html|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Presidents Trophy Buffalo Bound|url=https://www.nhl.com/sabres/news/presidents-trophy-buffalo-bound/c-437481|website=Sabres.com|date=April 7, 2007|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922051952/https://www.nhl.com/sabres/news/presidents-trophy-buffalo-bound/c-437481|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт 2007 жылғы плей-оффтың үшінші кезеңіне жолдама алып, [[Калгари Флэймз]] бен [[Сан-Хосе Шаркс]]ты алты ойыннан тұратын серияда жеңді. Алайда, конференция финалында Детройт болашақ Стэнли кубогының иегері Анахайм Даксқа алты ойындық серияда жеңіліп қалды<ref>{{cite web|title=Ducks win first Stanley Cup in franchise history|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=270606025|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=June 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718001256/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=270606025|archive-date=July 18, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Niklas Kronwall with Stanley Cup.jpg|thumb|[[Никлас Крунвалл]] Детройт Ред Уингз 2008 жылғы Стэнли кубогы финалында [[Питтсбург Пингвинз]]ді жеңгеннен кейін, кубокты [[Иржи Гудлер]]ге тапсырды.]] 2007–08 маусымында Детройт Ред Уингз плей-оффқа өтіп, [[Нэшвилл Предаторз]] командасымен кездесті<ref>{{cite web|title=2007-08 NHL Summary|url=https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2008.html|website=Hockey-Reference.com|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921000504/https://www.hockey-reference.com/leagues/NHL_2008.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Доминик Гашек 3-ші және 4-ші ойындарда нашар ойнағаннан кейін, бас жаттықтырушы Майк Бэбкок оны Крис Осгудпен алмастырды<ref>{{cite web|title=Wings seek net gains with Osgood|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/wings-seek-net-gains-with-osgood-1.764962|website=CBC Sports|date=April 18, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 22, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022090206/https://www.cbc.ca/sports/hockey/wings-seek-net-gains-with-osgood-1.764962|url-status=live|lang=en}}</ref>. Осгуд қалған барлық плей-офф ойындарында қақпаны қорғап, Детройт Ред Уингз осы серияда алты ойынмен жеңіске жетті<ref>{{cite web|title=Wings advance to Western semifinals after Osgood blanks Preds with 20 saves|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=280420027|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 20, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926171839/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=280420027|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Екінші раундта олар [[Колорадо Эвеланш]] командасын төрт ойында жеңді<ref>{{cite web|title=Red Wings finish off Avalanche|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-may-02-sp-nhl2-story.html|website=Los Angeles Times|date=May 2, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821045023/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-may-02-sp-nhl2-story.html|archive-date=August 21, 2024|lang=en}}</ref>. Содан кейін олар [[Даллас Старз]] командасын конференция финалында алты ойында жеңіп, Стэнли кубогы финалына өтті<ref>{{cite web|title=Red Wings fly toward Finals|url=https://www.denverpost.com/2008/05/19/red-wings-fly-toward-finals/|website=The Denver Post|agency=Associated Press|date=May 19, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520202959/https://www.denverpost.com/2008/05/19/red-wings-fly-toward-finals/|archive-date=May 20, 2018|lang=en}}</ref>. 2008 жылы 4 маусымда Детройт Ред Уингз [[Питтсбург Пингвинз]] командасын 3–2 есебімен 6 ойында жеңіп, Стэнли кубогын иеленді. Бұл клубтың тарихындағы 11-ші Стэнли кубогы болды<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings win Game 6, capture Stanley Cup|url=https://www.mlive.com/redwings/2008/06/detroit_red_wings_3_pittsburgh_1.html|website=MLive|date=June 4, 2008|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927213544/https://www.mlive.com/redwings/2008/06/detroit_red_wings_3_pittsburgh_1.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Зеттерберг шешуші ойында жеңіс голын соғып, плей-оффтың ең бағалы ойыншысы ретінде Конн Смайт кубогын жеңіп алды. 2008-2009 маусымда Детройт Ред Уингз жақсы ойнап, плей-оффқа шықты. Алғашқы қарсыласы [[Коламбус Блю Джекетс]] командасын оңай жеңіп, содан кейін Анахайм Дакс командасын жеті ойыннан тұратын қатаң бәсекеде жеңді<ref>{{cite web|title=Red Wings score on power play in final minute to finish off Blue Jackets|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290423029|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926171841/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290423029|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Cleary's late goal ends Ducks' rally as Red Wings advance to West finals|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290514005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170234/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290514005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Олар конференция финалында [[Чикаго Блэкхокс]] командасымен кездесіп, бес ойында жеңіске жетті<ref>{{cite web|title=Helm goal lifts Red Wings into Stanley Cup finals|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290527005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 28, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170338/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290527005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Детройт Ред Уингз Стэнли кубогының финалында Питтсбург Пингвинзпен екінші рет қатарынан кездесіп, бірақ бұл жолы Пингвинз жеті ойында серияны ұтып, Стэнли кубогын жеңіп алды<ref>{{cite web|title=Fleury robs Wings in final seconds to secure Stanley Cup for underdog Penguins|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290612005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=June 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613150223/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=290612005|archive-date=June 13, 2017|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2009–10 маусымын Детройт Ред Уингз [[Стокгольм]]де бастады. Олар Сент-Луис Блюз командасына 4–3 және 5–3 есебімен екі ойында да жеңілді<ref>{{cite web|title=Blues sweep Wings in Stockholm|url=https://www.cbc.ca/sports/hockey/blues-sweep-wings-in-stockholm-1.813064|website=CBC Sports|agency=Associated Press|date=October 3, 2009|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010051542/http://www.cbc.ca/sports/hockey/blues-sweep-wings-in-stockholm-1.813064|url-status=live|lang=en}}</ref>. Маусым бойы жарақаттармен күресіп, Батыс конференциясында бесінші орын алды. Детройт плей-оффтың бірінші раундында [[Финикс Койотис]] командасын жеті ойында жеңіп өтті<ref>{{cite web|title=Coyotes' dream season ends as Red Wings roll on with rout|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300427024|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 28, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170329/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300427024|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Екінші раундта олар Сан-Хосе Шаркс командасына бес ойында жеңілді<ref>{{cite web|title=Marleau, Thornton punch Sharks' ticket for conference finals|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300508018|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170258/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=300508018|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Nicklas Lidstrom 2010-01-31.JPG|thumb|left|upright|[[Никлас Лидстрем]] ҰХЛ 2009–10 маусымында.]] 2010–11 маусымында Детройт Ред Уингз командасы 104 ұпаймен Орталық дивизионның чемпионы атанды<ref>{{cite web|title=2010-2011 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2010|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922195401/https://www.nhl.com/standings/2010|url-status=live|lang=en}}</ref>. Олар тағы да плей-оффтың бірінші раундында Финикс Койотис командасымен кездесіп, бұл жолы оларды 4–0 есебімен жеңді<ref>{{cite web|first=John|last=Marshall|title=Red Wings win 6-3, finish sweep of Coyotes|url=https://www.theoaklandpress.com/news/red-wings-win---finish-sweep-of-coyotes/article_6dd83294-11bb-557c-a178-266d9714a435.html|website=The Oakland Press|date=April 21, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 27, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927050200/https://www.theoaklandpress.com/news/red-wings-win---finish-sweep-of-coyotes/article_6dd83294-11bb-557c-a178-266d9714a435.html|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Содан кейін Детройт Ред Уингз екінші раундта Сан-Хосе Шаркс командасымен кездесіп, алғашқы үш ойында жеңілгеннен кейін үш ойында қатарынан жеңіп, жетінші ойынға жолдама алды<ref>{{cite web|title=Red Wings score three in the 3rd period to force Game 7|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=310510005|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205450/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=310510005|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Noah|last=Trister|title=Red Wings force Game 7 after being down 3-0 to Sharks|url=https://nypost.com/2011/05/11/red-wings-force-game-7-after-being-down-3-0-to-sharks/|website=New York Post|agency=Associated Press|date=May 11, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922195723/http://nypost.com/2011/05/11/red-wings-force-game-7-after-being-down-3-0-to-sharks/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бірақ олар жетінші ойында 3–2 есебімен Сан-Хосе Шаркс командасынан жеңіліп, плей-оффтан шығып қалды<ref>{{cite web|title=Sharks hold off Red Wings in Game 7, reach West final|url=https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20110512_DET@SJ|website=CBS Sports|date=May 12, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170319/https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20110512_DET@SJ|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2011 жылғы жазғы демалыста Детройт Ред Уингз қорғаушысы Брайан Рафальски зейнетке шықты<ref>{{cite web|title=Red Wings' Brian Rafalski retires|url=https://www.espn.com/nhl/news/story?id=6587379|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=May 25, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095704/http://www.espn.com/nhl/news/story?id=6587379|url-status=live|lang=en}}</ref>. Детройт оның орнына қорғаушы Иан Уайтты еркін агент ретінде алды<ref>{{cite web|title=Detroit Red Wings sign veteran defenceman Ian White to two-year contract|url=https://thehockeynews.com/news/article/detroit-red-wings-sign-veteran-defenceman-ian-white-to-two-year-contract|website=The Hockey News|date=July 2, 2011|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923095455/http://www.thehockeynews.com/news/article/detroit-red-wings-sign-veteran-defenceman-ian-white-to-two-year-contract|url-status=live|lang=en}}</ref>. Сол маусымда Детройт Ред Уингз плей-оффқа шықты, бұл олардың қатарынан 21-ші плей-оффқа қатысу сериясын жалғастырды<ref>{{cite web|title=Wings clinch playoff berth for team-best 21st straight year with rout|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400047874|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=March 27, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170237/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400047874|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=2011-2012 NHL Hockey Standings|url=https://www.nhl.com/standings/2011|publisher=National Hockey League|access-date=January 29, 2025|archive-date=July 1, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701055552/https://www.nhl.com/standings/2011|url-status=live|lang=en}}</ref>. Олар алғашқы раундта [[Нэшвилл Предаторз]] командасынан бес ойында жеңілді<ref>{{cite web|title=David Legwand, Predators top Red Wings in five games|url=https://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400259148|work=ESPN.com|agency=Associated Press|date=April 21, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170334/http://www.espn.com/nhl/recap?gameId=400259148|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2012 жылдың 31 мамырында [[Никлас Лидстрем]] зейнетке шықты<ref>{{cite web|last=Hedger|first=Brian|title=Seven-time Norris Trophy winner Lidstrom retires|url=https://www.nhl.com/news/seven-time-norris-trophy-winner-lidstrom-retires/c-633292|publisher=National Hockey League|date=May 31, 2012|access-date=January 29, 2025|archive-date=March 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311131641/https://www.nhl.com/news/seven-time-norris-trophy-winner-lidstrom-retires/c-633292|url-status=live|lang=en}}</ref>. Зеттерберг Лидстремның орнына команданың капитаны болып тағайындалды<ref>{{cite web|title=Red Wings name Henrik Zetterberg as captain|url=https://www.nhl.com/news/red-wings-name-henrik-zetterberg-as-captain/c-650507|publisher=National Hockey League|date=January 15, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924044920/https://www.nhl.com/news/red-wings-name-henrik-zetterberg-as-captain/c-650507|url-status=live|lang=en}}</ref>. [[Сурет:Holland Zetterberg Babcock.jpg|thumb|right|[[Хенрик Зеттерберг]] команда капитаны болды, 2013 жыл.]] 2012–13 маусымының соңында Детройт Ред Уингз соңғы төрт ойында жеңіске жетіп, плей-оффқа шықты. 2013 жылғы плей-оффта Детройт Ред Уингз Анахайм Дакс командасымен кездесті<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings in playoffs for 22nd consecutive season after beating Dallas, 3-0, will face Anaheim|url=https://www.mlive.com/redwings/2013/04/red_wings_in_playoffs_for_22nd.html|website=MLive|date=April 27, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927202344/https://www.mlive.com/redwings/2013/04/red_wings_in_playoffs_for_22nd.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Төрт овертаймдық кездесуді қамтыған шиеленісті серияда Детройт Ред Уингз жетінші ойында 3–2 есебімен жеңіске жетіп, серияны 4–3 есебімен аяқтады<ref>{{cite news|first=Brian|last=Stubits|url=http://www.cbssports.com/nhl/blog/eye-on-hockey/22229812/red-wings-advance-past-ducks-as-veterans-lead-way-in-game-7|title=Red Wings advance past Ducks as veterans lead way in Game 7|work=CBSSports.com|date=May 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205102755/https://www.cbssports.com/nhl/eye-on-hockey/22229812/red-wings-advance-past-ducks-as-veterans-lead-way-in-game-7|archive-date=February 5, 2016|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. Келесі раундта олар бірінші тұғырдағы Чикаго Блэкхокс командасымен кездесті. Серияда 3–1 есебімен алға шыққанына қарамастан, «Ред Уингс» жеті ойында кейіннен Стэнли кубогын жеңіп алған Блэкхоксқа жол берді<ref>{{cite web|title=Blackhawks mount furious rally to win Stanley Cup|url=https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20130624_CHI@BOS/blackhawks-mount-furious-rally-to-win-stanley-cup|website=CBS Sports|date=June 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170328/https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20130624_CHI@BOS/blackhawks-mount-furious-rally-to-win-stanley-cup|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2013 жылы 5 шілдеде Детройт Ред Уингз ұзақ уақыт бойы [[Оттава Сенаторз]] капитаны болған [[Даниэль Альфредссон]]мен бір жылдық келісімшартқа және [[Флорида Пантерз]] командасында ойнаған [[Стивен Уайсс]]пен бес жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{cite web|first=Dan|last=Rosen|title=Alfredsson leaves Ottawa, signs with Detroit|url=https://www.nhl.com/news/alfredsson-leaves-ottawa-signs-with-detroit/c-676657|publisher=National Hockey League|date=July 5, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193906/https://www.nhl.com/news/alfredsson-leaves-ottawa-signs-with-detroit/c-676657|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Brian|last=Stubits|url=https://www.cbssports.com/nhl/news/stephen-weiss-joining-red-wings-with-five-year-contract/|title=Stephen Weiss joining Red Wings with five-year contract|website=CBS Sports|date=July 5, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923194148/https://www.cbssports.com/nhl/news/stephen-weiss-joining-red-wings-with-five-year-contract/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2013–14 маусымында Детройт Ред Уингз [[Шығыс конференциясы]]ның [[Атланттық дивизион]]ына көшті. Бұл өзгеріс командаға Шығыс уақыты белдеуіндегі командаларға қарсы көп ойын өткізуге мүмкіндік берді<ref>{{cite web|title=Realignment plan approved by Board of Governors|url=https://www.nhl.com/redwings/news/realignment-plan-approved-by-board-of-governors/c-660140|website=Detroit Red Wings|date=March 14, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 21, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021213858/https://www.nhl.com/redwings/news/realignment-plan-approved-by-board-of-governors/c-660140|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Bill|last=Roose|title=Red Wings unveil 2013-14 schedule|url=https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-unveil-2013-14-schedule/c-678198|website=Detroit Red Wings|date=July 19, 2013|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193901/https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-unveil-2013-14-schedule/c-678198|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2014 жылдың 9 сәуірінде Детройт Ред Уингз қатарынан 23-ші рет плей-оффқа жолдама алды<ref>{{cite web|first=Alex|last=DiFilippo|title=Wings secure 23rd straight playoff spot|url=https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-23rd-straight-playoff-spot/c-713754|website=Detroit Red Wings|date=April 10, 2010|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193936/https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-23rd-straight-playoff-spot/c-713754|url-status=live|lang=en}}</ref>, бірақ бірінші раундта [[Бостон Брюинз]] командасынан жеңіліп, жарыстан шықты<ref>{{cite web|title=Bruins eliminate Red Wings, advance to face Canadiens|url=https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20140426_DET@BOS|website=CBS Sports|date=April 26, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926170316/https://www.cbssports.com/nhl/gametracker/recap/NHL_20140426_DET@BOS|archive-date=September 26, 2018|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2015 жылы Детройт Ред Уингз қатарынан 24-ші рет плей-оффқа өтті<ref>{{cite web|title=Wings secure 24th straight playoff berth|url=https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-24th-straight-playoff-berth/c-762381|website=Detroit Red Wings|date=April 9, 2015|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924044841/https://www.nhl.com/redwings/news/wings-secure-24th-straight-playoff-berth/c-762381|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда олар бірінші раундта [[Тампа-Бэй Лайтнинг]] командасына жеңіліп қалды. Осыдан кейін бас бапкер Майк Бэбкок Детройт Ред Уингз командасынан кетіп, [[Торонто Мейпл Лифс]] клубының бас бапкері болды<ref>{{cite web|title=Mike Babcock hired by Maple Leafs as coach|url=https://www.nhl.com/news/mike-babcock-hired-by-maple-leafs-as-coach/c-768357|publisher=National Hockey League|date=May 20, 2015|access-date=January 29, 2025|archive-date=August 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013238/https://www.nhl.com/news/mike-babcock-hired-by-maple-leafs-as-coach/c-768357|url-status=live|lang=en}}</ref>. Оны 2015 жылдың 9 маусымында Гранд-Рапидс Гриффинз фарм-клубының бас бапкері [[Джефф Блэшилл]] алмастырды<ref>{{cite web|first=Paul|last=Harris|title=Detroit Red Wings hire Jeff Blashill as coach|url=https://www.nhl.com/news/detroit-red-wings-hire-jeff-blashill-as-coach/c-770324|publisher=National Hockey League|date=June 9, 2015|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923194005/https://www.nhl.com/news/detroit-red-wings-hire-jeff-blashill-as-coach/c-770324|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2016 жылы Детройт Ред Уингз қатарынан 25-ші рет плей-оффқа шықты<ref>{{cite web|first=Chris|last=Peters|title=Red Wings clinch 25th consecutive postseason berth despite loss|url=https://www.cbssports.com/nhl/news/red-wings-clinch-25th-consecutive-postseason-berth-despite-loss/|website=CBS Sports|date=April 9, 2016|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924001530/https://www.cbssports.com/nhl/news/red-wings-clinch-25th-consecutive-postseason-berth-despite-loss/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Алайда олар бірінші раундта тағы да Лайтнингтен бес ойында жеңілді<ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=T.B. 1, Detroit 0: Red Wings struck down by Lightning in five games|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/04/21/detroit-red-wings-tampa-bay-lightning-game-5/83367118/|website=Detroit Free Press|date=April 22, 2016|access-date=January 29, 2025|archive-date=September 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924061901/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2016/04/21/detroit-red-wings-tampa-bay-lightning-game-5/83367118/|url-status=live|lang=en}}</ref>. Маусымаралық кезеңде Павел Дацюк [[Ресей]]ге оралу туралы шешім қабылдады<ref>{{cite web|title=Datsyuk leaving Red Wings to play in Russia|url=https://www.nhl.com/news/pavel-datsyuk-leaving-red-wings-to-play-in-russia/c-280994594|website=NHL.com|date=June 18, 2016|access-date=January 29, 2025|archive-date=June 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160620215832/https://www.nhl.com/news/pavel-datsyuk-leaving-red-wings-to-play-in-russia/c-280994594|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2017 жылдың 10 ақпанында клуб иесі Майк Илич қайтыс болды<ref>{{cite web|last1=Rehbein|first1=Matt|title=Little Caesars founder Mike Ilitch dies at 87|url=https://edition.cnn.com/2017/02/11/us/mike-ilitch-little-caesars-founder-obit/|work=CNN|access-date=January 29, 2025|date=February 11, 2017|archive-date=February 16, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216213719/http://edition.cnn.com/2017/02/11/us/mike-ilitch-little-caesars-founder-obit/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2016–17 маусымында Детройт Ред Уингз командасының рекордтық плей-оффқа қатарынан 25 жыл шыққан сериясы аяқталды<ref>{{cite web|last1=St. James|first1=Helene|title=Red Wings' playoff streak officially ends tonight|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/28/detroit-red-wings-playoff-streak-snapped/99762762/|website=Detroit Free Press|access-date=January 29, 2025|date=March 28, 2017|archive-date=March 31, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331193433/http://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/03/28/detroit-red-wings-playoff-streak-snapped/99762762/|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Литтл Сизарс-аренасының ашылуы және команданы қайта құру дәуірі (2017-қазіргі уақытқа дейін)=== [[Сурет:Little_Caesars_Arena_panorama.jpg|thumb|left|[[Литтл Сизарс-арена]].]] Детройт Ред Уингз 2017 жылдың 5 қазанында [[Литтл Сизарс-арена]]дағы алғашқы маусым ойынын өткізіп, [[Миннесота Уайлд]] командасын 4–2 есебімен жеңді<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Pizza party: Wings christen LCA era with 'special' win|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/10/05/house-warming-party-wings-christen-lca-era-win/106352478/|website=The Detroit News|date=October 5, 2017|access-date=January 29, 2025|archive-date=October 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006212415/http://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2017/10/05/house-warming-party-wings-christen-lca-era-win/106352478/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2017–18 маусымында команда 30–39–13 нәтижесімен аяқтап, қатарынан екінші рет плей-оффқа өте алмады<ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=Detroit Red Wings lose finale against N.Y. Islanders, 4-3, in overtime|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2018/04/07/detroit-red-wings-new-york-islander/495796002/|website=Detroit Free Press|date=April 7, 2018|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 18, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031532/https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2018/04/07/detroit-red-wings-new-york-islander/495796002/|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Detroit Red Wings lose finale against N.Y. Islanders, 4-3, in overtime|url=https://www.mlive.com/redwings/2018/03/red_wings-capitals_3.html|website=MLive|date=March 22, 2018|access-date=January 29, 2025|quote=The Red Wings hadn't missed the playoffs in back-to-back seasons since they failed to qualify five years in a row from 1979-83. It is the first time they have missed two years in a row under the Ilitch ownership.|archive-date=August 27, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827061959/https://www.mlive.com/redwings/2018/03/red_wings-capitals_3.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. Бұл 1980-жылдардың басынан бері алғаш рет Детройт Ред Уингз екі маусым қатарынан плей-оффтан тыс қалған жағдай болды. 2018–19 маусымында команда 32–40–10 нәтижесін тіркеп, үшінші маусым қатарынан плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings blown out in finale, have 9.5 percent chance at top pick|url=https://www.mlive.com/redwings/2019/04/red-wings-blown-out-in-finale-have-95-percent-chance-at-top-pick.html|website=MLive|date=April 6, 2019|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408034622/https://www.mlive.com/redwings/2019/04/red-wings-blown-out-in-finale-have-95-percent-chance-at-top-pick.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2019 жылы 19 сәуірде Детройт Ред Уингз [[Стив Айзерман]]ның командаға бас менеджер және атқарушы вице-президент ретінде қайта қосылғанын жариялады<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=The Captain's back! Steve Yzerman comes full-circle as Red Wings' new GM|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2019/04/19/red-wings-announce-news-conference-friday-steve-yzerman/3517801002/|website=The Detroit News|date=April 19, 2019|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419104622/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2019/04/19/red-wings-announce-news-conference-friday-steve-yzerman/3517801002/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2020 жылы Детройт Ред Уингз плей-оффқа тағы шыға алмады. 2021 жылдың 13 қаңтарында [[Дилан Ларкин]] Детройт Ред Уингз командасының жаңа капитаны болып тағайындалды. Ол 2018 жылы зейнетке шыққан Хенрик Зеттербергтің орнын басты<ref>{{cite web |last1=James |first1=Helene St |title=Detroit Red Wings name Dylan Larkin the team's 37th captain |url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2021/01/13/detroit-red-wings-dylan-larkin-captain/6593849002/ |website=Detroit Free Press |access-date=January 29, 2025|date=January 13, 2021 |archive-date=January 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114043704/https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2021/01/13/detroit-red-wings-dylan-larkin-captain/6593849002/ |url-status=live|lang=en}}</ref>. 26 сәуірде Детройт Ред Уингз қатарынан бесінші маусымда плей-оффқа шығу мүмкіндігінен айырылды<ref>{{cite web|first=Ansar|last=Khan|title=Red Wings-Blue Jackets matchups have draft lottery implications|url=https://www.mlive.com/redwings/2021/04/red-wings-blue-jackets-matchups-have-draft-lottery-implications.html|website=MLive|date=April 27, 2021|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501015944/https://www.mlive.com/redwings/2021/04/red-wings-blue-jackets-matchups-have-draft-lottery-implications.html|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2021–22 маусымында команда 32–40–10 көрсеткішін тіркеп, қатарынан алтыншы рет плей-оффтан тыс қалды<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Red Wings end season with victory, as coach Jeff Blashill's future becomes main topic|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/29/detroit-red-wings-new-jersey-devils-jeff-blashill/9582618002/|website=The Detroit News|date=April 29, 2022|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527010730/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/29/detroit-red-wings-new-jersey-devils-jeff-blashill/9582618002/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2022 жылдың 30 сәуірінде Джефф Блэшилл бас бапкер қызметінен босатылды<ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Red Wings will not bring back Jeff Blashill, 2 assistant coaches|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/30/detroit-red-wings-not-bring-back-jeff-blashill-after-7-seasons/9595719002/|website=The Detroit News|date=April 30, 2022|access-date=January 29, 2025|archive-date=May 27, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527011211/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/04/30/detroit-red-wings-not-bring-back-jeff-blashill-after-7-seasons/9595719002/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 30 маусымда оның орнына [[Дерек Лалонд]] бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/06/30/red-wings-name-derek-lalonde-their-new-head-coach/7768393001/|title=Red Wings name Derek Lalonde their new head coach|last=Kulfan|first=Ted|date=June 30, 2022|access-date=January 29, 2025|work=The Detroit News|archive-date=August 16, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816070624/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2022/06/30/red-wings-name-derek-lalonde-their-new-head-coach/7768393001/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2022–23 маусымында Детройт Ред Уингз Дилан Ларкинмен сегіз жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{cite web|first=Thomas|last=Roth|title=Dylan Larkin to eight-year contract extension|url=https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-sign-dylan-larkin-to-eight-year-contract-extension/c-341682418|website=NHL.com|date=March 1, 2023|access-date=January 29, 2025|archive-date=March 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230303003057/https://www.nhl.com/redwings/news/red-wings-sign-dylan-larkin-to-eight-year-contract-extension/c-341682418|url-status=live|lang=en}}</ref>. Команда маусымды 35–37–10 нәтижесімен аяқтап, қатарынан жетінші маусымда плей-оффқа шыға алмады<ref>{{cite web|first=Nicholas J.|last=Cotsonika|title=Red Wings eliminated, done in by scoring issues, inconsistent goaltending|url=https://www.nhl.com/news/why-detroit-is-eliminated-from-stanley-cup-playoffs/c-343245508|website=NHL.com|date=April 7, 2023|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414101013/https://www.nhl.com/news/why-detroit-is-eliminated-from-stanley-cup-playoffs/c-343245508|url-status=live|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|first=Ted|last=Kulfan|title=Red Wings end season two games under .500, blanked 5-0 by Lightning|url=https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2023/04/13/red-wings-end-season-two-games-under-500-blanked-5-0-by-lightning/70111117007/|website=The Detroit News|date=April 13, 2023|access-date=January 29, 2025|archive-date=April 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414020200/https://www.detroitnews.com/story/sports/nhl/red-wings/2023/04/13/red-wings-end-season-two-games-under-500-blanked-5-0-by-lightning/70111117007/|url-status=live|lang=en}}</ref>. 2023–24 маусымында Детройт Ред Уингз 41–32–9 көрсеткішіне қол жеткізді. Алайда, 16 сәуірде [[Вашингтон Кэпиталз]]дың [[Филадельфия Флайерз]] командасын 2–1 есебімен жеңуіне байланысты Детройт Ред Уингз қатарынан сегізінші маусымда плей-оффқа шығу мүмкіндігін жоғалтты<ref>{{cite web|first=Helene|last=St. James|title=Detroit Red Wings miss playoffs for 8th straight year despite 5-4 rally past Canadiens|url=https://www.freep.com/story/sports/nhl/red-wings/2024/04/16/detroit-red-wings-eliminated-playoffs-montreal-canadiens/73343856007/|newspaper=Detroit Free Press|date=April 16, 2024|access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. 2024 жылдың 26 желтоқсанында 2024–25 маусымының сәтсіз басталуынан кейін Детройт Ред Уингз бас бапкер Дерек Лалонд және оның көмекшісі Боб Бугнерді қызметтен босатты. Олардың орнына [[Тодд Маклеллан]] бас бапкер болып тағайындалды<ref>{{cite web |url=https://www.nhl.com/news/todd-mclellan-named-detroit-coach-replacing-fired-derek-lalonde |title=McLellan hired as Red Wings coach, replaces Lalonde |website=NHL.com |date=December 26, 2024 |access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Bultman |first=Max |url=https://www.nytimes.com/athletic/5932340/2024/12/26/red-wings-derek-lalonde-coach-fired/ |title=Red Wings fire coach Derek Lalonde after 13-17-4 start, hire Todd McLellan |work=The Athletic |date=December 26, 2024 |access-date=January 29, 2025|lang=en}}</ref>. ==Арена== {{main|Литтл Сизарс-арена}} Ред Уингз 52 жыл бойы Олимпия стадионында ойнағаннан кейін, 1979 жылдан 2017 жылға дейін өз үй ойындарын Джо Луис аренасында өткізді. 2017–18 маусымынан бастап команда [[Литтл Сизарс-арена]]сына көшті. Хоккей ойындары кезінде арена сыйымдылығы 19 515 орын. Литтл Сизарс-арена 2017 жылы 5 қыркүйекте ашылды. <gallery widths="180" heights="120"> Сурет:Little_Caesars_Arena_construction_06-03-2016_(cropped).jpg|thumb|left|230px|[[Литтл Сизарс-арена]]ның құрылысы, 2016 жыл Сурет:Interior_of_little_Caesars_arena_panorama.jpg|[[Литтл Сизарс-арена]] аренасының ішкі көрінісі Сурет:New_York_Knicks_vs._Detroit_Pistons_December_2021_06_(opening_tip).jpg|[[Детройт Пистонс]] ойындары кезінде Сурет:Little_Caesars_Arena_from_above.jpg|[[Литтл Сизарс-арена]] шатырының көрінісі </gallery> ==Айналымнан шығарылған нөмерлер== [[Сурет:Red_Wings_retired_Banners.jpg|thumb|right|Джо Луис аренасында Детройт Ред Уингз командасының айналымнан шығарған нөмерлерінің баннерлері]] {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ style="background:#FFFFFF; border-top:#000000 5px solid; border-bottom:#FFB81C 5px solid;" | Детройт Ред Уингз командасының айналымнан шығарған нөмерлері |- ! width="40" |№. ! width="130" |Хоккейші ! width="40" |Позиция ! width="150" |Карьера ! width="150" |Айналымнан шыққан кезі |- | '''1''' || {{ту|Канада}}[[Терри Савчук]] || қақпашы || 1949–1955, 1957–1964, 1968–1969 || 6 наурыз 1994 |- | '''4''' || {{ту|Канада}}[[Ред Келли]] || қорғаушы || 1947–1960 || 1 ақпан 2019 |- |'''5''' || {{ту|Швеция}}[[Никлас Лидстрем]] || қорғаушы || 1991–2012 || 6 наурыз 2014 |- |'''7''' || {{ту|Канада}}[[Тед Линдсей]] || вингер || 1944–1957, 1964–1965 || 10 қараша 1991 |- |'''9''' || {{ту|Канада}}[[Горди Хоу]] || вингер || 1946–1971 || 12 наурыз 1972 |- |'''10''' || {{ту|Канада}}[[Алекс Дельвеккио]] || орталық шабуылшы || 1950–1974 || 10 қараша 1991 |- |'''12''' || {{ту|Канада}}[[Сид Абель]] || орталық шабуылшы || 1938–1943, 1945–1952 || 29 сәуір 1995 |- |'''19''' || {{ту|Канада}}[[Стив Айзерман]] || орталық шабуылшы || 1983–2006 || 2 қаңтар 2007 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлттық Хоккей Лигасы]] ashr6pfg0v5ptj03vsjnmfnrn7uljxk 0 755941 3629582 3599226 2026-07-14T04:05:35Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629582 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Терек шайқасы |бөлім = |сурет = |сурет атауы = |дата = 1262 |орын = Терек өзені |себеп = Құбылай Алтын Орданы бағындырғысы келді |нәтиже = Берке хан бастаған Алтын Орда әскерлері Құлағу бастаған Елхан әскерлерін талқандады |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = Алтын Орда |қарсылас2 = Елхан мемлекеті |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Берке хан |командир2 = Құлағу хан |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} '''Терек шайқасы''' — [[1262 жыл]]ы болған тарихи қақтығыс, [[Алтын Орда]]ның ханы [[Берке хан]] мен Елхан әулетінің негізін қалаушы [[Құлағу хан]] арасында өтті. Бұл шайқас — [[моңғол империясы]] ішінде басталған алғашқы ірі азаматтық соғыстардың бірі және Берке мен Хулагу арасындағы саяси-діни қайшылықтардың көрінісі болды. Бұл шайқастың тарихи маңызы өте зор. Бұл шайқаста Берке жеңіліс тапқанда бүгінде қазақ деген халық болмаста еді. == Себептері == [[Бату хан]] қайтыс болғаннан кейінгі [[Алтын Орда]]дағы тұрақсыздық мемлекеттің саяси жағдайына кері әсер етті. Оның ұлы мен немересі [[Сартақ хан|Сартақ]] пен [[Ұлақшы хан|Ұлақшын]] ұзақ уақыт билікте болмады. Батудың жесірі Барақшын хатын Хұлағумен одақтасып билікті өз қолына алуды көздеді. Жошидтер мен Төлеидтер арасындағы бақталастықтың салдарынан билікке келген Құбылай Алтын Орданы басып алып, өз қарамағына алғысы келді. Ол інісі Хулагуге Алтын Ордаға оңтүстіктен шабуылдауды бұйырды, өзі шығыстан шабуылдауды ойлады. Арықбұға бастаған бүлік Құбылайдың бұл жоспарына кедергі жасады. Нәтижесінде Берке Хулагумен бетпе-бет қалды. == Шайқас барысы == Берке ханның Әл-Мәлік әз-Захирмен одақ құрып, ортақ жауы Құлағуға бір мезетте соққы беру туралы келісімін естіген Құлағу әскер жасақтап, Орда жеріне жорыққа аттанды. Ал Берке хан жіберген елшілердің басын шаппақ болды. Құлағу Құр мен Терек өзендеріне дейін жетті. Берке болса, Құлағудың жорығын ести сала, елді босатып, жауға қарсы соғыс ашпауға бұйрық береді. Осылайша олар 15 күнге Орда жерін тастап шығып кетті. Құлағу Құр өзенінен өткен соң, бос қалған ел мен шегінген әскерді көрді. Құлағу әскерлері елді аяусыз тонап, ірі қара, қой және басқа да байлықтарды алып кетті. Хулагуидтердің шапқыншылығын ести сала, Берке 10 жастан асқан әрбір еркекті атқа қондырып, орасан зор әскер жасақтады — саны басталмайды, соңы көрінбейді. Құлағу Орда әскерінің нақты санын білмеген еді. Берке хан қапыда шабуыл жасап, қаңтардың 13-і күні қақаған аязда болған бір күндік ауыр шайқаста Елхан әскерін талқандап, оларды мұз басқан Терек өзені арқылы шегінуге мәжбүрледі. Құлағу «кімде-кім ханнан бұрын Құр өзенінен өтсе, сол өлім жазасына кесіледі» деп бұйрық берді. Сөйтіп, өзінің таңдаулы моңғол жасақтарымен кері шегінді. Олар өзеннен өткенде, өтіп үлгермеген бөлігі толығымен талқандалды. Хулагу әскері шегініп бара жатып, боран мен қар астында қырылып, тұншығып қалды. Бұл шайқас үш күнге созылған орасан зор соғыс еді. Хулагу әскерінен тірі қалған ешкім болмады — оқиға жайлы хабар жеткізе алатын жан қалмады. Қашпақ болғандардың бәрі суға кетті. Қанша адамның суға кеткені белгісіз. Қалғандары түгел өлтірілді. == Салдары == Берке шайқас орнына келгенде, қаза тапқандардың денесін бір жерге жинауға бұйрық берді. Үш үлкен төбе мәйіт жиналды. Жауын мен жел олардың сүйектерін шашып, шірітіп жіберді. Саяхатшылар бұл төбелерді екі күндік жерден көрген екен. Ал Хулагу болса, аз ғана жасағымен әрең дегенде қашып құтылды. == Тарихи маңызы == Терек шайқасының [[Қазақстан тарихы]] үшін маңызы өте зор. Берке хан бұл шайқаста жеңіліс тапса, Алтын Орда тәуелсіздіктен айырылып, Юань империясының бір бөлігіне айналуы мүмкін еді. Юань империясының бір бөлігіне айналғаннан кейін Мин империясының, кейіннен Қытайдың бір бөлігіне айналуыда ғажап емес еді. Яғни [[Қазақ хандығы]] Алтын Орданың тікелей жалғасы болғандықтан, қазақтарда болмас еді. Қазақтар өзін еркін санаған алтынордалықтар болғандықтан, бұл шайқас ел тарихында ойып тұрып орын алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] 5strp1n23ao0jdmxbfxbshqws9u07l0 3629626 3629582 2026-07-14T04:27:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3599226 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Терек шайқасы |бөлім = |сурет = |сурет атауы = |дата = 1262 |орын = Терек өзені |себеп = Құбылай Алтын Орданы бағындырғысы келді |нәтиже = Берке хан бастаған Алтын Орда әскерлері Құлағу бастаған Елхан әскерлерін талқандады |статусы = |өзгерістер = |қарсылас1 = Алтын Орда |қарсылас2 = Елхан мемлекеті |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = Берке хан |командир2 = Құлағу хан |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = |шығындар2 = |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |азаматтық шығындар = |ортаққор = |ескерту = }} '''Терек шайқасы''' — [[1262 жыл]]ы болған тарихи қақтығыс, [[Алтын Орда]]ның ханы [[Берке хан]] мен Елхан әулетінің негізін қалаушы [[Құлағу хан]] арасында өтті. Бұл шайқас — моңғол империясы ішінде басталған алғашқы ірі азаматтық соғыстардың бірі және Берке мен Хулагу арасындағы саяси-діни қайшылықтардың көрінісі болды. Бұл шайқастың тарихи маңызы өте зор. Бұл шайқаста Берке жеңіліс тапқанда бүгінде қазақ деген халық болмаста еді. == Себептері == [[Бату хан]] қайтыс болғаннан кейінгі [[Алтын Орда]]дағы тұрақсыздық мемлекеттің саяси жағдайына кері әсер етті. Оның ұлы мен немересі [[Сартақ хан|Сартақ]] пен [[Ұлақшы хан|Ұлақшын]] ұзақ уақыт билікте болмады. Батудың жесірі Барақшын хатын Хұлағумен одақтасып билікті өз қолына алуды көздеді. Жошидтер мен Төлеидтер арасындағы бақталастықтың салдарынан билікке келген Құбылай Алтын Орданы басып алып, өз қарамағына алғысы келді. Ол інісі Хулагуге Алтын Ордаға оңтүстіктен шабуылдауды бұйырды, өзі шығыстан шабуылдауды ойлады. Арықбұға бастаған бүлік Құбылайдың бұл жоспарына кедергі жасады. Нәтижесінде Берке Хулагумен бетпе-бет қалды. == Шайқас барысы == Берке ханның Әл-Мәлік әз-Захирмен одақ құрып, ортақ жауы Құлағуға бір мезетте соққы беру туралы келісімін естіген Құлағу әскер жасақтап, Орда жеріне жорыққа аттанды. Ал Берке хан жіберген елшілердің басын шаппақ болды. Құлағу Құр мен Терек өзендеріне дейін жетті. Берке болса, Құлағудың жорығын ести сала, елді босатып, жауға қарсы соғыс ашпауға бұйрық береді. Осылайша олар 15 күнге Орда жерін тастап шығып кетті. Құлағу Құр өзенінен өткен соң, бос қалған ел мен шегінген әскерді көрді. Құлағу әскерлері елді аяусыз тонап, ірі қара, қой және басқа да байлықтарды алып кетті. Хулагуидтердің шапқыншылығын ести сала, Берке 10 жастан асқан әрбір еркекті атқа қондырып, орасан зор әскер жасақтады — саны басталмайды, соңы көрінбейді. Құлағу Орда әскерінің нақты санын білмеген еді. Берке хан қапыда шабуыл жасап, қаңтардың 13-і күні қақаған аязда болған бір күндік ауыр шайқаста Елхан әскерін талқандап, оларды мұз басқан Терек өзені арқылы шегінуге мәжбүрледі. Құлағу «кімде-кім ханнан бұрын Құр өзенінен өтсе, сол өлім жазасына кесіледі» деп бұйрық берді. Сөйтіп, өзінің таңдаулы моңғол жасақтарымен кері шегінді. Олар өзеннен өткенде, өтіп үлгермеген бөлігі толығымен талқандалды. Хулагу әскері шегініп бара жатып, боран мен қар астында қырылып, тұншығып қалды. Бұл шайқас үш күнге созылған орасан зор соғыс еді. Хулагу әскерінен тірі қалған ешкім болмады — оқиға жайлы хабар жеткізе алатын жан қалмады. Қашпақ болғандардың бәрі суға кетті. Қанша адамның суға кеткені белгісіз. Қалғандары түгел өлтірілді. == Салдары == Берке шайқас орнына келгенде, қаза тапқандардың денесін бір жерге жинауға бұйрық берді. Үш үлкен төбе мәйіт жиналды. Жауын мен жел олардың сүйектерін шашып, шірітіп жіберді. Саяхатшылар бұл төбелерді екі күндік жерден көрген екен. Ал Хулагу болса, аз ғана жасағымен әрең дегенде қашып құтылды. == Тарихи маңызы == Терек шайқасының Қазақстан тарихы үшін маңызы өте зор. Берке хан бұл шайқаста жеңіліс тапса, Алтын Орда тәуелсіздіктен айырылып, Юань империясының бір бөлігіне айналуы мүмкін еді. Юань империясының бір бөлігіне айналғаннан кейін Мин империясының, кейіннен Қытайдың бір бөлігіне айналуыда ғажап емес еді. Яғни Қазақ хандығы Алтын Орданың тікелей жалғасы болғандықтан, қазақтарда болмас еді. Қазақтар өзін еркін санаған алтынордалықтар болғандықтан, бұл шайқас ел тарихында ойып тұрып орын алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] jzu3951n1yyya28n9bz0m7l75maxju8 0 760719 3629579 3552735 2026-07-14T04:04:01Z KoishibaevaA 183119 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3629579 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Пелопоннес соғысы |бөлім = [[Ежелгі Грекия соғыстары]] |сурет = Пелопоннес соғысы бзд 431ж.png |сурет атауы = Б.з.д. 431 жылы одақтар: [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос одағы]] – сарғылт түспен, [[Пелопоннес одағы]] – жасыл түспен көрсетілген. |дата = Б.з.д. 431 – 404 жылдар |орын = Құрлықтағы [[Ежелгі Грекия|Грекия]], [[Эгей теңізі|Эгей теңізінің]] аралдары, [[Кіші Азия]], [[Сицилия]] |себеп = |нәтиже = [[Спарта|Спартаның]] жеңісі |статусы = |өзгерістер = [[Бірінші Афина теңіз одағы|Афина империясының]] құлдырауы |қарсылас1 = * Афина басшылық еткен [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос одағы]] |қарсылас2 = * Спарта басшылық еткен [[Пелопоннес одағы]] [[Ахемен әулеті|Парсы империясының]] қолдауымен |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = * [[Перикл]] * [[Клеон]] * [[Никий]] * [[Алкивиад]] |командир2 = * [[Архидам II]] * [[Брасид]] * [[Лисандр]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Кем дегенде 18 070 жауынгер<ref>Strauss, Barry S. (1987). ''Athens After the Peloponnesian War: Class, Faction, and Policy, 403–386 BC''. Ithaca, New York: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-1942-3.</ref> }} '''Екінші Пелопоннес соғысы''' (б.з.д. 431–404), көбінесе жай ғана '''Пелопоннес соғысы''' ([[Ежелгі грек тілі|көне грекше]]: Πόλεμος τῶν Πελοποννησίων, транслитерациясы: Pólemos tō̃n Peloponnēsíōn) деп аталады, бұл [[Ежелгі Грекия|грек әлеміндегі]] үстемдік үшін [[Ежелгі Афина|Афина]] мен [[Спарта]] және олардың одақтастары арасында болған соғыс. Соғыс [[Ахемен әулеті|Парсы империясының]] Спартаға қолдау көрсету арқылы араласқанға дейін шешілмей тұрды. [[Лисандр]] бастаған Спарта флоты (Парсыдан алынған субсидиялармен салынған) ақырында Афинаны жеңіп, Грекиядағы [[Спартаның гегемониясы|Спартаның гегемония]] кезеңін бастады. Ежелгі Афина мен Спарта сияқты [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекеттер]] арасында ежелден бері қайшылықтар болған. Бұл қайшылықтардың едәуір бөлігі мемлекеттердің [[Саяси жүйе|саяси құрылымдарының]] айырмашылығынан туындады. Ежелгі Афина [[демократия]] ретінде танылса, Спартада билік [[Олигархия|олигархияның]] қолында болды. Одақтас [[Полис (ежелгі қала)|полистерде]] екі жақ та өздеріне ұқсас мемлекеттік жүйені орнықтыруға тырысты. Саяси қайшылықтарды тіпті халықтың шығу тегі де ушықтырды: афиналықтар (сондай-ақ олардың көптеген одақтастары) [[Ионийлықтар|ионийліктер]] болса, ал спарталықтар мен олардың одақтастары негізінен [[Дорийлықтар|дорийліктер]] еді. Тарихшылар әдетте соғысты үш кезеңге бөледі.<ref>[https://academic.mu.edu/meissnerd/thucydides.html Thucydides and the Peloponnesian War] ''academic.mu.edu''.</ref><ref>Deepak Malhotra. [https://www.library.hbs.edu/working-knowledge/what-historys-biggest-wars-teach-us-about-leading-in-peace What History's Biggest Wars Teach Us About Leading in Peace] ''HBS Working Knowledge''.</ref> Бірінші кезеңі (б.з.д. 431–421) Спарта патшасы [[Архидам II|Архидам II-нің]] атымен аталған Он жылдық соғыс немесе [[Архидам соғысы]] деп аталды; ол [[Пелопоннес одағы|Пелопоннес лигасының]] (Спартаның одақтастары желісі) толық [[гоплит]] әскерімен [[Аттика|Аттикаға]] бірнеше рет басып кірді. Афинаның [[Ұзын қабырғалар|Ұзын қабырғалары]] бұл стратегияны тиімсіз етті, ал [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос лигасындағы]] Афинаның қуатты флоты Пелопоннес жағалауына шабуыл жасап, Спартаға қарсы көтерілістерді өршітуге тырысты. Б.з.д. 421 жылы [[Никий бітімі]] жасалып, ол б.з.д. 413 жылға дейін созылды. Бұл уақытта бірнеше делдалдық шайқастар болды, оның ішінде б.з.д. 418 жылы Спарта [[Элида]], [[Мантинея]] (екеуі де бұрынғы Спарта одақтастары), [[Аргос]] және Афинадан құралған біріккен әскерді жеңген [[Мантинея шайқасы]]. Ең маңызды оқиға — б.з.д. 415–413 жылдар аралығындағы [[Сицилия жорығы]] болды, онда Афина Спартаның одақтасы [[Сиракузы|Сиракузыны]] басып алмақ болып, өзінің флотын дерлік толықтай жоғалтты. Сицилия апаты соғыстың үшінші кезеңін (б.з.д. 413–404), яғни [[Декелея соғысы|Декелея соғысы немесе Иония соғысы]] деп аталатын кезеңді бастады. Бұл кезде Парсы империясы Спартаны қолдап, [[Грек-парсы соғыстары|Парсы соғыстары]] аяқталғаннан кейін Делос лигасына қосылған [[Кіші Азия|Кіші Азиядағы]] грек қалаларының үстемдігін қайтарып алмақ болды. Парсы қаржысының көмегімен Спарта Лисандр басқарған үлкен [[флот]] жасақтап, Эгей теңізінде, әсіресе б.з.д. 405 жылы [[Эгоспотамос шайқасы|Эгоспотамоста]], бірқатар шешуші жеңістерге жетті. Келесі жылы Афина берілу актісіне қол қойып, бүкіл империясынан айырылды. Лисандр [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос лигасының]] бұрынғы мүшелеріне, соның ішінде Афинаға, қуыршақ [[Олигархия|олигархияларды]] орнатып, Афинада бұл режим «[[Отыз тиран]]<nowiki/>» деп аталды. Пелопоннес соғысынан кейін он жылдан соң [[Коринф соғысы]] (б.з.д. 394–386) басталды; ол нақты шешімсіз аяқталғанымен, Афинаның Спартадан тәуелсіздігін қалпына келтіруге көмектесті. Пелопоннес соғысы ежелгі грек әлемін өзгертті. Соғысқа дейін Грекияның ең күшті қала-мемлекеті болған Афина дерлік толық бағындырылған күйге түсті, ал Спарта Грекияның жетекші билеуші мемлекет ретінде орнықты. Соғыстың экономикалық шығындары бүкіл Грекияға әсер етті, Пелопоннес аймағында кедейшілік жайлап, Афина күйреп, соғысқа дейінгі дәуірдегі әл-ауқатын ешқашан қалпына келтіре алмады.<ref name=":0">Kagan, Donald (2003). ''The Peloponnesian War''. New York: Viking Press. ISBN 978-0-670-03211-2.</ref><ref name=":1">Fine, John V. A. (1983). ''The Ancient Greeks: A Critical History''. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press. ISBN 978-0-674-03314-6.</ref> Сонымен қатар, соғыс грек қоғамына да астарлы өзгерістер әкелді. Демократиялық Афина мен олигархиялық Спарта арасындағы қақтығыс, олардың әрқайсысы басқа мемлекеттердегі өздеріне ыңғайлы саяси топтарды қолдағандықтан, грек әлемінде соғысты жиі оқиғаға айналдырды. [[Ежелгі Грекия әскери ісі|Ежелгі грек соғысы]] бастапқыда шектелген әрі формалды сипатта болғанымен, Пелопоннес соғысы [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекеттер]] арасындағы жаппай қырғынға айналып, зорлық-зомбылыққа толы болды. Діни және мәдени тыйымдарды бұзып, ауыл шаруашылығын күйретіп, бүтіндей қалаларды қиратып, Пелопоннес соғысы б.з.д. V ғасырдың және Грекияның [[Классикалық Грекия|алтын дәуірінің]] қайғылы аяқталуын көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихи дереккөздер == {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Thukydides.jpg | caption1 = [[Фукидид]] | image2 = Houghton STC 24058 (B) - Thucydides.jpg | caption2 = "Пелопоннес соғысының сегіз кітабы", авторы — [[Фукидид|Фукидид Олор ұлы]]. Түпнұсқа грек тілінен тура әрі мұқият аударған — марқұм Девоншир графының хатшысы [[Томас Гоббс]]» ([[Хоутон кітапханасы]]). | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} Пелопоннес соғысы — замандастарының айтарлықтай көп куәгерлік деректері сақталған алғашқы әскери қақтығыс. Бұл соғыстың негізгі тарихи дереккөзі — [[Фукидид|Фукидидтің]] «''[[Тарих (Фукидид)|Пелопоннес соғысының тарихы]]''» атты еңбегі. Оның еңбегі тарихи ғылымның дамуына зор ықпал етіп, Пелопоннес соғысын және сол кездегі әлемді қазіргі заманда қалай қабылдайтынымызға айтарлықтай әсер етті.<ref>''Дж. В. А. Файн'' Древние греки: критическая история, с. 442</ref> Ол бұл еңбегін соғыс басталысымен жаза бастағанын, деректерін тікелей куәгерлерден алғанын және өзі де көрген оқиғаларды қамтығанын атап көрсетеді. Соғыстың алғашқы кезеңінде шайқасқан афиналық болған Фукидид б.з.д. 423 жылы жер аударылып, өмірінің қалған бөлігін Пелопоннес аймағында өткізіп, деректер жинап, еңбегін жазумен айналысты. Ғалымдар Фукидидті сенімді әрі екі жаққа да бейтарап деп санайды.<ref name=":1" /> Бір ерекшелігі — оның еңбегіндегі ұзақ баяндамалар, олардың өзі де бұл сөздердің дәлме-дәл жазбасы емес, жалпы айтылған ойларды өз түсінігімен жеткізгенін мойындайды.<ref>Morley, Neville (13 September 2021). [https://books.google.kz/books?id=mPk_EAAAQBAJ&dq=thucydides+reliability&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q=thucydides%20reliability&f=false "Thucydides Legacy in Grand Strategy".] In Balzacq, Thierry; Krebs, Ronald R. (eds.). ''The Oxford Handbook of Grand Strategy''. Oxford University Press. pp. 41–56. ISBN 978-0-19-257662-0.</ref> Еңбек соғысқа дейінгі бірнеше жылды қамтып, оның басталу себептерін түсіндіріп, содан кейін оқиғаларды жыл сайын баяндайды. Фукидид еңбегінің басты кемшілігі — оның толық аяқталмағаны: мәтін б.з.д. 411 жылы соғыстың аяқталуынан жеті жыл бұрын үзіліп қалады. Бұл оқиғаны Фукидидтің замандасы [[Ксенофонт]] жалғастырды, оның «[[Грек тарихы]]<nowiki/>» еңбегінің бірінші кітабында баяндалды. Ксенофонттың еңбегі — Фукидидтің дәстүрлі түсінігіндегі «тарих» емес, керісінше оқиғалармен таныс оқырманға арналған [[Естеліктер|естеліктерге]] ұқсайды. Бұл еңбек Фукидидтің соңғы сөйлемінен бірден басталып, соғыстың аяқталуы мен оның салдарын баяндайды. Афинада дүниеге келген [[Ксенофонт]] әскери қызметін [[Жалдамалы сарбаз|жалдамалы]] [[Жалдамалы сарбаз|сарбаз]] ретінде [[Ахемен әулеті|Парсы империясында]] және [[Кіші Азия]], [[Фракия]] мен Грекияда Спарта жағында соғысып өткізді. Осы әрекеттері үшін Афинадан қуылып, Спартада өмір сүрді, онда соғыстан шамамен 40 жыл өткен соң «[[Грек тарихы|Грек тарихын]]<nowiki/>» жазды. Оның еңбегі әдетте Спартаға бүйрегі бұрады деп есептеледі.<ref>Gatto, Martina. [https://bmcr.brynmawr.edu/2022/2022.04.23/ "Review of: Xenophon and Sparta".] ''Bryn Mawr Classical Review''. ISSN 1055-7660</ref> Ксенофонттың еңбегі өте біржақты және өзіне жағымсыз ақпаратты жиі елемейді; мысалы, Эллада тарихында үлкен рөл атқарған [[Пелопид]] пен [[Эпаминонд]] туралы мүлдем дерлік айтпайды. Сондықтан тарихшылар оның еңбегін аса сақтықпен пайдаланады. Қалған көне еңбектер соғыс туралы кейінірек жазылған және бізге тек үзінділер күйінде жеткен. Сицилиялық тарихшы [[Диодор Сицилиялық]] өзінің «[[Тарихи кітапхана|Тарихи кітапханасының]]<nowiki/>» 12 және 13-кітаптарында соғыс туралы қысқаша баяндама ұсынады. Б.з.д. I ғасырда жазылған бұл еңбектердің дереккөзі соғыстан кейінгі ғасырда жазылған [[Эфор Кималық|Эфордың]] әмбебап тарихы болған деген пікір бар, бірақ бұл еңбек қазіргі уақытта [[Жоғалған ежелгі шығармалар|жоғалған]]. Оның еңбегі тарихшылар тарапынан түрліше бағаланады, бірақ оның басты құндылығы — [[Ксенофонт|Ксенофонттың]] баяндауынан бөлек оқиғалардың өзге қырын ұсынатын жалғыз шығарма болуы. Рим-грек тарихшысы [[Плутарх]] өзінің «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» соғыстағы төрт ірі қолбасшының ([[Перикл]], [[Никий]], [[Алкивиад]] және [[Лисандр]]) өмірбаянын жазды. Плутархтың басты назары осы адамдардың мінезі мен адамгершілігіне аударылғанымен, ол соғыс барысына қатысты басқа дереккөздерде кездеспейтін кейбір мәліметтерді де келтіреді. Плутарх бірінші кезекте өмірбаяншы және моралист болғанымен, қазіргі заманғы тарихшылар оның еңбектерінен пайдалы ақпарат алады. Б.з. I ғасырында жазылған бұл еңбегін Плутарх қазіргі кезде жоғалып кеткен деп есептелетін ертеректегі еңбектерге сүйене отырып жазған. Соғыс туралы мәліметтердің шектеулі бөлігі [[эпиграфика]] мен [[Археология|археологиядан]] алынады, мысалы, [[Амфиполь]] қабырғалары мен [[Брасид|Брасидтың]] қабірі, олар XX ғасырда қазылып алынған. Соғыс кезінде салынған кейбір ғимараттар мен өнер туындылары біздің заманымызға дейін сақталған, мысалы, Афинадағы [[Эрехтейон]] ғибадатханасы мен Гегесоның құлпытасы. Бұлар әскери әрекеттер туралы ақпарат бермегенімен, соғыс кезіндегі азаматтық өмірді көрсетеді. Афиналық [[Аристофан|Аристофанның]] бірнеше пьесалары (әсіресе «[[Бейбітшілік (комедия)|Бейбітшілік]]<nowiki/>» пен «[[Лисистрата]]<nowiki/>») соғыс кезінде жазылып, сол дәуірде қойылған, бірақ олар тарихи емес, сатиралық шығарма ретінде саналады. == Пентеконтаэтия (елужылдық кезең) == [[Фукидид]] Спарта Пелопоннес соғысын б.з.д. 431 жылы «афиналықтардың күшеюінен қорыққаны үшін» бастаған деп есептеді, өйткені ол кезде «Афина Элладаның көп бөлігін бағындырып үлгерген еді».<ref name=":2">[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0200&redirect=true "Thucydides, The Peloponnesian War, Book 1, chapter 1"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref> Шынында да, Пелопоннес соғысы басталар алдындағы елу жылдық кезең Афинаның Жерорта теңізіндегі ең күшті мемлекетке айналуымен ерекшеленді. Афина империясы бастапқыда Делос аралында қазынасы орналасқан Делос лигасы деп аталатын шағын полистер тобы ретінде құрылды — бұл лига грек-парсы соғыстарының аяқталғанын қамтамасыз ету мақсатында құрылған еді. Б.з.д. 480 жылы [[Парсылардың Грекияға екінші басып кіруі|парсылардың Грекияға басып кіруін]] тойтарып, [[Ежелгі Афина|Афина]] тез арада [[Иония]] мен [[Эгей аралдары|Эгей]] [[Эгей аралдары|архипеллагында]] парсыларға тәуелді аймақтарда [[Ахемен әулеті|Парсыларға]] қарсы соғысты жалғастырған грек мемлекеттерінің одағының көшбасшысына айналды. Мұның соңы Афинаның бірте-бірте империяға айналу кезеңімен аяқталды. Бұл кезең Фукидид атаған [[Пентеконтаэтия]] («елу жылдық») деп аталады. Афина парсыларға қарсы агрессивті соғыс жүргізіп, басқа қалаларға үстемдік ете бастады - Афина бастапқыда [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос лигасында]] көшбасшы рөлінде болса, кейінірек ол өз билігіне Спарта мен оның одақтастарынан басқа бүкіл Грекияны қаратты да, тарихта «Афиналық империя» деп аталатын кезең басталды.<ref name=":1" /> Ғасырдың ортасында парсылар [[Эгей теңізі]] жағалауындағы иеліктерінен бас тартуға мәжбүр болып, олар Афинаға тәуелді болды. Сонымен қатар, Афинаның күші едәуір өсті: бұрынғы тәуелсіз одақтастары тәуелді мемлекеттерге айналып, алым-салық төлеуге міндетті болды. Бұл қаражат Афинаға қуатты флот ұстауға мүмкіндік берді, ал ғасырдың ортасынан бастап ол қаладағы ауқымды қоғамдық ғимараттар салуға және қаланы көріктендіруге де пайдаланылды, бұл өз кезегінде наразылық туғызды.<ref name=":0" /> Афина мен Пелопоннес мемлекеттері (оның ішінде Спарта) арасындағы қайшылықтар Пентеконтаэтияның басында-ақ басталды. Парсылар Грекиядан кеткеннен кейін, Спарта Афина қабырғаларын қалпына келтіруге жол бермеуге тырысты (қабырғасыз Афина құрлықтық шабуылдарға осал болып, Спартаға тез бағынар еді), бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. Фукидидтің айтуынша, спартандықтар сол кезде ешқандай шара қолданбағанымен, олар «өз мақсаттарына жете алмағандарына іштей қатты қапаланды». Мемлекеттер арасындағы қақтығыс б.з.д. 465 жылы Спартада [[Илоттар|илоттардың]] көтерілісі кезінде қайтадан басталды. Спартандықтар бұл көтерілісті басуға барлық одақтастарынан, оның ішінде афиналықтардан да көмек сұрады. Афина 4000 [[Гоплит|гоплиттен]] тұратын [[әскер]] жіберді, бірақ олар келгеннен кейін Спарта «көмек қажет емес» деп, афиналықтарды үйлеріне қайтарып жіберді (қалған одақтастар қала берді). Фукидидтің айтуынша, спартандықтар афиналықтардың көтерілісшілер жағына өтіп кетуінен қауіптеніп, олардан бас тартты. Бұған ашынған Афина Спартамен одағын бұзды. Ақыры көтерілісші илоттар өлтірілмеу және жер аударылу шартымен берілуге мәжбүр болды; Афина оларды [[Коринф шығанағы|Коринф шығанағының]] ең тар жерінде орналасқан стратегиялық маңызды [[Навпакт]] қаласына қоныстандырды.<ref name=":2" /> Бұл оқиғалардың нәтижесінде ашынған афиналықтар Спартамен одақтан шығып, оның ежелгі қарсыласы [[Аргос|Аргоспен]] және [[Фессалия|Фессалиямен]] одақ құрды. Б.з.д. 459 жылы Афина Пелопоннес одағына кіретін көршілері — [[Мегара]] мен [[Коринф]] арасындағы соғысты пайдаланып, Мегарамен одақ келісімін жасады. Осылайша, афиналықтар Коринф мойнағы мен Коринф шығанағында стратегиялық маңызды тірекке ие болды; бұған қоса, Афинаның [[Беотия|Беотиядағы]] ықпалы артты. Мұның бәрі Спартаның соғысқа кіруіне әкеліп соқты және «[[Бірінші Пелопоннес соғысы]]<nowiki/>» деп аталатын 15 жылдық қақтығыс басталды. Бұл соғыста Афина Аттиканың сыртындағы құрлықтық Грекияда өз иеліктерінен (оның ішінде Мегара мен Беотия) бас тартып, Спартаның бақылауына беруге мәжбүр болды, дегенмен Афина одағы құрамында [[Эгина]] аралы қала берді. Б.з.д. 446/445 жылғы қыста қол қойылған «[[Отыз жылдық бейбітшілік|Отыз жылдық бейбітшілікпен]]<nowiki/>» ресми түрде аяқталды<ref>Bagnall, Nigel (2006). ''The Peloponnesian War: Athens, Sparta and the Struggle for Greece''. New York: Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-34215-9.</ref> және екі мемлекетке де өз одақтастарына бақылау жүргізу құқығын мойындады.<ref name=":0" /> == Бейбітшілік келісімін бұзылуы == Афина Эгей теңізі алабында өз үстемдігін орнатып, [[Қара теңіз]] маңындағы ықпалын күшейтіп жатқанда, Спарта мен оның одақтастары афиналықтардың іс-әрекеттеріне әзірге төзімділік танытты. Алайда, қуатты флоты мен мол ресурстары бар Афина [[Ұлы Грекия|Ұлы Грекияға]] (Оңтүстік Италия мен Сицилияға) ықпалын күшейте бастады. Афинаның батысқа қарай жылжуы Коринф үшін өлім қаупін төндірді, өйткені оның бүкіл саудасы батыс бағытында жүргізіліп келді, бұл Спартаның оқшаулануына және жалпы Пелопоннес одағына ауыр соққы болып тиді. Бұған не Спарта, не Коринф шыдай алмай, Афина экспансиясына қарсы барынша күшті шаралар қолдана бастады. Отыз жылдық бітім алғаш рет б.з.д. 440 жылы сынға түсті. Сол жылы Афинаның қуатты одақтасы [[Самос]] [[Самос соғысы|Афинаға қарсы көтеріліс жасады]]. Көтерілісшілер тез арада парсы [[Сатрап|сатрапынан]] қолдау тапты, ал Афина империясы бойынша көптеген көтерілістер шығу қаупіне тап болды. Спарта, егер араласпақ болса, империя тағдырын шешетін үлкен соғыстың басталуына себепші болар еді. Сондықтан Спарта өз одақтастарының құрылтайын шақырып, Афинамен соғыс мүмкіндігін талқылады. Спартаның қуатты одақтасы Коринф соғысқа араласуға қарсы болды, құрылтай Афинаға қарсы соғыс ашпауға дауыс берді. Афиналықтар көтерілісті басты, сондықтан бейбітшілік сақталды.<ref name=":0" /> Соғысқа тікелей себеп болған оқиғалар Афина мен Коринф арасындағы қатынастарға байланысты еді. Коринф өз отары — Керкирадан жеңілгеннен кейін, [[Керкира]] ешбір жаққа одақтас болмаған теңіз алпауыты болғандықтан, Коринф одақтас флот құра бастады. Бұл Афинаны алаңдатты, Керкира Афинадан көмек сұрап одақтасуды ұсынды. Афина [[Керкира]] мен Коринфпен келіссөздер жүргізіп, Керкирамен қорғаныс одағына кірді. [[Сибота шайқасы|Сибота шайқасында]] Афинаның бірнеше кемесі Коринф флотына Керкирааны басып алуға жол бермей, маңызды рөл атқарды. Отыз жылдық бейбітшілікті сақтау үшін Афина кемелеріне Коринф Керкираға басып кірмейінше соғысқа араласпауға бұйрық берді. Алайда Афина кемелері шайқасқа араласып, қосымша афиналық [[Трирема|триремалардың]] келуі Коринфті өз жеңісін пайдаланып кетуден бас тартуға мәжбүр етті, сол арқылы Керкира мен Афина флотын түгелдей құтқарды.<ref name=":2" /> Осыдан кейін Афина өзінің одақтасы әрі Коринфтың отары болған [[Халкидики]] түбегіндегі [[Потидея|Потидеяға]] қабырғаларын бұзуды, кепілдікке адамдарды Афинаға жіберуді, Коринф магистраттарын қызметтен босатып, Коринфтен жаңа магистраттарды қабылдамауды бұйырды.<ref name=":2" /> Бұған ашынған Коринф Потидеяны көтеріліске шақырып, көтерілсе оларды қолдайтынын айтты. [[Потидея шайқасы]] кезінде Коринф Потидеяға жасырын әскер жіберіп көмек көрсетті. Бұл іс жүзінде Отыз жылдық бейбітшілікті бұзу еді, өйткені ол келісім бойынша Делос лигасы мен Пелопоннес лигасы бір-бірінің ішкі ісіне араласпауы тиіс болатын. Бұдан әрі жағдайды ушықтырған оқиға Афинаның б.з.д. 433/2 жылы Мегара азаматтарына (бірінші Пелопоннес соғысынан кейін Спартаға қайтадан қосылған одақтас қала) сауда [[Санкция|санкцияларын]] енгізуі болды. Мегаралықтардың Гиера Оргас жерін қорлады деген айып тағылған еді. Бұл санкциялар, [[Мегаралық псефизм]] деп аталады, [[Фукидид]] тарапынан назарға алынбаған, алайда кейбір заманауи экономикалық тарихшылар Мегараның гүлденген Афина империясымен сауда жасауына тыйым салу Мегараға экономикалық күйреу әкелетінін айтып, бұл санкцияларды соғыстың негізгі себептерінің бірі ретінде қарастырады.<ref name=":1" /> Афинаны соғыстың басталуына кінәлі деп санайтын тарихшылар осы оқиғаны басты себеп ретінде көрсетеді.<ref>Buckley, Terry (2010). ''[https://search.worldcat.org/title/428731372 Aspects of Greek History 750–323 BC: A Source-Based Approach]'' New York: Routledge. ISBN 978-0-415-54976-9.</ref> Мәселе мынада еді: енді Афина мегаралық прецедентті пайдаланып, кез келген сылтаумен басқа мемлекеттердің кемелеріне өз порттарын жаба алатын еді. Осылайша, соғыссыз-ақ, Афина қалаған қалаға өз шарттарын қабылдатқызып, жеңілдіктерге қол жеткізе алатын еді. Спарта үшін кеме қатынасы еркіндігін сақтау аса маңызды болды, өйткені оның күшті флоты жоқ болатын. Спартадан келген бірнеше делегация бір ғана мәселені қайта-қайта көтеріп отырды — мегаралық псефизманы дереу жоюды талап етті. Спартаға қарсы мегаралық декретті ресми түрде жою емес, тек оның орындалмауы да жеткілікті еді. Бұл жағдайда бұл ақылға қонымды ымыралы шешім болар еді. Дәл осы кезеңде белгісіз жағдайда Мегарада Спартаға жіберілген афиналық елші қаза тапты. Содан кейін Афина халық жиналысы Мегараға соғыс жариялау туралы шешім қабылдады, ал мегаралық псефизманы жою мәселесі енді қозғалмады.<ref>Александр Кравчук. [https://www.goodreads.com/book/show/5380157 Перикл и Аспазия]</ref> Коринфтің өтінішімен 432 жылы Спартада Пелопоннес лигасының мүшелері, әсіресе Афинаға наразылық білдіргендер, Спарта жиналысына шақырылып, өз шағымдарын жеткізді. Бұл жиында шақырылмаған Афина делегациясы да сөз сөйлеуге рұқсат сұрап, ақыры Афиналықтар мен Коринфтіктер арасындағы пікірталасқа ұласты. Фукидидтің айтуынша, Коринфтіктер Спартаның осы уақытқа дейін әрекетсіздігін айыптап, егер Спарта әрекетсіз қала берсе, оның өзіне одақтассыз қалып, Афинаның ықпалына түсуі мүмкін екенін ескертті.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+1.68.1&redirect=true "Thucydides, History of the Peloponnesian War, THE FIRST BOOK, chapter 68"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref> Бұған жауап ретінде Афиналықтар Спарталықтарға Афинаның соғыс кезіндегі жетістіктері мен Парсыға қарсы күресін еске салып, мұндай қуатты мемлекетпен соғысудың қауіпті екенін айтып, Отыз жылдық бейбітшілікте көзделгендей аралық сотқа жүгінуді ұсынды.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+1.73.1&redirect=true "Thucydides, History of the Peloponnesian War, THE FIRST BOOK, chapter 73"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref> Осыдан кейін барлық одақтас елдердің елшілері жиналыстан шығып кетті. Спартандықтар өзара соғыстың артықшылықтары мен кемшіліктерін саралай бастады. Патша [[Архидам ІІ]] бірінші дәрежелі әскери алпауытымен соғыстың нәтижесі бұлыңғыр болғандықтан, абайлап саясат ұстануға шақырды. Ол қуатты флот болмаған жағдайда дипломатиялық жолмен әрекет етуге, одақтың экономикалық және әскери күшін арттыруға кеңес берді. Ол соғысқа қарсы шықса да, соғысқа құмар [[эфор]] [[Сфенелаид|Сфенелаидтың]] пікірі Спарта [[Экклезия (Спарта)|экклезиясында]] басым түсті - ол дереу соғыс жариялап, күтпеген жерден жеңіске жетуді, сөйтіп одақтық борышын орындауды ұсынды.<ref>De Sainte Croix, Geoffrey Ernest Maurice (1989). ''The Origins of the Peloponnesian War''. London: Duckworth Books. ISBN 978-0-7156-1728-1.</ref> Ақыры, Спарта жиналысы Афиналықтардың бейбітшілікті бұзды деп айыптап, соғыс жариялады.<ref name=":0" /> Афинаға бірнеше ультиматум қойылды, олардың ішінде әдейі орындалмайтын талаптар болды: [[Алкмеонидтер]] әулетін қуып жіберу ([[Перикл|Периклдің]] анасы осы әулеттен шыққан, оған үнемі «Килон қарғысы» деп аталатын оқиға еске салынып отырды), Афина теңіз одағын тарату, [[Потидея]] қоршауын тоқтату, Эгина тәуелсіздігін мойындау және Мегараға Афинамен сауда жасауға тыйымды алып тастау. == Архидам соғысы == Қақтығыстың алғашқы кезеңі (б.з.д. 431–421 жылдар) тарихнамада дәстүрлі түрде [[Архидам соғысы]] деп аталады. Бұл атау Пелопоннес одағының біріктірілген әскерлеріне қолбасшылық жасаған спартан патшасы Архидам II-нің есімімен байланысты. Спарта мен оның одақтастары (Коринфтен басқа) негізінен құрлықта соғыс жүргізуге қабілетті еді және оларды жеңу өте қиынға соғатын (әсіресе аңызға айналған [[Спарта әскері]] арқасында). Олар өте үлкен әскер жинай алатын еді; одақ көшбасшысы ретінде спартандықтар керемет жауынгерлер ретінде танымал еді. Ал Пелопоннес одағының флоты афиндық флоттың үштен бір бөлігіне ғана тең болып, оған қарсы тұра алмайтын. Афина империясы Аттика түбегінде, яғни Грекияның құрлықтық бөлігінде орналасса да, [[Эгей теңізі|Эгей теңізіндегі]] аралдарға дейін таралған еді. Осыған байланысты олар басқа стратегия дайындады. Афина өз байлығын осы аралдардан алынатын алым-салықтан жинады. Афина империясы теңіз флоты арқылы өз билігін сақтап тұрды. Сондықтан екі жақтың да шешуші шайқас жүргізуге мүмкіндігі аз болды. [[Архидам соғысы]] кезінде Спартаның стратегиясына сәйкес алдымен Аттикаға басып кіріп, Афина маңындағы жерлерге шабуыл жасап, жерлерді ойрандап, шешуші шайқаста афиндік әскерді талқандауды көздеді. Бұл шабуылдар Афинаның айналасындағы егістік жерлерді қиратты, бірақ Афина теңізге шығатын жолдарын сақтап қалды да, айтарлықтай зардап шеккен жоқ. Аттика халқы өз фермаларын тастап, Афинаны порт [[Пирей|Пиреймен]] жалғайтын [[Ұзын қабырғалар]] ішіне көшті. Соғыстың алғашқы жылының соңында [[Перикл]] өзінің әйгілі «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]]<nowiki/>» айтты (431 ж. б.з.д.). Соғыс Спарта одақтастары — [[Фивы (Грекия)|Фивылықтардың]] — [[Платея]] атты шағын қалаға 431 жылы 4 сәуірде күтпеген шабуылынан басталды.<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.73095/page/n513/mode/2up?view=theater "Peloponnesian War"] The Encyclopaedia Britannica Vol Xvii</ref> Бұл қала [[Беотия|Беотияда]] орналасқанымен, ежелден Афинаның одақтасы еді. Ал фивылықтар Платеяны өз бақылауына өткізіп алмаса да, ең болмағанда оны [[Беотия одағы|беотиялық қалалар одағына]] қайтаруды көздеді. Қала қабырғалары соғыссыз уақыттағыдай күзетсіз болғандықтан, фивылықтардың 300-ден аса жауынгері мен екі [[беотарх]] басшылық еткен жасақ жасырын кіріп, платеяліктерді басқа беотиялық қалалармен одақтас болуға шақырды. Шабуылдаушылар бастапқыда тым агрессивті әрекет жасамады, тек базар алаңын басып алып, жергілікті жақтастарының қолдауына сенім артқандай болды. Дегенмен, олардың есебі дұрыс шықпады: платеяліктер қайта топтасып, беотиялықтардың саны аз екенін білген соң шабуылға шықты. Қысқа түнгі ұрыста фивылықтардың бір бөлігі жойылды, бір бөлігі қаладан шығып кете алды, ал қалған көпшілігі (180 адам) тұтқынға алынды. Негізгі фивы күштері кейінірек келіп жеткенде, олар қаланың айналасын тастап кетуге мәжбүр болды, бірақ тұтқындардың өмірі сақталады деген шарт қойылды. Фивылықтар кеткеннен кейін платеяліктер келісімді бұзып, тұтқындарды түгелдей өлтіріп тастады. Б. з. д. 431 жылдың мамыр айында пелопоннес әскерінің алпыс мыңдық жасағы Аттикаға басып кіріп, Афинаның айналасындағы жерлерді ойрандады. Б. з. д. 427 жылға дейін осындай шабуылдар жыл сайын (б. з. д. 429 жылдан басқа жылдары) қайталанып отырды, бірақ олардың әрқайсысы шамамен үш аптаға ғана созылды; ең ұзақ шабуыл (б. з. д. 430 жылы) қырық күнге ғана жалғасты. Оның себебі пелопоннес әскері бұрынғы [[гоплит]] соғыстарының дәстүріне сай негізінен азаматтық жасақ болғандықтан, сарбаздар үйіне оралып, егін жинауға қатысуы тиіс еді. Бұған қоса, спарталықтардың илоттарды (құлдарды) үнемі бақылауда ұстауы қажет болды, өйткені Спарта әскерлерінің ұзақ уақыт бойы болмауы олардың көтерілісіне әкеліп соғуы мүмкін еді. Афиналықтардың стратегиясын бастапқыда [[стратег]] [[Перикл]] басқарды. Ол Афиналықтарға Спартаның әлдеқайда көп әрі жақсы дайындалған [[Гоплит|гоплиттерімен]] ашық шайқастан аулақ болып, оның орнына Афина қарсыласынан айтарлықтай көп және жақсы дайындалған флотын соғыстың негізгі құралы ретінде пайдалануы тиіс болды. Жау шапқыншылығы болған жағдайда Аттикадағы ауылдық аймақтардың тұрғындары үйлерін тастап, Афина қорғандарының артына жасырынуы керек еді, ал азық-түлік пен басқа да тауарлар қалаға тек теңіз арқылы жеткізілуі тиіс болатын. Афинаның қаржылық жағдайы, ең алдымен одақтастары төлеген алымдардан құралғандықтан, олар мұндай тактиканың сәтті болатынына сенді. Афиналық флот — Грекияның ең қуатты теңіз күштері өзінің пелопоннес флотынан басым екенін дәлелдеп, екі шайқаста — [[Рион мүйісіндегі шайқас|Рион мүйісі]] мен [[Навпакттағы шайқас|Навпакт түбіндегі шайқастарда]] (б.з.д. 429 жыл) жеңіске жетіп, Пелопоннес жағалауына шабуыл жасай бастады. Спартандықтардың шабуылы афиналықтарды өздерінің бастапқы жоспарына сәйкес Аттика халқының барлығын қаланың қорғандарына эвакуациялауға мәжбүр етті. Қаланың ішінде босқындардың көптеп келуі халықтың тығыз орналасуына және халықтың көпшілігінің қарапайым баспанасының жоқтығына әкелді. Б.з.д. 430 жылы босқындарға лық толған Афинада [[Афина обасы|індет өршіді]] (Фукидидтің мұқият сипаттап жазған белгілері бұл ауруды, бәлкім, [[Бөрітпе сүзек|сүзек ауруы]] деп көрсетеді; кейбір ғалымдар бұл ауруды [[оба]] ауруы деп те есептейді<ref>История Древней Греции под ред. В. И. Кузищина, с. 199</ref>; қазіргі молекулалық-генетикалық әдістер аурудың [[Іш сүзегі|іш сүзегінің]] қоздырғышы ([[Salmonella enterica subsp. enterica|Salmonella enterica subsp. enterica serovar Typhi]]<ref>''Papagrigorakis, Manolis J.; Yapijakis, Christos; Synodinos, Philippos N.; Baziotopoulou-Valavani, Effie.''[https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712%2805%2900178-5/fulltext DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens] // International Journal of Infectious Diseases : journal. — 2006. — Vol. 10, no. 3. — P. 206—214. </ref>) арқылы таралғанын дәлелдеді). [[Оба]] халық тығыз орналасқан қалада тез таралып, ұзақ мерзімде Афинаның жеңілуіне айтарлықтай әсер етті. Ауру 30 000-нан астам азаматты, теңізшілер мен сарбаздарды, соның ішінде Перикл мен оның ұлдарын қырып кетті. Афинаның халқының шамамен үштен бірі мен екіден екісі аралығында адам шығыны болды. Соған сәйкес, Афинаның адам ресурсы күрт азайды, тіпті жалдамалы әскерлер індет жайлаған қалаға жалданудан бас тартты. Аурудан қорыққандықтан, Спартаның Аттикаға басып кіруі тоқтатылды, өйткені олардың сарбаздары індет жұқтырған дұшпанмен байланысудан бас тартты. [[Перикл]] қайтыс болғаннан кейін, афиналықтар оның консервативті, қорғаныс стратегиясынан біраз алыстап, Спарта мен оның одақтастарына соғыс ашу бағытында агрессивті стратегияға көшті. Дәл осы уақытта Афина демократиясында агрессивті топтардың көсемі [[Клеон]] ерекше рөл атқара бастады. Соғысты неғұрлым агрессивті жүргізуді және Периклдің қорғанысқа бағытталған саясатын доғаруды жақтаған Клеонның ықпалы айтарлықтай артты. Клеон ең алдымен Афина қоғамындағы радикалды-демократиялық элементтерге, әсіресе қалалық сауда мен қолөнер топтарына сүйенді. Жер иелері мен Аттикалық шаруаларға сүйенген және соғысты тоқтатып, бейбіт келісім жасауға ұмтылған бай жер иесі [[Никий]] басқарған қалыпты партия болды. Афинаның жағдайы біртіндеп жақсара бастағандықтан, Клеонның тобы біртіндеп Халық жиналысында үлкен ықпалға ие бола бастады.<ref>История Древней Греции под ред. В. И. Кузищина, с. 201</ref> Афина көптеген қиындықтарға қарамастан, соғыстың алғашқы кезеңіндегі ауыр соққыларға төтеп бере алды. Қулыққа толы жаңа стратег [[Демосфен (қолбасшы)|Демосфеннің]] (кейінгі атақты шешен [[Демосфен|Демосфенмен]] шатастырмау керек) әскери қолбасшылығымен Афиналықтар Пелопоннес жағалауын теңізден шауып, бірнеше жеңістерге жетті. Б.з.д. 429 жылы [[Митилена көтерілісі|көтеріліс]] жасаған Потидеяны ақырында басып алды. 427 жылы [[Лесбос]] аралындағы көтеріліс те сәтсіз аяқталды, сол кезде афиналықтар аралдың басты қаласы — [[Митилена|Митиленаны]] басып алды. Сол бекіністердің бірі [[Пилос|Пилостың]] жанындағы [[Сфактирия]] аралында орналасқан болатын, онда соғыстың бірінші кезеңінде Афина бағы ашылды. Клеонның ұсынысымен Афинаның Халық жиналысы тіпті аралдағы барлық ересек ерлерді өлтіру және әйелдер мен балаларды құлдыққа сату туралы шешім қабылдады; дегенмен, келесі күні бұл шешім өзгертіліп, тек [[Олигархия|олигархияны]] қолдаған мың адамды өлім жазасына кесу туралы шешім қабылданды. Б.з.д. 427 жылы [[Керкира]] аралында қанды қақтығыстар басталды. Себебі, Лесбос аралындағыдай, жергілікті ақсүйектер мен [[Демократия|демократияны]] жақтаушылар арасындағы өшпенділік еді. Азамат соғысында демократтар жеңіске жетіп, қарсыластарын қырып-жойды; арал Афина алпауыт мемлекетінің құрамында қалды, бірақ ол қатты әлсіреді. Сол жылы, б.з.д. 427 жылы, ұзаққа созылған [[Платея қоршауы|қоршаудан кейін]] Пелопоннес әскерлері мен Фивы әскерлері Платеяны басып алды. Қалған қорғаушылар өлім жазасына кесіліп, ал қала қиратылып тасталды. Б.з.д. 426 жылдан бастап Афина соғыс барысында бастаманы өз қолына алды. Бұған 427 жылы [[Форос|форостың]] (одақтастардан алынатын алым-салық) шамамен екі есе көбеюі ықпал етті. Сонымен қатар, 427 жылы шағын афиналық эскадра [[Сицилия|Сицилияға]] жіберіліп, одақтас қалалардың (әсіресе Регияның) көмегімен ондағы спарталық одақтастарға қарсы сәтті әскери әрекеттер жүргізді. Қайратты стратег [[Демосфен (қолбасшы)|Демосфеннің]] басшылығымен Афина Грекияның өз ішінде де бірқатар жетістіктерге жетті: соғыс [[Беотия]] мен [[Этолия]] жеріне ауыстырылды — Ольпы түбінде 3000 [[Гоплит|гоплиттен]] тұратын пелопоннес әскері [[Ольпы шайқасы|талқандалды]]; [[Никий]] Лаконикадан оңтүстікке қарай орналасқан [[Китира]] аралын басып алды; Пелопоннес жағалауында тірек бекеттерінің желісі құрылды. Б.з.д. 424 жылы афиналық әскерлер ел ішіндегі өз жақтастары — демократтардың қолдауына үміттеніп, екі жақтан Беотияға басып кіруді жоспарлады. Пилос маңындағы пост Спартаның құлдарға (илоттарға) тәуелділігін шебер пайдаланды; спарталық азаматтар сарбаз болуға дайындалып жатқанда, егін егіп, шаруа істейтін солар еді. Пилостың посты илоттардың қашып келетін жеріне айналды. Сондай-ақ, Афина постының маңында тұрған илоттардың көтеріліс шығара ма деген қорқыныш Спартаны бұл бекініске шабуыл жасауға итермеледі. Б.з.д. 425 жылы [[Пилос шайқасы|Пилос түбіндегі шайқаста]] [[Демосфен (қолбасшы)|Демосфен]] спарталықтарды алдап, [[Сфактирия]] аралындағы спарталық әскерді қоршауға алды. Ол оларды берілуге көндірмекші болды. Бірақ бірнеше аптадан кейін ол оларды тізе бүктіре алмады. Оның орнына тәжірибесіз [[Клеон]] бұл істі өзі аяқтаймын деп халық жиналысында мақтанып шығып, [[Сфактирия шайқасы|Сфактирия түбіндегі шайқаста]] үлкен жеңіске жетті. Күтпеген оқиғада Афина әскері қоршап алған 300 спарталық [[гоплит]] берілуге мәжбүр болды солардың ішінде 120 асыл [[спартиаттар]] . Осылайша Спартаның жеңілмейтіндігі туралы аңызға үлкен соққы тиді. Спартаға жасалған соққы күшті болғаны сонша, сондықтан спартандықтар бітім келісімін ұсынды. Алайда, Афиналықтар жақын арада түпкілікті жеңіске жетеміз деп күтіп, келісімге келмеді. Бұл шешімге Сфактирия құлағаннан кейін соғысты жалғастыруды жақтайтын партияның басшысы [[Клеон|Клеонның]] Афинаның ең ықпалды саясаткеріне айналуы да өз әсерін тигізді. Афиналықтар Сфактириядағы тұтқындарды Афинаға әкеліп, егер Пелопоннес әскері Аттикаға тағы басып кірсе, оларды өлтіреміз деп шешті. Дегенмен, көп ұзамай Афина Пелопоннес одағының күшін бағаламағаны белгілі болды. Спартандықтар Аттиканы тонауды тоқтатқанымен, афиналықтар сәтсіздіктерге ұшырай берді: Коринфке жасалған [[Солигея шайқасы|қону әрекеті]] қарсылас тарапынан тойтарылды, Сицилияда жергілікті полистердің бірлесуі афиналықтарды елге [[Гела конгрессі|қайтуға мәжбүр етті]]. Беотияны соғыстан шығару әрекеті де сәтсіз аяқталды: беотиялық билік демократтардың көтерілісін алдын ала білді де, Афинаның екі әскерінің бірін жеңіп, екіншісін Делий түбінде талқандады, сол шайқаста афиналық әскербасы [[Гиппократ (қолбасшы)|Гиппократ]] қаза тапты. Афиналықтар үшін ең үлкен сәтсіздік Фракияда күтіп тұрды: спартаның қолбасшысы [[Брасид]] өзіне одақтастар мен илоттардан құралған әскер жинап, бүкіл Грекияны кесіп өтіп, Афинаның Фракиядағы отары — Амфипольге жорық жасады. Амфиполь маңайындағы бірнеше [[күміс]] кеніштерін бақылап отырған болатын, ал ол Афинаның әскери қорын толтыруда маңызды рөл атқарды. Афиналықтар [[Фукидид|Фукидидтің]] басқаруымен жасақ жібергенімен, ол кешігіп келіп, Брасидтің Амфипольді басып алуына тосқауыл бола алмады. Сол себепті Фукидид айыпталып, жер аударылды. Бұл жағдай оның екі тараппен де сұхбаттасып, соғыстың тарихын жазуына түрткі болды. Афиналықтар Амфипольді қайтарып алмақ болғанда, [[Брасид]] пен [[Клеон]] екеуі де қаза тапты (қараңыз: [[Амфиполь шайқасы]]). Спарталықтар мен афиналықтар тұтқындарды Брасид басып алған қалаларға айырбастауға келісіп, уақытша бітімге келді. == Никий бітім келісімі == Соғысты қолдаған басты қайраткерлердің бірі [[Клеон]] мен [[Брасид|Брасидтың]] өлімімен бірге соғыс аяқталды. Дегенмен, бейбітшілік шарттарына қарамастан, тараптар бір-біріне басып алған аумақтарды қайтарған жоқ, тек тұтқындарды босатты. Елу жылға жасалған [[Никий бітім келісімі]] бар болғаны алты жылға ғана созылды. Бұл уақыт Пелопоннестің айналасында үздіксіз шағын қақтығыстармен өтті. Б.з.д. 421 жылы жасалған [[Никий бітім келісімі]] деп аталатын келісімде негізінен бұрынғы жағдайды қалпына келтіру көзделді: Спарта өз тұтқындарын қайтарып алуы, сондай-ақ Фракиядағы тірек бекеттерінен кетуі тиіс еді. Оның орнына Афина Пелопоннес жағалауындағы бекіністерін тапсырып, бірақ Мегараның екі айлағының бірін өзінде қалдыруға рұқсат алды. Алайда, тараптар шарттардың барлығын орындамағандықтан, екі жақтың да көңілі көп ұзамай суыды. Спарта әскері Амфиполисте тұра берді және оны Афинаға қайтаруға еш ниеттенген жоқ. Сол уақытта Афина да Пилос бекінісін босатпады. Бұған қоса, Спартаның одақтастары — әсіресе [[Коринф]] пен [[Фивы (Грекия)|Фивы]] — өз мүдделері келісімде ескерілмегеніне ренжіді. Бұл Пелопоннес одағы ішінде елеулі шиеленіс тудырды. Осыған байланысты Спарта, Никийдің делдалдығымен, Афинамен жаңа одақ құрды, бірақ оның іс жүзінде ешқандай мәні болмады. Бұл кезде Спарта белсенді әскери әрекеттерден бас тартты, бірақ оның кейбір одақтастары Пелопоннес одағынан шығу қажет деп есептеді. Олар Пелопоннес шығысындағы Спартаға тәуелсіз болған, демократиялық бағыттағы қуатты [[Аргос]] қаласының айналасына шоғырлана бастады. Себебі Аргос — өзі демократиялық қала және Спартаның ежелгі жауы — Спартаға қарсы одақты ұйымдастыра бастады. Соңында Аргос Афинамен де келісім жасап, амбициясы зор және ежелгі ақсүйек тектен шыққан [[Алкивиад]] Афинада Спартаға қарсы жаңа соғысқа дайындық жасап, Никийдің тепе-теңдік саясатын бұзды. Спарта бұған жауап ретінде Фивы мен Коринфпен одағын нығайтты; екеуі де Аргос одағына қосылмады. Осылайша, Аргос, [[Мантинея]] және [[Элида]] (оларда да Никий бейбітшілігіне наразылық нәтижесінде демократиялық күштер билікке келген) жаңа одақ құрды. Бастапқыда оған [[Коринф]] те қосылды, бірақ Афинамен даулардың жалғасуына байланысты Спарта жағына өтті. Бұл одаққа Афина аздап қолдау көрсетті және Пелопоннесте үстемдікке жетуге тырысты. Алайда б.з.д. 418 жылы [[Аргос]], [[Мантинея]], [[Аркадия]] және Афинаның біріккен күштері Мантинея шайқасында күйрей жеңілді; [[Мантинея шайқасы]] Пелопоннес соғысы кезінде Грекиядағы ең үлкен құрлықтағы шайқас болды. Шайқаста одақтастар бастапқыда сәттілікке жеткен, бірақ оны дамыта алмай, Спартаның таңдаулы күштеріне жеңіліп қалды. Бұл Спарта үшін толық жеңіс болды және қаланы стратегиялық жеңілістен құтқарды. Пелопоннес қалаларында Спарта одағының жақтастары жеңіске жетіп, [[олигархия]] орнады. Демократиялық альянс ыдырап, оның мүшелерінің көпшілігі қайтадан Пелопоннес одағына қосылды. Б.з.д. 416 жылдың жазында, Спартамен бітім кезінде, Афина бейтарап [[Милос]] аралына басып кіріп, одан Спартаға қарсы одақтас болуды немесе жойылуды талап етті. Милостықтар бұл талапты қабылдамады, сондықтан афиналық әскер олардың қаласын қоршап, қыста басып алды. Қала құлағаннан кейін афиналықтар ересек еркектердің бәрін өлтіріп, әйелдер мен балаларды [[Ежелгі Грекиядағы құлдық|құлдыққа]] сатты - Афинаның Милос аралын бағындыруы және оның халқын жазалау әрекеті (барлық еркектерін өлтіріп, әйелдер мен балаларды құлдыққа сату) адамзатқа қарсы қылмыс ретінде саналды. Бұл қылмысты алғаш [[Диагор Милостік]] әшкерелеп айтса, кейінірек [[Фукидид]] өзінің атақты "[[Милос диалогы|Милос диалогында]]" баяндап берді.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0200:book=5 "Thucydides, The Peloponnesian War, Book 5"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref><ref>Wolfgang Will: ''Der Untergang von Melos. Machtpolitik im Urteil des Thukydides und einiger Zeitgenossen.'' Bonn 2006, ISBN 3-7749-3441-X. S. 59–75 und 95–123</ref> == Сицилия жорығы == [[File:Sicilian Expedition kk.svg|thumb|Б.з.д. 415 жылғы афиналықтардың Сицилия жорығының картасы]] Құрлықтағы Грекияда жеңіліске ұшыраған соң, афиналықтар назарын Сицилияға аударды. Бұл жерде орналасқан грек қалалары өте бай болатын, ал аралдың басты қаласы — Сиракузы — Афинадан аса кішкентай емес еді. Соғыстың 17-ші жылында Афинаға Сицилиядағы одақтастары Сиракузы қаласының шабуылына ұшырағаны туралы хабар жетті. Сицилияны бағындыру Афинаға Пелопоннес одағынан үлкен артықшылық беріп, Афинаға орасан зор байлық әкелмек болды, әрі Спартаның ең маңызды одақтасы — [[Коринф|Коринфтің]] саудасына ауыр соққы тигізер еді. Бұған дейінгі соғыстың кезеңінде [[Пилос]], [[Керкира]] мен [[Навпакт]] маңында нығайған афиналықтар енді бұл бағытқа елеулі жорық әскерін жіберуді ойластыра бастады. [[Сиракузы]] — Сицилиядағы ең ірі қала еді. Оның халқы этникалық жағынан [[Дорийлықтар|дорийліктер]] болатын (спарталықтар сияқты), ал афиналықтар және олардың Сицилиядағы одақтастары [[Ионийлықтар|ионийліктер]] еді. Әскер жіберуге себеп — афиналықтардың одақтасы болған [[Сегеста]] (кей әдебиеттерде Эгеста) қаласының Селинунтпен соғыста көмек сұрауы еді, ал [[Селинунт]] Сиракузының қолдауына ие болатын. Афиналықтар одақтастарына көмек көрсетуге міндеттіміз деп санады. Сонымен қатар, олар Сицилияны түгел жаулап алуды армандады — бұл идеяны әсіресе [[Алкивиад]] қолдады және ол жорыққа қолбасшылық етті. Жорыққа қолбасшы ретінде [[Никий]], [[Ламах]] және Алкивиад тағайындалды. Жорыққа соңғы дайындықтар барысында Афина қаласындағы [[герма]] (діни мүсіндер) белгісіз адамдар тарапынан бүлінген. Осы оқиғадан кейін Алкивиад дінге қарсы қылмыс жасады деп айыпталды. Алкивиад өзін дереу соттауын талап етті, сол арқылы жорыққа шықпас бұрын өз кінәсіздігін дәлелдемек болды. Алайда, афиналықтар оны соттамай жатып жорыққа жіберді (көпшілік оны осылайша оңай құлату үшін істелді деп есептеді). Алкивиад Сицилияға келген соң, Афинаға сотқа шақырылды. Ол әділетсіз жазаға тартылудан қорқып, Спартаға қашып кетті. Сицилиядағы жорыққа енді [[Никий]] қолбасшылық ететін болды. Қашқан соң Алкивиад спарталықтарға афиналықтар Сицилияны [[Италия]] мен [[Карфаген|Карфагенді]] жаулап алуға арналған тірек алаңы ретінде пайдалануды, ал кейін сол жерлерден жиналған әскер мен байлықты Пелопоннеске қарсы соғысқа бағыттауды көздеп отыр деп хабарлады. Афина әскері 100-ден астам [[Трирема|триремадан]] және шамамен 5000 жаяу әскер мен жеңіл қаруланған жауынгерлерден тұрды. Атты әскер саны небәрі 30-ға жуық болғандықтан, үлкен әрі жақсы дайындалған сиракузылық атты әскерге төтеп бере алмады. Сицилияға түскеннен кейін бірнеше қала Афина жағына өтті. Бірақ шабуыл жасаудың орнына, Никий кейінге шегінді. Осылайша, б.з.д. 415 ж. әскери маусым Сиракузыға айтарлықтай зиян келтірместен аяқталды. Қыс келген соң, афиналықтар қысқы тұрақтарына оралып, одақтастарды тартуға көшті. Бұл кідіріс Сиракузыға Спартадан көмек сұрауға мүмкіндік берді. Спарта қолбасшысы [[Гилипп|Гилиппты]] көмекке жіберіп, ол Сицилияға келген соң бірнеше қала-мемлекеттерден әскер жинап, Сиракузыға көмекке келді. Ол сиракузылық әскердің басына өтіп, бірнеше шайқаста афиналықтарды жеңіп, қаланы басып кіруден қорғап қалды. Никий Афинаға қосымша күш сұрап хат жіберді. Демосфен бас қолбасшы ретінде жіберіліп, өз әскерімен Сицилияға келіп, Никийдің күштерімен бірікті. Тағы да шайқастар болды, бірақ афиналықтар жеңілді. Демосфен кері қайту керек екенін ұсынған, бірақ Никий бас тартты. Соңында ол келісіп еді, бірақ [[Айдың тұтылуы|ай тұтылуы]] сияқты жаман ырым кері шегінуді кейінге шегерді. Бұл кешігу ауыр соқты: афиналықтар Сиракузының Үлкен айлағында ірі теңіз шайқасына түсуге мәжбүр болды. Олар толық жеңіліс тапты. Никий мен Демосфен қалған әскерлерімен құрлық арқылы шегінбек болған, бірақ сиракузылық атты әскер оларды аяусыз қуып, қалғандарын қырып-жойды немесе құлдыққа түсірді. Сицилия жорығының тас-талқаны шығуы Афина үшін нағыз апатқа айналды. Қала қоя алатын гоплит жасағының үштен біріне жуығы мен флоттың үштен екісі қырылды, қаржылық ресурстар сарқылды. Грекиядағы афиналықтардың беделі күрт төмендеді, ал Афина ішінде Спартаға бүйрегі бұратын [[олигархия]] жақтастары бас көтере бастады; олигархиялық құпия ұйымдар — [[Гетерия|гетериялардың]] ықпалы арта түсті. Бұл жеңіліс соғыстың бетбұрыс нүктесіне айналды, дегенмен соғыс аяқталуға әлі алыс еді. == Екінші соғыс (б.з.д. 413-404 жылдар) == Лакедемондықтар Сицилияға көмек жіберумен шектелмей, соғысты Афинаға ауыстыруға шешім қабылдады. Алкивиадтың кеңесімен олар Афина маңындағы [[Декелея|Декелеяны]] бекіндіріп, афиналықтардың жыл бойы өз жерлерін пайдалануларына кедергі келтірді. Декелеяны бекіту Афинаға құрлық арқылы азық-түлік жеткізуге тосқауыл болып, барлық жабдықты теңіз арқылы жеткізуге мәжбүрледі, бұл едәуір қымбатқа түсті. Бұдан да маңыздысы – жақын маңдағы күміс шахталары толығымен істен шығып, Спарта гоплиттері Декелеяда 20 000-ға дейін афиналық құлды босатты. Қазына мен 1000 таланттық төтенше қор сарқыла бастаған соң, Афина бағынышты одақтастарынан одан да көп алым-салық талап ете бастады, бұл Империя ішіндегі наразылық пен көтеріліс қаупін күшейтті. Коринф, Спарта және Пелопоннес одағының басқа мүшелері Афинаны қуып шығу үшін Сиракузыға қосымша қол жіберді; бірақ Афина кері шегінудің орнына Сицилияға тағы жүз кеме мен 5000 жауынгер жіберді. Гилипп басқарған сиракузылықтар мен олардың одақтастары афиналықтарды құрлықта күйрете жеңді; Гилипп сиракузылықтарды флот жасауға итермелеп, олар Афина флотын шегінбек болған кезде талқандады. Афина әскері Сицилиядағы достас қалаларға құрлықпен шегінуге тырысты, бірақ бөлініп, жеңіліске ұшырады. Афина флоты толық жойылды, ал дерлік бүкіл Афина әскері құлдыққа сатылды. Спарталықтар уақытты босқа жоғалтпады. Сицилиядағы жеңістен кейін олар афиналықтар үшін дәстүрлі түрде басымдыққа ие аймақ — Эгей теңізі алабында соққы беруді ұйғарды. Б.з.д. 412 жылы Афинаның ең қуатты одақтасы [[Хиос]] көтеріліске шықты, оны иониялық қалалар — [[Клазомен]], [[Эрифра]], [[Теос]] және [[Милет]] қолдады. Спарта оларға көмекке, құрамында Сицилиядағы одақтастардың кемелері де бар, қуатты флот жөнелтті. Б.з.д. 411 жылға қарай [[Иония]] толықтай Афинадан бөлініп кетті. Бұған қоса, Спарта Парсыдан көмек сұрап, Иония қалаларын парсылардың билігіне беруге келісім бергені үшін айтарлықтай қаржылай қолдау алды. Бұл келісімде [[Сард]] билеушісі [[Тиссаферн|Тиссафернмен]] маңызды рөл атқарған тұлғалардың бірі — [[Алкивиад]] болды. Афина толық жеңіліске ұшырау алдында тұрды. Алайда олар берілуге ниетті болған жоқ және төтенше шаралар қабылдауға дайын еді. [[форос]] жойылып, оның орнына бұғаздар арқылы тауар тасымалдауға 10 пайыздық баж салығы енгізілді<ref>Ксенофонт, Греческая история, кн. I, гл. 1, § 22</ref>; одақтас қалалардағы демократиялық партияларға (мысалы, Самоста) көмек көрсетілді. Жиналған күштер дереу Ионияға жөнелтіліп, бұл аймақта афиналықтардың жағдайын айтарлықтай жақсартты. Сонымен қатар, парсы ақшасына қатты тәуелді болған спарталық күштер жабдықтау жағынан қиындық көре бастады, өйткені парсылар Афинаның толық күйреуін қаламады. Бұған қоса, Сард билеушісі Тиссаферн алдында үлкен ықпалы бар және афиналықтардың жағына қайта өтуді қалаған Алкивиадтың айла-шарғылары да өз ықпалын тигізді. Афиналықтардың Сицилияда жеңілгенінен кейін, Афина империясының күйреуі таяу қалды деген сенім кең тарады. Афинаның қазынасы дерлік бос, айлақтары жабылып, көптеген жас афиналықтар шетелде өлтірілді немесе түрмеге қамалды. Афиналықтар бірнеше себепке байланысты аман қалды. Біріншіден, олардың жаулары бастамашылдық танытпады. Коринф пен Сиракузы өз флоттарын Эгей теңізіне әкелуде баяу болды, ал Спартаның басқа одақтастары да әскер мен кеме жіберуге асықпады. Көтеріліске шыққан иониялық қалалар қорғанысты күтті, және көпшілігі қайтадан Афина жағына өтті. Парсылар уәде етілген қаражат пен кемелерді кешіктіріп жіберді, бұл әскери жоспарларды бұзды. Соғыс басталарда, афиналықтар алдын ала сақтанып, ең соңғы шара ретінде сақталатын біраз ақша мен 100 кемені бөлек қойған болатын. Сол кемелер кейін жұмсалып, соғыстың қалған кезеңінде афиналық флоттың негізі болды. Айтарлықтай өзгерістер Афинаның өзінде де орын алды. Әскери сәтсіздіктер олигархияны жақтаушылардың ықпалының артуына әкеліп, б.з.д. 411 жылы олар мемлекеттік төңкеріс жасады. Толық құқықты азаматтар саны 5000 адаммен шектелді, ал нақты билік Төрт жүздер кеңесінің қолына көшті. Афина демократиясының аса маңызды элементтерінің бірі — лауазымдық міндеттерді атқарғаны үшін төленетін ақы — жойылды. Жаңа үкімет Спартаға бітім ұсынды. Алайда спарталықтар бұл ұсыныстарды қабылдамады. Самос аралында орналасқан афиналық флот та олигархиялық үкіметті мойындамады. Нәтижесінде, Афина алпауытында қос билік орнады, бұл жағдайды афиналықтардың одақтастары дереу пайдалануға тырысты: бай [[Эвбея]] аралы мен бұғаздардағы қалалар көтеріліске шықты (бұл аса маңызды еді, өйткені Афинаға астықтың басым бөлігі Қара теңізден жеткізілетін). Бұл көтерілістерді басу міндеті афиналық флотқа жүктелді, ал оның басына афиналықтардың жағына қайта өткен және елеулі өкілеттіктерге ие болған Алкивиад келді. Б.з.д. 411 жылы бұл флот Спартаға қарсы [[Сими шайқасы|Сими шайқасына]] қатысты. Флот Алкивиадты өз қолбасшысы етіп тағайындап, соғысты Афинаның атынан жалғастырды. Б.з.д. 411 жылы афиналықтар алдымен Киноссем маңында спарталық флотты қашуға мәжбүр етті, ал сәл кейінірек [[Абидос шайқасы|Абидос түбінде оған шешуші жеңіс сыйлады]]. Б.з.д. 410 жылы афиналықтар [[Кизик шайқасы|Кизик түбінде спарталықтар мен парсыларды тас-талқан етті,]] бұл шайқаста афиналықтар спарталық флотты талқандап, Афина империясының қаржылық негізін қайта орнатуға қол жеткізді, ал б.з.д. 408 жылы олар стратегиялық маңызы зор Византий қаласын қоршауға алып, жаулап алды. Алкивиад опасыз ретінде айыпталғанына қарамастан, Афинада әлі де ықпалды тұлға болып қала берді. Ол афиналық флоттың Афинаның өзіне шабуыл жасауына жол бермеді; керісінше, билікке жұмсақ қысым көрсету арқылы демократияны қалпына келтіруге көмектесті. Бұл әскери жеңістер көп ұзамай олигархиялық режимнің құлауына және демократияның қалпына келуіне алып келді. Б.з.д. 410–406 жылдар аралығында афиналықтар бірінен соң бірі жеңістерге жетіп, көп жағынан өздерінің бұрынғы қуатын қайта жаңғырта алды. Бұл жеңістерде Алкивиадтың үлесі айтарлықтай болды. == Соңғы шайқастар мен соғыстың аяқталуы == Б.з.д. 414 жылдан бастап, [[Ахемен әулеті|Ахемен әулетінің]] билеушісі [[Дарий II]] Эгей теңізіндегі Афинаның күшеюіне наразылық таныта бастады. Ол өз сатрапы [[Тиссаферн|Тиссафернге]] [[Ежелгі Афина|Афинаға]] қарсы [[Спарта|Спартамен]] одақ құруды тапсырды. Б.з.д. 412 жылы бұл шешім Парсы империясының [[Иония|Ионияның]] көп бөлігін қайта жаулап алуына алып келді.<ref name=":3">Bury, J. B.; Meiggs, Russell (1956). ''[https://books.google.kz/books?id=WnSkMUSbgjgC&redir_esc=y A history of Greece to the death of Alexander the Great]'' London: Macmillan. pp. 397, 540.</ref> Тиссаферн сонымен қатар Пелопоннес флотының қаржылануына көмектесті. Афинаның қайта күшеюіне қарсы тұру үшін, б.з.д. 408 жылдан бастап Дарий II соғысты жалғастыру және спарталықтарға неғұрлым күшті қолдау көрсету туралы шешім қабылдады. Ол өз ұлы [[Кіші Кир|Кіші Кирді]] [[Лидия]], Үлкен [[Фригия]] және [[Каппадокия]] сатрапы, әрі парсы әскерінің бас қолбасшысы (каран, κἀρανος) ретінде Кіші Азияға жіберді.<ref>Mitchell, John Malcolm (1911). "Peloponnesian War" . In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 21 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 71–76</ref> Онда Кир спарталық үшін сирек кездесетін дипломат және флотбасшы қабілеттеріне ие болған [[Лисандр|Лисандрмен]] одақтасты. Кир өзіне патша болуға көмектесуге дайын адамды тапты, ал Лисандрдың өзі парсы ханзадасының көмегімен бүкіл Грекияға билік жүргізуді армандады. Осылайша, Кіші Кир Пелопоннес соғысында Лисандрдың иелігіне барлық ресурстарын берді. Кейін, әкесі Дарий қайтыс болар алдында Кир [[Сузы|Сузыға]] кері шақырылды. Сол кезде ол Лисандрға Кіші Азиядағы өз қалаларынан түсетін табыстың барлығын беріп кетті.<ref>Plutarch. Ed. by A.H. Clough. [https://www.gutenberg.org/cache/epub/674/pg674.html "Lysander"] , ''Plutarch's Lives''. 1996. Project Gutenberg.</ref> Кейінірек Кіші Кир Спартаның қолдауын қайта алды. Ол Афинаға қарсы соғыста оларға көрсеткен көмегін еске салып, олардан: «мен сендерге қандай дос болсам, сендер де маған сондай дос болыңдар» — деп өтініп, б.з.д. 401 жылы Сузыға өзінің ағасы [[Артаксеркс II|Артаксеркс II-ні]] тақтан тайдыру үшін жорық жасады.<ref>Brownson, Carlson L. (Carleton Lewis) (1886). ''[[iarchive:xenophon03xeno/page/20/mode/2up|Xenophon]];''. Cambridge, Mass. : Harvard University Press. pp. I-2–22.</ref> Спарталықтар үшін жағдайды жеңілдеткен жайт — б.з.д. 406 жылы [[Нотион шайқасы|Нотион маңындағы шағын жеңілістен кейін]] Афинаның ең дарынды қолбасшысы Алкивиад флотты басқарудан шеттетіліп, ерікті түрде жер аударылуына байланысты сахнадан кеткені болды. Сол б.з.д. 406 жылы афиналық флот — оның құрылуына соңғы қаржы резерві, атап айтқанда [[Парфенон|Парфенондағы]] алтын мен күмістен жасалған ыдыстар жұмсалған — [[Бастон (аралдар)|Аргинус аралдары]] түбінде айтарлықтай [[Аргинус аралдары маңындағы шайқас|жеңіске жетіп]], 70-тен астам [[Калликратид]] басқарған жау триремасын жойып, өз тарапынан 25 кемеден айырылды. Алайда дауыл салдарынан батқан афиналық кемелердегі теңізшілерді құтқару мүмкін болмады, және жеңіске қарамастан, бұл сәтсіздіктер Афинада ашу-ыза туғызып, отанына оралған жеңіске жеткен стратегтерді [[Стратегтерді сотқа тарту|сот күтіп тұрды]]. Осылайша, Афинаның теңіздегі үстемдігі өздерінің ең білікті әскери басшыларының жоқтығы мен флоттағы рухтың түсуі жағдайында үлкен қауіпке ұшырады. [[Притания]] ([[Буле|Бесжүз Кеңесінің]] атқарушы органы) мүшелерінің бірі болып, жеребе бойынша, [[Сократ]] таңдалды. Ол қолдан келгенше заңсыз сотқа қарсы тұрды, алайда соған қарамастан стратегтер айыпталып, өлім жазасына кесілді. Осы кезде афиналық флот қайтадан белсенді әрекетке көшуге мәжбүр болды. Лисандр басқарған спарталықтар бұғаздарда қайта пайда болды. Аштық қаупі мен толық қаржылық күйреу жағдайында (Афина енді тек Қара теңізден жеткізілетін астыққа ғана емес, бұғаздардағы баж салығына да тәуелді болды) афиналық флот спарталықтарға қарсы шықты. Мүмкіндікті шебер пайдаланып, спарталық флот бірден [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] — Афина астықты тасымалдайтын маңызды бағытқа — аттанды. Аштық қаупі төнгендіктен, афиналық флот амалсыз соңынан ерді. Алайда жалпы моральдық құлдырау мен тәртіптің әлсіреуі жағдайында, асығыс жиналған флот [[Эгоспотами]] өзенінің сағасында Лисандр құрған тұзаққа түсіп қалды — Лисандр зәкірде тұрған афиналық кемелерге кенеттен шабуыл жасап, оларды дерлік [[Эгоспотами шайқасы|түгел жойып жіберді]] (180 триераның тек он екісі ғана құтылып кетті). Стратег [[Конон (стратег)|Конон]] Афинаға баруға батылы жетпей, [[Кипр (арал)|Кипрге]] қашып кетті. Афинаның енді флоты та, әскері де, ақшасы да, құтылу үмітіде те қалған жоқ. Құрлықтан да, теңізден де бес айлық қоршаудан кейін қала берілді. Б.з.д. 404 жылдың сәуірінде бітім шарты ([[Ферамен бітімі]]) жасалды.<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.73095/page/n513/mode/2up?view=theater "Peloponnesian War"] ''Encyclopædia Britannica'', 14th ed., 1929.</ref> Афина флот ұстау құқығынан айырылды (тек 12 кемені қалдыруға рұқсат берілді), Ұзын қабырғалар бұзылды, шетелдік иеліктерінен бас тартты. Айта кету керек, бұл шарттар әлі де салыстырмалы түрде жұмсақ болды: мысалы, Фивы мен Коринф Афинаны мүлде жойып жіберуді және оның барлық тұрғындарын құл етуге шақырған болатын. Алайда спарталықтар бұған қарсы шығып, ең үлкен қауіп төнген шақта Грекияға зор қызмет еткен қаланы жоюдан бас тартты және Афинаны өз одағына қосты.<ref>Xenophon, ''Hellenica'', 2.2.20,404/3</ref> Келісімдегі жеке тармақ ретінде Афинаға қуғынға ұшыраған азаматтардың (көбінесе олигархия жақтастары) қайтарылуы көрсетілді. == Афинаның жеңілу себептері == Афинаның күйреуінің басты себебі — олардың көптеген басқа полистердің халқын қанау есебінен өмір сүруі және одақтастарын өз бағыныштыларындай қарастыруы болды. Афиналықтардың кез келген әскери сәтсіздігін одақтастары өз тәуелсіздіктерін қайтару мүмкіндігі ретінде пайдалануға тырысты. Мұның айқын мысалы — Сицилия апатынан кейін Афина одақтастарының бірқатарының одан бөлініп кетуі. Бұл апатта Афинаның армиясы мен флотының таңдаулы күштері жойылды. Сонымен қатар, Афина басшылығы тарапынан да ірі стратегиялық қателіктер жіберілді. Б.з.д. V ғасырдың 40–30-жылдарындағы жетістіктер олардың басын айналдырып, бұл жеткілікті материалдық, саяси және әскери негізсіз алаңғасар әрі агрессивті саясатқа алып келді. Соңында бұл саясат Афинаға қарсы бүкіл дерлік Грекияның қарсы тұруына себеп болды. Бұған қоса, афиналық демократияның әлеуметтік негізі өте тар болды — әскери жорықтар мен шайқастардың ауыртпалығы түскен афиналық азаматтар саны көп емес еді. Афинаның Халық жиналысы көп жағдайда шешімдерді парасатпен емес, эмоцияға беріліп қабылдайтын. Сондай-ақ Афинаға қарсы тек Пелопоннес одағының қалалары ғана емес, сонымен қатар Афинаға бағынғысы келмеген Сицилия мен Оңтүстік Италиядағы грек полистері де қарсы шықты. Бұған қоса, Афинаның қарсыластары Парсы алпауыт мемлекетінен қаржылай қолдау алды — бұл империя мол ресурстарға ие болып, бүкіл грек әлемінің әлсіреуіне мүдделі еді. == Соғыстың салдары == === Саяси салдар === Соғыстың Грекия аумағындағы жалпы салдары — Афина империясының орнына Спарта империясының орнауы болды. Эгоспотами шайқасынан кейін Спарта Афина империясын иемденіп, барлық алым-салық түсімдерін өзіне алып қалды; бұл соғыста Спартаға қарағанда көбірек құрбандық жасаған оның одақтастарына ештеңе бұйырмады.<ref name=":3" /> Қысқа уақыт ішінде Афинада Спарта орнатқан реакциялық режим — «[[Отыз тиран]]<nowiki/>» деп аталған билік етті.<ref>Krentz, Peter (1982). ''The Thirty at Athens''. Ithaca, New York: Cornell University Press]. p. 30. ISBN 978-0-8014-1450-3.</ref> Олардың ішіндегі ең танымалы — [[Критий]] болды. «Отыз тиран» Афинада шынайы террор жүргізді — тек саяси қарсыластарына ғана емес, сонымен қатар өз байлықтарын тартып алғысы келген ауқатты адамдарға да қарсы бағытталған әрекеттер жасалды. Демократиялық Афинада билікті күшпен басып алу мүмкіндігі халықтың кедейленуіне байланысты шынайы сипат алды. Бір жағынан, халық саясатқа аз араласа бастады, ал екінші жағынан — демагогтардың ықпалына оңай түсіп, олар уәде еткен жақсаруға сеніп қалатын. Алайда б.з.д. 403 жылы бұл олигархтар [[Фрасибул|Фрасибулдың]] бастауымен құлатылып, демократия қайта орнады. Соғысушы мемлекеттердің өз ішінде де бұл соғыс ішкі саясатта айтарлықтай өзгерістерге әкелді. Соғыс кезінде Афинада демагогтардың ([[Клеон]], [[Гипербол]], [[Андрокл]], [[Клеофонт (саясаткер)|Клеофонт]]) беделі артқанымен, бейбітшілік орнағаннан кейін олардың орнын олигархиялық тирания басты. Спартада мемлекеттік құрылым өзгермесе де, соғыстың әсері бұл қала-мемлекетке де тиді. Толық құқықты азаматтардың едәуір бөлігі кедейленіп, керісінше полистің жоғарғы тобының кейбір өкілдері байыды. Б.з.д. 399 жылы азаматтық құқықтарынан айырылған, кедейленген азаматтар қатысқан [[Кинадонның бүлік жоспары|Кинадонның]] [[Кинадонның бүлік жоспары|бүлік жоспары]] әшкереленді. Бұдан бөлек, бұрын қаталдығымен, алтын тиын мен сән-салтанаттың болмауымен танылған Спартаға енді жеңілген жаулардың байлығы ағылып келе бастады. Эллада аумағында гегемондыққа қол жеткізген Спарта енді жаңа жаулап алулар үшін тұрақты әскери дайындықты қажет етпейтін болды. Нәтижесінде тұрмыс жеңілдеп, бұл спартандық қоғамның іріп-шіруінің басталуына және олигархиялық биліктің үстемдікке шығуына алып келді. Халықаралық қатынастарда терең өзгерістер орын алды. Соғыс басталғанда Грекиядағы ең қуатты полис болған Афина, соғыс нәтижесінде тәуелді мемлекетке айналды, Афина империясы жойылды, ал Грекияда басым күшке айналған — Спарта болды. Афинаның үстемдігі жойылғанымен, бұл аттикалық қала [[Коринф соғысы|Коринф соғысында]] өз егемендігін толық қалпына келтіріп, грек саясатына белсене араласуын жалғастырды. Спарта бүкіл Грекия аумағында өз [[Гегемония|гегемониясын]] жүзеге асыра бастады. Алайда Спартаның гегемониясы да ұзаққа созылған жоқ — ол небәрі бірнеше онжылдыққа ғана жетті. Бұған Спартаның саяси, әлеуметтік және экономикалық жүйесінің әлсіздігі себеп болды: бұл жүйе бір жағынан ондаған жылдарға созылған соғыстың орасан зор материалдық және адам шығынын өтеуге, екінші жағынан жаңа одақтастар мен бодандарды тиімді бақылауға қауқарсыз еді. Әуел бастан-ақ саны аз болған спарталық ерікті азаматтар тобы — мемлекеттің элитасы әрі тірегі — соғыс салдарынан едәуір әлсіреді. Соғыс жүріп жатқан кезеңде-ақ спарталық әскерлерді еріксіз қосалқы күштермен ([[илоттар]] мен бағыныштылармен) толықтыруға мәжбүр болды, бұл Спартаның бағынышты илоттарға тәуелділігін күшейтті. Спарталықтардың сыртқы саясаттағы дөрекілігі, тек күшке сүйенуге тырысуы және икемсіздігі одақтастармен қайшылықтарға және антиспартандық көңіл-күйдің өсуіне алып келді. Бұл үдерістің шарықтау шегі б.з.д. 371 жылғы [[Левктра шайқасы|Левктра шайқасында]] Фивыдан жеңіліс тапты, нәтижесінде біраз уақытқа Грекияда гегемон рөлін Фивылар иеленді. Грекия ішіндегі халықаралық қатынастарда Парсы алпауыт мемлекетінің рөлі айтарлықтай артты. Парсылардың араласуы (көбінесе қаржылай қолдау түрінде, өйткені [[I Дарий|Дарий I]] мен [[Ксеркс]] замандарындағыдай ашық әскери басып кіруге Парсы енді ішкі мәселелерге байланысты батылы бармады) соғыс барысын бірнеше рет өзгертіп отырды. Парсылардың басты мақсаты — соғысушы тараптар арасындағы тепе-теңдікті сақтау және оларды бірдей әлсірету болатын. Нәтижесінде, б.з.д. IV ғасырдың ортасына қарай әлсіреген грек полистерінің арасында енді бірде-біреуі басқаларын билей алатындай күшке ие болмады, ал полис жүйесі — жоғарғы мемлекеттік басқару формасы ретінде — өз мәнін жоғалтып, күйреуге ұшырады. Соның салдарынан бірнеше онжылдықтан соң, Афина мен Спарта арасындағы бәсекелестік аяқталды — б.з.д. 337 жылы Грекия күшейіп келе жатқан көршісі — [[Ежелгі Македония|Македония]] тарапынан жаулап алынды. Македония барлық грек қалаларын өз билігіне біріктіріп, жаңа аса қуатты алпауыт мемлекетке айналу жолына түсті. [[Макендондық Филипп II|II Филипп]] Спартадан басқа бүкіл [[Эллинизм|грек әлемін]] біріктірді, ал оның ұлы [[Ескендір Зұлқарнайын|Ескендір]] б.з.д. 331 жылы Спартаны да бағындырды.<ref>Roisman, Joseph; Worthington, Ian (2010). ''[https://books.google.kz/books?id=lkYFVJ3U-BIC&redir_esc=y A Companion to Ancient Macedonia]'' John Wiley & Sons. p. 201. ISBN 978-1-4051-7936-2.</ref> Соғыс аяқталғаннан кейін 2 500 жылдан астам уақыт өткен соң, 1996 жылғы 12 наурызда қазіргі Афина мен Спарта қалаларының мэрлері арасында нышандық бітім келісіміне қол қойылды.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1996/03/12/Athens-Sparta-sign-peace-pact/9963826606800/ Athens, Sparta sign peace pact] United Press International, Inc. 12 March 1996.</ref> === Әлеуметтік-экономикалық салдар === Соғыстың экономикалық салдары бүкіл Грекия аумағында сезілді: Пелопоннесте кедейшілік қалыпты жағдайға айналды, ал Афина мүлде күйреп, соғысқа дейінгі гүлдену деңгейіне енді ешқашан жете алмады.<ref>''Д. Каган'' Пелопоннесская война, с. 488</ref><ref>''Дж. В. А. Файн'' Древние греки: критическая история, с. 528—533</ref> Пелопоннес соғысы грек қоғамында терең өзгерістерге себеп болды; демократиялық Афина мен олигархиялық Спартаның қақтығысы, олардың басқа қалалардағы жақтас күштерді қолдауы — бүкіл грек әлемінде азаматтық соғыстарды жиі құбылысқа айналдырды. Әлеуметтік шиеленістің күшеюі қарулы қақтығыстарға жиі ұласып отырды. Соғыс ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтірді: егістік жерлерден халықтың жаппай қашуы басталды, ал жерді қайта бөлісу салдарынан ол жерлерге бұрынғы иелері қайта орала алмады. Көптеген ұсақ ауылдар мен қалалар мүлдем жойылды. Халық саны да азайды. Грек қоғамындағы құндылықтар жүйесі де айтарлықтай өзгерді. Енді азаматтардың басты уайымы — күнкөріс қамы болды, көпшілігі қайтадан қолөнермен айналысуға мәжбүр болды. Бұл жағдай жақсы өмірге үйреніп қалған азаматтардың саяси енжарлығын тудырды — олар үшін енді басты мақсат — жеке әл-ауқатын қалпына келтіру болды.<ref>''Паневин К. В.'' История Древней Греции. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 1999. — С. 367—368.</ref> Сонымен қатар, грек қоғамындағы әлеуметтік жіктелу тереңдей түсті. Егіншілікпен, мал шаруашылығымен, қолөнермен айналысқан топтар әлдеқайда көп жапа шекті, ал бай топ өкілдері, соғысқа тікелей қатысқан күннің өзінде, ресурстар мен байлықтарға көбірек қол жеткізе алды. Кедейлер санының артуы қылмыстың өсуіне және халықтың жаппай көшуіне әкелді. Кедейліктің күшеюі мен қылмыстың өсуі Грекияның гүлденген дәуірінен қалған мұрасының тоналуына да себеп болды. Грек ғибадатханаларының қазыналары мен сарайлары тоналды. Алғашында шектеулі сипатқа ие болған және екі тарап белгілі бір «ережелерді» сақтаған бұл қақтығыс уақыт өте келе қаталдығы мен ауқымы жағынан бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткен шексіз соғысқа айналды. Діни және мәдени тыйымдардың бұзылуы, тұтас аймақтардың тоналуы мен қалалардың жойылуы соғыс барысында кеңінен таралды.<ref>''Д. Каган'' Пелопоннесская война, Вступление, с. XXIII—XXIV</ref> Жалпы алғанда, Пелопоннес соғысының аяқталуымен грек қоғамының дамуында жаңа кезең басталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі Грекия соғыстары]] [[Санат:Пелопоннес соғысы]] jcqdjct76ru81ecs0bdp3eu5v06zzug 3629629 3629579 2026-07-14T04:27:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/KoishibaevaA|KoishibaevaA]] ([[User talk:KoishibaevaA|т]]) өңдемелерінен [[User:Epoxa-HH|Epoxa-HH]] соңғы нұсқасына қайтарды 3552735 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Пелопоннес соғысы |бөлім = [[Ежелгі Грекия соғыстары]] |сурет = Пелопоннес соғысы бзд 431ж.png |сурет атауы = Б.з.д. 431 жылы одақтар: [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос одағы]] – сарғылт түспен, [[Пелопоннес одағы]] – жасыл түспен көрсетілген. |дата = Б.з.д. 431 – 404 жылдар |орын = Құрлықтағы [[Ежелгі Грекия|Грекия]], [[Эгей теңізі|Эгей теңізінің]] аралдары, [[Кіші Азия]], [[Сицилия]] |себеп = |нәтиже = [[Спарта|Спартаның]] жеңісі |статусы = |өзгерістер = [[Бірінші Афина теңіз одағы|Афина империясының]] құлдырауы |қарсылас1 = * Афина басшылық еткен [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос одағы]] |қарсылас2 = * Спарта басшылық еткен [[Пелопоннес одағы]] [[Ахемен әулеті|Парсы империясының]] қолдауымен |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = * [[Перикл]] * [[Клеон]] * [[Никий]] * [[Алкивиад]] |командир2 = * [[Архидам II]] * [[Брасид]] * [[Лисандр]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = Кем дегенде 18 070 жауынгер<ref>Strauss, Barry S. (1987). ''Athens After the Peloponnesian War: Class, Faction, and Policy, 403–386 BC''. Ithaca, New York: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-1942-3.</ref> }} '''Екінші Пелопоннес соғысы''' (б.з.д. 431–404), көбінесе жай ғана '''Пелопоннес соғысы''' ([[Ежелгі грек тілі|көне грекше]]: Πόλεμος τῶν Πελοποννησίων, транслитерациясы: Pólemos tō̃n Peloponnēsíōn) деп аталады, бұл [[Ежелгі Грекия|грек әлеміндегі]] үстемдік үшін [[Ежелгі Афина|Афина]] мен [[Спарта]] және олардың одақтастары арасында болған соғыс. Соғыс [[Ахемен әулеті|Парсы империясының]] Спартаға қолдау көрсету арқылы араласқанға дейін шешілмей тұрды. [[Лисандр]] бастаған Спарта флоты (Парсыдан алынған субсидиялармен салынған) ақырында Афинаны жеңіп, Грекиядағы [[Спартаның гегемониясы|Спартаның гегемония]] кезеңін бастады. Ежелгі Афина мен Спарта сияқты [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекеттер]] арасында ежелден бері қайшылықтар болған. Бұл қайшылықтардың едәуір бөлігі мемлекеттердің [[Саяси жүйе|саяси құрылымдарының]] айырмашылығынан туындады. Ежелгі Афина [[демократия]] ретінде танылса, Спартада билік [[Олигархия|олигархияның]] қолында болды. Одақтас [[Полис (ежелгі қала)|полистерде]] екі жақ та өздеріне ұқсас мемлекеттік жүйені орнықтыруға тырысты. Саяси қайшылықтарды тіпті халықтың шығу тегі де ушықтырды: афиналықтар (сондай-ақ олардың көптеген одақтастары) [[Ионийлықтар|ионийліктер]] болса, ал спарталықтар мен олардың одақтастары негізінен [[Дорийлықтар|дорийліктер]] еді. Тарихшылар әдетте соғысты үш кезеңге бөледі.<ref>[https://academic.mu.edu/meissnerd/thucydides.html Thucydides and the Peloponnesian War] ''academic.mu.edu''.</ref><ref>Deepak Malhotra. [https://www.library.hbs.edu/working-knowledge/what-historys-biggest-wars-teach-us-about-leading-in-peace What History's Biggest Wars Teach Us About Leading in Peace] ''HBS Working Knowledge''.</ref> Бірінші кезеңі (б.з.д. 431–421) Спарта патшасы [[Архидам II|Архидам II-нің]] атымен аталған Он жылдық соғыс немесе [[Архидам соғысы]] деп аталды; ол [[Пелопоннес одағы|Пелопоннес лигасының]] (Спартаның одақтастары желісі) толық [[гоплит]] әскерімен [[Аттика|Аттикаға]] бірнеше рет басып кірді. Афинаның [[Ұзын қабырғалар|Ұзын қабырғалары]] бұл стратегияны тиімсіз етті, ал [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос лигасындағы]] Афинаның қуатты флоты Пелопоннес жағалауына шабуыл жасап, Спартаға қарсы көтерілістерді өршітуге тырысты. Б.з.д. 421 жылы [[Никий бітімі]] жасалып, ол б.з.д. 413 жылға дейін созылды. Бұл уақытта бірнеше делдалдық шайқастар болды, оның ішінде б.з.д. 418 жылы Спарта [[Элида]], [[Мантинея]] (екеуі де бұрынғы Спарта одақтастары), [[Аргос]] және Афинадан құралған біріккен әскерді жеңген [[Мантинея шайқасы]]. Ең маңызды оқиға — б.з.д. 415–413 жылдар аралығындағы [[Сицилия жорығы]] болды, онда Афина Спартаның одақтасы [[Сиракузы|Сиракузыны]] басып алмақ болып, өзінің флотын дерлік толықтай жоғалтты. Сицилия апаты соғыстың үшінші кезеңін (б.з.д. 413–404), яғни [[Декелея соғысы|Декелея соғысы немесе Иония соғысы]] деп аталатын кезеңді бастады. Бұл кезде Парсы империясы Спартаны қолдап, [[Грек-парсы соғыстары|Парсы соғыстары]] аяқталғаннан кейін Делос лигасына қосылған [[Кіші Азия|Кіші Азиядағы]] грек қалаларының үстемдігін қайтарып алмақ болды. Парсы қаржысының көмегімен Спарта Лисандр басқарған үлкен флот жасақтап, Эгей теңізінде, әсіресе б.з.д. 405 жылы [[Эгоспотамос шайқасы|Эгоспотамоста]], бірқатар шешуші жеңістерге жетті. Келесі жылы Афина берілу актісіне қол қойып, бүкіл империясынан айырылды. Лисандр [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос лигасының]] бұрынғы мүшелеріне, соның ішінде Афинаға, қуыршақ [[Олигархия|олигархияларды]] орнатып, Афинада бұл режим «[[Отыз тиран]]<nowiki/>» деп аталды. Пелопоннес соғысынан кейін он жылдан соң [[Коринф соғысы]] (б.з.д. 394–386) басталды; ол нақты шешімсіз аяқталғанымен, Афинаның Спартадан тәуелсіздігін қалпына келтіруге көмектесті. Пелопоннес соғысы ежелгі грек әлемін өзгертті. Соғысқа дейін Грекияның ең күшті қала-мемлекеті болған Афина дерлік толық бағындырылған күйге түсті, ал Спарта Грекияның жетекші билеуші мемлекет ретінде орнықты. Соғыстың экономикалық шығындары бүкіл Грекияға әсер етті, Пелопоннес аймағында кедейшілік жайлап, Афина күйреп, соғысқа дейінгі дәуірдегі әл-ауқатын ешқашан қалпына келтіре алмады.<ref name=":0">Kagan, Donald (2003). ''The Peloponnesian War''. New York: Viking Press. ISBN 978-0-670-03211-2.</ref><ref name=":1">Fine, John V. A. (1983). ''The Ancient Greeks: A Critical History''. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press. ISBN 978-0-674-03314-6.</ref> Сонымен қатар, соғыс грек қоғамына да астарлы өзгерістер әкелді. Демократиялық Афина мен олигархиялық Спарта арасындағы қақтығыс, олардың әрқайсысы басқа мемлекеттердегі өздеріне ыңғайлы саяси топтарды қолдағандықтан, грек әлемінде соғысты жиі оқиғаға айналдырды. [[Ежелгі Грекия әскери ісі|Ежелгі грек соғысы]] бастапқыда шектелген әрі формалды сипатта болғанымен, Пелопоннес соғысы [[Қала-мемлекеті|қала-мемлекеттер]] арасындағы жаппай қырғынға айналып, зорлық-зомбылыққа толы болды. Діни және мәдени тыйымдарды бұзып, ауыл шаруашылығын күйретіп, бүтіндей қалаларды қиратып, Пелопоннес соғысы б.з.д. V ғасырдың және Грекияның [[Классикалық Грекия|алтын дәуірінің]] қайғылы аяқталуын көрсетті.<ref name=":0" /> == Тарихи дереккөздер == {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Thukydides.jpg | caption1 = [[Фукидид]] | image2 = Houghton STC 24058 (B) - Thucydides.jpg | caption2 = "Пелопоннес соғысының сегіз кітабы", авторы — [[Фукидид|Фукидид Олор ұлы]]. Түпнұсқа грек тілінен тура әрі мұқият аударған — марқұм Девоншир графының хатшысы [[Томас Гоббс]]» ([[Хоутон кітапханасы]]). | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} Пелопоннес соғысы — замандастарының айтарлықтай көп куәгерлік деректері сақталған алғашқы әскери қақтығыс. Бұл соғыстың негізгі тарихи дереккөзі — [[Фукидид|Фукидидтің]] «''[[Тарих (Фукидид)|Пелопоннес соғысының тарихы]]''» атты еңбегі. Оның еңбегі тарихи ғылымның дамуына зор ықпал етіп, Пелопоннес соғысын және сол кездегі әлемді қазіргі заманда қалай қабылдайтынымызға айтарлықтай әсер етті.<ref>''Дж. В. А. Файн'' Древние греки: критическая история, с. 442</ref> Ол бұл еңбегін соғыс басталысымен жаза бастағанын, деректерін тікелей куәгерлерден алғанын және өзі де көрген оқиғаларды қамтығанын атап көрсетеді. Соғыстың алғашқы кезеңінде шайқасқан афиналық болған Фукидид б.з.д. 423 жылы жер аударылып, өмірінің қалған бөлігін Пелопоннес аймағында өткізіп, деректер жинап, еңбегін жазумен айналысты. Ғалымдар Фукидидті сенімді әрі екі жаққа да бейтарап деп санайды.<ref name=":1" /> Бір ерекшелігі — оның еңбегіндегі ұзақ баяндамалар, олардың өзі де бұл сөздердің дәлме-дәл жазбасы емес, жалпы айтылған ойларды өз түсінігімен жеткізгенін мойындайды.<ref>Morley, Neville (13 September 2021). [https://books.google.kz/books?id=mPk_EAAAQBAJ&dq=thucydides+reliability&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q=thucydides%20reliability&f=false "Thucydides Legacy in Grand Strategy".] In Balzacq, Thierry; Krebs, Ronald R. (eds.). ''The Oxford Handbook of Grand Strategy''. Oxford University Press. pp. 41–56. ISBN 978-0-19-257662-0.</ref> Еңбек соғысқа дейінгі бірнеше жылды қамтып, оның басталу себептерін түсіндіріп, содан кейін оқиғаларды жыл сайын баяндайды. Фукидид еңбегінің басты кемшілігі — оның толық аяқталмағаны: мәтін б.з.д. 411 жылы соғыстың аяқталуынан жеті жыл бұрын үзіліп қалады. Бұл оқиғаны Фукидидтің замандасы [[Ксенофонт]] жалғастырды, оның «[[Грек тарихы]]<nowiki/>» еңбегінің бірінші кітабында баяндалды. Ксенофонттың еңбегі — Фукидидтің дәстүрлі түсінігіндегі «тарих» емес, керісінше оқиғалармен таныс оқырманға арналған [[Естеліктер|естеліктерге]] ұқсайды. Бұл еңбек Фукидидтің соңғы сөйлемінен бірден басталып, соғыстың аяқталуы мен оның салдарын баяндайды. Афинада дүниеге келген [[Ксенофонт]] әскери қызметін [[Жалдамалы сарбаз|жалдамалы]] [[Жалдамалы сарбаз|сарбаз]] ретінде [[Ахемен әулеті|Парсы империясында]] және [[Кіші Азия]], [[Фракия]] мен Грекияда Спарта жағында соғысып өткізді. Осы әрекеттері үшін Афинадан қуылып, Спартада өмір сүрді, онда соғыстан шамамен 40 жыл өткен соң «[[Грек тарихы|Грек тарихын]]<nowiki/>» жазды. Оның еңбегі әдетте Спартаға бүйрегі бұрады деп есептеледі.<ref>Gatto, Martina. [https://bmcr.brynmawr.edu/2022/2022.04.23/ "Review of: Xenophon and Sparta".] ''Bryn Mawr Classical Review''. ISSN 1055-7660</ref> Ксенофонттың еңбегі өте біржақты және өзіне жағымсыз ақпаратты жиі елемейді; мысалы, Эллада тарихында үлкен рөл атқарған [[Пелопид]] пен [[Эпаминонд]] туралы мүлдем дерлік айтпайды. Сондықтан тарихшылар оның еңбегін аса сақтықпен пайдаланады. Қалған көне еңбектер соғыс туралы кейінірек жазылған және бізге тек үзінділер күйінде жеткен. Сицилиялық тарихшы [[Диодор Сицилиялық]] өзінің «[[Тарихи кітапхана|Тарихи кітапханасының]]<nowiki/>» 12 және 13-кітаптарында соғыс туралы қысқаша баяндама ұсынады. Б.з.д. I ғасырда жазылған бұл еңбектердің дереккөзі соғыстан кейінгі ғасырда жазылған [[Эфор Кималық|Эфордың]] әмбебап тарихы болған деген пікір бар, бірақ бұл еңбек қазіргі уақытта [[Жоғалған ежелгі шығармалар|жоғалған]]. Оның еңбегі тарихшылар тарапынан түрліше бағаланады, бірақ оның басты құндылығы — [[Ксенофонт|Ксенофонттың]] баяндауынан бөлек оқиғалардың өзге қырын ұсынатын жалғыз шығарма болуы. Рим-грек тарихшысы [[Плутарх]] өзінің «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» соғыстағы төрт ірі қолбасшының ([[Перикл]], [[Никий]], [[Алкивиад]] және [[Лисандр]]) өмірбаянын жазды. Плутархтың басты назары осы адамдардың мінезі мен адамгершілігіне аударылғанымен, ол соғыс барысына қатысты басқа дереккөздерде кездеспейтін кейбір мәліметтерді де келтіреді. Плутарх бірінші кезекте өмірбаяншы және моралист болғанымен, қазіргі заманғы тарихшылар оның еңбектерінен пайдалы ақпарат алады. Б.з. I ғасырында жазылған бұл еңбегін Плутарх қазіргі кезде жоғалып кеткен деп есептелетін ертеректегі еңбектерге сүйене отырып жазған. Соғыс туралы мәліметтердің шектеулі бөлігі [[эпиграфика]] мен [[Археология|археологиядан]] алынады, мысалы, [[Амфиполь]] қабырғалары мен [[Брасид|Брасидтың]] қабірі, олар XX ғасырда қазылып алынған. Соғыс кезінде салынған кейбір ғимараттар мен өнер туындылары біздің заманымызға дейін сақталған, мысалы, Афинадағы [[Эрехтейон]] ғибадатханасы мен Гегесоның құлпытасы. Бұлар әскери әрекеттер туралы ақпарат бермегенімен, соғыс кезіндегі азаматтық өмірді көрсетеді. Афиналық [[Аристофан|Аристофанның]] бірнеше пьесалары (әсіресе «[[Бейбітшілік (комедия)|Бейбітшілік]]<nowiki/>» пен «[[Лисистрата]]<nowiki/>») соғыс кезінде жазылып, сол дәуірде қойылған, бірақ олар тарихи емес, сатиралық шығарма ретінде саналады. == Пентеконтаэтия (елужылдық кезең) == [[Фукидид]] Спарта Пелопоннес соғысын б.з.д. 431 жылы «афиналықтардың күшеюінен қорыққаны үшін» бастаған деп есептеді, өйткені ол кезде «Афина Элладаның көп бөлігін бағындырып үлгерген еді».<ref name=":2">[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0200&redirect=true "Thucydides, The Peloponnesian War, Book 1, chapter 1"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref> Шынында да, Пелопоннес соғысы басталар алдындағы елу жылдық кезең Афинаның Жерорта теңізіндегі ең күшті мемлекетке айналуымен ерекшеленді. Афина империясы бастапқыда Делос аралында қазынасы орналасқан Делос лигасы деп аталатын шағын полистер тобы ретінде құрылды — бұл лига грек-парсы соғыстарының аяқталғанын қамтамасыз ету мақсатында құрылған еді. Б.з.д. 480 жылы [[Парсылардың Грекияға екінші басып кіруі|парсылардың Грекияға басып кіруін]] тойтарып, [[Ежелгі Афина|Афина]] тез арада [[Иония]] мен [[Эгей аралдары|Эгей]] [[Эгей аралдары|архипеллагында]] парсыларға тәуелді аймақтарда [[Ахемен әулеті|Парсыларға]] қарсы соғысты жалғастырған грек мемлекеттерінің одағының көшбасшысына айналды. Мұның соңы Афинаның бірте-бірте империяға айналу кезеңімен аяқталды. Бұл кезең Фукидид атаған [[Пентеконтаэтия]] («елу жылдық») деп аталады. Афина парсыларға қарсы агрессивті соғыс жүргізіп, басқа қалаларға үстемдік ете бастады - Афина бастапқыда [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос лигасында]] көшбасшы рөлінде болса, кейінірек ол өз билігіне Спарта мен оның одақтастарынан басқа бүкіл Грекияны қаратты да, тарихта «Афиналық империя» деп аталатын кезең басталды.<ref name=":1" /> Ғасырдың ортасында парсылар [[Эгей теңізі]] жағалауындағы иеліктерінен бас тартуға мәжбүр болып, олар Афинаға тәуелді болды. Сонымен қатар, Афинаның күші едәуір өсті: бұрынғы тәуелсіз одақтастары тәуелді мемлекеттерге айналып, алым-салық төлеуге міндетті болды. Бұл қаражат Афинаға қуатты флот ұстауға мүмкіндік берді, ал ғасырдың ортасынан бастап ол қаладағы ауқымды қоғамдық ғимараттар салуға және қаланы көріктендіруге де пайдаланылды, бұл өз кезегінде наразылық туғызды.<ref name=":0" /> Афина мен Пелопоннес мемлекеттері (оның ішінде Спарта) арасындағы қайшылықтар Пентеконтаэтияның басында-ақ басталды. Парсылар Грекиядан кеткеннен кейін, Спарта Афина қабырғаларын қалпына келтіруге жол бермеуге тырысты (қабырғасыз Афина құрлықтық шабуылдарға осал болып, Спартаға тез бағынар еді), бірақ бұл әрекеті сәтсіз аяқталды. Фукидидтің айтуынша, спартандықтар сол кезде ешқандай шара қолданбағанымен, олар «өз мақсаттарына жете алмағандарына іштей қатты қапаланды». Мемлекеттер арасындағы қақтығыс б.з.д. 465 жылы Спартада [[Илоттар|илоттардың]] көтерілісі кезінде қайтадан басталды. Спартандықтар бұл көтерілісті басуға барлық одақтастарынан, оның ішінде афиналықтардан да көмек сұрады. Афина 4000 [[Гоплит|гоплиттен]] тұратын әскер жіберді, бірақ олар келгеннен кейін Спарта «көмек қажет емес» деп, афиналықтарды үйлеріне қайтарып жіберді (қалған одақтастар қала берді). Фукидидтің айтуынша, спартандықтар афиналықтардың көтерілісшілер жағына өтіп кетуінен қауіптеніп, олардан бас тартты. Бұған ашынған Афина Спартамен одағын бұзды. Ақыры көтерілісші илоттар өлтірілмеу және жер аударылу шартымен берілуге мәжбүр болды; Афина оларды [[Коринф шығанағы|Коринф шығанағының]] ең тар жерінде орналасқан стратегиялық маңызды [[Навпакт]] қаласына қоныстандырды.<ref name=":2" /> Бұл оқиғалардың нәтижесінде ашынған афиналықтар Спартамен одақтан шығып, оның ежелгі қарсыласы [[Аргос|Аргоспен]] және [[Фессалия|Фессалиямен]] одақ құрды. Б.з.д. 459 жылы Афина Пелопоннес одағына кіретін көршілері — [[Мегара]] мен [[Коринф]] арасындағы соғысты пайдаланып, Мегарамен одақ келісімін жасады. Осылайша, афиналықтар Коринф мойнағы мен Коринф шығанағында стратегиялық маңызды тірекке ие болды; бұған қоса, Афинаның [[Беотия|Беотиядағы]] ықпалы артты. Мұның бәрі Спартаның соғысқа кіруіне әкеліп соқты және «[[Бірінші Пелопоннес соғысы]]<nowiki/>» деп аталатын 15 жылдық қақтығыс басталды. Бұл соғыста Афина Аттиканың сыртындағы құрлықтық Грекияда өз иеліктерінен (оның ішінде Мегара мен Беотия) бас тартып, Спартаның бақылауына беруге мәжбүр болды, дегенмен Афина одағы құрамында [[Эгина]] аралы қала берді. Б.з.д. 446/445 жылғы қыста қол қойылған «[[Отыз жылдық бейбітшілік|Отыз жылдық бейбітшілікпен]]<nowiki/>» ресми түрде аяқталды<ref>Bagnall, Nigel (2006). ''The Peloponnesian War: Athens, Sparta and the Struggle for Greece''. New York: Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-34215-9.</ref> және екі мемлекетке де өз одақтастарына бақылау жүргізу құқығын мойындады.<ref name=":0" /> == Бейбітшілік келісімін бұзылуы == Афина Эгей теңізі алабында өз үстемдігін орнатып, Қара теңіз маңындағы ықпалын күшейтіп жатқанда, Спарта мен оның одақтастары афиналықтардың іс-әрекеттеріне әзірге төзімділік танытты. Алайда, қуатты флоты мен мол ресурстары бар Афина [[Ұлы Грекия|Ұлы Грекияға]] (Оңтүстік Италия мен Сицилияға) ықпалын күшейте бастады. Афинаның батысқа қарай жылжуы Коринф үшін өлім қаупін төндірді, өйткені оның бүкіл саудасы батыс бағытында жүргізіліп келді, бұл Спартаның оқшаулануына және жалпы Пелопоннес одағына ауыр соққы болып тиді. Бұған не Спарта, не Коринф шыдай алмай, Афина экспансиясына қарсы барынша күшті шаралар қолдана бастады. Отыз жылдық бітім алғаш рет б.з.д. 440 жылы сынға түсті. Сол жылы Афинаның қуатты одақтасы [[Самос]] [[Самос соғысы|Афинаға қарсы көтеріліс жасады]]. Көтерілісшілер тез арада парсы [[Сатрап|сатрапынан]] қолдау тапты, ал Афина империясы бойынша көптеген көтерілістер шығу қаупіне тап болды. Спарта, егер араласпақ болса, империя тағдырын шешетін үлкен соғыстың басталуына себепші болар еді. Сондықтан Спарта өз одақтастарының құрылтайын шақырып, Афинамен соғыс мүмкіндігін талқылады. Спартаның қуатты одақтасы Коринф соғысқа араласуға қарсы болды, құрылтай Афинаға қарсы соғыс ашпауға дауыс берді. Афиналықтар көтерілісті басты, сондықтан бейбітшілік сақталды.<ref name=":0" /> Соғысқа тікелей себеп болған оқиғалар Афина мен Коринф арасындағы қатынастарға байланысты еді. Коринф өз отары — Керкирадан жеңілгеннен кейін, [[Керкира]] ешбір жаққа одақтас болмаған теңіз алпауыты болғандықтан, Коринф одақтас флот құра бастады. Бұл Афинаны алаңдатты, Керкира Афинадан көмек сұрап одақтасуды ұсынды. Афина [[Керкира]] мен Коринфпен келіссөздер жүргізіп, Керкирамен қорғаныс одағына кірді. [[Сибота шайқасы|Сибота шайқасында]] Афинаның бірнеше кемесі Коринф флотына Керкирааны басып алуға жол бермей, маңызды рөл атқарды. Отыз жылдық бейбітшілікті сақтау үшін Афина кемелеріне Коринф Керкираға басып кірмейінше соғысқа араласпауға бұйрық берді. Алайда Афина кемелері шайқасқа араласып, қосымша афиналық [[Трирема|триремалардың]] келуі Коринфті өз жеңісін пайдаланып кетуден бас тартуға мәжбүр етті, сол арқылы Керкира мен Афина флотын түгелдей құтқарды.<ref name=":2" /> Осыдан кейін Афина өзінің одақтасы әрі Коринфтың отары болған [[Халкидики]] түбегіндегі [[Потидея|Потидеяға]] қабырғаларын бұзуды, кепілдікке адамдарды Афинаға жіберуді, Коринф магистраттарын қызметтен босатып, Коринфтен жаңа магистраттарды қабылдамауды бұйырды.<ref name=":2" /> Бұған ашынған Коринф Потидеяны көтеріліске шақырып, көтерілсе оларды қолдайтынын айтты. [[Потидея шайқасы]] кезінде Коринф Потидеяға жасырын әскер жіберіп көмек көрсетті. Бұл іс жүзінде Отыз жылдық бейбітшілікті бұзу еді, өйткені ол келісім бойынша Делос лигасы мен Пелопоннес лигасы бір-бірінің ішкі ісіне араласпауы тиіс болатын. Бұдан әрі жағдайды ушықтырған оқиға Афинаның б.з.д. 433/2 жылы Мегара азаматтарына (бірінші Пелопоннес соғысынан кейін Спартаға қайтадан қосылған одақтас қала) сауда [[Санкция|санкцияларын]] енгізуі болды. Мегаралықтардың Гиера Оргас жерін қорлады деген айып тағылған еді. Бұл санкциялар, [[Мегаралық псефизм]] деп аталады, [[Фукидид]] тарапынан назарға алынбаған, алайда кейбір заманауи экономикалық тарихшылар Мегараның гүлденген Афина империясымен сауда жасауына тыйым салу Мегараға экономикалық күйреу әкелетінін айтып, бұл санкцияларды соғыстың негізгі себептерінің бірі ретінде қарастырады.<ref name=":1" /> Афинаны соғыстың басталуына кінәлі деп санайтын тарихшылар осы оқиғаны басты себеп ретінде көрсетеді.<ref>Buckley, Terry (2010). ''[https://search.worldcat.org/title/428731372 Aspects of Greek History 750–323 BC: A Source-Based Approach]'' New York: Routledge. ISBN 978-0-415-54976-9.</ref> Мәселе мынада еді: енді Афина мегаралық прецедентті пайдаланып, кез келген сылтаумен басқа мемлекеттердің кемелеріне өз порттарын жаба алатын еді. Осылайша, соғыссыз-ақ, Афина қалаған қалаға өз шарттарын қабылдатқызып, жеңілдіктерге қол жеткізе алатын еді. Спарта үшін кеме қатынасы еркіндігін сақтау аса маңызды болды, өйткені оның күшті флоты жоқ болатын. Спартадан келген бірнеше делегация бір ғана мәселені қайта-қайта көтеріп отырды — мегаралық псефизманы дереу жоюды талап етті. Спартаға қарсы мегаралық декретті ресми түрде жою емес, тек оның орындалмауы да жеткілікті еді. Бұл жағдайда бұл ақылға қонымды ымыралы шешім болар еді. Дәл осы кезеңде белгісіз жағдайда Мегарада Спартаға жіберілген афиналық елші қаза тапты. Содан кейін Афина халық жиналысы Мегараға соғыс жариялау туралы шешім қабылдады, ал мегаралық псефизманы жою мәселесі енді қозғалмады.<ref>Александр Кравчук. [https://www.goodreads.com/book/show/5380157 Перикл и Аспазия]</ref> Коринфтің өтінішімен 432 жылы Спартада Пелопоннес лигасының мүшелері, әсіресе Афинаға наразылық білдіргендер, Спарта жиналысына шақырылып, өз шағымдарын жеткізді. Бұл жиында шақырылмаған Афина делегациясы да сөз сөйлеуге рұқсат сұрап, ақыры Афиналықтар мен Коринфтіктер арасындағы пікірталасқа ұласты. Фукидидтің айтуынша, Коринфтіктер Спартаның осы уақытқа дейін әрекетсіздігін айыптап, егер Спарта әрекетсіз қала берсе, оның өзіне одақтассыз қалып, Афинаның ықпалына түсуі мүмкін екенін ескертті.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+1.68.1&redirect=true "Thucydides, History of the Peloponnesian War, THE FIRST BOOK, chapter 68"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref> Бұған жауап ретінде Афиналықтар Спарталықтарға Афинаның соғыс кезіндегі жетістіктері мен Парсыға қарсы күресін еске салып, мұндай қуатты мемлекетпен соғысудың қауіпті екенін айтып, Отыз жылдық бейбітшілікте көзделгендей аралық сотқа жүгінуді ұсынды.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+1.73.1&redirect=true "Thucydides, History of the Peloponnesian War, THE FIRST BOOK, chapter 73"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref> Осыдан кейін барлық одақтас елдердің елшілері жиналыстан шығып кетті. Спартандықтар өзара соғыстың артықшылықтары мен кемшіліктерін саралай бастады. Патша [[Архидам ІІ]] бірінші дәрежелі әскери алпауытымен соғыстың нәтижесі бұлыңғыр болғандықтан, абайлап саясат ұстануға шақырды. Ол қуатты флот болмаған жағдайда дипломатиялық жолмен әрекет етуге, одақтың экономикалық және әскери күшін арттыруға кеңес берді. Ол соғысқа қарсы шықса да, соғысқа құмар [[эфор]] [[Сфенелаид|Сфенелаидтың]] пікірі Спарта [[Экклезия (Спарта)|экклезиясында]] басым түсті - ол дереу соғыс жариялап, күтпеген жерден жеңіске жетуді, сөйтіп одақтық борышын орындауды ұсынды.<ref>De Sainte Croix, Geoffrey Ernest Maurice (1989). ''The Origins of the Peloponnesian War''. London: Duckworth Books. ISBN 978-0-7156-1728-1.</ref> Ақыры, Спарта жиналысы Афиналықтардың бейбітшілікті бұзды деп айыптап, соғыс жариялады.<ref name=":0" /> Афинаға бірнеше ультиматум қойылды, олардың ішінде әдейі орындалмайтын талаптар болды: [[Алкмеонидтер]] әулетін қуып жіберу ([[Перикл|Периклдің]] анасы осы әулеттен шыққан, оған үнемі «Килон қарғысы» деп аталатын оқиға еске салынып отырды), Афина теңіз одағын тарату, [[Потидея]] қоршауын тоқтату, Эгина тәуелсіздігін мойындау және Мегараға Афинамен сауда жасауға тыйымды алып тастау. == Архидам соғысы == Қақтығыстың алғашқы кезеңі (б.з.д. 431–421 жылдар) тарихнамада дәстүрлі түрде [[Архидам соғысы]] деп аталады. Бұл атау Пелопоннес одағының біріктірілген әскерлеріне қолбасшылық жасаған спартан патшасы Архидам II-нің есімімен байланысты. Спарта мен оның одақтастары (Коринфтен басқа) негізінен құрлықта соғыс жүргізуге қабілетті еді және оларды жеңу өте қиынға соғатын (әсіресе аңызға айналған [[Спарта әскері]] арқасында). Олар өте үлкен әскер жинай алатын еді; одақ көшбасшысы ретінде спартандықтар керемет жауынгерлер ретінде танымал еді. Ал Пелопоннес одағының флоты афиндық флоттың үштен бір бөлігіне ғана тең болып, оған қарсы тұра алмайтын. Афина империясы Аттика түбегінде, яғни Грекияның құрлықтық бөлігінде орналасса да, [[Эгей теңізі|Эгей теңізіндегі]] аралдарға дейін таралған еді. Осыған байланысты олар басқа стратегия дайындады. Афина өз байлығын осы аралдардан алынатын алым-салықтан жинады. Афина империясы теңіз флоты арқылы өз билігін сақтап тұрды. Сондықтан екі жақтың да шешуші шайқас жүргізуге мүмкіндігі аз болды. [[Архидам соғысы]] кезінде Спартаның стратегиясына сәйкес алдымен Аттикаға басып кіріп, Афина маңындағы жерлерге шабуыл жасап, жерлерді ойрандап, шешуші шайқаста афиндік әскерді талқандауды көздеді. Бұл шабуылдар Афинаның айналасындағы егістік жерлерді қиратты, бірақ Афина теңізге шығатын жолдарын сақтап қалды да, айтарлықтай зардап шеккен жоқ. Аттика халқы өз фермаларын тастап, Афинаны порт [[Пирей|Пиреймен]] жалғайтын [[Ұзын қабырғалар]] ішіне көшті. Соғыстың алғашқы жылының соңында [[Перикл]] өзінің әйгілі «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]]<nowiki/>» айтты (431 ж. б.з.д.). Соғыс Спарта одақтастары — [[Фивы (Грекия)|Фивылықтардың]] — [[Платея]] атты шағын қалаға 431 жылы 4 сәуірде күтпеген шабуылынан басталды.<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.73095/page/n513/mode/2up?view=theater "Peloponnesian War"] The Encyclopaedia Britannica Vol Xvii</ref> Бұл қала [[Беотия|Беотияда]] орналасқанымен, ежелден Афинаның одақтасы еді. Ал фивылықтар Платеяны өз бақылауына өткізіп алмаса да, ең болмағанда оны [[Беотия одағы|беотиялық қалалар одағына]] қайтаруды көздеді. Қала қабырғалары соғыссыз уақыттағыдай күзетсіз болғандықтан, фивылықтардың 300-ден аса жауынгері мен екі [[беотарх]] басшылық еткен жасақ жасырын кіріп, платеяліктерді басқа беотиялық қалалармен одақтас болуға шақырды. Шабуылдаушылар бастапқыда тым агрессивті әрекет жасамады, тек базар алаңын басып алып, жергілікті жақтастарының қолдауына сенім артқандай болды. Дегенмен, олардың есебі дұрыс шықпады: платеяліктер қайта топтасып, беотиялықтардың саны аз екенін білген соң шабуылға шықты. Қысқа түнгі ұрыста фивылықтардың бір бөлігі жойылды, бір бөлігі қаладан шығып кете алды, ал қалған көпшілігі (180 адам) тұтқынға алынды. Негізгі фивы күштері кейінірек келіп жеткенде, олар қаланың айналасын тастап кетуге мәжбүр болды, бірақ тұтқындардың өмірі сақталады деген шарт қойылды. Фивылықтар кеткеннен кейін платеяліктер келісімді бұзып, тұтқындарды түгелдей өлтіріп тастады. Б. з. д. 431 жылдың мамыр айында пелопоннес әскерінің алпыс мыңдық жасағы Аттикаға басып кіріп, Афинаның айналасындағы жерлерді ойрандады. Б. з. д. 427 жылға дейін осындай шабуылдар жыл сайын (б. з. д. 429 жылдан басқа жылдары) қайталанып отырды, бірақ олардың әрқайсысы шамамен үш аптаға ғана созылды; ең ұзақ шабуыл (б. з. д. 430 жылы) қырық күнге ғана жалғасты. Оның себебі пелопоннес әскері бұрынғы [[гоплит]] соғыстарының дәстүріне сай негізінен азаматтық жасақ болғандықтан, сарбаздар үйіне оралып, егін жинауға қатысуы тиіс еді. Бұған қоса, спарталықтардың илоттарды (құлдарды) үнемі бақылауда ұстауы қажет болды, өйткені Спарта әскерлерінің ұзақ уақыт бойы болмауы олардың көтерілісіне әкеліп соғуы мүмкін еді. Афиналықтардың стратегиясын бастапқыда [[стратег]] [[Перикл]] басқарды. Ол Афиналықтарға Спартаның әлдеқайда көп әрі жақсы дайындалған [[Гоплит|гоплиттерімен]] ашық шайқастан аулақ болып, оның орнына Афина қарсыласынан айтарлықтай көп және жақсы дайындалған флотын соғыстың негізгі құралы ретінде пайдалануы тиіс болды. Жау шапқыншылығы болған жағдайда Аттикадағы ауылдық аймақтардың тұрғындары үйлерін тастап, Афина қорғандарының артына жасырынуы керек еді, ал азық-түлік пен басқа да тауарлар қалаға тек теңіз арқылы жеткізілуі тиіс болатын. Афинаның қаржылық жағдайы, ең алдымен одақтастары төлеген алымдардан құралғандықтан, олар мұндай тактиканың сәтті болатынына сенді. Афиналық флот — Грекияның ең қуатты теңіз күштері өзінің пелопоннес флотынан басым екенін дәлелдеп, екі шайқаста — [[Рион мүйісіндегі шайқас|Рион мүйісі]] мен [[Навпакттағы шайқас|Навпакт түбіндегі шайқастарда]] (б.з.д. 429 жыл) жеңіске жетіп, Пелопоннес жағалауына шабуыл жасай бастады. Спартандықтардың шабуылы афиналықтарды өздерінің бастапқы жоспарына сәйкес Аттика халқының барлығын қаланың қорғандарына эвакуациялауға мәжбүр етті. Қаланың ішінде босқындардың көптеп келуі халықтың тығыз орналасуына және халықтың көпшілігінің қарапайым баспанасының жоқтығына әкелді. Б.з.д. 430 жылы босқындарға лық толған Афинада [[Афина обасы|індет өршіді]] (Фукидидтің мұқият сипаттап жазған белгілері бұл ауруды, бәлкім, [[Бөрітпе сүзек|сүзек ауруы]] деп көрсетеді; кейбір ғалымдар бұл ауруды [[оба]] ауруы деп те есептейді<ref>История Древней Греции под ред. В. И. Кузищина, с. 199</ref>; қазіргі молекулалық-генетикалық әдістер аурудың [[Іш сүзегі|іш сүзегінің]] қоздырғышы ([[Salmonella enterica subsp. enterica|Salmonella enterica subsp. enterica serovar Typhi]]<ref>''Papagrigorakis, Manolis J.; Yapijakis, Christos; Synodinos, Philippos N.; Baziotopoulou-Valavani, Effie.''[https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712%2805%2900178-5/fulltext DNA examination of ancient dental pulp incriminates typhoid fever as a probable cause of the Plague of Athens] // International Journal of Infectious Diseases : journal. — 2006. — Vol. 10, no. 3. — P. 206—214. </ref>) арқылы таралғанын дәлелдеді). [[Оба]] халық тығыз орналасқан қалада тез таралып, ұзақ мерзімде Афинаның жеңілуіне айтарлықтай әсер етті. Ауру 30 000-нан астам азаматты, теңізшілер мен сарбаздарды, соның ішінде Перикл мен оның ұлдарын қырып кетті. Афинаның халқының шамамен үштен бірі мен екіден екісі аралығында адам шығыны болды. Соған сәйкес, Афинаның адам ресурсы күрт азайды, тіпті жалдамалы әскерлер індет жайлаған қалаға жалданудан бас тартты. Аурудан қорыққандықтан, Спартаның Аттикаға басып кіруі тоқтатылды, өйткені олардың сарбаздары індет жұқтырған дұшпанмен байланысудан бас тартты. [[Перикл]] қайтыс болғаннан кейін, афиналықтар оның консервативті, қорғаныс стратегиясынан біраз алыстап, Спарта мен оның одақтастарына соғыс ашу бағытында агрессивті стратегияға көшті. Дәл осы уақытта Афина демократиясында агрессивті топтардың көсемі [[Клеон]] ерекше рөл атқара бастады. Соғысты неғұрлым агрессивті жүргізуді және Периклдің қорғанысқа бағытталған саясатын доғаруды жақтаған Клеонның ықпалы айтарлықтай артты. Клеон ең алдымен Афина қоғамындағы радикалды-демократиялық элементтерге, әсіресе қалалық сауда мен қолөнер топтарына сүйенді. Жер иелері мен Аттикалық шаруаларға сүйенген және соғысты тоқтатып, бейбіт келісім жасауға ұмтылған бай жер иесі [[Никий]] басқарған қалыпты партия болды. Афинаның жағдайы біртіндеп жақсара бастағандықтан, Клеонның тобы біртіндеп Халық жиналысында үлкен ықпалға ие бола бастады.<ref>История Древней Греции под ред. В. И. Кузищина, с. 201</ref> Афина көптеген қиындықтарға қарамастан, соғыстың алғашқы кезеңіндегі ауыр соққыларға төтеп бере алды. Қулыққа толы жаңа стратег [[Демосфен (қолбасшы)|Демосфеннің]] (кейінгі атақты шешен [[Демосфен|Демосфенмен]] шатастырмау керек) әскери қолбасшылығымен Афиналықтар Пелопоннес жағалауын теңізден шауып, бірнеше жеңістерге жетті. Б.з.д. 429 жылы [[Митилена көтерілісі|көтеріліс]] жасаған Потидеяны ақырында басып алды. 427 жылы [[Лесбос]] аралындағы көтеріліс те сәтсіз аяқталды, сол кезде афиналықтар аралдың басты қаласы — [[Митилена|Митиленаны]] басып алды. Сол бекіністердің бірі [[Пилос|Пилостың]] жанындағы [[Сфактирия]] аралында орналасқан болатын, онда соғыстың бірінші кезеңінде Афина бағы ашылды. Клеонның ұсынысымен Афинаның Халық жиналысы тіпті аралдағы барлық ересек ерлерді өлтіру және әйелдер мен балаларды құлдыққа сату туралы шешім қабылдады; дегенмен, келесі күні бұл шешім өзгертіліп, тек [[Олигархия|олигархияны]] қолдаған мың адамды өлім жазасына кесу туралы шешім қабылданды. Б.з.д. 427 жылы [[Керкира]] аралында қанды қақтығыстар басталды. Себебі, Лесбос аралындағыдай, жергілікті ақсүйектер мен [[Демократия|демократияны]] жақтаушылар арасындағы өшпенділік еді. Азамат соғысында демократтар жеңіске жетіп, қарсыластарын қырып-жойды; арал Афина алпауыт мемлекетінің құрамында қалды, бірақ ол қатты әлсіреді. Сол жылы, б.з.д. 427 жылы, ұзаққа созылған [[Платея қоршауы|қоршаудан кейін]] Пелопоннес әскерлері мен Фивы әскерлері Платеяны басып алды. Қалған қорғаушылар өлім жазасына кесіліп, ал қала қиратылып тасталды. Б.з.д. 426 жылдан бастап Афина соғыс барысында бастаманы өз қолына алды. Бұған 427 жылы [[Форос|форостың]] (одақтастардан алынатын алым-салық) шамамен екі есе көбеюі ықпал етті. Сонымен қатар, 427 жылы шағын афиналық эскадра [[Сицилия|Сицилияға]] жіберіліп, одақтас қалалардың (әсіресе Регияның) көмегімен ондағы спарталық одақтастарға қарсы сәтті әскери әрекеттер жүргізді. Қайратты стратег [[Демосфен (қолбасшы)|Демосфеннің]] басшылығымен Афина Грекияның өз ішінде де бірқатар жетістіктерге жетті: соғыс [[Беотия]] мен [[Этолия]] жеріне ауыстырылды — Ольпы түбінде 3000 [[Гоплит|гоплиттен]] тұратын пелопоннес әскері [[Ольпы шайқасы|талқандалды]]; [[Никий]] Лаконикадан оңтүстікке қарай орналасқан [[Китира]] аралын басып алды; Пелопоннес жағалауында тірек бекеттерінің желісі құрылды. Б.з.д. 424 жылы афиналық әскерлер ел ішіндегі өз жақтастары — демократтардың қолдауына үміттеніп, екі жақтан Беотияға басып кіруді жоспарлады. Пилос маңындағы пост Спартаның құлдарға (илоттарға) тәуелділігін шебер пайдаланды; спарталық азаматтар сарбаз болуға дайындалып жатқанда, егін егіп, шаруа істейтін солар еді. Пилостың посты илоттардың қашып келетін жеріне айналды. Сондай-ақ, Афина постының маңында тұрған илоттардың көтеріліс шығара ма деген қорқыныш Спартаны бұл бекініске шабуыл жасауға итермеледі. Б.з.д. 425 жылы [[Пилос шайқасы|Пилос түбіндегі шайқаста]] [[Демосфен (қолбасшы)|Демосфен]] спарталықтарды алдап, [[Сфактирия]] аралындағы спарталық әскерді қоршауға алды. Ол оларды берілуге көндірмекші болды. Бірақ бірнеше аптадан кейін ол оларды тізе бүктіре алмады. Оның орнына тәжірибесіз [[Клеон]] бұл істі өзі аяқтаймын деп халық жиналысында мақтанып шығып, [[Сфактирия шайқасы|Сфактирия түбіндегі шайқаста]] үлкен жеңіске жетті. Күтпеген оқиғада Афина әскері қоршап алған 300 спарталық [[гоплит]] берілуге мәжбүр болды солардың ішінде 120 асыл [[спартиаттар]] . Осылайша Спартаның жеңілмейтіндігі туралы аңызға үлкен соққы тиді. Спартаға жасалған соққы күшті болғаны сонша, сондықтан спартандықтар бітім келісімін ұсынды. Алайда, Афиналықтар жақын арада түпкілікті жеңіске жетеміз деп күтіп, келісімге келмеді. Бұл шешімге Сфактирия құлағаннан кейін соғысты жалғастыруды жақтайтын партияның басшысы [[Клеон|Клеонның]] Афинаның ең ықпалды саясаткеріне айналуы да өз әсерін тигізді. Афиналықтар Сфактириядағы тұтқындарды Афинаға әкеліп, егер Пелопоннес әскері Аттикаға тағы басып кірсе, оларды өлтіреміз деп шешті. Дегенмен, көп ұзамай Афина Пелопоннес одағының күшін бағаламағаны белгілі болды. Спартандықтар Аттиканы тонауды тоқтатқанымен, афиналықтар сәтсіздіктерге ұшырай берді: Коринфке жасалған [[Солигея шайқасы|қону әрекеті]] қарсылас тарапынан тойтарылды, Сицилияда жергілікті полистердің бірлесуі афиналықтарды елге [[Гела конгрессі|қайтуға мәжбүр етті]]. Беотияны соғыстан шығару әрекеті де сәтсіз аяқталды: беотиялық билік демократтардың көтерілісін алдын ала білді де, Афинаның екі әскерінің бірін жеңіп, екіншісін Делий түбінде талқандады, сол шайқаста афиналық әскербасы [[Гиппократ (қолбасшы)|Гиппократ]] қаза тапты. Афиналықтар үшін ең үлкен сәтсіздік Фракияда күтіп тұрды: спартаның қолбасшысы [[Брасид]] өзіне одақтастар мен илоттардан құралған әскер жинап, бүкіл Грекияны кесіп өтіп, Афинаның Фракиядағы отары — Амфипольге жорық жасады. Амфиполь маңайындағы бірнеше [[күміс]] кеніштерін бақылап отырған болатын, ал ол Афинаның әскери қорын толтыруда маңызды рөл атқарды. Афиналықтар [[Фукидид|Фукидидтің]] басқаруымен жасақ жібергенімен, ол кешігіп келіп, Брасидтің Амфипольді басып алуына тосқауыл бола алмады. Сол себепті Фукидид айыпталып, жер аударылды. Бұл жағдай оның екі тараппен де сұхбаттасып, соғыстың тарихын жазуына түрткі болды. Афиналықтар Амфипольді қайтарып алмақ болғанда, [[Брасид]] пен [[Клеон]] екеуі де қаза тапты (қараңыз: [[Амфиполь шайқасы]]). Спарталықтар мен афиналықтар тұтқындарды Брасид басып алған қалаларға айырбастауға келісіп, уақытша бітімге келді. == Никий бітім келісімі == Соғысты қолдаған басты қайраткерлердің бірі [[Клеон]] мен [[Брасид|Брасидтың]] өлімімен бірге соғыс аяқталды. Дегенмен, бейбітшілік шарттарына қарамастан, тараптар бір-біріне басып алған аумақтарды қайтарған жоқ, тек тұтқындарды босатты. Елу жылға жасалған [[Никий бітім келісімі]] бар болғаны алты жылға ғана созылды. Бұл уақыт Пелопоннестің айналасында үздіксіз шағын қақтығыстармен өтті. Б.з.д. 421 жылы жасалған [[Никий бітім келісімі]] деп аталатын келісімде негізінен бұрынғы жағдайды қалпына келтіру көзделді: Спарта өз тұтқындарын қайтарып алуы, сондай-ақ Фракиядағы тірек бекеттерінен кетуі тиіс еді. Оның орнына Афина Пелопоннес жағалауындағы бекіністерін тапсырып, бірақ Мегараның екі айлағының бірін өзінде қалдыруға рұқсат алды. Алайда, тараптар шарттардың барлығын орындамағандықтан, екі жақтың да көңілі көп ұзамай суыды. Спарта әскері Амфиполисте тұра берді және оны Афинаға қайтаруға еш ниеттенген жоқ. Сол уақытта Афина да Пилос бекінісін босатпады. Бұған қоса, Спартаның одақтастары — әсіресе [[Коринф]] пен [[Фивы (Грекия)|Фивы]] — өз мүдделері келісімде ескерілмегеніне ренжіді. Бұл Пелопоннес одағы ішінде елеулі шиеленіс тудырды. Осыған байланысты Спарта, Никийдің делдалдығымен, Афинамен жаңа одақ құрды, бірақ оның іс жүзінде ешқандай мәні болмады. Бұл кезде Спарта белсенді әскери әрекеттерден бас тартты, бірақ оның кейбір одақтастары Пелопоннес одағынан шығу қажет деп есептеді. Олар Пелопоннес шығысындағы Спартаға тәуелсіз болған, демократиялық бағыттағы қуатты [[Аргос]] қаласының айналасына шоғырлана бастады. Себебі Аргос — өзі демократиялық қала және Спартаның ежелгі жауы — Спартаға қарсы одақты ұйымдастыра бастады. Соңында Аргос Афинамен де келісім жасап, амбициясы зор және ежелгі ақсүйек тектен шыққан [[Алкивиад]] Афинада Спартаға қарсы жаңа соғысқа дайындық жасап, Никийдің тепе-теңдік саясатын бұзды. Спарта бұған жауап ретінде Фивы мен Коринфпен одағын нығайтты; екеуі де Аргос одағына қосылмады. Осылайша, Аргос, [[Мантинея]] және [[Элида]] (оларда да Никий бейбітшілігіне наразылық нәтижесінде демократиялық күштер билікке келген) жаңа одақ құрды. Бастапқыда оған [[Коринф]] те қосылды, бірақ Афинамен даулардың жалғасуына байланысты Спарта жағына өтті. Бұл одаққа Афина аздап қолдау көрсетті және Пелопоннесте үстемдікке жетуге тырысты. Алайда б.з.д. 418 жылы [[Аргос]], [[Мантинея]], [[Аркадия]] және Афинаның біріккен күштері Мантинея шайқасында күйрей жеңілді; [[Мантинея шайқасы]] Пелопоннес соғысы кезінде Грекиядағы ең үлкен құрлықтағы шайқас болды. Шайқаста одақтастар бастапқыда сәттілікке жеткен, бірақ оны дамыта алмай, Спартаның таңдаулы күштеріне жеңіліп қалды. Бұл Спарта үшін толық жеңіс болды және қаланы стратегиялық жеңілістен құтқарды. Пелопоннес қалаларында Спарта одағының жақтастары жеңіске жетіп, [[олигархия]] орнады. Демократиялық альянс ыдырап, оның мүшелерінің көпшілігі қайтадан Пелопоннес одағына қосылды. Б.з.д. 416 жылдың жазында, Спартамен бітім кезінде, Афина бейтарап [[Милос]] аралына басып кіріп, одан Спартаға қарсы одақтас болуды немесе жойылуды талап етті. Милостықтар бұл талапты қабылдамады, сондықтан афиналық әскер олардың қаласын қоршап, қыста басып алды. Қала құлағаннан кейін афиналықтар ересек еркектердің бәрін өлтіріп, әйелдер мен балаларды [[Ежелгі Грекиядағы құлдық|құлдыққа]] сатты - Афинаның Милос аралын бағындыруы және оның халқын жазалау әрекеті (барлық еркектерін өлтіріп, әйелдер мен балаларды құлдыққа сату) адамзатқа қарсы қылмыс ретінде саналды. Бұл қылмысты алғаш [[Диагор Милостік]] әшкерелеп айтса, кейінірек [[Фукидид]] өзінің атақты "[[Милос диалогы|Милос диалогында]]" баяндап берді.<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0200:book=5 "Thucydides, The Peloponnesian War, Book 5"] ''www.perseus.tufts.edu''.</ref><ref>Wolfgang Will: ''Der Untergang von Melos. Machtpolitik im Urteil des Thukydides und einiger Zeitgenossen.'' Bonn 2006, ISBN 3-7749-3441-X. S. 59–75 und 95–123</ref> == Сицилия жорығы == [[File:Sicilian Expedition kk.svg|thumb|Б.з.д. 415 жылғы афиналықтардың Сицилия жорығының картасы]] Құрлықтағы Грекияда жеңіліске ұшыраған соң, афиналықтар назарын Сицилияға аударды. Бұл жерде орналасқан грек қалалары өте бай болатын, ал аралдың басты қаласы — Сиракузы — Афинадан аса кішкентай емес еді. Соғыстың 17-ші жылында Афинаға Сицилиядағы одақтастары Сиракузы қаласының шабуылына ұшырағаны туралы хабар жетті. Сицилияны бағындыру Афинаға Пелопоннес одағынан үлкен артықшылық беріп, Афинаға орасан зор байлық әкелмек болды, әрі Спартаның ең маңызды одақтасы — [[Коринф|Коринфтің]] саудасына ауыр соққы тигізер еді. Бұған дейінгі соғыстың кезеңінде [[Пилос]], [[Керкира]] мен [[Навпакт]] маңында нығайған афиналықтар енді бұл бағытқа елеулі жорық әскерін жіберуді ойластыра бастады. [[Сиракузы]] — Сицилиядағы ең ірі қала еді. Оның халқы этникалық жағынан [[Дорийлықтар|дорийліктер]] болатын (спарталықтар сияқты), ал афиналықтар және олардың Сицилиядағы одақтастары [[Ионийлықтар|ионийліктер]] еді. Әскер жіберуге себеп — афиналықтардың одақтасы болған [[Сегеста]] (кей әдебиеттерде Эгеста) қаласының Селинунтпен соғыста көмек сұрауы еді, ал [[Селинунт]] Сиракузының қолдауына ие болатын. Афиналықтар одақтастарына көмек көрсетуге міндеттіміз деп санады. Сонымен қатар, олар Сицилияны түгел жаулап алуды армандады — бұл идеяны әсіресе [[Алкивиад]] қолдады және ол жорыққа қолбасшылық етті. Жорыққа қолбасшы ретінде [[Никий]], [[Ламах]] және Алкивиад тағайындалды. Жорыққа соңғы дайындықтар барысында Афина қаласындағы [[герма]] (діни мүсіндер) белгісіз адамдар тарапынан бүлінген. Осы оқиғадан кейін Алкивиад дінге қарсы қылмыс жасады деп айыпталды. Алкивиад өзін дереу соттауын талап етті, сол арқылы жорыққа шықпас бұрын өз кінәсіздігін дәлелдемек болды. Алайда, афиналықтар оны соттамай жатып жорыққа жіберді (көпшілік оны осылайша оңай құлату үшін істелді деп есептеді). Алкивиад Сицилияға келген соң, Афинаға сотқа шақырылды. Ол әділетсіз жазаға тартылудан қорқып, Спартаға қашып кетті. Сицилиядағы жорыққа енді [[Никий]] қолбасшылық ететін болды. Қашқан соң Алкивиад спарталықтарға афиналықтар Сицилияны [[Италия]] мен [[Карфаген|Карфагенді]] жаулап алуға арналған тірек алаңы ретінде пайдалануды, ал кейін сол жерлерден жиналған әскер мен байлықты Пелопоннеске қарсы соғысқа бағыттауды көздеп отыр деп хабарлады. Афина әскері 100-ден астам [[Трирема|триремадан]] және шамамен 5000 жаяу әскер мен жеңіл қаруланған жауынгерлерден тұрды. Атты әскер саны небәрі 30-ға жуық болғандықтан, үлкен әрі жақсы дайындалған сиракузылық атты әскерге төтеп бере алмады. Сицилияға түскеннен кейін бірнеше қала Афина жағына өтті. Бірақ шабуыл жасаудың орнына, Никий кейінге шегінді. Осылайша, б.з.д. 415 ж. әскери маусым Сиракузыға айтарлықтай зиян келтірместен аяқталды. Қыс келген соң, афиналықтар қысқы тұрақтарына оралып, одақтастарды тартуға көшті. Бұл кідіріс Сиракузыға Спартадан көмек сұрауға мүмкіндік берді. Спарта қолбасшысы [[Гилипп|Гилиппты]] көмекке жіберіп, ол Сицилияға келген соң бірнеше қала-мемлекеттерден әскер жинап, Сиракузыға көмекке келді. Ол сиракузылық әскердің басына өтіп, бірнеше шайқаста афиналықтарды жеңіп, қаланы басып кіруден қорғап қалды. Никий Афинаға қосымша күш сұрап хат жіберді. Демосфен бас қолбасшы ретінде жіберіліп, өз әскерімен Сицилияға келіп, Никийдің күштерімен бірікті. Тағы да шайқастар болды, бірақ афиналықтар жеңілді. Демосфен кері қайту керек екенін ұсынған, бірақ Никий бас тартты. Соңында ол келісіп еді, бірақ [[Айдың тұтылуы|ай тұтылуы]] сияқты жаман ырым кері шегінуді кейінге шегерді. Бұл кешігу ауыр соқты: афиналықтар Сиракузының Үлкен айлағында ірі теңіз шайқасына түсуге мәжбүр болды. Олар толық жеңіліс тапты. Никий мен Демосфен қалған әскерлерімен құрлық арқылы шегінбек болған, бірақ сиракузылық атты әскер оларды аяусыз қуып, қалғандарын қырып-жойды немесе құлдыққа түсірді. Сицилия жорығының тас-талқаны шығуы Афина үшін нағыз апатқа айналды. Қала қоя алатын гоплит жасағының үштен біріне жуығы мен флоттың үштен екісі қырылды, қаржылық ресурстар сарқылды. Грекиядағы афиналықтардың беделі күрт төмендеді, ал Афина ішінде Спартаға бүйрегі бұратын [[олигархия]] жақтастары бас көтере бастады; олигархиялық құпия ұйымдар — [[Гетерия|гетериялардың]] ықпалы арта түсті. Бұл жеңіліс соғыстың бетбұрыс нүктесіне айналды, дегенмен соғыс аяқталуға әлі алыс еді. == Екінші соғыс (б.з.д. 413-404 жылдар) == Лакедемондықтар Сицилияға көмек жіберумен шектелмей, соғысты Афинаға ауыстыруға шешім қабылдады. Алкивиадтың кеңесімен олар Афина маңындағы [[Декелея|Декелеяны]] бекіндіріп, афиналықтардың жыл бойы өз жерлерін пайдалануларына кедергі келтірді. Декелеяны бекіту Афинаға құрлық арқылы азық-түлік жеткізуге тосқауыл болып, барлық жабдықты теңіз арқылы жеткізуге мәжбүрледі, бұл едәуір қымбатқа түсті. Бұдан да маңыздысы – жақын маңдағы күміс шахталары толығымен істен шығып, Спарта гоплиттері Декелеяда 20 000-ға дейін афиналық құлды босатты. Қазына мен 1000 таланттық төтенше қор сарқыла бастаған соң, Афина бағынышты одақтастарынан одан да көп алым-салық талап ете бастады, бұл Империя ішіндегі наразылық пен көтеріліс қаупін күшейтті. Коринф, Спарта және Пелопоннес одағының басқа мүшелері Афинаны қуып шығу үшін Сиракузыға қосымша қол жіберді; бірақ Афина кері шегінудің орнына Сицилияға тағы жүз кеме мен 5000 жауынгер жіберді. Гилипп басқарған сиракузылықтар мен олардың одақтастары афиналықтарды құрлықта күйрете жеңді; Гилипп сиракузылықтарды флот жасауға итермелеп, олар Афина флотын шегінбек болған кезде талқандады. Афина әскері Сицилиядағы достас қалаларға құрлықпен шегінуге тырысты, бірақ бөлініп, жеңіліске ұшырады. Афина флоты толық жойылды, ал дерлік бүкіл Афина әскері құлдыққа сатылды. Спарталықтар уақытты босқа жоғалтпады. Сицилиядағы жеңістен кейін олар афиналықтар үшін дәстүрлі түрде басымдыққа ие аймақ — Эгей теңізі алабында соққы беруді ұйғарды. Б.з.д. 412 жылы Афинаның ең қуатты одақтасы [[Хиос]] көтеріліске шықты, оны иониялық қалалар — [[Клазомен]], [[Эрифра]], [[Теос]] және [[Милет]] қолдады. Спарта оларға көмекке, құрамында Сицилиядағы одақтастардың кемелері де бар, қуатты флот жөнелтті. Б.з.д. 411 жылға қарай [[Иония]] толықтай Афинадан бөлініп кетті. Бұған қоса, Спарта Парсыдан көмек сұрап, Иония қалаларын парсылардың билігіне беруге келісім бергені үшін айтарлықтай қаржылай қолдау алды. Бұл келісімде [[Сард]] билеушісі [[Тиссаферн|Тиссафернмен]] маңызды рөл атқарған тұлғалардың бірі — [[Алкивиад]] болды. Афина толық жеңіліске ұшырау алдында тұрды. Алайда олар берілуге ниетті болған жоқ және төтенше шаралар қабылдауға дайын еді. [[форос]] жойылып, оның орнына бұғаздар арқылы тауар тасымалдауға 10 пайыздық баж салығы енгізілді<ref>Ксенофонт, Греческая история, кн. I, гл. 1, § 22</ref>; одақтас қалалардағы демократиялық партияларға (мысалы, Самоста) көмек көрсетілді. Жиналған күштер дереу Ионияға жөнелтіліп, бұл аймақта афиналықтардың жағдайын айтарлықтай жақсартты. Сонымен қатар, парсы ақшасына қатты тәуелді болған спарталық күштер жабдықтау жағынан қиындық көре бастады, өйткені парсылар Афинаның толық күйреуін қаламады. Бұған қоса, Сард билеушісі Тиссаферн алдында үлкен ықпалы бар және афиналықтардың жағына қайта өтуді қалаған Алкивиадтың айла-шарғылары да өз ықпалын тигізді. Афиналықтардың Сицилияда жеңілгенінен кейін, Афина империясының күйреуі таяу қалды деген сенім кең тарады. Афинаның қазынасы дерлік бос, айлақтары жабылып, көптеген жас афиналықтар шетелде өлтірілді немесе түрмеге қамалды. Афиналықтар бірнеше себепке байланысты аман қалды. Біріншіден, олардың жаулары бастамашылдық танытпады. Коринф пен Сиракузы өз флоттарын Эгей теңізіне әкелуде баяу болды, ал Спартаның басқа одақтастары да әскер мен кеме жіберуге асықпады. Көтеріліске шыққан иониялық қалалар қорғанысты күтті, және көпшілігі қайтадан Афина жағына өтті. Парсылар уәде етілген қаражат пен кемелерді кешіктіріп жіберді, бұл әскери жоспарларды бұзды. Соғыс басталарда, афиналықтар алдын ала сақтанып, ең соңғы шара ретінде сақталатын біраз ақша мен 100 кемені бөлек қойған болатын. Сол кемелер кейін жұмсалып, соғыстың қалған кезеңінде афиналық флоттың негізі болды. Айтарлықтай өзгерістер Афинаның өзінде де орын алды. Әскери сәтсіздіктер олигархияны жақтаушылардың ықпалының артуына әкеліп, б.з.д. 411 жылы олар мемлекеттік төңкеріс жасады. Толық құқықты азаматтар саны 5000 адаммен шектелді, ал нақты билік Төрт жүздер кеңесінің қолына көшті. Афина демократиясының аса маңызды элементтерінің бірі — лауазымдық міндеттерді атқарғаны үшін төленетін ақы — жойылды. Жаңа үкімет Спартаға бітім ұсынды. Алайда спарталықтар бұл ұсыныстарды қабылдамады. Самос аралында орналасқан афиналық флот та олигархиялық үкіметті мойындамады. Нәтижесінде, Афина алпауытында қос билік орнады, бұл жағдайды афиналықтардың одақтастары дереу пайдалануға тырысты: бай [[Эвбея]] аралы мен бұғаздардағы қалалар көтеріліске шықты (бұл аса маңызды еді, өйткені Афинаға астықтың басым бөлігі Қара теңізден жеткізілетін). Бұл көтерілістерді басу міндеті афиналық флотқа жүктелді, ал оның басына афиналықтардың жағына қайта өткен және елеулі өкілеттіктерге ие болған Алкивиад келді. Б.з.д. 411 жылы бұл флот Спартаға қарсы [[Сими шайқасы|Сими шайқасына]] қатысты. Флот Алкивиадты өз қолбасшысы етіп тағайындап, соғысты Афинаның атынан жалғастырды. Б.з.д. 411 жылы афиналықтар алдымен Киноссем маңында спарталық флотты қашуға мәжбүр етті, ал сәл кейінірек [[Абидос шайқасы|Абидос түбінде оған шешуші жеңіс сыйлады]]. Б.з.д. 410 жылы афиналықтар [[Кизик шайқасы|Кизик түбінде спарталықтар мен парсыларды тас-талқан етті,]] бұл шайқаста афиналықтар спарталық флотты талқандап, Афина империясының қаржылық негізін қайта орнатуға қол жеткізді, ал б.з.д. 408 жылы олар стратегиялық маңызы зор Византий қаласын қоршауға алып, жаулап алды. Алкивиад опасыз ретінде айыпталғанына қарамастан, Афинада әлі де ықпалды тұлға болып қала берді. Ол афиналық флоттың Афинаның өзіне шабуыл жасауына жол бермеді; керісінше, билікке жұмсақ қысым көрсету арқылы демократияны қалпына келтіруге көмектесті. Бұл әскери жеңістер көп ұзамай олигархиялық режимнің құлауына және демократияның қалпына келуіне алып келді. Б.з.д. 410–406 жылдар аралығында афиналықтар бірінен соң бірі жеңістерге жетіп, көп жағынан өздерінің бұрынғы қуатын қайта жаңғырта алды. Бұл жеңістерде Алкивиадтың үлесі айтарлықтай болды. == Соңғы шайқастар мен соғыстың аяқталуы == Б.з.д. 414 жылдан бастап, [[Ахемен әулеті|Ахемен әулетінің]] билеушісі [[Дарий II]] Эгей теңізіндегі Афинаның күшеюіне наразылық таныта бастады. Ол өз сатрапы [[Тиссаферн|Тиссафернге]] [[Ежелгі Афина|Афинаға]] қарсы [[Спарта|Спартамен]] одақ құруды тапсырды. Б.з.д. 412 жылы бұл шешім Парсы империясының [[Иония|Ионияның]] көп бөлігін қайта жаулап алуына алып келді.<ref name=":3">Bury, J. B.; Meiggs, Russell (1956). ''[https://books.google.kz/books?id=WnSkMUSbgjgC&redir_esc=y A history of Greece to the death of Alexander the Great]'' London: Macmillan. pp. 397, 540.</ref> Тиссаферн сонымен қатар Пелопоннес флотының қаржылануына көмектесті. Афинаның қайта күшеюіне қарсы тұру үшін, б.з.д. 408 жылдан бастап Дарий II соғысты жалғастыру және спарталықтарға неғұрлым күшті қолдау көрсету туралы шешім қабылдады. Ол өз ұлы [[Кіші Кир|Кіші Кирді]] [[Лидия]], Үлкен [[Фригия]] және [[Каппадокия]] сатрапы, әрі парсы әскерінің бас қолбасшысы (каран, κἀρανος) ретінде Кіші Азияға жіберді.<ref>Mitchell, John Malcolm (1911). "Peloponnesian War" . In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 21 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 71–76</ref> Онда Кир спарталық үшін сирек кездесетін дипломат және флотбасшы қабілеттеріне ие болған [[Лисандр|Лисандрмен]] одақтасты. Кир өзіне патша болуға көмектесуге дайын адамды тапты, ал Лисандрдың өзі парсы ханзадасының көмегімен бүкіл Грекияға билік жүргізуді армандады. Осылайша, Кіші Кир Пелопоннес соғысында Лисандрдың иелігіне барлық ресурстарын берді. Кейін, әкесі Дарий қайтыс болар алдында Кир [[Сузы|Сузыға]] кері шақырылды. Сол кезде ол Лисандрға Кіші Азиядағы өз қалаларынан түсетін табыстың барлығын беріп кетті.<ref>Plutarch. Ed. by A.H. Clough. [https://www.gutenberg.org/cache/epub/674/pg674.html "Lysander"] , ''Plutarch's Lives''. 1996. Project Gutenberg.</ref> Кейінірек Кіші Кир Спартаның қолдауын қайта алды. Ол Афинаға қарсы соғыста оларға көрсеткен көмегін еске салып, олардан: «мен сендерге қандай дос болсам, сендер де маған сондай дос болыңдар» — деп өтініп, б.з.д. 401 жылы Сузыға өзінің ағасы [[Артаксеркс II|Артаксеркс II-ні]] тақтан тайдыру үшін жорық жасады.<ref>Brownson, Carlson L. (Carleton Lewis) (1886). ''[[iarchive:xenophon03xeno/page/20/mode/2up|Xenophon]];''. Cambridge, Mass. : Harvard University Press. pp. I-2–22.</ref> Спарталықтар үшін жағдайды жеңілдеткен жайт — б.з.д. 406 жылы [[Нотион шайқасы|Нотион маңындағы шағын жеңілістен кейін]] Афинаның ең дарынды қолбасшысы Алкивиад флотты басқарудан шеттетіліп, ерікті түрде жер аударылуына байланысты сахнадан кеткені болды. Сол б.з.д. 406 жылы афиналық флот — оның құрылуына соңғы қаржы резерві, атап айтқанда [[Парфенон|Парфенондағы]] алтын мен күмістен жасалған ыдыстар жұмсалған — [[Бастон (аралдар)|Аргинус аралдары]] түбінде айтарлықтай [[Аргинус аралдары маңындағы шайқас|жеңіске жетіп]], 70-тен астам [[Калликратид]] басқарған жау триремасын жойып, өз тарапынан 25 кемеден айырылды. Алайда дауыл салдарынан батқан афиналық кемелердегі теңізшілерді құтқару мүмкін болмады, және жеңіске қарамастан, бұл сәтсіздіктер Афинада ашу-ыза туғызып, отанына оралған жеңіске жеткен стратегтерді [[Стратегтерді сотқа тарту|сот күтіп тұрды]]. Осылайша, Афинаның теңіздегі үстемдігі өздерінің ең білікті әскери басшыларының жоқтығы мен флоттағы рухтың түсуі жағдайында үлкен қауіпке ұшырады. [[Притания]] ([[Буле|Бесжүз Кеңесінің]] атқарушы органы) мүшелерінің бірі болып, жеребе бойынша, [[Сократ]] таңдалды. Ол қолдан келгенше заңсыз сотқа қарсы тұрды, алайда соған қарамастан стратегтер айыпталып, өлім жазасына кесілді. Осы кезде афиналық флот қайтадан белсенді әрекетке көшуге мәжбүр болды. Лисандр басқарған спарталықтар бұғаздарда қайта пайда болды. Аштық қаупі мен толық қаржылық күйреу жағдайында (Афина енді тек Қара теңізден жеткізілетін астыққа ғана емес, бұғаздардағы баж салығына да тәуелді болды) афиналық флот спарталықтарға қарсы шықты. Мүмкіндікті шебер пайдаланып, спарталық флот бірден [[Дарданелл бұғазы|Дарданеллге]] — Афина астықты тасымалдайтын маңызды бағытқа — аттанды. Аштық қаупі төнгендіктен, афиналық флот амалсыз соңынан ерді. Алайда жалпы моральдық құлдырау мен тәртіптің әлсіреуі жағдайында, асығыс жиналған флот [[Эгоспотами]] өзенінің сағасында Лисандр құрған тұзаққа түсіп қалды — Лисандр зәкірде тұрған афиналық кемелерге кенеттен шабуыл жасап, оларды дерлік [[Эгоспотами шайқасы|түгел жойып жіберді]] (180 триераның тек он екісі ғана құтылып кетті). Стратег [[Конон (стратег)|Конон]] Афинаға баруға батылы жетпей, [[Кипр (арал)|Кипрге]] қашып кетті. Афинаның енді флоты та, әскері де, ақшасы да, құтылу үмітіде те қалған жоқ. Құрлықтан да, теңізден де бес айлық қоршаудан кейін қала берілді. Б.з.д. 404 жылдың сәуірінде бітім шарты ([[Ферамен бітімі]]) жасалды.<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.73095/page/n513/mode/2up?view=theater "Peloponnesian War"] ''Encyclopædia Britannica'', 14th ed., 1929.</ref> Афина флот ұстау құқығынан айырылды (тек 12 кемені қалдыруға рұқсат берілді), Ұзын қабырғалар бұзылды, шетелдік иеліктерінен бас тартты. Айта кету керек, бұл шарттар әлі де салыстырмалы түрде жұмсақ болды: мысалы, Фивы мен Коринф Афинаны мүлде жойып жіберуді және оның барлық тұрғындарын құл етуге шақырған болатын. Алайда спарталықтар бұған қарсы шығып, ең үлкен қауіп төнген шақта Грекияға зор қызмет еткен қаланы жоюдан бас тартты және Афинаны өз одағына қосты.<ref>Xenophon, ''Hellenica'', 2.2.20,404/3</ref> Келісімдегі жеке тармақ ретінде Афинаға қуғынға ұшыраған азаматтардың (көбінесе олигархия жақтастары) қайтарылуы көрсетілді. == Афинаның жеңілу себептері == Афинаның күйреуінің басты себебі — олардың көптеген басқа полистердің халқын қанау есебінен өмір сүруі және одақтастарын өз бағыныштыларындай қарастыруы болды. Афиналықтардың кез келген әскери сәтсіздігін одақтастары өз тәуелсіздіктерін қайтару мүмкіндігі ретінде пайдалануға тырысты. Мұның айқын мысалы — Сицилия апатынан кейін Афина одақтастарының бірқатарының одан бөлініп кетуі. Бұл апатта Афинаның армиясы мен флотының таңдаулы күштері жойылды. Сонымен қатар, Афина басшылығы тарапынан да ірі стратегиялық қателіктер жіберілді. Б.з.д. V ғасырдың 40–30-жылдарындағы жетістіктер олардың басын айналдырып, бұл жеткілікті материалдық, саяси және әскери негізсіз алаңғасар әрі агрессивті саясатқа алып келді. Соңында бұл саясат Афинаға қарсы бүкіл дерлік Грекияның қарсы тұруына себеп болды. Бұған қоса, афиналық демократияның әлеуметтік негізі өте тар болды — әскери жорықтар мен шайқастардың ауыртпалығы түскен афиналық азаматтар саны көп емес еді. Афинаның Халық жиналысы көп жағдайда шешімдерді парасатпен емес, эмоцияға беріліп қабылдайтын. Сондай-ақ Афинаға қарсы тек Пелопоннес одағының қалалары ғана емес, сонымен қатар Афинаға бағынғысы келмеген Сицилия мен Оңтүстік Италиядағы грек полистері де қарсы шықты. Бұған қоса, Афинаның қарсыластары Парсы алпауыт мемлекетінен қаржылай қолдау алды — бұл империя мол ресурстарға ие болып, бүкіл грек әлемінің әлсіреуіне мүдделі еді. == Соғыстың салдары == === Саяси салдар === Соғыстың Грекия аумағындағы жалпы салдары — Афина империясының орнына Спарта империясының орнауы болды. Эгоспотами шайқасынан кейін Спарта Афина империясын иемденіп, барлық алым-салық түсімдерін өзіне алып қалды; бұл соғыста Спартаға қарағанда көбірек құрбандық жасаған оның одақтастарына ештеңе бұйырмады.<ref name=":3" /> Қысқа уақыт ішінде Афинада Спарта орнатқан реакциялық режим — «[[Отыз тиран]]<nowiki/>» деп аталған билік етті.<ref>Krentz, Peter (1982). ''The Thirty at Athens''. Ithaca, New York: Cornell University Press]. p. 30. ISBN 978-0-8014-1450-3.</ref> Олардың ішіндегі ең танымалы — [[Критий]] болды. «Отыз тиран» Афинада шынайы террор жүргізді — тек саяси қарсыластарына ғана емес, сонымен қатар өз байлықтарын тартып алғысы келген ауқатты адамдарға да қарсы бағытталған әрекеттер жасалды. Демократиялық Афинада билікті күшпен басып алу мүмкіндігі халықтың кедейленуіне байланысты шынайы сипат алды. Бір жағынан, халық саясатқа аз араласа бастады, ал екінші жағынан — демагогтардың ықпалына оңай түсіп, олар уәде еткен жақсаруға сеніп қалатын. Алайда б.з.д. 403 жылы бұл олигархтар [[Фрасибул|Фрасибулдың]] бастауымен құлатылып, демократия қайта орнады. Соғысушы мемлекеттердің өз ішінде де бұл соғыс ішкі саясатта айтарлықтай өзгерістерге әкелді. Соғыс кезінде Афинада демагогтардың ([[Клеон]], [[Гипербол]], [[Андрокл]], [[Клеофонт (саясаткер)|Клеофонт]]) беделі артқанымен, бейбітшілік орнағаннан кейін олардың орнын олигархиялық тирания басты. Спартада мемлекеттік құрылым өзгермесе де, соғыстың әсері бұл қала-мемлекетке де тиді. Толық құқықты азаматтардың едәуір бөлігі кедейленіп, керісінше полистің жоғарғы тобының кейбір өкілдері байыды. Б.з.д. 399 жылы азаматтық құқықтарынан айырылған, кедейленген азаматтар қатысқан [[Кинадонның бүлік жоспары|Кинадонның]] [[Кинадонның бүлік жоспары|бүлік жоспары]] әшкереленді. Бұдан бөлек, бұрын қаталдығымен, алтын тиын мен сән-салтанаттың болмауымен танылған Спартаға енді жеңілген жаулардың байлығы ағылып келе бастады. Эллада аумағында гегемондыққа қол жеткізген Спарта енді жаңа жаулап алулар үшін тұрақты әскери дайындықты қажет етпейтін болды. Нәтижесінде тұрмыс жеңілдеп, бұл спартандық қоғамның іріп-шіруінің басталуына және олигархиялық биліктің үстемдікке шығуына алып келді. Халықаралық қатынастарда терең өзгерістер орын алды. Соғыс басталғанда Грекиядағы ең қуатты полис болған Афина, соғыс нәтижесінде тәуелді мемлекетке айналды, Афина империясы жойылды, ал Грекияда басым күшке айналған — Спарта болды. Афинаның үстемдігі жойылғанымен, бұл аттикалық қала [[Коринф соғысы|Коринф соғысында]] өз егемендігін толық қалпына келтіріп, грек саясатына белсене араласуын жалғастырды. Спарта бүкіл Грекия аумағында өз [[Гегемония|гегемониясын]] жүзеге асыра бастады. Алайда Спартаның гегемониясы да ұзаққа созылған жоқ — ол небәрі бірнеше онжылдыққа ғана жетті. Бұған Спартаның саяси, әлеуметтік және экономикалық жүйесінің әлсіздігі себеп болды: бұл жүйе бір жағынан ондаған жылдарға созылған соғыстың орасан зор материалдық және адам шығынын өтеуге, екінші жағынан жаңа одақтастар мен бодандарды тиімді бақылауға қауқарсыз еді. Әуел бастан-ақ саны аз болған спарталық ерікті азаматтар тобы — мемлекеттің элитасы әрі тірегі — соғыс салдарынан едәуір әлсіреді. Соғыс жүріп жатқан кезеңде-ақ спарталық әскерлерді еріксіз қосалқы күштермен ([[илоттар]] мен бағыныштылармен) толықтыруға мәжбүр болды, бұл Спартаның бағынышты илоттарға тәуелділігін күшейтті. Спарталықтардың сыртқы саясаттағы дөрекілігі, тек күшке сүйенуге тырысуы және икемсіздігі одақтастармен қайшылықтарға және антиспартандық көңіл-күйдің өсуіне алып келді. Бұл үдерістің шарықтау шегі б.з.д. 371 жылғы [[Левктра шайқасы|Левктра шайқасында]] Фивыдан жеңіліс тапты, нәтижесінде біраз уақытқа Грекияда гегемон рөлін Фивылар иеленді. Грекия ішіндегі халықаралық қатынастарда Парсы алпауыт мемлекетінің рөлі айтарлықтай артты. Парсылардың араласуы (көбінесе қаржылай қолдау түрінде, өйткені [[I Дарий|Дарий I]] мен [[Ксеркс]] замандарындағыдай ашық әскери басып кіруге Парсы енді ішкі мәселелерге байланысты батылы бармады) соғыс барысын бірнеше рет өзгертіп отырды. Парсылардың басты мақсаты — соғысушы тараптар арасындағы тепе-теңдікті сақтау және оларды бірдей әлсірету болатын. Нәтижесінде, б.з.д. IV ғасырдың ортасына қарай әлсіреген грек полистерінің арасында енді бірде-біреуі басқаларын билей алатындай күшке ие болмады, ал полис жүйесі — жоғарғы мемлекеттік басқару формасы ретінде — өз мәнін жоғалтып, күйреуге ұшырады. Соның салдарынан бірнеше онжылдықтан соң, Афина мен Спарта арасындағы бәсекелестік аяқталды — б.з.д. 337 жылы Грекия күшейіп келе жатқан көршісі — [[Ежелгі Македония|Македония]] тарапынан жаулап алынды. Македония барлық грек қалаларын өз билігіне біріктіріп, жаңа аса қуатты алпауыт мемлекетке айналу жолына түсті. [[Макендондық Филипп II|II Филипп]] Спартадан басқа бүкіл [[Эллинизм|грек әлемін]] біріктірді, ал оның ұлы [[Ескендір Зұлқарнайын|Ескендір]] б.з.д. 331 жылы Спартаны да бағындырды.<ref>Roisman, Joseph; Worthington, Ian (2010). ''[https://books.google.kz/books?id=lkYFVJ3U-BIC&redir_esc=y A Companion to Ancient Macedonia]'' John Wiley & Sons. p. 201. ISBN 978-1-4051-7936-2.</ref> Соғыс аяқталғаннан кейін 2 500 жылдан астам уақыт өткен соң, 1996 жылғы 12 наурызда қазіргі Афина мен Спарта қалаларының мэрлері арасында нышандық бітім келісіміне қол қойылды.<ref>[https://www.upi.com/Archives/1996/03/12/Athens-Sparta-sign-peace-pact/9963826606800/ Athens, Sparta sign peace pact] United Press International, Inc. 12 March 1996.</ref> === Әлеуметтік-экономикалық салдар === Соғыстың экономикалық салдары бүкіл Грекия аумағында сезілді: Пелопоннесте кедейшілік қалыпты жағдайға айналды, ал Афина мүлде күйреп, соғысқа дейінгі гүлдену деңгейіне енді ешқашан жете алмады.<ref>''Д. Каган'' Пелопоннесская война, с. 488</ref><ref>''Дж. В. А. Файн'' Древние греки: критическая история, с. 528—533</ref> Пелопоннес соғысы грек қоғамында терең өзгерістерге себеп болды; демократиялық Афина мен олигархиялық Спартаның қақтығысы, олардың басқа қалалардағы жақтас күштерді қолдауы — бүкіл грек әлемінде азаматтық соғыстарды жиі құбылысқа айналдырды. Әлеуметтік шиеленістің күшеюі қарулы қақтығыстарға жиі ұласып отырды. Соғыс ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтірді: егістік жерлерден халықтың жаппай қашуы басталды, ал жерді қайта бөлісу салдарынан ол жерлерге бұрынғы иелері қайта орала алмады. Көптеген ұсақ ауылдар мен қалалар мүлдем жойылды. Халық саны да азайды. Грек қоғамындағы құндылықтар жүйесі де айтарлықтай өзгерді. Енді азаматтардың басты уайымы — күнкөріс қамы болды, көпшілігі қайтадан қолөнермен айналысуға мәжбүр болды. Бұл жағдай жақсы өмірге үйреніп қалған азаматтардың саяси енжарлығын тудырды — олар үшін енді басты мақсат — жеке әл-ауқатын қалпына келтіру болды.<ref>''Паневин К. В.'' История Древней Греции. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 1999. — С. 367—368.</ref> Сонымен қатар, грек қоғамындағы әлеуметтік жіктелу тереңдей түсті. Егіншілікпен, мал шаруашылығымен, қолөнермен айналысқан топтар әлдеқайда көп жапа шекті, ал бай топ өкілдері, соғысқа тікелей қатысқан күннің өзінде, ресурстар мен байлықтарға көбірек қол жеткізе алды. Кедейлер санының артуы қылмыстың өсуіне және халықтың жаппай көшуіне әкелді. Кедейліктің күшеюі мен қылмыстың өсуі Грекияның гүлденген дәуірінен қалған мұрасының тоналуына да себеп болды. Грек ғибадатханаларының қазыналары мен сарайлары тоналды. Алғашында шектеулі сипатқа ие болған және екі тарап белгілі бір «ережелерді» сақтаған бұл қақтығыс уақыт өте келе қаталдығы мен ауқымы жағынан бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткен шексіз соғысқа айналды. Діни және мәдени тыйымдардың бұзылуы, тұтас аймақтардың тоналуы мен қалалардың жойылуы соғыс барысында кеңінен таралды.<ref>''Д. Каган'' Пелопоннесская война, Вступление, с. XXIII—XXIV</ref> Жалпы алғанда, Пелопоннес соғысының аяқталуымен грек қоғамының дамуында жаңа кезең басталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі Грекия соғыстары]] [[Санат:Пелопоннес соғысы]] brqsq9o0yfwawwrz89j8soq8nkh1w0a 10 764845 3629550 3629255 2026-07-13T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3629550 json application/json { "articles": 244265, "pages": 668481, "edits": 3625834, "users": 179710, "activeusers": 328, "admins": 15, "files": 8762 } 1elmw19niknu46ho2o4d55sgjxqfdad 3 772851 3629568 3566298 2026-07-14T00:00:59Z Superpes15 100035 Superpes15 [[Қатысушы талқылауы:Nizzio]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Noilco]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Nizzio|Nizzio]]" to "[[Special:CentralAuth/Noilco|Noilco]]" 3541416 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Il cappuccione}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 15:29, 2026 ж. қаңтардың 19 (+05) o9kj64ozmw5zql4lbar31dllq0l8efy 0 774054 3629559 3627613 2026-07-13T23:25:13Z ShadZ01 56180 3629559 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Қазақстан Республикасының Құрылтайы | Шынайы атауы = | Қазіргі шақырылымы = | Сурет = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ені = 120px | Сурет атауы = [[Қазақстан елтаңбасы]] | Мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | Түрі = [[Бір палаталы жүйе|бір палаталы парламент]] | Сайлану мерзімі = 5 жыл | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = Төрағасы | Басшы1 = ''лауазым бос'' | Басшының партиясы1 = | Сайлану күні1 = | Басшының лауазымы2 = | Басшы2 = | Басшының партиясы2 = | Сайлану күні2 = | Басшының лауазымы3 = | Басшы3 = | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 145 | Құрылым1 = Kurultai of Kazakhstan empty.svg | Құрылым ені1 = 200 | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = Құрылтай | Фракциялары1 = {{Color box|#FFFFFF|border=darkgray}} Орны бос: 145 депутат<ref name="azattiq1" /> | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = 200 | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорциялы өкілеттік: 145 депутат | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = 200 | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 2-үй | Құрылуы = [[2026 жыл]] | Ізашары1 = Қос палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = | Ортаққор = Kurultai of Kazakhstan }} '''Қазақстан Республикасының Құрылтайы''' — [[Қазақстан]]ның [[бір палаталы жүйе|бірпалаталы парламенті]], жалғыз заң шығарушы және жоғары өкілді органы. 2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] ұсынысымен екіпалаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің орнына құрылды. Құрылтай 145 депутаттан тұрады, оның барлығы пропорциялы жүйе бойынша сайланады.<ref name="azattiq1">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/deputat-pen-8-komitetten-turatyn-quryltai-toqaev-zhana-parlament-qandai-bolatynyn-aitty/33654582.html |title=145 депутат пен 8 комитеттен тұратын Құрылтай. Тоқаев жаңа парламент қандай болатынын айтты |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы қаңтардағы [[Ұлттық құрылтай]] отырысында президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламентті бірпалаталы қылып, оны Құрылтай деп атағанды жөн көрді. Парламент реформасын [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап дауыс берді.<ref name="azattiq1" /><ref name="kursiv">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-01-20/qazaqstanda-zhanga-parlament-quryltaj-dep-atalady/ |title=Елдегі жаңа парламент «Құрылтай» деп аталады |lang=kk |publisher=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> Шілде айында [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстанның жаңа Конституциясы]] күшіне енді.<ref name="azattiq2">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/qyzylordadagy-ulttyq-quryltai-qalai-otti/33654597.html |title="Құрылтай" атты парламент және вице-президент. Тоқаев Қазақстан Конституциясын қалай өзгертпек? |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> Құрылтайдың бірінші шақырылым депутаттарын [[Құрылтай сайлауы (2026)|сайлау]] 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-saylauyn-tagayyndau-turaly-163931 Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы]</ref> == Сайлау жүйесі == Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. 25 жасқа толған, ел аумағында соңғы 10 жыл бойы тұратын Қазақстан азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады. Әйелдер, жастар, мүгедек адамдар партиялық тізімнің кемінде 30%-ын құрауы керек. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі — 5 жыл. Құрылтайдың кезекті және кезектен тыс сайлауын Президент белгілейді. Президенттің Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқығы бар. Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.<ref name="konstsot">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 Қазақстан Республикасының Конституциясы]</ref> == Атқаратын қызметі == Құрылтай: * конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды; * Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап 1 ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент 1 ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады; * соғыс және бітім мәселелерін шешеді; * Президенттің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерін]] қолдану туралы шешім қабылдайды; * [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] сайлауын жариялайды; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді; * Қазақстан Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|Қазақстан Вице-Президентін]], [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-министрін]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Соттың]] 10 судьясын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 6 мүшесін және [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатаның]] 8 мүшесін тағайындауға келісім береді. Оларды лауазымынан босату Президенттің ғана құзыретінде. Егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. ** Президент Премьер-министрді тағайындауға келісім сұрар алдында Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен консультация жасайды және Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет мүшелерін ([[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|сыртқы істер]], [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]], [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ішкі істер]] министрлерін қоспағанда) тағайындар алдында Құрылтаймен консультация жасайды. * Президенттің ұсынуымен [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Соттың]] судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды; * Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады; * Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурордың]] ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы; * Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын және жылына 2 рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды; * Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылап, бекітеді. Есеп бекітілмеген жағдайда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі республика заңдарын орындамаған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Президентке оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Президент Үкімет мүшесін лауазымынан босатады.<ref name="konstsot" /> == Басшылығы == === Төраға === Құрылтайды Төраға басқарады. Ол қазақ тілін жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады, егер Құрылтай Төрағасын сайлаудан 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.<ref name="konstsot" /> === Төраға орынбасары === Құрылтай Төрағасының 3 орынбасары болады, оларды Құрылтай депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады.<ref name="konstsot" /><ref name="mazh">[https://mazhilis.parlam.kz/media/draft_law/documents/915/2026-05-20/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B7_2.pdf Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы конституциялық заң]</ref> == Құрылымы == Құрылтай тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.<ref name="konstsot" /> Конституциялық заңға сәйкес комитеттер саны 8-ден аспауға тиіс.<ref name="mazh" /> Құрылтай Төрағасының жанында Құрылтайдың үйлестіру органы Құрылтай Бюросы жұмыс істейді, оның құрамына Құрылтай Төрағасының орынбасарлары, тұрақты комитеттердің төрағалары, Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларының жетекшілері кіреді.<ref name="mazh" /> == Аппараты == Құрылтайдың қызметiн ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдамалық және өзге де жағынан қамтамасыз етудi оның Аппараты жүзеге асырады. Құрылтай Аппаратының құрылымын Құрылтай Бюросы айқындайды.<ref name="mazh" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{stub}} [[Санат:Бірпалаталы парламенттер]] [[Санат:Мемлекет бойынша парламенттер]] [[Санат:Қазақстан Парламенті]] 8g6p883jtle1idy9l6gzdr32hao60rn 3629837 3629559 2026-07-14T11:40:46Z Toktar05 183126 /* */ 3629837 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Қазақстан Республикасының Құрылтайы | Шынайы атауы = | Қазіргі шақырылымы = | Сурет = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ені = 120px | Сурет атауы = [[Қазақстан елтаңбасы]] | Мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | Түрі = [[Бір палаталы жүйе|бір палаталы парламент]] | Сайлану мерзімі = 5 жыл | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = Төрағасы | Басшы1 = ''лауазым бос'' | Басшының партиясы1 = | Сайлану күні1 = | Басшының лауазымы2 =Төраға орынбасары | Басшы2 =''лауазым бос'' | Басшының партиясы2 = | Сайлану күні2 = | Басшының лауазымы3 =Төраға орынбасары | Басшы3 =''лауазым бос'' | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 =Төраға орынбасары | Басшы4 =''лауазым бос'' | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 145 | Құрылым1 = Kurultai of Kazakhstan empty.svg | Құрылым ені1 = 200 | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = Құрылтай | Фракциялары1 = {{Color box|#FFFFFF|border=darkgray}} Орны бос: 145 депутат<ref name="azattiq1" /> | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = 200 | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорциялы өкілеттік: 145 депутат | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 =[[23 тамыз 2026]] | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = 200 | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 2-үй | Құрылуы = [[2026 жыл]] | Ізашары1 = Қос палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = | Ортаққор = Kurultai of Kazakhstan }} '''Қазақстан Республикасының Құрылтайы''' — [[Қазақстан]]ның [[бір палаталы жүйе|бірпалаталы парламенті]], жалғыз заң шығарушы және жоғары өкілді органы. 2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] ұсынысымен екіпалаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің орнына құрылды. Құрылтай 145 депутаттан тұрады, оның барлығы пропорциялы жүйе бойынша сайланады.<ref name="azattiq1">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/deputat-pen-8-komitetten-turatyn-quryltai-toqaev-zhana-parlament-qandai-bolatynyn-aitty/33654582.html |title=145 депутат пен 8 комитеттен тұратын Құрылтай. Тоқаев жаңа парламент қандай болатынын айтты |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы қаңтардағы [[Ұлттық құрылтай]] отырысында президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламентті бірпалаталы қылып, оны Құрылтай деп атағанды жөн көрді. Парламент реформасын [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап дауыс берді.<ref name="azattiq1" /><ref name="kursiv">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-01-20/qazaqstanda-zhanga-parlament-quryltaj-dep-atalady/ |title=Елдегі жаңа парламент «Құрылтай» деп аталады |lang=kk |publisher=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> Шілде айында [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстанның жаңа Конституциясы]] күшіне енді.<ref name="azattiq2">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/qyzylordadagy-ulttyq-quryltai-qalai-otti/33654597.html |title="Құрылтай" атты парламент және вице-президент. Тоқаев Қазақстан Конституциясын қалай өзгертпек? |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> Құрылтайдың бірінші шақырылым депутаттарын [[Құрылтай сайлауы (2026)|сайлау]] 2026 жылғы 23 тамызға тағайындалды.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-saylauyn-tagayyndau-turaly-163931 Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы]</ref> == Сайлау жүйесі == Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. 25 жасқа толған, ел аумағында соңғы 10 жыл бойы тұратын Қазақстан азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады. Әйелдер, жастар, мүгедек адамдар партиялық тізімнің кемінде 30%-ын құрауы керек. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі — 5 жыл. Құрылтайдың кезекті және кезектен тыс сайлауын Президент белгілейді. Президенттің Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқығы бар. Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.<ref name="konstsot">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 Қазақстан Республикасының Конституциясы]</ref> == Атқаратын қызметі == Құрылтай: * конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды; * Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап 1 ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент 1 ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады; * соғыс және бітім мәселелерін шешеді; * Президенттің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерін]] қолдану туралы шешім қабылдайды; * [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] сайлауын жариялайды; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді; * Қазақстан Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен [[Қазақстан Республикасының Вице-президенті|Қазақстан Вице-Президентін]], [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-министрін]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Соттың]] 10 судьясын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 6 мүшесін және [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатаның]] 8 мүшесін тағайындауға келісім береді. Оларды лауазымынан босату Президенттің ғана құзыретінде. Егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. ** Президент Премьер-министрді тағайындауға келісім сұрар алдында Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен консультация жасайды және Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет мүшелерін ([[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|сыртқы істер]], [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]], [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ішкі істер]] министрлерін қоспағанда) тағайындар алдында Құрылтаймен консультация жасайды. * Президенттің ұсынуымен [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Соттың]] судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды; * Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады; * Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурордың]] ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы; * Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын және жылына 2 рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды; * Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылап, бекітеді. Есеп бекітілмеген жағдайда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі республика заңдарын орындамаған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Президентке оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Президент Үкімет мүшесін лауазымынан босатады.<ref name="konstsot" /> == Басшылығы == === Төраға === Құрылтайды Төраға басқарады. Ол қазақ тілін жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады, егер Құрылтай Төрағасын сайлаудан 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.<ref name="konstsot" /> === Төраға орынбасары === Құрылтай Төрағасының 3 орынбасары болады, оларды Құрылтай депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады.<ref name="konstsot" /><ref name="mazh">[https://mazhilis.parlam.kz/media/draft_law/documents/915/2026-05-20/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B7_2.pdf Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы конституциялық заң]</ref> == Құрылымы == Құрылтай тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.<ref name="konstsot" /> Конституциялық заңға сәйкес комитеттер саны 8-ден аспауға тиіс.<ref name="mazh" /> Құрылтай Төрағасының жанында Құрылтайдың үйлестіру органы Құрылтай Бюросы жұмыс істейді, оның құрамына Құрылтай Төрағасының орынбасарлары, тұрақты комитеттердің төрағалары, Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларының жетекшілері кіреді.<ref name="mazh" /> == Аппараты == Құрылтайдың қызметiн ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдамалық және өзге де жағынан қамтамасыз етудi оның Аппараты жүзеге асырады. Құрылтай Аппаратының құрылымын Құрылтай Бюросы айқындайды.<ref name="mazh" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{stub}} [[Санат:Бірпалаталы парламенттер]] [[Санат:Мемлекет бойынша парламенттер]] [[Санат:Қазақстан Парламенті]] 2z3nngbbrko1j5kd8km1pem1ghqugg6 4 775564 3629570 3629266 2026-07-14T03:04:30Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3629570 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 49561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 152769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 304643] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 34618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 115166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 386425] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 35934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 90923] |- |4 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18569] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 267659] |- |6 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7055] |- |7 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21590] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83821] |- |9 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9577] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84261] |- |11 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127430] |- |12 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7478] |- |13 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 14909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 110637] |- |14 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21896] |- |15 |[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5177] |- |16 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23807] |- |17 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62705] |- |18 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29106] |- |19 |[[Колледж]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3130] |- |20 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 78179] |- |21 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23541] |- |22 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6210] |- |23 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59326] |- |24 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30937] |- |25 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45928] |- |26 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28244] |- |27 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121522] |- |28 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37152] |- |29 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 10450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106790] |- |30 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30567] |- |31 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116160] |- |32 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49499] |- |33 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35654] |- |34 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 59011] |- |35 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39386] |- |36 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63997] |- |37 |[[Жоба:Уики-көктем 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 11973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13673] |- |38 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36894] |- |39 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31874] |- |40 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10550] |- |41 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24289] |- |42 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13336] |- |43 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27847] |- |44 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43056] |- |45 |[[Ақыр заман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2841] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65920] |- |47 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23298] |- |48 |[[Рафаил Иосифович Розенсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1627] |- |49 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29748] |- |50 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38213] |- |51 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4796] |- |52 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58461] |- |53 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23502] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26526] |- |55 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23887] |- |56 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 29819] |- |57 |[[Жылқы еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1756] |- |58 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20391] |- |59 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99893] |- |60 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20278] |- |61 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 5535] |- |62 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36105] |- |63 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35196] |- |64 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84724] |- |65 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26186] |- |66 |[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 4] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1276] |- |67 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27931] |- |68 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23836] |- |69 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9415] |- |70 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31071] |- |71 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77229] |- |72 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64225] |- |73 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181] |- |74 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17852] |- |75 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7248] |- |76 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34771] |- |77 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15775] |- |78 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34158] |- |79 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8098] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54971] |- |81 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58560] |- |82 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50409] |- |83 |[[Күл ауруы уыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1328] |- |84 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50419] |- |85 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27864] |- |86 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13534] |- |87 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4762] |- |88 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11826] |- |89 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33537] |- |90 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8508] |- |91 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31882] |- |92 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12025] |- |93 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36210] |- |94 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13119] |- |95 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72171] |- |96 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3647] |- |97 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 5578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30187] |- |98 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29464] |- |99 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40238] |- |100 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23647] |- |101 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21211] |- |102 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 5197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46515] |- |103 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3314] |- |104 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29422] |- |105 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11010] |- |106 |[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966] |- |107 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23745] |- |108 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54696] |- |109 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39043] |- |110 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24866] |- |111 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 8412] |- |112 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17234] |- |113 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29731] |- |114 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29929] |- |115 |[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905] |- |116 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12091] |- |117 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24596] |- |118 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15169] |- |119 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5950] |- |120 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21951] |- |121 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8665] |- |122 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8596] |- |123 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39175] |- |124 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12877] |- |125 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32135] |- |126 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 7515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23556] |- |127 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5681] |- |128 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29431] |- |129 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9075] |- |130 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8450] |- |131 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16021] |- |132 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24702] |- |133 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19000] |- |134 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5580] |- |135 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16455] |- |136 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31979] |- |137 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7452] |- |138 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3750] |- |139 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5374] |- |140 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19158] |- |141 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15602] |- |142 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54112] |- |143 |[[Дәрілік өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8588] |- |144 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11368] |- |145 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9228] |- |146 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35470] |- |147 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 5573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22744] |- |148 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18708] |- |149 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14186] |- |150 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26893] |- |151 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12771] |- |152 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21282] |- |153 |[[Вегетативтік көбею]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4070] |- |154 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26506] |- |155 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47613] |- |156 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29715] |- |157 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4100] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5933] |- |159 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7246] |- |160 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11846] |- |161 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11763] |- |162 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15856] |- |163 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 5139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43451] |- |164 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17610] |- |165 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4904] |- |166 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23087] |- |167 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16535] |- |168 |[[Кемпірқосақ (сөз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1999] |- |169 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11918] |- |170 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20406] |- |171 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17301] |- |172 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10765] |- |173 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8378] |- |174 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24185] |- |175 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23338] |- |176 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 3305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26596] |- |177 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26325] |- |178 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28254] |- |179 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14278] |- |180 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9974] |- |181 |[[Алаш партиясы программасының жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1746] |- |182 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28430] |- |183 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65509] |- |184 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4827] |- |185 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9478] |- |186 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9139] |- |187 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17552] |- |188 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28458] |- |189 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8124] |- |190 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19492] |- |191 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12103] |- |192 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21723] |- |193 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1411] |- |194 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21781] |- |195 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40763] |- |196 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13623] |- |197 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13247] |- |198 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12428] |- |199 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 4151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33068] |- |200 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 2425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16695] |- |201 |[[Қыша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1297] |- |202 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27714] |- |203 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16540] |- |204 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8202] |- |205 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3818] |- |206 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19388] |- |207 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17382] |- |208 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14570] |- |209 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9810] |- |210 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16364] |- |211 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15845] |- |212 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12147] |- |213 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12384] |- |214 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12111] |- |215 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16135] |- |216 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5565] |- |217 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15645] |- |218 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18927] |- |219 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12177] |- |220 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 5127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57096] |- |221 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 4763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24478] |- |222 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 7630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 27650] |- |223 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10937] |- |224 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11874] |- |225 |[[Батыр ауылдық округі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 818] |- |226 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30011] |- |227 |[[Kaspi Bank]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi_Bank 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi_Bank 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi_Bank 4157] |- |228 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14069] |- |229 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6742] |- |230 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32985] |- |231 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15688] |- |232 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10727] |- |233 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3680] |- |234 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20536] |- |235 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11473] |- |236 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14503] |- |237 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15711] |- |238 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16539] |- |239 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29472] |- |240 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13222] |- |241 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7665] |- |242 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15186] |- |243 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15343] |- |244 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5354] |- |245 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5734] |- |246 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7642] |- |247 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23052] |- |248 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 15104] |- |249 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6271] |- |250 |[[Шығанақ Берсиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4118] |- |251 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 974] |- |252 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16510] |- |253 |[[Абсорбция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1301] |- |254 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3431] |- |255 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60447] |- |256 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6379] |- |257 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15828] |- |258 |[[Прожектор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 668] |- |259 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16699] |- |260 |[[Бэкрумс (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 636] |- |261 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 3109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25034] |- |262 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9307] |- |263 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8235] |- |264 |[[Халықаралық балаларды қорғау күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 24] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1287] |- |265 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15225] |- |266 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9430] |- |267 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2708] |- |268 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7501] |- |269 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10619] |- |270 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4245] |- |271 |[[Нарықтық экономика қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3484] |- |272 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19636] |- |273 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31389] |- |274 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10527] |- |275 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 5633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29570] |- |276 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16510] |- |277 |[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1772] |- |278 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7185] |- |279 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11575] |- |280 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11456] |- |281 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7484] |- |282 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13614] |- |283 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11477] |- |284 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13272] |- |285 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13218] |- |286 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9635] |- |287 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20880] |- |288 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12818] |- |289 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39596] |- |290 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8893] |- |291 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8389] |- |292 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5754] |- |293 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17145] |- |294 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11840] |- |295 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18326] |- |296 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14812] |- |297 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6249] |- |298 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15251] |- |299 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 5974] |- |300 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8661] |- |301 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16214] |- |302 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17438] |- |303 |[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2148] |- |304 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15697] |- |305 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32119] |- |306 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27152] |- |307 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9002] |- |308 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19595] |- |309 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12108] |- |310 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15790] |- |311 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9099] |- |312 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8242] |- |313 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10711] |- |314 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15919] |- |315 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9861] |- |316 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28429] |- |317 |[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1125] |- |318 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14833] |- |319 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7672] |- |320 |[[Менопауза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2554] |- |321 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10067] |- |322 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5506] |- |323 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9394] |- |324 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12924] |- |325 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23886] |- |326 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17072] |- |327 |[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4231] |- |328 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5681] |- |329 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40714] |- |330 |[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 828] |- |331 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7517] |- |332 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9438] |- |333 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2125] |- |334 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3033] |- |335 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13117] |- |336 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13926] |- |337 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9521] |- |338 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9536] |- |339 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26856] |- |340 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8911] |- |341 |[[Әкелер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 887] |- |342 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6117] |- |343 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2748] |- |344 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6842] |- |345 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4780] |- |346 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18348] |- |347 |[[Қарқаралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4677] |- |348 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10131] |- |349 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9479] |- |350 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12561] |- |351 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4907] |- |352 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19903] |- |353 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20488] |- |354 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23065] |- |355 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26998] |- |356 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24072] |- |357 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1587] |- |358 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4047] |- |359 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11132] |- |360 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4813] |- |361 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7868] |- |362 |[[Жезқазған мыс кен орны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1812] |- |363 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26686] |- |364 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11648] |- |365 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13062] |- |366 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9673] |- |367 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7304] |- |368 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12494] |- |369 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7926] |- |370 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16443] |- |371 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8773] |- |372 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17799] |- |373 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6877] |- |374 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6043] |- |375 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11517] |- |376 |[[Махамбет ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1779] |- |377 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37826] |- |378 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21094] |- |379 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13543] |- |380 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1969] |- |381 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30275] |- |382 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12527] |- |383 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6221] |- |384 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15383] |- |385 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25530] |- |386 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13525] |- |387 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7437] |- |388 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9152] |- |389 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8857] |- |390 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23043] |- |391 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11026] |- |392 |[[Шие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2425] |- |393 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5896] |- |394 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3536] |- |395 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8142] |- |396 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12047] |- |397 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4341] |- |398 |[[Тігін машинасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1858] |- |399 |[[Әлмерек абыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2915] |- |400 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8224] |- |401 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11202] |- |402 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23467] |- |403 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12839] |- |404 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9316] |- |405 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7949] |- |406 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8565] |- |407 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7209] |- |408 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8476] |- |409 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9514] |- |410 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4279] |- |411 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8443] |- |412 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11680] |- |413 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8536] |- |414 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4717] |- |415 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10534] |- |416 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5739] |- |417 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5657] |- |418 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19237] |- |419 |[[Асу Алмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2789] |- |420 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9103] |- |421 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18729] |- |422 |[[Халықаралық балалар күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 31] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1731] |- |423 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7032] |- |424 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1796] |- |425 |[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535] |- |426 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4885] |- |427 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12152] |- |428 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18812] |- |429 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21386] |- |430 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15421] |- |431 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9378] |- |432 |[[Әскери қызмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3669] |- |433 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7725] |- |434 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12254] |- |435 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30238] |- |436 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11673] |- |437 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9939] |- |438 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5977] |- |439 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5755] |- |440 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 3943] |- |441 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7526] |- |442 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14050] |- |443 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22543] |- |444 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5776] |- |445 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3309] |- |446 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40557] |- |447 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4060] |- |448 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5698] |- |449 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11966] |- |450 |[[Қазақстан бокс федерациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1065] |- |451 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13357] |- |452 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 3721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20315] |- |453 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5825] |- |454 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8645] |- |455 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8032] |- |456 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12194] |- |457 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11986] |- |458 |[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1440] |- |459 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12712] |- |460 |[[Аниме]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 1003] |- |461 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4542] |- |462 |[[Алма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4071] |- |463 |[[Сәукеле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4700] |- |464 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5711] |- |465 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32496] |- |466 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14542] |- |467 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6363] |- |468 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14150] |- |469 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4717] |- |470 |[[Майкл Джексон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4191] |- |471 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1610] |- |472 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12949] |- |473 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25203] |- |474 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7059] |- |475 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9343] |- |476 |[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 417] |- |477 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24948] |- |478 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8842] |- |479 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11276] |- |480 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6580] |- |481 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8204] |- |482 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10804] |- |483 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15438] |- |484 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4154] |- |485 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17357] |- |486 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1180] |- |487 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7370] |- |488 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 4948] |- |489 |[[Темір баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 610] |- |490 |[[Сергей Викторович Лохвицкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 32] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 565] |- |491 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4735] |- |492 |[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 415] |- |493 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15110] |- |494 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10100] |- |495 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3315] |- |496 |[[Найман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2586] |- |497 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3747] |- |498 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12157] |- |499 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9009] |- |500 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1762] |- |501 |[[Есік жазба ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1087] |- |502 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15357] |- |503 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14470] |- |504 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6165] |- |505 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32290] |- |506 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7135] |- |507 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3721] |- |508 |[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3901] |- |509 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7452] |- |510 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8809] |- |511 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19412] |- |512 |[[Әдет-ғұрыптар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2603] |- |513 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 3950] |- |514 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11504] |- |515 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16711] |- |516 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8687] |- |517 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1532] |- |518 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22482] |- |519 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10544] |- |520 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19747] |- |521 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6842] |- |522 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5436] |- |523 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12391] |- |524 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4628] |- |525 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5973] |- |526 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9359] |- |527 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15917] |- |528 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5092] |- |529 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6242] |- |530 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9474] |- |531 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8359] |- |532 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4093] |- |533 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24676] |- |534 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 12996] |- |535 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10775] |- |536 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18283] |- |537 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20993] |- |538 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17870] |- |539 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9900] |- |540 |[[Қазақстан Халық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3407] |- |541 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4869] |- |542 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2459] |- |543 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 17000] |- |544 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2841] |- |545 |[[Қазақ газеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2281] |- |546 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17727] |- |547 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10537] |- |548 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3624] |- |549 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23829] |- |550 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4395] |- |551 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36325] |- |552 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7713] |- |553 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7441] |- |554 |[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1023] |- |555 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20842] |- |556 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10395] |- |557 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12679] |- |558 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5716] |- |559 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6414] |- |560 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7791] |- |561 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4354] |- |562 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 3242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10294] |- |563 |[[Адай көтерілісі (1870)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4268] |- |564 |[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1180] |- |565 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5449] |- |566 |[[Білім инновациялық лицейлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3705] |- |567 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17245] |- |568 |[[Тодо бичиг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 483] |- |569 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16978] |- |570 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 956] |- |571 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7787] |- |572 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20037] |- |573 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4873] |- |574 |[[Айыртау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1716] |- |575 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16528] |- |576 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10219] |- |577 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10490] |- |578 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6403] |- |579 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11999] |- |580 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10564] |- |581 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22114] |- |582 |[[Ауа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 6009] |- |583 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12521] |- |584 |[[Дат тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 609] |- |585 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5237] |- |586 |[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 471] |- |587 |[[Грамматика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4910] |- |588 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8732] |- |589 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4933] |- |590 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4789] |- |591 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9132] |- |592 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6717] |- |593 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4785] |- |594 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10619] |- |595 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4019] |- |596 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6480] |- |597 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10536] |- |598 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5445] |- |599 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8488] |- |600 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5720] |- |601 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12953] |- |602 |[[Бөкей ордасы ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2628] |- |603 |[[Кабо-Верде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1012] |- |604 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2146] |- |605 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12225] |- |606 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20882] |- |607 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27327] |- |608 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16186] |- |609 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12910] |- |610 |[[Технологиялық процесс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 820] |- |611 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6052] |- |612 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11870] |- |613 |[[Мулао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 443] |- |614 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20456] |- |615 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11158] |- |616 |[[Қалың мал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3912] |- |617 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15267] |- |618 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16284] |- |619 |[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7915] |- |620 |[[Араб тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3336] |- |621 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14278] |- |622 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8157] |- |623 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7691] |- |624 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4796] |- |625 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13934] |- |626 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6937] |- |627 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8056] |- |628 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4243] |- |629 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3014] |- |630 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4720] |- |631 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6847] |- |632 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6050] |- |633 |[[Гайморит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3595] |- |634 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6674] |- |635 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3901] |- |636 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7700] |- |637 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18032] |- |638 |[[Асау жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1890] |- |639 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17532] |- |640 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3325] |- |641 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3994] |- |642 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12139] |- |643 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2695] |- |644 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5579] |- |645 |[[Серке газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3719] |- |646 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6574] |- |647 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6867] |- |648 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4140] |- |649 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3688] |- |650 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23706] |- |651 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 14251] |- |652 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3424] |- |653 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4902] |- |654 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15142] |- |655 |[[Жанабіл Сымағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1285] |- |656 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5848] |- |657 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17574] |- |658 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4638] |- |659 |[[Имантай Сәтбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1048] |- |660 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4173] |- |661 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5253] |- |662 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5844] |- |663 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4674] |- |664 |[[Күн (жұлдыз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6186] |- |665 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62611] |- |666 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4062] |- |667 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10016] |- |668 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6348] |- |669 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8050] |- |670 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15435] |- |671 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4867] |- |672 |[[ИС-1]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%A1-1 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%A1-1 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%A1-1 385] |- |673 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2904] |- |674 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15326] |- |675 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6651] |- |676 |[[Халықаралық ұйымдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8155] |- |677 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12126] |- |678 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5156] |- |679 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16001] |- |680 |[[Алматы заң колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 686] |- |681 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9083] |- |682 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19309] |- |683 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3135] |- |684 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4998] |- |685 |[[Григориополь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 399] |- |686 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8330] |- |687 |[[Шал мен теңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3568] |- |688 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15769] |- |689 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6623] |- |690 |[[Келтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 784] |- |691 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11097] |- |692 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8404] |- |693 |[[Алтыналмас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 429] |- |694 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5606] |- |695 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 3235] |- |696 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 493] |- |697 |[[Клавдия Николаевна Чернышева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 389] |- |698 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7691] |- |699 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22634] |- |700 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 13991] |- |701 |[[Жыныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2532] |- |702 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6674] |- |703 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2962] |- |704 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 5836] |- |705 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3153] |- |706 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3206] |- |707 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2098] |- |708 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4434] |- |709 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8870] |- |710 |[[Талқылау:Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 333] |- |711 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10229] |- |712 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15829] |- |713 |[[Жай зат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1764] |- |714 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1950] |- |715 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5667] |- |716 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9257] |- |717 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19216] |- |718 |[[Виттельсбахтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 391] |- |719 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11519] |- |720 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15661] |- |721 |[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3563] |- |722 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7878] |- |723 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11831] |- |724 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5773] |- |725 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7706] |- |726 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13634] |- |727 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17863] |- |728 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3172] |- |729 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16961] |- |730 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5645] |- |731 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2505] |- |732 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18292] |- |733 |[[Эйнштейн постулаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1124] |- |734 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8543] |- |735 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6879] |- |736 |[[Әлеуметтік салық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 739] |- |737 |[[Араб жазуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3366] |- |738 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4285] |- |739 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4565] |- |740 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7375] |- |741 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3880] |- |742 |[[Уикипедия:Санаттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3696] |- |743 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5451] |- |744 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5488] |- |745 |[[Георгий Михайлович Вицин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 389] |- |746 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5641] |- |747 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22467] |- |748 |[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 645] |- |749 |[[Тасаттық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1536] |- |750 |[[Қызыл тамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 840] |- |751 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6544] |- |752 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4077] |- |753 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2299] |- |754 |[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2451] |- |755 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7041] |- |756 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19195] |- |757 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3874] |- |758 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14380] |- |759 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1503] |- |760 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7072] |- |761 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16824] |- |762 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6596] |- |763 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9435] |- |764 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11514] |- |765 |[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1244] |- |766 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2304] |- |767 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10546] |- |768 |[[Эрлинг Холанд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 1064] |- |769 |[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 677] |- |770 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24531] |- |771 |[[Бұрыш (геометрия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3772] |- |772 |[[Кельтеминар мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 562] |- |773 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11106] |- |774 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15699] |- |775 |[[Ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2741] |- |776 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5922] |- |777 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3724] |- |778 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5240] |- |779 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9599] |- |780 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4631] |- |781 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7376] |- |782 |[[Бекіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2634] |- |783 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2715] |- |784 |[[Өлім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1440] |- |785 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5730] |- |786 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5581] |- |787 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5246] |- |788 |[[II Екатерина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1687] |- |789 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 6137] |- |790 |[[Өтте тас байлану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4265] |- |791 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5831] |- |792 |[[Назарбаев Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2949] |- |793 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1988] |- |794 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7290] |- |795 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3742] |- |796 |[[Қазақ ұлттық өнер университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2764] |- |797 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2590] |- |798 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6548] |- |799 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6438] |- |800 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24267] |- |801 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6497] |- |802 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7052] |- |803 |[[Астана LRT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685] |- |804 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5000] |- |805 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16739] |- |806 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8280] |- |807 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17696] |- |808 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11543] |- |809 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4486] |- |810 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8750] |- |811 |[[Ғарифолла Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1210] |- |812 |[[Орман қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 844] |- |813 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6246] |- |814 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3897] |- |815 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16802] |- |816 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6660] |- |817 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8258] |- |818 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 378] |- |819 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8014] |- |820 |[[Күн күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 5083] |- |821 |[[Лэндон Донован]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 364] |- |822 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6381] |- |823 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12307] |- |824 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2062] |- |825 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11269] |- |826 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4080] |- |827 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10447] |- |828 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10760] |- |829 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21923] |- |830 |[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5909] |- |831 |[[Жаңа Зеландия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2944] |- |832 |[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5688] |- |833 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11520] |- |834 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6383] |- |835 |[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 501] |- |836 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3758] |- |837 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9462] |- |838 |[[Дания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2448] |- |839 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7862] |- |840 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4597] |- |841 |[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5822] |- |842 |[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2727] |- |843 |[[Игельстром реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4665] |- |844 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10242] |- |845 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4359] |- |846 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9235] |- |847 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 5244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22997] |- |848 |[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1960] |- |849 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8585] |- |850 |[[Шкала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 607] |- |851 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5091] |- |852 |[[Жылқы аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3341] |- |853 |[[Грузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3997] |- |854 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12362] |- |855 |[[Дыбыс қысымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 326] |- |856 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8402] |- |857 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7926] |- |858 |[[Сарайшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6495] |- |859 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9785] |- |860 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19575] |- |861 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4985] |- |862 |[[Өт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82 4899] |- |863 |[[BINOM School]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BINOM_School 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BINOM_School 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BINOM_School 1044] |- |864 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12312] |- |865 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15874] |- |866 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6208] |- |867 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14060] |- |868 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4541] |- |869 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3661] |- |870 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4797] |- |871 |[[Кетбұға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3305] |- |872 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 966] |- |873 |[[Отырар апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9135] |- |874 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3554] |- |875 |[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1656] |- |876 |[[Бақ өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 461] |- |877 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2818] |- |878 |[[Төтенше жағдай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2798] |- |879 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3922] |- |880 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12297] |- |881 |[[Баян-Өлгей аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2668] |- |882 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15312] |- |883 |[[Оргазм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1765] |- |884 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8271] |- |885 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3542] |- |886 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4687] |- |887 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6429] |- |888 |[[Мойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1091] |- |889 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 6069] |- |890 |[[Бекболат Әшекеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3007] |- |891 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7888] |- |892 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20171] |- |893 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4053] |- |894 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8018] |- |895 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3739] |- |896 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9760] |- |897 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14134] |- |898 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9521] |- |899 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11264] |- |900 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17220] |- |901 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6314] |- |902 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9641] |- |903 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15647] |- |904 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 792] |- |905 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8278] |- |906 |[[Самарқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2259] |- |907 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12536] |- |908 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13243] |- |909 |[[Жәпек бытыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 540] |- |910 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8738] |- |911 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3774] |- |912 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29565] |- |913 |[[Штифенхофен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 306] |- |914 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4784] |- |915 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3798] |- |916 |[[Жәндіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5720] |- |917 |[[Никотин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 573] |- |918 |[[Темекі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4344] |- |919 |[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1008] |- |920 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7244] |- |921 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18899] |- |922 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 390] |- |923 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5729] |- |924 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19714] |- |925 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4802] |- |926 |[[Тұрымтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 578] |- |927 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11935] |- |928 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5152] |- |929 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9962] |- |930 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5783] |- |931 |[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18236] |- |932 |[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2023] |- |933 |[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2478] |- |934 |[[Бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1571] |- |935 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10133] |- |936 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5976] |- |937 |[[Жер тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3236] |- |938 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5740] |- |939 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6886] |- |940 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6956] |- |941 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 2962] |- |942 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3133] |- |943 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9263] |- |944 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4304] |- |945 |[[Садыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2753] |- |946 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1575] |- |947 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3926] |- |948 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7111] |- |949 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3275] |- |950 |[[Қақбас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1180] |- |951 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5411] |- |952 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3759] |- |953 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9855] |- |954 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 13703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39411] |- |955 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4067] |- |956 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7376] |- |957 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5567] |- |958 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 7120] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7449] |- |960 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7722] |- |961 |[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1326] |- |962 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5237] |- |963 |[[Ботай (қоныс)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1700] |- |964 |[[Мекке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 3025] |- |965 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10177] |- |966 |[[Ағатай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1177] |- |967 |[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5041] |- |968 |[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 992] |- |969 |[[Кюрасао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 486] |- |970 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4248] |- |971 |[[Айнымалы ток]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2757] |- |972 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7328] |- |973 |[[Үлкен көз кесіртке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 449] |- |974 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3455] |- |975 |[[Маколей Калкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 541] |- |976 |[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1738] |- |977 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8521] |- |978 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3511] |- |979 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4771] |- |980 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6928] |- |981 |[[Гарвард университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1751] |- |982 |[[Максимович рауғашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 318] |- |983 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5882] |- |984 |[[Оянған өлке (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 55] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2713] |- |985 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6200] |- |986 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5777] |- |987 |[[Сәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5265] |- |988 |[[Карта ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3534] |- |989 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14609] |- |990 |[[Ұлы Жібек Жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 416] |- |991 |[[Ән-Ниса сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3096] |- |992 |[[Адамаралық қарым-қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3874] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 7wbrkq76cxnmqi4si2l5012bat9rpde 0 777758 3629472 3627733 2026-07-13T14:25:32Z Tuttiorchestra687 173049 3629472 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер опералық, симфониялық, камералық, хор, әскери, үрмелі, эстрадалық және халық аспаптар оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы шілде айындағы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёры және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда Пётр Чайковскийдің 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; АҚШ, Ресей) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустриялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. Теодор Курентзис, Сабрие Бекирова, Фёдор Леднёвтің шеберлік сыныптарынақатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте Георг Зандманн және Берлинде Кристиан Эвальдтан дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар. <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёрі. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде әпкелері Элиза және флейтада Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» туралы деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) – <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың маусым айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақытта тізім жаңа есімдермен толықтырылып, мақалаға соңғы 300 есім енгізіледі. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] 9c9q9vqwdgst7xl6146xsgozlrm063s 3629473 3629472 2026-07-13T14:32:12Z Tuttiorchestra687 173049 3629473 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер опералық, симфониялық, камералық, хор, әскери, үрмелі, эстрадалық және халық аспаптар оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы шілде айындағы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёры және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа|Кел ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]]<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда Пётр Чайковскийдің 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; АҚШ, Ресей) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албандық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустриялық-британдық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. Теодор Курентзис, Сабрие Бекирова, Фёдор Леднёвтің шеберлік сыныптарынақатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте Георг Зандманн және Берлинде Кристиан Эвальдтан дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар. <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапондық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француздық дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёрі. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испандық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде әпкелері Элиза және флейтада Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» туралы деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) – <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''П''' * Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Т''' * Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''У''' * Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың шілде айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] fak8xlpqwrqmbr1b14gge1wvliyj8l0 0 779031 3629754 3584305 2026-07-14T09:25:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629754 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.07.1970 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Ақтөбе өңірлік университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасы; [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті]] докторантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1970 жыл|1970]] жылы 29 шілдеде [[Алматы облысы]]нда туған.<br> ҚазМУ-ды ([[1992 жыл|1992]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) және аспирантурасын ([[1997 жыл|1997]]), [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті]]нің докторантурасын ([[2007 жыл|2007]]) бітірген.<br> 1992-[[1994 жыл|94]], [[1998 жыл|1998]]-[[2004 жыл|2004]] жылдары [[Ақтөбе өңірлік университеті|Ақтөбе мемлекеттік университеті]]нде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісінің орынбасары, декан, 2007-[[2009 жыл|09]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде лаборант меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[2010 жыл|2010]] жылдан Ақтөбе өңірлік университетінде басқарма бастығы. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – тіл теориясы, тіл білімінің философиялық мәселелері, гендерлік лингвистика, когнитивтік лингвистика, әлеуметтік лингвистика, лингвомәдениеттану, стилистика салалары.<br> "Тілдің гендерлік жіктелімінің ғылыми негіздері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 70-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монография, 1 оқу құралының авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pps.arsu.kz/kz/teacher-data?faculty_id=6&chair_id=9&teacher_id=582 Шоқым Гүлжан Тыныштықбайқызы.]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Профессорлар]] hp2zbt91x3ko8b2mnfq3uwa4jbuzdcf 0 779961 3629755 3590938 2026-07-14T09:31:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629755 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гүлмира Николаевна Накипова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 06.11.1965 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Экономика |Жұмыс орны = [[Қарағанды экономика университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Экономика ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = Қарағанды кооператив институты (қазіргі [[Қарағанды экономика университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2007). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Гүлмира Николаевна Накипова''' — экономика ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), профессор ([[2011 жыл|2011]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 6 қарашада [[Қарағанды]] қаласында туған.<br> Қарағанды кооператив институтын ([[1985 жыл|1985]], қазіргі [[Қарағанды экономика университеті]]) бітірген.<br> Кооперативтік сауда экономикасы Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтының Қазақ бөлімшесінің кіші ғылыми қызметкері ([[1987 жыл|1987]]-[[1988 жыл|88]]), Қарағанды кооператив институтында аға оқытушы, доцент (1988-[[2001 жыл|2001]]), Қарағанды экономика университетінде декан, жетекші ғылыми қызметкер ([[2002 жыл|2002]]-[[2008 жыл|08]]) болды. [[2009 жыл|2009]] жылдан декан, профессор.<ref>[https://keu.edu.kz/images/stories/Nauka/Grants/AP26102165/nk1.pdf Накипова Гульмира Николаевна.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260427091419/https://keu.edu.kz/images/stories/Nauka/Grants/AP26102165/nk1.pdf |date=2026-04-27 }}</ref> == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – әлеуметтік-экономикалық жүйелерді стратегиялық басқарудағы жаңа тәсілдер.<br> "Жаһандану жағдайында Қазақстанның азық-түлік аясын стратегиялық басқару: теориясы, әдіснамасы, басымдықтары" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 55 ғылыми жарияланымның, 3 монография, 2 оқулық, 1 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2007).<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 0eyfocm2cpce3ktohp08iqqesfkw6fi 4 780876 3629476 3629215 2026-07-13T15:00:39Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3629476 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-12'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1073" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 073] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="396" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 396] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="258" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 258] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Төре]] | data-sort-value="227" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 227] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="202" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 202] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="183" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 183] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Жергілікті жердегі төтенше жағдай]] | data-sort-value="181" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 181] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="176" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 176] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Түс (физиология)]] | data-sort-value="175" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 175] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Көрімдік]] | data-sort-value="174" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 174] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қазақ ойын карталары]] | data-sort-value="170" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 170] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Шыбын]] | data-sort-value="164" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 164] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Айя Шалқар]] | data-sort-value="163" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 163] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[№178 мамандандырылған лицей (Алматы)]] | data-sort-value="158" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%E2%84%96178_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 158] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Нұра]] | data-sort-value="151" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0 151] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қызылсуат]] | data-sort-value="150" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%82 150] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="149" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 149] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қонақжайлық]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 148] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[:Сурет:AFC Sudbury Logo.png|Сурет:AFC Sudbury Logo.png]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAFC_Sudbury_Logo.png 148] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Электр желі (пәтердегі)]] | data-sort-value="147" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96_%28%D0%BF%D3%99%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 147] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Чек]] | data-sort-value="146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B5%D0%BA 146] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[XIV Лео]] | data-sort-value="145" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XIV_%D0%9B%D0%B5%D0%BE 145] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Ұзынқарғалы]] | data-sort-value="145" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B 145] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері]] | data-sort-value="141" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 141] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қарағайлы (өзен)]] | data-sort-value="141" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 141] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 140] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қоян жылы]] | data-sort-value="139" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B 139] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Құран]] | data-sort-value="136" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 136] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Қытайша Уикипедия]] | data-sort-value="133" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 133] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="128" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 128] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 125] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Қазақстан санаторийлері тізімі]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 123] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 123] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қос фактор ілімі]] | data-sort-value="123" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81_%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 123] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Қазақстан радиостанциялары]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 122] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Жаныс]] | data-sort-value="121" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 121] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[:Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары|Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 120] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 118] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 116] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Қарбыз]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 116] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 114] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="113" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 113] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 112] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 110] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 110] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 109] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Ыбырай Жақаев ауылы]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 109] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Айбек Айдарұлы Барыс]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 108] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Бата]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 108] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="108" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 108] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 106] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Төрткен Кененқызы]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 105] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Қызылсуат ауылдық округі]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 105] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 105] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 104] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 104] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 104] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Панкреатин]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD 103] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 103] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Бөрте]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B5 102] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Кеген ауданы]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 102] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Алеус]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81 102] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 101] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 100] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Өткел (Переправа)]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%28%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%29 100] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Әбділхамит Сүлейменұлы Шолпан]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD 100] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Шымбұлақ (Алматы облысы)]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 100] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Қазақстанның автомобиль жолдары]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 98] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 98] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Имам әл-Матуриди ақидасы]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 97] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Сабын]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 97] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Айран]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 97] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 96] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Бұлатшы]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B 96] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Әнет Баба]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 96] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 96] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Қазақ КСР халық әртістерінің тізімі]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 96] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Айдар (шаш)]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 95] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 95] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 95] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 95] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Әшірбек Төребайұлы Сығай]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 95] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Бурабай (көл)]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 94] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Алтын алқа]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0 94] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Отбасылық фильм]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC 94] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Ұшқатты тас мүсіндері]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 94] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Балқарлар]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 94] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Портал:Африка/Кіріспе]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%9A%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81%D0%BF%D0%B5 93] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Туркс және Кайкос]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D1%81_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%81 93] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Қола дәуіріндегі орталық Қазақстан]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 93] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Константин Николаевич Сафронов]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B0%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2 93] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Айдар Парқұлұлы Әбуов]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BE%D0%B2 93] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 92] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Жерлеу рәсімі]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 92] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Түрксіб теміржол құрылысы]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 92] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Әл-Адият сүресі]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%82_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 92] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Бейнеу ауданы]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 92] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Тағар мәдениеті]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 92] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Бауыржан Момышұлы ауылдық округі]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 92] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Босану]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%83 92] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Білім инновациялық лицейлері]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 91] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Астана сауда орталығы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 91] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Ерте Темір дәуіріңдегі Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 91] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Хасауыт]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82 91] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Қоян (шоқжұлдыз)]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD_%28%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 91] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Univision]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Univision 91] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Мұрат Ескендірұлы Әджиев]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B2 91] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Сутек]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%BA 91] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Жартас («Қонады бір күнжас бұлт...»)]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%C2%AB%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D1%82...%C2%BB%29 91] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 90] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 90] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Алтын жұлдыз]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 90] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Аққыстау]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 90] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Өзбектер]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 90] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Сосиска]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0 90] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Бурда]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B0 90] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Әзербайжандағы лезгиндер]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 90] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Құс аурулары]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 90] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Қазақ аттарының мағынасы]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 89] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Сарыарық (Ордабасы ауданы)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%28%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 89] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Иіс]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%96%D1%81 89] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Кэтрин Махер]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%8D%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%80 89] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Жұлдыз той]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D1%82%D0%BE%D0%B9 89] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Astana Dragons]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Astana_Dragons 89] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 89] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Қамыс]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81 88] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Әскери қызмет]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 88] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Керей хан]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 88] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Көлкент]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 88] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Алат]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82 88] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Сант'Амброджо-ди-Вальполичелла]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%82%27%D0%90%D0%BC%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%BE-%D0%B4%D0%B8-%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0 88] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Вьетнамдықтар]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 88] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Дулат]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 88] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қазақстан (қонақ үй)]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%29 88] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Армян асханасы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D1%8F%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 88] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қазақстандағы су айдындарының экологиялық жағдайлары]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 88] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Жерұйық (философия)]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 88] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 88] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 88] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қатысушы талқылауы:Zhumabek Zhanykulov]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AZhumabek_Zhanykulov 88] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Оливер Три]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 87] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 87] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қазақ мифологиясы]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 87] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 87] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 87] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Томас Тухель]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D1%83%D1%85%D0%B5%D0%BB%D1%8C 87] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Карадениз Гөкдениз]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7_%D0%93%D3%A9%D0%BA%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7 87] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[PH-метр]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PH-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 87] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Ойын]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD 87] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Үй өсімдіктерінің зиянкестері мен аурулары]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 86] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Квота]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%B0 86] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Жарықпен қашықтық өлшер]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%80 86] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Акцентуациялардың Личко классификациясы]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9B%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%BE_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 86] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Халықаралық инженерлік-технологиялық университеті]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 86] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Ертұғырыл]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D2%B1%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB 86] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 86] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 86] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Қазақстандағы семсерлесу]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%83 86] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Леон-де-лос-Альдама]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B5-%D0%BB%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0 85] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Дассель]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C 85] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 85] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Жемсау (ауру)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%B0%D1%83_%28%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%29 85] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Қуандық Рахым]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 85] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 85] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қазақтың төрт тойы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 85] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Бейнелену]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83 85] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Екпінді (Қызылорда облысы)]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 84] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 84] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Эвакуация]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 84] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Қырмызыгүл]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BC%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%B3%D2%AF%D0%BB 84] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Астана-1]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-1 84] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Қозы]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B 84] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Прииртыш ауылдық округі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B8%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 84] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Еуразия ұлттық университеті]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 84] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Этьен Капу]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D1%83 84] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Грант]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82 84] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Нұратау (Өзбекстан)]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 83] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Жоба:Инкубатор/Низам DRedd]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%98%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%2F%D0%9D%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC_DRedd 83] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Құрсақ той]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 83] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Прииртышское (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B8%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 83] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Екпінді (Ескелді ауданы)]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 83] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Сыбан Раптан]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BD 82] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 82] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 82] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Компот]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D1%82 82] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Неке қияр]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 82] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Бал жинау]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB_%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%83 82] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Әл-Уахда (футбол клубы, Мекке)]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D1%85%D0%B4%D0%B0_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5%29 82] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 82] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 81] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Баба сұлтан]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 81] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Арғын этнонимінің тарихы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 81] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Шенген аймағы]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 81] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 80] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 80] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қазпошта]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 79] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Ғарафа]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0 79] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 79] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Көк]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA 79] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 79] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Күн санау]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 79] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Өзбекстан әнұраны]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 79] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Кір жуғыш машина]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80_%D0%B6%D1%83%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0 79] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Нұрмолда Алдабергенов]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 79] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Бесағаш (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 78] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Әнет баба]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 78] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Катонқарағай ауданы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 78] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Сулем]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BC 78] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Сұлушаш (поэма)]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83%D1%88%D0%B0%D1%88_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 77] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 75] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Құда]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 74] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 74] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Футболдан әлем чемпионаты]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 74] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Аквапарк]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA 74] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Материялық нүкте]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5 74] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Сүмбіле]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 74] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қан физиологиясы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 73] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 73] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Ғарыштық жылдамдықтар]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 73] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Иман]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD 72] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Бурабай ауданы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 72] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 71] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Ермұхамед Мәулен]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 71] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Келінжан]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 70] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Қарғалы (өзен, Іле алабы)]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%2C_%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%29 70] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қауын]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 70] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 69] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Кластер (деректер сақтау бірлігі)]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%28%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%29 69] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 69] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Шерзат Болаттың өлімі]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 69] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Сарматтар]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 69] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Қатысушы:TakingOver]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATakingOver 68] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 68] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Кластер]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 68] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Үштөбе]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 67] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 66] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Ұйымның қаржы қызметі]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 66] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 65] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 65] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Маңғыстау облысы мектептері]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 65] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 65] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 65] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 65] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 63] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BC_%D0%AF%D0%B2%D1%83%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%96 63] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Бас құда]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D0%B4%D0%B0 62] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Тасмола мәдениеті]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 61] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 60] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Орбашка]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0 60] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қазақ ұлттық ырымдары]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 59] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 58] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Айналма]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 58] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қапшағай су қоймасы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 58] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 58] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Абайдың ғылым мен еңбекке көзқарасы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D0%BA%D3%A9%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 58] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Байтақ (партия)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 58] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Аударыспақ]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BF%D0%B0%D2%9B 58] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Бәйге]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B3%D0%B5 56] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 56] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Барлық-Арасан (ауыл)]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%90%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 56] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Сұраныс]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 55] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Андас]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81 55] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Голубцы]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%86%D1%8B 54] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 54] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 53] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 53] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Бурабай (кент)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 53] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Үштөбе (қала)]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 53] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Карта ойыны]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 52] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Қазақстан тарихы (ғылым)]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 52] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Намазды бұзатын нәрселер]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 52] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Әл-Фараби және музыка]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 51] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Бауыржан Момышұлы ауылы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 51] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[:Сурет:Төлегетай-Қылышты ата кешені.jpg|Сурет:Төлегетай-Қылышты ата кешені.jpg]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%96.jpg 50] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 50] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Қазақстандағы минералды ресурстар]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 50] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 50] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 50] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 49] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 48] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 48] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 47] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Кривиц]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%86 47] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 47] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Бесағаш (Жамбыл облысы)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 47] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Екпінді ауылдық округі (Жетісу облысы)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 47] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 46] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Музыканың ұлы кітабы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 45] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Желме]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5 44] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Әулие-әнбие]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D3%99%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%B5 44] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Ру мен қауым]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC 44] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Қазақстан-Қытай қатынастары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 43] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Екпінді (Жамбыл облысы)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 43] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 43] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Прииртышское (Абай облысы)]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%B8%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 43] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 42] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 42] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Екпінді (Еңбекшіқазақ ауданы)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 41] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[KazTube]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=KazTube 41] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 40] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Қазақстан футбол федерациясы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_6-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 39] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Арлан (арнайы бөлімше)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 38] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Наймандар]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 38] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Науқасты тексеру әдістері]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 38] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[КешYOU]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 38] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Албандардың қанды қақтығысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Гиза некрополі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96 37] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Жігіт сөзі. Асфальттағы қан]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BD 36] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Lucifer]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Lucifer 36] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Германия]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 35] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Арғын]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 35] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Хинкали]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B8 35] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 35] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Өскемен]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 34] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Алтын белгі төсбелгісі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Барақ хан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 33] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 33] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 33] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Малға достың мұңы жоқ малдан басқа...]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0_%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D2%B1%D2%A3%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0... 33] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Ресей]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 33] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Гетит]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82 32] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Шымкент]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 32] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 32] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қоян шаруашылығы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 31] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 31] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 31] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 31] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Балтабек Байсұлтанұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Айзкраукле]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5 30] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Екпін]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 30] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Шартты рефлекс]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81 30] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Алмахан Нұрпейісқызы Кенжебекова]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 30] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Философия, саясаттану және дінтану институты]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%2C_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 29] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Формацца]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%86%D0%B0 29] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Кеген (ауыл)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 29] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Ән-Нас сүресі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Баба ата мешіт-кесенесі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82-%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 29] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Албан руы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 28] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Үлкен және кіші сандарды ықшамдап жазу]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 28] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қожа]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 28] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Ыстықкөл ауданы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 28] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 27] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD 27] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Беловка (Солтүстік Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 27] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 27] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Ижма]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B6%D0%BC%D0%B0 27] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 26] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Пат]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82 26] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Майқайың]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 26] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 26] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Криштиану Роналду]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 26] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Етеккір]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 26] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 25] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Германия Демократиялық Республикасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Презентация]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 25] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Құранда аталған пұттар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D2%B1%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Азаматтық құқықтар объектілері (мүліктік емес)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D0%BC%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%29 24] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Қалың мал]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Қазақстандағы уақыт]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 24] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 24] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 23] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Дәрілік өсімдектермен емдеу]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%83 23] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Рачейка]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Темірлан Шайхоллаұлы Мұқашев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Әскери-дәрігерлік комиссия]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8-%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F 23] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Адай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Қасқалдақ]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 23] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Кенен Әзірбаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 23] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 23] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[ALT Университеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 23] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Қаратал ауданы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Мидың талдау және жинақтау қызметі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 22] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 22] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Тарбағатай ауданы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Қашқадария облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 22] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 21] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Арынғазы хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 21] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 21] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 21] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Самурай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Тагар мәдениеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Берел қорымы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 20] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Ақмешіт әулие үңгірі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Қыз ұзату салттары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Джуд Беллингем]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B4_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BC 20] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Ботбай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[:Сурет:Lyon County Nevada Incorporated and Unincorporated areas Dayton Highlighted.svg|Сурет:Lyon County Nevada Incorporated and Unincorporated areas Dayton Highlighted.svg]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ALyon_County_Nevada_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Dayton_Highlighted.svg 19] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Сұлтанбет сұлтан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Моңғол әдебиеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Бүркіт Ибрагимұлы Ысқақов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Шошқа]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0 19] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 19] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 19] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 19] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 19] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Мотоатқыштар әскері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Аборт]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 18] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Мираки]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8 18] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 18] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Эрлинг Холанд]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 18] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 18] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Табын]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 18] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Мастопатия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Саят Темірболатұлы Исембаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Қазақстан-Американдық еркін университеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Айзпуте]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B7%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5 18] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Жұмыс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 18] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Үндістан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Уикипедия:Видео сабақтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Ақсу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83 18] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Терістеу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Өткелек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Аргентина]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Темірқазық]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 17] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 17] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Жапония]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 17] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Мырза руы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D1%80%D1%83%D1%8B 17] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Лионель Месси]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 17] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 17] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Ысты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Қ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 17] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 16] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Супан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Берлин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 16] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Әкім (фильм)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 16] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Шекті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Салауат]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 16] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Заречное (Солтүстік Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 16] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 16] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 16] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Алматы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Джордж Уокер Буш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B6_%D0%A3%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%91%D1%83%D1%88 16] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Орта Азия тарихы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 16] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Сақтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 16] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Асырау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Баланы ұшықтау]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 16] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Шағым]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC 16] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Отқа май құю]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 16] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Есімдер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Рахман қайнары (шипажай)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 15] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%2810001-15000%29 15] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Қажылық ғибадатының үкімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Балқаш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Бейбіт Қорған]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Психологияның зерттеу әдістері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 15] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 15] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Нағыз шыбындар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%88%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Шалкөде (жайлау)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%28%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%29 15] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Еуропа]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 15] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Түркия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Қытай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Панацея]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B5%D1%8F 15] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Бояу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%8F%D1%83 15] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Астана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 15] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 14] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Қымыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Кристофер Нолан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%80_%D0%9D%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Тораңғы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қапаш Қабыкенқызы Құлыш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%88 14] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Алшын]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 14] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Төртқара]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 14] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 14] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Франция]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Килиан Мбаппе]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 14] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 14] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 14] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Шүлбі су электр станциясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D1%96_%D1%81%D1%83_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Тама]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 13] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 13] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 13] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Назарбаев Университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Аварлар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Үлгі:Латвия қалалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Илья Александрович Варламов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D1%8C%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Нұрлан Баянғалиұлы Әлімжанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Байұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 13] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Жаппас]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 13] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Һ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 13] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Қызыл Кхмерлер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%9A%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Вьетнам]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC 12] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Сәбіз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%B7 12] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 12] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Мөде қаған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Үлгі:Петропавл — Шу темір жолы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB_%E2%80%94_%D0%A8%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Айналмақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Слот]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 12] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Таз руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Әлмерек абыз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 12] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Шежіре]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 12] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Әл-Фалақ сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Төле би]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Ошақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Маса]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0 12] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 12] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Сүйел]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB 12] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Ресей Федерация Кеңесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Байбақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Кәлимә]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 12] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 12] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Қытай Халық Республикасының қалалары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Стоматология]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Футбол]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 12] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Жатыр мойны эрозиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Жусан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Қыз жасауы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Дәуіт]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 11] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 11] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Басқару психологиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 11] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Оргазм]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 11] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Нұртас Исабаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Қарабура]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Мейірман Нүрекеев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[:Санат:Еуропа өзендері|Санат:Еуропа өзендері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 11] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 11] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Карамель өндіру технологиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[URL]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 11] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Сауд Арабиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Атығай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Құлан қыпшақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 11] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Жетісу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 11] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 11] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 11] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Қалыбек Қуанышбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Серік Сағитжанұлы Сермағамбетов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B8%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Баланың шашын алу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қарлығаш Төлегенқызы Мұхамеджанова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Мұхит]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Сүндет той]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 10] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Жұмат Тұрғынбайұлы Шанин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Квентин Тарантино фильмографиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Жауын-шашын инверсиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD-%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[МузАРТ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 10] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Мамандық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Бала құқығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Сона]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Шығыс Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Ислам пайғамбарлары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Теректі (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Марокко]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE 10] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Жасуша]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 10] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Украина]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Мұзтау шыңы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 10] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Шымыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 10] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[A.Z. (Ninety One)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 10] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Бөле]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5 10] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 10] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Есенқұл Жақыпбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Византия өнертабыстарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Ұлттық Банктің қызметтері мен операциялары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Сырдария]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ташкент]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 10] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 10] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Жиен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[:Сурет:Merope.jpg|Сурет:Merope.jpg]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMerope.jpg 10] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Швейцария]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Ет (тағам)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 10] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 10] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 10] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Алтай-Қарпық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Суан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[IC 544]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 10] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 10] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Арқалық (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Хасен Рүстемұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Орынбор]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80 10] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қара құрдым]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 10] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ағымсалы Дүзелханұлы Дүзелханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Ақтау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 9] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Болашақ (стипендия)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Саттар Асқарұлы Ерубаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Абақ Керей]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 9] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Малайзия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Темекі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Қорасан ата кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Ырғызбай ата кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қатысушы:EPIC]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 9] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Жауғашты руы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Жай сөйлем]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Ақсу ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Юрий Васильевич Бирючков]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%8E%D1%87%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Динара Жанабайқызы Сәтжан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Қазақфильм]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC 9] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Сиқым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Қарақалпақтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Жетіру]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[:Санат:Спорт түрлері|Санат:Спорт түрлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Дәстүр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Владимир Карпович Божко]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%BA%D0%BE 9] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Интернет]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 9] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Есім хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Ө (кирил)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8_%28%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%29 9] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Мексика]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Жоламан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Ислам]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 9] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Сауда]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0 9] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 9] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 9] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Қараменде Шақаұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Есекжем]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 9] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 9] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Семей]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[SDU University]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 9] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Қуыршақ театры]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Канада]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 9] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Әділет Назарбайұлы Барменқұлов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Ninety One]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 9] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Нұһ сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D2%BB_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 9] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Отыз алты айла]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0 9] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Еңбекшіқазақ ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Заң]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%A3 9] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Қанат Ислам]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 9] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Шегіртке]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 9] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Емен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Қара қаңлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Ұ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 9] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Мұса пайғамбар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Бердіқожа батыр кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Қайыңды (көл)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 9] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Орал]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Linux]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 9] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Үлгі:Байрақ/Германия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D2%9B%2F%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Конор Макгрегор]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80 9] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 5sy078b18oqlndc9maj9q5ej7nfki0y 2 782661 3629757 3628380 2026-07-14T09:36:19Z 1nter pares 146705 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3629757 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 783015 3629511 3624729 2026-07-13T15:50:35Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629511 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қатыгез ғасыр |Шынайы атауы = Жестокий век |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Тарихи роман |Авторы = Исай Калистратович Калашников |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1973–1977 |Жариялануы = 1978 |Жеке басылым = 1978 |Баспа = Современник |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қатыгез ғасыр»''' ({{lang-ru|Жестокий век}}) — кеңес жазушысы [[Исай Калашников]]тың [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] туралы тарихи романы. 1978 жылы жарық көрген бұл роман сыншылардың жоғары бағасына ие болды және автордың ең маңызды туындысы болып саналады.<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA Жестокий век] — «Википедия» еркін энциклопедиясы.</ref> == Сюжет == Роман оқиғасы XII ғасырдың ортасында Моңғолияда басталады. Оның басты кейіпкері — әкесінен ерте айырылып, көптеген қиындықтарға тап болған, бірақ барлық жауларын жеңіп, [[Шыңғыс хан]] ретінде билікке келген асылтекті [[Бөржігін]] руының өкілі Темучин. Параллель сюжеттер [[Меркіт]] Чиледу ([[Өелүн|Темучиннің]] анасы Өелүннің бірінші күйеуі), Темучинмен бір күні туған тайшығұт тайчу-кури және басты кейіпкердің балалық шақтағы досы қытайлық Хоның өмірінде өрбиді. Соңғы тарауларда құлдыққа түсіп, моңғол әскерінде жауынгер болған орыс Захарий маңызды рөл атқарады. Бірінші кітап, «Қуғындалғандар» (''Гонимые''), Темучиннің әкесі [[Есугей баһадүр|Есугейдің]] оқиғасынан басталады.<ref>[https://znanierussia.ru/articles/%D0%96%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA Жестокий век: роман Исая Калашникова о Чингисхане] — «Знание.Вики» энциклопедиясы.</ref> Ол көршілес тайпалармен соғыстарда тайшығұттарға қолбасшылық еткен және татарлардың қолынан уланған. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі мен жасөспірім балалары тағдырдың тәлкегіне ұшырайды. Үлкен ағасы Тарғұтай Кірілтұх тіпті Темучинді құлдыққа алады, бірақ ол қашып құтылып, анда бауыры [[Жамұқа|Жамұхамен]] және [[Керейт хандығы|керейт]] ханы [[Тоғрыл хан|Тоғрылмен]] одақ құрып, өз билігі астындағы әртүрлі дала тайпаларын біріктіре бастайды.<ref>[https://okrlib.ru/news/5441 Рецензия на роман Исая Калашникова «Жестокий век»] — Окружная библиотека Югры.</ref> Жамуха көп ұзамай Темучиннің жауына айналады және керейттерді, меркіттерді [[Наймандар|және наймандарды]] оған қарсы пайдалануға тырысады. Қанды және күрделі қақтығыстар сериясында басты кейіпкер жеңіске жетеді. Екінші кітапта, «Қуғындаушылар» (''Гонители''), ол Жамуха мен оның бүлікшіл туыстарын өлім жазасына кесіп, Шыңғыс хан деген атпен бүкіл Моңғолиянияның билеушісі болады.<ref>[http://www.kulichki.com/moshkow/HIST/KALASHNIKOW/zv_b2.txt Исай Калашников. Жестокий век. Книга вторая: Гонители] — Максим Мошков кітапханасы (электронды мәтін).</ref> Дала халықтары Цзинь империясы мен Хорезм мемлекетін жеңеді, олардың алдыңғы қатарлы әскері Қара теңіз далалары мен Руське жетеді. Өмірінің соңына қарай Шыңғысхан қарапайым ләззаттарға тым аз уақыт бөліп, соғыстарға тым көп көңіл бөлгеніне өкіне бастайды. Ол өлместіктің құпиясын ашуға тырысады, бірақ сәтсіздікке ұшырап, таңғұттармен соғыс кезінде қайтыс болады.<ref>[https://adebiportal.kz/upload/iblock/691/691ada918cc8f93e9c9ec352ec7eb6d4.pdf Исай Калашников. Жестокий век (Роман)] — Adebiportal.kz (электронды нұсқа).</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи романдар]] kqi5vm56c5qtas9df7sgldd0zim9zh0 3629512 3629511 2026-07-13T15:51:08Z Sagzhan 29953 /* Сюжет */ 3629512 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Қатыгез ғасыр |Шынайы атауы = Жестокий век |Сурет = |Сурет сипаттамасы = |Жанр = Тарихи роман |Авторы = Исай Калистратович Калашников |Түпнұсқа тілі = Орыс тілі |Жазылды = 1973–1977 |Жариялануы = 1978 |Жеке басылым = 1978 |Баспа = Современник |isbn = |Аударма = |Цикл = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} '''«Қатыгез ғасыр»''' ({{lang-ru|Жестокий век}}) — кеңес жазушысы [[Исай Калашников]]тың [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан]] туралы тарихи романы. 1978 жылы жарық көрген бұл роман сыншылардың жоғары бағасына ие болды және автордың ең маңызды туындысы болып саналады.<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA Жестокий век] — «Википедия» еркін энциклопедиясы.</ref> == Сюжет == Роман оқиғасы [[XII ғасыр]]дың ортасында [[Моңғолия]]да басталады. Оның басты кейіпкері — әкесінен ерте айырылып, көптеген қиындықтарға тап болған, бірақ барлық жауларын жеңіп, [[Шыңғыс хан]] ретінде билікке келген асылтекті [[Бөржігін]] руының өкілі Темучин. Параллель сюжеттер [[Меркіт]] Чиледу ([[Өелүн|Темучиннің]] анасы Өелүннің бірінші күйеуі), Темучинмен бір күні туған тайшығұт тайчу-кури және басты кейіпкердің балалық шақтағы досы қытайлық Хоның өмірінде өрбиді. Соңғы тарауларда құлдыққа түсіп, моңғол әскерінде жауынгер болған орыс Захарий маңызды рөл атқарады. Бірінші кітап, «Қуғындалғандар» (''Гонимые''), Темучиннің әкесі [[Есугей баһадүр|Есугейдің]] оқиғасынан басталады.<ref>[https://znanierussia.ru/articles/%D0%96%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D0%BA Жестокий век: роман Исая Калашникова о Чингисхане] — «Знание.Вики» энциклопедиясы.</ref> Ол көршілес тайпалармен соғыстарда тайшығұттарға қолбасшылық еткен және татарлардың қолынан уланған. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі мен жасөспірім балалары тағдырдың тәлкегіне ұшырайды. Үлкен ағасы Тарғұтай Кірілтұх тіпті Темучинді құлдыққа алады, бірақ ол қашып құтылып, анда бауыры [[Жамұқа|Жамұхамен]] және [[Керейт хандығы|керейт]] ханы [[Тоғрыл хан|Тоғрылмен]] одақ құрып, өз билігі астындағы әртүрлі дала тайпаларын біріктіре бастайды.<ref>[https://okrlib.ru/news/5441 Рецензия на роман Исая Калашникова «Жестокий век»] — Окружная библиотека Югры.</ref> Жамуха көп ұзамай Темучиннің жауына айналады және керейттерді, меркіттерді [[Наймандар|және наймандарды]] оған қарсы пайдалануға тырысады. Қанды және күрделі қақтығыстар сериясында басты кейіпкер жеңіске жетеді. Екінші кітапта, «Қуғындаушылар» (''Гонители''), ол Жамуха мен оның бүлікшіл туыстарын өлім жазасына кесіп, Шыңғыс хан деген атпен бүкіл Моңғолиянияның билеушісі болады.<ref>[http://www.kulichki.com/moshkow/HIST/KALASHNIKOW/zv_b2.txt Исай Калашников. Жестокий век. Книга вторая: Гонители] — Максим Мошков кітапханасы (электронды мәтін).</ref> Дала халықтары Цзинь империясы мен Хорезм мемлекетін жеңеді, олардың алдыңғы қатарлы әскері Қара теңіз далалары мен Руське жетеді. Өмірінің соңына қарай Шыңғысхан қарапайым ләззаттарға тым аз уақыт бөліп, соғыстарға тым көп көңіл бөлгеніне өкіне бастайды. Ол өлместіктің құпиясын ашуға тырысады, бірақ сәтсіздікке ұшырап, таңғұттармен соғыс кезінде қайтыс болады.<ref>[https://adebiportal.kz/upload/iblock/691/691ada918cc8f93e9c9ec352ec7eb6d4.pdf Исай Калашников. Жестокий век (Роман)] — Adebiportal.kz (электронды нұсқа).</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихи романдар]] 40nkodveevkxap4n9j247mq4ukwzha8 0 783297 3629551 3628968 2026-07-13T19:41:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3629551 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Генрих Отто Уиланд |Шынайы есімі = нем. Heinrich Otto Wieland |Суреті = Heinrich_Wieland.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 4.6.1877 |Туған жері = {{Туғанжері|Пфорцхайм|Пфорцхаймда}}, [[Германия]] |Қайтыс болған күні = 5.8.1957 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Штарнберг|Штарнбергте}}, [[Германия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Нацистік Германия}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[университет оқытушысы]], [[биохимия]], [[органикалық химия]] |Жұмыс орны = [[Мюнхен техникалық университеті]]<br>[[Фрайбург университеті]]<br>[[Людвиг Максимилиан Мюнхен университеті]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Людвиг Максимилиан Мюнхен университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы]] |Ғылыми жетекшісі = [[Йоханнес Тиле]] |Атақты шәкірттері = [[Арне Тиселиус]] |Несімен белгілі = [[өт қышқылдары]]н зерттеуімен танымал |Марапаттары = {{ГФР Құрмет орденінің командорлық кресті}}<br> {{Өнер және ғылым саласындағы Pour le Mérite ордені}}<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1926 жыл ғылымда|1926]])<br> [[Физика және химия бойынша Отто Хан сыйлығы]] (1955)<br> [[Теодор Фрерих сыйлығы]] (1972)<br> [[Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі]] (25 маусым 1931 ж.)<br> [[Өнер және ғылым саласындағы Гете медалі]]<br> [[Силлиман дәрісі]] (1930)<br> |Қолтаңбасы = Heinrich_Otto_Wieland_Signature.svg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Генрих Отто Уиландтт''' ({{Lang-de|Heinrich Otto Wieland}}; [[4 маусым]] [[1877 жыл|1877]], Пфорцхайм, [[Баден]] — [[5 тамыз]] [[1957 жыл|1957]], [[Штарнберг|Старнберг]]) — неміс химик-органик және биохимик. 1927 жылғы [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының лауреаты]]. == Өмірбаян == [[Штутгарт|Штутгартта]], [[Берлин|Берлинде]] және [[Мюнхен|Мюнхенде]] оқыды. [[1901 жыл|1901 жылы]] PhD дәрежесін алды және [[1904 жыл|1904 жылы]] оқытушы біліктілігін алды. 1909 жылы ерекше профессор, ал 1913 жылы Мюнхен университетіндегі Органикалық химия кеңесінің мүшесі болды, сонымен қатар Мюнхендегі Техникалық жоғары оқу орнында толық профессор атағын иеленді. 1917 жылдан бастап ол Фрайбург университетінде профессор болды, ал 1925 жылы [[Рихард Мартин Вильштеттер|Р. Виллштеттер]] орнына Мюнхен университетінде органикалық химия кафедрасының меңгерушісі болды. == Ғылыми зерттеулер == Уиландтың негізгі еңбектері [[Гормондар|гормондардың]], [[Стероидтар|стероидтардың]], [[Алкалоидтар|алкалоидтардың]], [[Өт қышқылдары|өт қышқылдарының]], сондай-ақ [[хлорофилл]] мен [[Гемоглобин|гемоглобиннің]] химиясына қатысты. Биологиялық тотығу процестерін қоса алғанда, тотығу реакцияларының механизмін түсіндіретін сутексіздендіру теориясын ([[Владимир Иванович Палладин|В. И. Палладинмен]] бір мезгілде) ұсынды. === Органикалық азот қосылыстарын зерттеу === Уиланд өзінің ғылыми жұмысының алғашқы бірнеше онжылдығын әртүрлі органикалық азот қосылыстарын қарқынды зерттеуге арнады. Алғашқы еңбектерінде азот оксидтерінің N<nowiki><sub id="mwPQ">2</sub></nowiki>O<nowiki><sub id="mwPQ">3</sub></nowiki> және N<nowiki><sub id="mwPQ">2</sub></nowiki>O<nowiki><sub id="mwPQ">4</sub></nowiki> алкендермен [[Алкендер|әрекеттесуі]] қарастырылды. Тетраарилгидразиндер және оларды дифениламиндерді тотығу арқылы алу, сондай-ақ олардың сусыз қышқылдарға қатысты әрекеті зерттелді. Тетраарилгидразиндердің, мысалы, NO<nowiki>₃</nowiki> арқылы ұсталатын бос диарилазот радикалдарына термиялық диссоциациялануы алғаш рет 1911 жылы байқалды: Осындай көптеген бақылауларға сүйене отырып, Уиланд бұл қайтымсыз диссоциация бензол сақинасындағы орынбасарларға байланысты, ал акцепторлық орынбасарлар оған қолайлы деген қорытындыға келді. Диарилгидроксиламиндерді [[Күміс(I) оксиді|күміс оксидімен]] мұқият тотықтыру арқылы Уиланд R₂NO^• жалпы формуласы бар нитрооксидтерді алды, олар радикалдар болғанына қарамастан димерленуге бейімділік көрсетпеді: Алкил магний тұздарының нитрозоқосылыстарға әсері зерттелді: Уиланд [[Азотты қышқыл|азот қышқылын]] бөліп алу арқылы нитрил қышқылдарынан RCN→O нитрил оксидтерін сәтті алды, сонымен қатар оларды фуроксандарға димеризациялады: Бензигидроксам қышқылының хлориді мен [[Гидразин|гидразиннен]] гидразид оксимдерін алуға болады, олардан азот қышқылымен өңдеу арқылы N-гидрокситетразол туындылары синтезделді; осылайша алғашқы тетразол туындылары алынды: Уиланд фульмин қышқылы HCN→O-ны кеңінен зерттеді. Ол [[Этил спирті|этанолдан]], [[Азот қышқылы|азот қышқылынан]] және [[Сынап|сынаптан]] осы затты дайындаудың белгілі әдісінің реакция механизмін анықтады және бұл реакция үшін күтілетін барлық аралық өнімдерді фульмин қышқылына айналдыруға болатынын көрсетті. Уиланд сонымен қатар фульмин қышқылының көптен белгілі полимерленуін түсіндіре алды және бастапқы реакция тек екі полимерлі фульмин қышқылын — тримерлі метафульмин қышқылын және тетрамерлі изоциан қышқылын түзетінін көрсетті. Бұл екі қышқыл да құрылымына күмән қалдырмайтын әдістермен синтезделді. === Стероидтарды зерттеу === [[Сурет:Steran_num_ABCD.svg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Стероидтардың көміртекті қаңқасындағы циклдердің номенклатурасы]] Уиландтың 20 жылдан астам уақыт бойы қызығушылығын тудырған [[Өт қышқылдары|өт қышқылдарына]] деген қызығушылығы [[1912 жыл|1912 жылы]], [[Стероидтар|стероидтардың]] құрылымы туралы маңызды ештеңе белгісіз болған кезде пайда болды. Ол осы қосылыстар класының құрылымын тек классикалық органикалық химия әдістерін қолдана отырып түсіндіруге мәжбүр болды. Бұл жұмыста ол сөзсіз досы және әріптесі Адольф Виндаус жүргізген [[холестерин]] мен басқа да стеролдардың құрылымын зерттеуден құнды қолдау алды. Уиланд [[Сиыр|бұқаның]] холин қышқылы мен дезоксихол қышқылын бөліп алды. Ол екі қосылыстың да көміртек қаңқасы ұқсас екенін, сондықтан оларды суды жою және кейіннен гидроксилдеу арқылы байланысты холан қышқылына айналдыруға болатынын көрсете алды. Кейінірек адам өтінен және [[Қаздар туысы|қаздар]] мен шошқалардың өтінен әртүрлі позициядағы гидроксил топтары бар басқа өт қышқылдары бөлініп алынды. Содан кейін, 1919 жылы Виндаус суды жою, алынған туындыны гидроксилдеу және оны [[Хром қышқылы|хром қышқылымен]] тотығу арқылы холестеринді холин қышқылына ыдырата алды. Бұл холин қышқылдары мен стероидтар арасындағы байланысты көрсетті, және бұл қосылыстардың барлығы бірдей көміртек қаңқасын бөлісетініне күмән жоқ. {| class="tpl-blanktable" |- align="center" !Аты ! Жалпы формула ! width="15%" | R ₁ ! width="15%" | R ₂ ! width="15%" | R ₃ |- align="center" | Хол қышқылы | C₂₄H₄₀O₅ | OH | OH | OH |- align="center" | Дезоксихол қышқылы | C₂₄H₄₀O₄ | OH | H | OH |- align="center" | Литохол қышқылы | C₂₄H₄₀O₃ | OH | H | H |- align="center" | Холан қышқылы | C₂₄H₄₀O₂ | H | H | H |} Содан кейін Уиланд және оның шәкірттері өт қышқылдарын тізбектей бөлу арқылы стероидты қаңқаның құрылымын анықтауға кірісті. Мұның кілті гидроксил топтарының әртүрлі реактивтілігінде болды. Реакциялар А сақинасындағы OH тобымен ең оңай жүретіні, ал C₁₂-дегі OH тобы ең аз реактивті болатыны анықталды: мысалы, дезоксихол литохол қышқылын алу мүмкін болды. Дегенмен, бастапқыда бұл бөлшектеу тәжірибелерінен көміртегі сақиналарының өлшемі туралы нақты қорытындылар жасалмады, себебі көптеген болжамдар Блан ережесіне негізделген, онда 1,6- және 1,7-дикарбон қышқылдары қыздырылған кезде 5 немесе 6 мүшелі сақиналар түзуі керек делінген. Дегенмен, одан әрі жүргізілген жұмыстар бұл әрқашан бола бермейтінін көрсетті. Бұл А сақинасының бөлінуіне қатысты болды, бірақ бастапқыда 5 мүшелі деп есептелген С сақинасына қатысты емес. Уиланд тобының одан әрі тәжірибелері [[Алифатты қосылыстар|алифатты]] бүйір тізбегінің орнын анықтауға бағытталған. Бұл бағыттағы жетістіктерге Розенхаймның жұмысы әсер етті, ол рентгендік зерттеулерге негізделген стероидтардың жаңа формуласын ұсынды. Бұл формуланы аздап өзгерткеннен кейін, Уиландтың барлық тәжірибелік нәтижелерін түсіндіру мүмкін болды. Оның өт қышқылдары бойынша жұмысы стероидты химияның кейінгі дамуында соншалықты маңызды рөл атқарды, сондықтан ол [[1927 жыл|1927 жылы]] осы үшін [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алды. Өт қышқылдарын зерттеу барысында Уиланд холеин қышқылдары деп аталатын заттарды да ашты: өт қышқылдарының, әсіресе дезоксихол қышқылының жоғары [[Майлы қышқылдар|май қышқылдарымен]], [[Майлар|майлармен]], [[Көмірсутек|көмірсутектермен]] және суда [[Коллоидтар|коллоидты ерітінділер]] түзетін осыған ұқсас қосылыстармен әрекеттесуінен пайда болған қосылыстар. Уиланд сонымен қатар метилхолантренді алғаш рет алды, бұл зат кейінірек күшті [[канцероген]] болып табылды. [[1913 жыл|1913 жылдан]] бастап, өт қышқылдары бойынша жұмысымен қатар, Уиланд [[Құрбақалар|бақа]] [[У|уларын]] да зерттеді. Олардың [[Жүрек|жүрекке]] [[Жүрек гликозидтері|жүрек гликозидтеріне]] ұқсас әсері бар. Bufo bufo тері бөлінділерінен ол буфотоксинді бөліп алды, ол гениннің, буфоталина, субериларгинин эфирі болып шықты Қышқылдармен қыздырғанда, генин де, токсин де бірдей зат, буфоталиенді түзді; оны холан қышқылына айналдыруға болады. Уиланд буфоталиннің өт қышқылдарынан негізінен қанықпаған δ-лактон сақинасы түрінде болатын бүйір тізбегінің құрылымымен ерекшеленетінін көрсетті. === Алкалоидтарды зерттеу === Уиландтың [[алкалоидтар]] бойынша алғашқы жұмысы [[1911 жыл|1911 жылға]] жатады; онда ол өсімдік морфинін зерттеп, молекуладағы қос байланыстың орнын талдады. Нәтижесінде Уиланд қос байланыстың бұрын Л. Кнорр ұсынған нұсқадан басқаша орны болуы керек екенін дәлелдеді. Бұл жұмысты оның шәкірті К. К жалғастырды, ол басқалармен қатар Р. Робинсонның азот құрамды бүйір тізбегі төрттік көміртек атомына қосылған деген болжамының дұрыстығын растай алды; осылайша морфиннің құрылымы ақыры анықталды. Уиландтың келесі зерттеу нысаны [[лобелия]] алкалоидтары болды. Ол [[Пиперидин|пиперидиннің]] туындылары болып табылатын көптеген жаңа негіздерді сәтті бөліп алды және олардың құрылымдарын анықтап, синтездей алды. Лобелия алкалоидтарының ''тобының'' мүшелері: лобелин, лобеланин, лобеланидин, норлобеланин және норлобеланидин. Құрылымдар Хофманның 1,7-дибензоилгептанға (PhCO(CH<nowiki>₂</nowiki>)<nowiki>₇</nowiki>COPh) ыдырауы және скополин қышқылына (N-метилпиперидин-α,α'-диацет қышқылы) қарқынды тотығу өнімі арқылы анықталды. Бұл алкалоидтардың барлығы [[Рацемат|рацемиялық]] түрде, ал кейбіреулері оптикалық белсенді түрде синтезделді. Лобелин қазір [[Медицина|дәрілік]] мақсатта өнеркәсіптік ауқымда дайындалады; ол тыныс алу орталығын ынталандырады және [[Тыныс алу|тыныс алуды]] жеңілдету және күшейту үшін қолданылады. Уиланд зерттеген лобелия алкалоидтарының екінші тобы — ''лелобин тобы'', оған төрт алкалоид кіреді: рацемиялық лелобанидин, (-)-лелобанидин I, (+)-норлелобанидин және (-)-лелобанидин II. Олар көміртек қаңқасы бойынша бірінші топта ерекшеленеді және аминодиолдар болып табылады. Лобелия алкалоидтарының үшінші тобының, ''лобинин тобының'' құрамы да анықталды. Оның құрамында төрт негіз бар, олардың екеуі кетоспирттер (лобинин және изолабинин), ал қалған екеуі — [[Гликолдар|диолдар]] (лобинанидин және изолабинанидин). Олардың барлығында көміртек-көміртек қос байланысы бар. [[1937 жыл|1937]] және [[1943 жыл|1943 жылдар]] аралығында Уиланд калабаш курарына алғашқы сәтті зерттеуін жүргізді, осы заттан және стрихнос улы қабығынан бірқатар кристалды және біртекті алкалоидтарды (C-курарин I, II және III; C-токсиферин I және II; токсиферин II, C-дигидротоксиферин I және C-изодигидротоксиферин) бөліп алды. Бұл төрттік аммоний тұздарының кейбіреулері өте күшті курар тәрізді белсенділік пен өте жоғары [[уыттылық]] көрсетті. Уиландты қызықтырған тағы бір өте улы қосылыстардың тобына өлім қақпағы саңырауқұлағының улары кірді. Ол улардың екі кристалды компонентін, аманитин мен фаллоидинді бөліп ала алды. Фаллоидин бір цистеин молекуласынан, екі [[аланин]] молекуласынан, екі 2-гидроксипролин молекуласынан және бір α-гидрокситриптофан молекуласынан тұратын [[Полипептидтер|гексапептид]] деп ұсынылды. Алайда, оның ұлы Теодор Уиландтың кейінгі зерттеулері бұл полипептидтің құрылымы сәл басқаша екенін көрсетті, себебі оның [[Гидролиз|гидролизі]] нәтижесінде екі L-[[аланин]] молекуласы, бір D-треонин молекуласы, бір L-аллогидроксипролин молекуласы, бір L-гидрокситриптофан молекуласы, бір L-цистеин молекуласы және бір L-γ,δ-дигидроксилейцин молекуласы пайда болды. Әртүрлі бақа түрлерінің безді секрецияларында бұрын айтылған стероидты лактондардан басқа бірқатар маңызды заттар бар. Уиланд буфотенинді, буфотенидинді және буфотионинді бөліп алып, олардың индол туындылары екенін көрсете алды. Буфотенин триптофанның туындысы N-диметил-5-гидрокситриптамин, ал ішкі төрттік тұзы буфотенидин ретінде сипатталды. === Птериндерді зерттеуі === 1920 жылдары Уиланд [[Жәндіктер|жәндіктердің]] [[Пигменттер|пигменттерін]], ең алдымен птериндерді зерттей бастады. Бұған дейін, 1889—1891 жылдары Ф.Г. Хопкинс [[Қырыққабат ақ көбелегі|қырыққабат ақ көбелегінің]] ақ пигментін кристалдандырып, кейінірек лимонграсс көбелегінің сары пигментін аморфты, ластанған күйде бөліп алған. Дегенмен, бұл жаңалықтар аз назар аударды және Хопкинстің қырыққабат ақ пигменті зәр қышқылына ұқсас деген қате қорытындысына байланысты елеусіз қалды. [[1925 жыл|1925 жылы]] С. Шөпф, Р. Пурмман, В. Кошара және басқалардың қатысуымен Уиланд көбелек пигменттерін кеңінен зерттеуді бастады. Лимонграсс көбелегінен ол сары пигмент ксантоптеринді бөліп алды, ал он мың қырыққабат ақ көбелегінен ол негізгі пигмент лейкоптерин алды, ол оны бірден зәр қышқылынан өзгеше деп анықтады. Кейіннен лейкоптериннің, ксантоптериннің және изоксантоптериннің құрылымдары синтез арқылы расталды. === Сутексіздендіруді зерттеу === Уиланд сутексіздендіруді [[1912 жыл|1912]] жылы зерттей бастады. 1912 жылға дейін көптеген физиологтар тірі [[Жасуша|жасушаларда]] жүретін [[тотығу]] процестерін [[Оттегі|оттегінің]] активтенуі арқылы жүретін деп санады: тотығу тыныс алу ферментінің әрекетімен байланысты немесе белсенді оттегі [[Пероксидті қосылыстар|пероксидтер]] түрінде пайда болады деп есептелді (Энглерт пен Бах теориясы). Уиланд 1912 жылы ұсынған жаңа идеяға сәйкес, тотығу процестері субстраттың активтенуінен туындайды, бұл [[Сутектік байланыс|сутегі байланыстарының]] әлсіреуіне, содан кейін [[сутегі]] атомдарының жойылуына әкеледі. Дегенмен, бұл теорияның өзі мүлдем жаңа емес еді. Ұқсас идеяларды Шмидеберг (1881), Траубе (1882) және Пфеффер (1889) айтқан, бірақ олар таныла алмады, себебі сенімді эксперименттік дәлелдер алынбады. Содан кейін Уиланд сутексіздендіру теориясының эксперименттік негізін қалауға кірісті. Оның алғашқы мақсаты [[Палладий|палладиймен]] каталитикалық гидрогенизацияның қайтымды болуы мүмкін бе екенін анықтау болды. Ол дигидронафталин және дигидроантрацен сияқты бірқатар реактивті органикалық қосылыстарды сутексіздендіруге қол жеткізді. Палладийді оттегі болмаған кезде қолдана отырып, су құрамындағы немесе ылғалды [[альдегидтер]] палладий арқылы [[Карбон қышқылдары|карбон қышқылдарына]] айналды, бұл альдегид гидратының сутексіздендіру ретінде түсіндірілді. Элементтік оттегінің тотығу процестері үшін маңызды емес екендігі [[Этил спирті|этил спиртін]] тек хинон немесе [[Метилен көгі|метилен көктің]] әсерімен [[Ацетальдегид|ацетальдегидке]] сутексіздендіруге болатын тәжірибелермен дәлелденді, соңғы заттар сутегі акцепторлары ретінде әрекет етеді. Биологиялық сутексіздендіру процестеріне арналған модельдік реакцияларды әзірлеу мақсатында сутексіздендіру деп түсіндірілуі мүмкін әртүрлі органикалық және бейорганикалық қосылыстардың тотығуын мұқият зерттеу жүргізілді, мысалы, палладийдің қатысуымен фосфор қышқылынан, гипофосфор қышқылынан және [[Құмырсқа қышқылы|құмырсқа қышқылынан]] сутегінің каталитикалық түрде алынуы. [[Көміртек монооксиді|Көміртек тотығының]] жануы аралық өнім ретінде түзілетін құмырсқа қышқылының сутексіздендіруі және индигоның дегидроиндигоға сутексіздендіруі, содан кейін қайта құрылуы және индиго мен изатинге ыдырауы ретінде түсіндірілді. Уиланд сутексіздендіруді зерттей бастаған кезде [[Отто Генрих Варбург|О.]] [[Отто Генрих Варбург|Варбург]] тотығу процестеріне де назар аударды (1914). Дегенмен, Уиландтан айырмашылығы, ол тірі организмдердегі тотығу процестерін сутегінің белсенділігімен емес, оттегінің металл, әсіресе темірмен белсенділігімен түсіндірді және көп жағдайда бұл теорияның дұрыстығын дәлелдей алды. Келесі жылдары екі көзқарас арасында өте қызу пікірталас туындады. Нәтижесінде биологиялық тотығу процестері өте қарқынды зерттеуге ұшырады, бұл көптеген маңызды жаңалықтарға әкелді. Қазіргі уақытта субстратқа тәуелді белсенділік те, оттегіге тәуелді белсенділік те [[Биологиялық тотығу|жасушалық тыныс алуда]] рөл атқаратыны және бір жағынан дегидразалар мен екінші жағынан оксидазалар тудыратын екі процестің үйлесімі жиі кездесетіні белгілі. == Марапаттар және мойындау == * 1927 — [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|Химия бойынша Нобель сыйлығы]], ''<span class="ts-comment-commentedText" data-ve-ignore="" title="«For his investigations of the constitution of the bile acids and related substances.»">" [[Өт қышқылдары|Өт қышқылдары және көптеген ұқсас заттардың құрылымы туралы]] зерттеулері үшін."</span>'' * 1930 — Силлиман дәрісі * 1952 — Еңбегі үшін (Pour le Mérite) * 1955 — Отто Ган сыйлығы Генрих Уиланд сыйлығы оның құрметіне аталған. Лондон Корольдік қоғамының (1931), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1932)<ref>[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001298.html Heinrich Wieland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818150801/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001298.html |date=2018-08-18 }} {{In lang|en}}</ref> және [[Америка өнер және ғылым академиясы|Америка өнер және ғылым академиясының]] шетелдік мүшесі; Лондон химиялық қоғамының, Румыния химиялық қоғамының, Жапон ғылым академиясының, Индия ғылым академиясының құрметті мүшесі; Мюнхен, Геттинген, Гейдельберг және Берлин академияларының мүшесі; және КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болды. Дармштадт техникалық университетінің, Фрайбург университетінің және [[Каподистрия атындағы Афина ұлттық университеті|Афина университетінің]] құрметті дәрежелеріне ие болды. == Отбасы == Генрих Уиланд Джозефина Бартманға үйленген. Олардың төрт баласы болған: үш ұл және бір қыз. == Жеке қасиеттер == Замандастары Уиландты байсалды және ақылды, еңбекқор және ақылды адам ретінде еске алды. Ол қарапайымдылықпен және әділеттілік сезімімен ерекшеленді. Генрих Уиланд ғылыммен қатар өнерге, әсіресе кескіндеме мен музыкаға қызығушылық танытты. Музыкалық жиындар оның үйінде жиі өткізілетін, ол өзі де жас кезінде оларға қатысатын. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Виланд, Генрих // Ұлы кеңес энциклопедиясы: [30 томда] / бас ред. А. М. Прохоров. — 3-ші басылым. — Мәскеу: Кеңес Энциклопедиясы, 1969—1978. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] {{In lang|en}} [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] 14epgf31bhhouo733blt6ugumvghob6 10 783355 3629636 3629426 2026-07-14T05:03:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3629636 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 38h249xde3x4l2gpwdtbsqel3jqei68 3629795 3629636 2026-07-14T10:59:01Z Мағыпар 100137 үлгі 3629795 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hicd0go40pbcqxzej7oat8ua4nea9p3 0 783384 3629461 2026-07-13T12:04:44Z Yessentaikyzy 160245 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Жеңіс Сәдуақасұлы|Шындық есімі=|Ені=|Туған күні=19.1.1946|Қайтыс болған күні=|Туған жері=[[Қазалы ауданы]], Ұялы ауылы|Азаматтығы=[[Қазақстан]]|Ұлты=Қазақтар|... 3629461 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Жеңіс Сәдуақасұлы|Шындық есімі=|Ені=|Туған күні=19.1.1946|Қайтыс болған күні=|Туған жері=[[Қазалы ауданы]], Ұялы ауылы|Азаматтығы=[[Қазақстан]]|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, филолог, педагог|Белсенді жылдары=1964 жылдан бастап|Білімі=[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институты]] (1971)|Мамандығы=филолог|Марапаттары=[[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992) <br> ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006) <br> «Ана тілі» медалі (2023)}} '''Жеңіс Сәдуақасұлы''' ([[19 қаңтар]] [[1946 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Ұялы ауылы) — қазақстандық ғалым, филолог. Филология ғылымдарының докторы (1997), [[профессор]]. Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2006). [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006). <ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref> == Өмірбаяны == * 1971 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институтын]] бітірген. === Еңбек жолы === * 1964—1967 жж. — Қазалы ауданы «Қызылқұм» сегіз жылдық мектебінде мұғалім; * 1971—1979 жж. — Қызылорда қаласындағы мектептерде директордың орынбасары; * 1979 жылдан бастап — Қызылорда педагогикалық институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарып келеді. == Ғылыми қызметі == Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты — [[қазақ тілі]] білімінің [[морфология]] және [[синтаксис]] салалары. Жеңіс Сәдуақасұлының 100-ден астам ғылыми-зерттеу және оқу-әдістемелік еңбектері жарық көрген.[https://qyzylordatv.kz/kz/news/37555] '''Негізгі еңбектері:''' * «Қазақ грамматикасы» * «Тауарихтағы жай сөйлемнің түрлері» * «Жай сөйлемнің құрылымдық түрлері» * «Қазақша іс қағаздары» * «Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері» == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992) * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006) * «Ана тілі» медалі (2023) * Бірнеше мерекелік және салалық медальдар. == Дереккөздер == [[Санат:Қазалы ауданында туғандар]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] qe4gam0v9s5li5xdq9g6g6iwa3rwsy1 3629462 3629461 2026-07-13T12:05:46Z Yessentaikyzy 160245 /* */ 3629462 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Жеңіс Сәдуақасұлы|Шындық есімі=|Ені=|Туған күні=19.1.1946|Қайтыс болған күні=|Туған жері=[[Қазалы ауданы]], Ұялы ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, филолог, педагог|Белсенді жылдары=1964 жылдан бастап|Білімі=[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институты]] (1971)|Мамандығы=филолог|Марапаттары=[[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992) <br> ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006) <br> «Ана тілі» медалі (2023)}} '''Жеңіс Сәдуақасұлы''' ([[19 қаңтар]] [[1946 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Ұялы ауылы) — қазақстандық ғалым, филолог. Филология ғылымдарының докторы (1997), [[профессор]]. Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент-мүшесі (2006). [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006). <ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref> == Өмірбаяны == * 1971 жылы [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институтын]] бітірген. === Еңбек жолы === * 1964—1967 жж. — Қазалы ауданы «Қызылқұм» сегіз жылдық мектебінде мұғалім; * 1971—1979 жж. — Қызылорда қаласындағы мектептерде директордың орынбасары; * 1979 жылдан бастап — Қызылорда педагогикалық институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарып келеді. == Ғылыми қызметі == Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты — [[қазақ тілі]] білімінің [[морфология]] және [[синтаксис]] салалары. Жеңіс Сәдуақасұлының 100-ден астам ғылыми-зерттеу және оқу-әдістемелік еңбектері жарық көрген.[https://qyzylordatv.kz/kz/news/37555] '''Негізгі еңбектері:''' * «Қазақ грамматикасы» * «Тауарихтағы жай сөйлемнің түрлері» * «Жай сөйлемнің құрылымдық түрлері» * «Қазақша іс қағаздары» * «Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері» == Марапаттары == * [[Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі|ҚР Білім беру ісінің үздігі]] (1992) * ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006) * «Ана тілі» медалі (2023) * Бірнеше мерекелік және салалық медальдар. == Дереккөздер == [[Санат:Қазалы ауданында туғандар]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] 5si94zjewfu07e1mtqg5ehd4w33tso2 0 783385 3629466 2026-07-13T12:30:12Z Садықова Ақгүл 181520 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда о... 3629466 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. Тарихы# 1880 жылы Дон, Астрахан, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. Сауда көлемі# Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: жылқы; түйе; ірі қара; қой-ешкі; жүн; тері; киіз; мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; мануфактура өнімдері – 213 747 сом; мал өнімдері – 49 465 сом; ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. Экономикалық маңызы# Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. Мәдени маңызы# Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. Құлдырауы# XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. Мұрасы# Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.[1][2][3] Дереккөздер# Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі — Ақтөбе. — 2009. — Б. 61. — ISBN 9965-819-63-7. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі. Сәрсембина Б. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі — «Ақтөбе» газеті. — 2019. — Б. №52. өңдеу Санаттар (++): Жәрмеңкелер (−) (±) (↓) (↑)Ақтөбе облысы (−) (±) (↓) (↑)Темір ауданы (−) (±) (↓) (↑)(+) ohrnhf8p3hqtbksjxbxic641xl0kac7 3629467 3629466 2026-07-13T12:32:52Z Садықова Ақгүл 181520 3629467 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қарақамыс жәрмеңкесі — XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазіргі Ақтөбе облысы Темір қаласында өткен, Батыс Қазақстандағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке Ресей империясы, Орта Азия және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы Көкжар, Ырғыздағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. Тарихы# 1880 жылы Дон, Астрахан, Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар Бұхара, Хиуа, Ташкент көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған Темір жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. 1875 жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. Сауда көлемі# Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. Қазақтар: жылқы; түйе; ірі қара; қой-ешкі; жүн; тері; киіз; мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; мануфактура өнімдері – 213 747 сом; мал өнімдері – 49 465 сом; ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. Экономикалық маңызы# Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің Орынбор, Орск, Қазан, Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. Мәдени маңызы# Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. Құлдырауы# XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. Мұрасы# Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.[1][2][3] Дереккөздер# Құрманбеков Б. Темір жәрмеңкесі — Ақтөбе. — 2009. — Б. 61. — ISBN 9965-819-63-7. Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы. Темір жәрмеңкесі. Сәрсембина Б. Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі — «Ақтөбе» газеті. — 2019. — Б. №52. 70vpk9jt28cc75j3be2bx6xkb9jrkzy 3629758 3629467 2026-07-14T09:37:21Z 1nter pares 146705 3629758 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — [[XIX ғасыр]]дың екінші жартысы мен [[XX ғасыр]]дың басында қазіргі [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен, [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]: * жылқы; * түйе; * ірі қара; * қой-ешкі; * жүн; * тері; * киіз; * мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. [[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: * 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; * осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; * 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; * 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; * мануфактура өнімдері – 213 747 сом; * мал өнімдері – 49 465 сом; * ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; * 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; * 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == [[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.<ref>{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жәрмеңкелер]] [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Темір ауданы]] ruxvum72bgp04l51gc8hpc1f7xhufmq 3629759 3629758 2026-07-14T09:37:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3629759 wikitext text/x-wiki '''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — [[XIX ғасыр]]дың екінші жартысы мен [[XX ғасыр]]дың басында қазіргі [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен, [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. [[Жәрмеңке|Жәрмеңке]] Ресей империясы, [[Орта Азия|Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы [[Көкжар|Көкжар]], [[Ырғыз|Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент ]]көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]: * жылқы; * түйе; * ірі қара; * қой-ешкі; * жүн; * тері; * киіз; * мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. [[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: * 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; * осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; * 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; * 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; * мануфактура өнімдері – 213 747 сом; * мал өнімдері – 49 465 сом; * ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; * 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; * 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == [[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.<ref>{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жәрмеңкелер]] [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Темір ауданы]] t03mtqnywcscjk7kgtk93687uexfh9l 3629760 3629759 2026-07-14T09:39:37Z 1nter pares 146705 3629760 wikitext text/x-wiki '''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — [[XIX ғасыр]]дың екінші жартысы мен [[XX ғасыр]]дың басында қазіргі [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен, [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке [[Ресей империясы]], [[Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы [[Көкжар]], [[Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент]] көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875]] жылы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. [[1879]] жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]: * жылқы; * түйе; * ірі қара; * қой-ешкі; * жүн; * тері; * киіз; * мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. [[Ресей]]ден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: * 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; * осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; * 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; * 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; * мануфактура өнімдері – 213 747 сом; * мал өнімдері – 49 465 сом; * ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; * 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; * 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Экономикалық маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахань, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. == Мәдени маңызы == Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == [[XX ғасыр]]дың басында [[теміржол|теміржол]] қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.<ref>{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жәрмеңкелер]] [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Темір ауданы]] exkhboncvs36o27qjyinqzrk9uy299v 3629761 3629760 2026-07-14T09:40:55Z 1nter pares 146705 3629761 wikitext text/x-wiki '''Қарақамыс жәрмеңкесі''' — [[XIX ғасыр]]дың екінші жартысы мен [[XX ғасыр]]дың басында қазіргі [[Ақтөбе облысы]] Темір қаласында өткен, [[Батыс Қазақстан]]дағы ең ірі маусымдық сауда орталықтарының бірі. Жәрмеңке [[Ресей империясы]], [[Орта Азия]] және қазақ даласы арасындағы сауда-экономикалық байланысты нығайтып, Темір өңірінің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпал етті. Ол Ойылдағы [[Көкжар]], [[Ырғыз]]дағы Жармола және Ақтөбе жәрмеңкелерімен қатар өңірдегі аса маңызды сауда орындарының бірі саналды. == Тарихы == 1880 жылы [[Дон]], [[Астрахан]], Ставрополь өңірлерінен қоныс аударған татар көпестері Темірге келіп, тұрақты сауда жүргізе бастады. Олар жергілікті қазақтармен қатар [[Бұхара]], [[Хиуа]], [[Ташкент]] көпестерімен байланыс орнатты. Осы кезеңде Қарақамыс атауымен белгілі болған [[Темір]] жәрмеңкесі қалыптасты. Алғашқы кезде жәрмеңке Темір қаласының базар алаңында өткізілсе, кейін арнайы жәрмеңке алаңы салынды. [[1875 жыл]]ы Темірде алғаш рет ресми жәрмеңке ұйымдастырылды. 1879 жылы Темір уезінің орталығы Қарақамысқа көшірілгеннен кейін жәрмеңкенің қарқыны бұрынғыдан да күшейді. 1879–1895 жылдар аралығында жәрмеңкенің тауар айналымы шамамен 10 есеге өсті. Жәрмеңке жыл сайын 20 мамыр мен 20 маусым аралығында өткізілді. == Сауда көлемі == Жәрмеңкеде негізінен мал және мал өнімдері сатылды. [[Қазақтар]]: * жылқы; * түйе; * ірі қара; * қой-ешкі; * жүн; * тері; * киіз; * мал шаруашылығы өнімдерін әкелді. Ресейден шай, қант, темір бұйымдары, мата, ыдыс-аяқ, өндірістік және тұрмыстық тауарлар жеткізілді. Архивтік мәліметтер бойынша: * 1897 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы сауда айналымы 422 358 сомды құрады; * осы жылы 61 700 сомға өндірістік тауар сатылды; * 271 977 сомға мануфактура бұйымдары өткізілді; * 1900 жылғы көктемгі жәрмеңкеде сауда көлемі 547 110 сомға жетті; * мануфактура өнімдері – 213 747 сом; * мал өнімдері – 49 465 сом; * ауыл шаруашылығы өнімдері – 82 120 сом; * 1901 жылғы көктемгі жәрмеңкеде жалпы айналым 480 800 сом, күзгі жәрмеңкеде 383 045 сом болды; * 1908 жылы Темір уезінде 42 567 түйе, 353 284 қой, 123 421 ірі қара, 99 391 жылқы есепке алынған. == Маңызы == === Экономикалық маңызы === Қарақамыс жәрмеңкесі Темір қаласының қарқынды дамуына әсер етті. Жәрмеңке кезінде қалаға Ресейдің [[Орынбор]], [[Орск]], [[Қазан]], Астрахан, сондай-ақ Хиуа мен Бұхарадан көпестер келіп, халықаралық сипаттағы сауда байланыстары қалыптасты. Жергілікті тұрғындар үшін жәрмеңке мал өнімдерін тиімді бағамен өткізуге, қажетті өнеркәсіптік тауарларды сатып алуға мүмкіндік берді. === Мәдени маңызы === Қарақамыс жәрмеңкесі тек сауда орны ғана емес, мәдени өмірдің де маңызды орталығы болды. Мұнда палуандар күресі, ат жарысы, әнші-күйшілердің өнер көрсетуі, ақындар айтысы және түрлі халықтық ойын-сауықтар ұйымдастырылған. Белгілі этнограф және саяхатшы Сергей Рыбаков өз жазбаларында Қарақамыс жәрмеңкесіндегі қазақтардың тұрмысы, киім үлгісі мен салт-дәстүрі туралы құнды мәліметтер қалдырған. == Құлдырауы == XX ғасырдың басында теміржол қатынасының дамуы және сауда жүйесінің өзгеруі нәтижесінде жәрмеңкенің маңызы біртіндеп төмендеді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін дәстүрлі жәрмеңке қызметі тоқтатылды. == Мұрасы == Қарақамыс жәрмеңкесі Темір өңірінің тарихи бренді ретінде бағаланады. Қазіргі таңда оның тарихын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер жарық көріп, этнофестивальдер ұйымдастырылып келеді. Темір ауданында тарихи мұраны жаңғырту мақсатында «Қарақамыс жәрмеңкесі» этнофестивалі өткізіліп, жәрмеңке дәстүрі насихатталуда.<ref>{{кітап|авторы=Құрманбеков Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Ақтөбе |орны=||жыл=2009 |томы= |беттері=61 |барлық беті= |сериясы= |isbn= 9965-819-63-7|тиражы= }}</ref><ref>{{кітап|авторы=Қазақстан Ұлттық электронды кітапханасы.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Темір жәрмеңкесі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=||жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Сәрсембина Б.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қарақамыс жәрмеңкесінің ізі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=«Ақтөбе» газеті |орны=||жыл=2019 |томы= |беттері=№52 |барлық беті= |сериясы= |isbn=}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жәрмеңкелер]] [[Санат:Ақтөбе облысы]] [[Санат:Темір ауданы]] neme0fgqynx5syh1ilro5lpec07k2ib 0 783386 3629468 2026-07-13T12:42:03Z Yessentaikyzy 160245 Жаңа бетте: {{Тұлға|Есімі=Баймырза Қожамберлиев|Туған күні=20.3.1955|Туған жері=[[Қазалы ауданы]], Майдакөл ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, философ, педагог|Белсенді жылдары=1980 жылдан бастап|Білімі=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Қаза... 3629468 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Баймырза Қожамберлиев|Туған күні=20.3.1955|Туған жері=[[Қазалы ауданы]], Майдакөл ауылы|Азаматтығы={{KAZ}}|Ұлты=[[Қазақтар|қазақ]]|Мансабы=ғалым, философ, педагог|Белсенді жылдары=1980 жылдан бастап|Білімі=[[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университеті]] (1980)|Мамандығы=философ|Не үшін белгілі=әлеуметтік философия, мәдениеттану, саясаттану|Марапаттары=Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009) <br> «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008)}} '''Баймырза Қожамберлиев''' ([[20 наурыз]] [[1955 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] Майдакөл ауылы) — қазақстандық ғалым, [[философия ғылымдарының докторы]] (2005), [[Проффесор|профессор]] (2006). == Өмірбаяны == * [[1980 жыл|1980 жылы]] С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]) философия-экономика факультетін бітірген. === Еңбек жолы === * 1980—1997 жж. — Қарағанды мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]) оқытушысы, аға оқытушысы, доценті, кәсіподақ комитетінің төрағасы. * 1998—2011 жж. — Қызылорда мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) доценті, кафедра меңгерушісі, кәсіподақ комитетінің төрағасы. * 2011—2020 жж. — Қызылорда облысы педагогикалық қызметкерлердің білімін жетілдіру институтының кафедра меңгерушісі. * 2020 жылдан бастап — Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің профессоры. == Ғылыми қызметі == Негізгі ғылыми еңбектері әлеуметтік философия, мәдениеттану және саясаттану ғылымы мәселелеріне арналған. '''Негізгі еңбектері:''' * «Человеческое. Общественное. Духовные» (Караганда, 1991) * «Саяси сана» (Қарағанды, 1993) * «Мәдениет әлемі» (Алматы, 2003) * «Саяси сана философиясы» (Қызылорда, 2007) * «Болмыс философиясы» (Қызылорда, 2010) * «Үлкен саясат: тұлғалар мен тағдырлар» (Қызылорда, 2018) == Марапаттары == * Қызылорда облысы әкімі стипендиясының иегері (2006) * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2008) * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5</ref> == Дереккөздер == meu5kdbj5pcvmchiup7s8k8wuswcjdx 0 783388 3629477 2026-07-13T15:01:42Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Химиялық зат |аты = Элаидин қышқылы |суреті = Elaidic acid.svg |сурет_ені = 250px |сол_суреті = Elaidic-acid-from-xtal-3D-balls.png |сол_сурет_ені = 250px |IUPAC_атауы = (9E)-октадец-9-ен қышқылы |басқа_атаулары = транс-9-октадецен қышқылы, транс-олеин қышқылы, 18:1 trans-9, 18:1 trans-Δ⁹, 18:1(n−9) |химиялық_фо... 3629477 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат |аты = Элаидин қышқылы |суреті = Elaidic acid.svg |сурет_ені = 250px |сол_суреті = Elaidic-acid-from-xtal-3D-balls.png |сол_сурет_ені = 250px |IUPAC_атауы = (9E)-октадец-9-ен қышқылы |басқа_атаулары = транс-9-октадецен қышқылы, транс-олеин қышқылы, 18:1 trans-9, 18:1 trans-Δ⁹, 18:1(n−9) |химиялық_формуласы = C₁₈H₃₄O₂ |рационалды_формуласы = CH₃(CH₂)₇CH=CH(CH₂)₇COOH |күйі = түссіз немесе ақ кристалды, балауыз тәрізді қатты зат |мольдік_массасы = 282,46 |тығыздығы = 0,8734 (45 °C) |сыну_көрсеткіші = 1,4499 (45 °C) |балқу_t = 44–45 |қайнау_t = 288 (13,3 кПа); шамамен 234 (2 кПа) |бу_қысымы = бөлме температурасында өте төмен |ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді; этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда және басқа органикалық еріткіштерде ериді |CAS = 112-79-8 |PubChem = 637517 |ChEBI = 27997 |ChemSpider = 553123 |SMILES = CCCCCCCC/C=C/CCCCCCCC(=O)O |InChI = 1S/C18H34O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h9-10H,2-8,11-17H2,1H3,(H,19,20)/b10-9+ |ортаққор = Elaidic acid }} '''Элаидин қышқылы''' немесе '''(9E)-октадец-9-ен қышқылы''' — химиялық формуласы C₁₈H₃₄O₂, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH₃(CH₂)₇CH=CH(CH₂)₇COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті [[моноқанықпаған май қышқылдары|моноқанықпаған май қышқылы]]. Молекуладағы жалғыз көміртек-көміртек қос байланысы тоғызыншы және оныншы көміртек атомдарының арасында орналасқан және '''транс''', немесе '''E''' конфигурациясына ие.<ref name="ChEBI">{{cite web |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:27997 |title=Elaidic acid — CHEBI:27997 |website=Chemical Entities of Biological Interest |publisher=EMBL–EBI |access-date=2026-07-13}}</ref> Элаидин қышқылы — табиғатта кең таралған [[олеин қышқылы]]ның геометриялық ''транс''-изомері. Оның липидтік белгіленуі — '''18:1 trans-Δ⁹''', '''18:1 trans-9''' немесе '''18:1(n−9)'''. Метил ұшынан санағанда қос байланыс тоғызыншы көміртек атомынан басталатындықтан, ол [[омега-9 май қышқылдары]] тобына жатады.<ref name="NIST">{{cite web |url=https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C112798 |title=9-Octadecenoic acid, (E)- |website=NIST Chemistry WebBook |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-07-13}}</ref> Элаидин қышқылы [[транс-май қышқылдары]]ның белгілі өкілдерінің бірі. Ол сұйық өсімдік майларын толық емес каталитикалық гидрлеу кезінде түзілетін өнеркәсіптік транс-май қышқылдарының құрамында кездеседі. Аз мөлшерде күйіс қайыратын жануарлардың сүті мен майында да болуы мүмкін, бірақ ондағы негізгі табиғи C18:1 транс-изомер көбіне вакцен қышқылы болып табылады.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trans-fat |title=Trans fat |publisher=World Health Organization |date=2024-01-24 |access-date=2026-07-13}}</ref> Элаидин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''элаидаттар''', ал молекуласынан түзілетін бір валентті ацил қалдығы '''элаидоил тобы''' деп аталады. == Атауы және зерттелу тарихы == «Элаидин» атауы көне гректің {{lang-grc|ἔλαιον}} — «май», «зәйтүн майы» деген сөзінен шыққан. Элаидин қышқылы май қышқылдарының геометриялық изомериясын зерттеу барысында алынған. Олеин қышқылын азотты қышқыл немесе азот оксидтері әсерімен өңдегенде оның ''цис''-қос байланысы ''транс''-конфигурацияға ауысып, балқу температурасы жоғары қатты өнім түзіледі. Бұл өзгеріс '''элаидиндену''' немесе '''элаидинизация реакциясы''' деп аталады. Элаидиндену реакциясы бұрын табиғи майлардағы олеин қышқылын сапалық анықтау және ''цис–транс'' изомериясын зерттеу үшін қолданылған. Қазіргі кезде май қышқылдарының геометриялық құрамын анықтау үшін негізінен газ хроматографиясы, күміс ионды хроматография және спектроскопиялық әдістер пайдаланылады. «Элаидин қышқылы» атауын келесі қосылыстардан ажырату керек: * '''олеин қышқылы''' — оның ''цис''-изомері, (9Z)-октадец-9-ен қышқылы; * '''вакцен қышқылы''' — қос байланысы он бірінші орында орналасқан C18:1 май қышқылы; * '''линолэлаидин қышқылы''' — линол қышқылының бір немесе бірнеше ''транс''-қос байланысы бар изомері; * '''рицинэлаидин қышқылы''' — рицинол қышқылының ''транс''-изомері; * '''триэлаидин''' — глицерин мен үш элаидин қышқылы қалдығынан түзілген триацилглицерин. == Молекулалық құрылысы == Элаидин қышқылының молекуласы екі негізгі бөліктен тұрады: # полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH; # 17 көміртек атомынан тұратын ұзын көмірсутектік бөлік — C₁₇H₃₃. Құрылымдық формуласы: :<chem>CH3-(CH2)7-CH=CH-(CH2)7-COOH</chem> Карбоксил тобының көміртек атомы бірінші атом ретінде есептелгенде қос байланыс C⁹ және C¹⁰ атомдарының арасында орналасады. Қос байланысқа жалғанған көмірсутектік тізбектің екі бөлігі бір-біріне қарама-қарсы бағытталғандықтан, қосылыстың конфигурациясы '''E''' немесе '''транс''' болып табылады. Көміртек-көміртек қос байланысының айналасында еркін айналу мүмкін емес. Сондықтан олеин және элаидин қышқылдарының атомдық құрамы мен байланыстар реті бірдей болғанымен, олардың молекулалары кеңістікте әртүрлі орналасады. === Олеин қышқылынан айырмашылығы === Олеин қышқылындағы ''цис''-қос байланыс көмірсутектік тізбекте айқын иілім туғызады. Элаидин қышқылындағы ''транс''-қос байланыс кезінде молекула әлдеқайда түзу пішінге ие болады. Түзу пішінді молекулалар қатты күйде бір-біріне тығыз орналасып, олардың арасындағы дисперсиялық әрекеттесулер күшейеді. Сондықтан элаидин қышқылының: * балқу температурасы олеин қышқылынан шамамен 30 °C жоғары; * бөлме температурасындағы күйі қатты; * кристалдық құрылымы қаныққан стеарин қышқылының құрылымына біршама ұқсас. Олеин, элаидин және стеарин қышқылдарының салыстырмасы: {| class="wikitable" ! Қышқыл ! Липидтік белгіленуі ! Қос байланыс конфигурациясы ! Бөлме температурасындағы күйі ! Балқу температурасы |- | [[Олеин қышқылы]] | 18:1 ''cis''-Δ⁹ | ''цис'' | сұйық | шамамен 13–16 °C |- | '''Элаидин қышқылы''' | 18:1 ''trans''-Δ⁹ | ''транс'' | қатты | шамамен 44–45 °C |- | [[Стеарин қышқылы]] | 18:0 | қос байланыс жоқ | қатты | шамамен 69–70 °C |} Элаидин қышқылының молекуласы стеарин қышқылындай толық түзу емес, өйткені қос байланыс аймағындағы байланыс бұрыштары мен электрондық құрылым көміртек тізбегінің геометриясына әсер етеді. Соған қарамастан оның жалпы пішіні олеин қышқылына қарағанда түзуірек. == Кристалдық құрылысы == Таза элаидин қышқылы түссіз немесе ақ кристалдар түзеді. Кристалдық күйде молекулалар ұзын осьтері бойымен қабаттар құрып орналасады. Көршілес молекулалардың карбоксил топтары сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Рентгенқұрылымдық зерттеулер элаидин қышқылы молекулаларының созылыңқы пішінін және көмірсутектік тізбектердің салыстырмалы түрде тығыз орналасатынын көрсетеді. Бұл құрылым оның олеин қышқылына қарағанда жоғары балқу температурасын түсіндіреді. Қоспалар, салқындату жылдамдығы және кристалдандыру еріткіші кристалдардың өлшеміне, сыртқы пішініне және өлшенетін балқу аралығына әсер етуі мүмкін. == Физикалық қасиеттері == Таза элаидин қышқылы — түссіз немесе ақ, балауыз тәрізді кристалды қатты зат. Техникалық өнім құрамындағы басқа май қышқылдары мен тотығу өнімдеріне байланысты сарғыш реңкті болуы мүмкін. Қалыпты атмосфералық қысымда ұзақ қыздыру кезінде май қышқылдарының тотығуы, изомерленуі немесе ішінара ыдырауы мүмкін. Сондықтан элаидин қышқылының қайнау температурасы әдетте төмендетілген қысым жағдайында өлшенеді. === Ерігіштігі === Ұзын көмірсутектік тізбегіне байланысты элаидин қышқылы суда іс жүзінде ерімейді. Ол этанолда, диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, [[ацетон]]да, көміртек дисульфидінде, майлар мен көмірсутектік еріткіштерде ериді. Органикалық еріткіштердегі ерігіштік температура жоғарылаған сайын артады. Бұл қасиет элаидин қышқылын қайта кристалдандыру арқылы тазарту үшін пайдаланылады. Сілті ерітінділерінде элаидин қышқылы химиялық реакция нәтижесінде натрий немесе калий элаидатына айналады. Бұл тұздар бос қышқылға қарағанда суда жақсырақ дисперсияланады. === Таза және техникалық өнім === Өнеркәсіптік жолмен ішінара гидрленген майлардан бөлінетін элаидин қышқылы көбіне таза жеке қосылыс емес. Мұндай фракцияларда: * [[олеин қышқылы]]; * вакцен қышқылы; * басқа позициялық C18:1 транс-изомерлер; * [[стеарин қышқылы]]; * [[пальмитин қышқылы]]; * линол қышқылының гидрлену өнімдері болуы мүмкін. Сондықтан техникалық өнімнің балқу аралығы, йод саны, түсі және хроматографиялық құрамы жоғары тазалықтағы аналитикалық стандарттан өзгеше болады. == Химиялық қасиеттері == Элаидин қышқылының химиялық қасиеттері: # [[карбоксил]] тобының реакцияларымен; # көміртек-көміртек қос байланысының реакцияларымен анықталады. Ол бір негізді карбон қышқылдарына тән бейтараптану, этерификация және тұз түзу реакцияларына түседі. Қос байланысы гидрлеу, галогендеу, эпоксидтеу, тотығу және изомерлену реакцияларына қабілетті. === Бейтараптануы және элаидаттардың түзілуі === Сілтілермен әрекеттескенде элаидин қышқылының тұздары түзіледі: :<chem>C17H33COOH + NaOH -> C17H33COONa + H2O</chem> Карбонаттармен әрекеттесуі: :<chem>2 C17H33COOH + Na2CO3 -> 2 C17H33COONa + CO2 ^ + H2O</chem> Натрий және калий элаидаттары иондық беттік-белсенді қасиет көрсете алады. Кальций, магний, мырыш және басқа көп валентті металдардың элаидаттары суда нашар еритін тұздар түзеді. === Этерификация === Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында әрекеттескенде элаидин қышқылының күрделі эфирлері түзіледі: :<chem>C17H33COOH + R-OH <=> C17H33COOR + H2O</chem> Маңызды туындылары: * метилэлаидат; * этилэлаидат; * холестерилэлаидат; * глицерин элаидаттары; * триэлаидин. [[Глицерин]]мен толық этерификация кезінде триэлаидин түзіледі: :<chem>3 C17H33COOH + C3H5(OH)3 <=> C3H5(OCOC17H33)3 + 3 H2O</chem> Табиғи және өнеркәсіптік майларда элаидин қышқылы көбіне бос қышқыл түрінде емес, аралас триацилглицериндердің құрамындағы элаидоил қалдығы түрінде болады. === Гидрлеу === Қос байланысқа сутек қосылғанда элаидин қышқылы стеарин қышқылына айналады: :<chem>C17H33COOH + H2 -> C17H35COOH</chem> Реакция [[никель]], [[палладий]] немесе [[платина]] сияқты катализаторлардың қатысында жүреді. Элаидин қышқылының гидрленуі кезінде молекуладағы жалғыз қос байланыс жойылады. Нәтижесінде түзілген стеарин қышқылының формуласы C₁₈H₃₆O₂ болады. === Галогендерді қосып алуы === Элаидин қышқылының қос байланысы бром және басқа галогендерді қосып алады: :<chem>C18H34O2 + Br2 -> C18H34Br2O2</chem> Галогендерді қосып алу реакциясы қосылыстың қанықпағандығын көрсетеді. Май қышқылдары мен майлардағы қос байланыстардың жалпы мөлшерін бағалау үшін [[йод саны]] анықталады. Элаидин және олеин қышқылдарының теориялық йод сандары бірдей, өйткені олардың әрқайсысында бір қос байланыс бар. Йод саны қос байланыстың ''цис'' немесе ''транс'' конфигурациясын ажыратпайды. === Эпоксидтеу === Перқышқылдар әсерінен элаидин қышқылының қос байланысы эпоксидтеліп, 9,10-эпоксиоктадекан қышқылының тиісті стереоизомері түзіледі. Эпоксидті туындылар әрі қарай гидроксилдену, сақинаның ашылуы, полиэфирлер мен басқа функционалдық материалдар синтезінде қолданылатын аралық өнімдер түзу реакцияларына түсе алады. === Тотығуы === Элаидин қышқылы ауа оттегінің әсерінен біртіндеп тотығады. Алғашқы сатыларда қос байланыс маңында гидропероксидтер түзіледі. Олар кейін альдегидтерге, кетондарға, спирттерге, эпоксидтерге, қысқа тізбекті карбон қышқылдарына ыдырауы мүмкін. Тотығуды жарық, жоғары температура, оттек және темір мен мыс сияқты ауыспалы металдардың иондары жылдамдатады. Элаидин қышқылының бір ғана қос байланысы болғандықтан, ол линол және линолен қышқылдары сияқты полиқанықпаған май қышқылдарына қарағанда тотығуға төзімдірек. Дегенмен қаныққан стеарин қышқылына қарағанда оңай тотығады. === Изомерленуі === Элаидин қышқылы олеин қышқылының ''транс''-изомері болғанымен, белгілі жағдайларда кері ''транс–цис'' изомерлену де жүруі мүмкін. Изомерленуге жоғары температура, жарық, радикалдық бастамашылар, металл катализаторлары, азот оксидтері әсер етуі мүмкін. Термодинамикалық тұрғыдан ''транс''-изомер көбіне ''цис''-изомерге қарағанда тұрақтырақ, өйткені қос байланыстың жанындағы көлемді көмірсутектік топтар бір-бірінен алысырақ орналасады. Бірақ табиғи ферменттік биосинтез көбіне ''цис''-қос байланыстары бар май қышқылдарын түзеді. == Элаидиндену реакциясы == '''Элаидиндену''' — ''цис''-қанықпаған май қышқылдарының қос байланысын ''транс''-конфигурацияға айналдыру реакциясы. Олеин қышқылының элаидинденуі: :Олеин қышқылы, 18:1 cis-Δ⁹ → Элаидин қышқылы, 18:1 trans-Δ⁹ Зертханалық жағдайда реакцияны азотты қышқыл немесе натрий нитриті мен азот қышқылынан түзілетін азот оксидтері арқылы жүргізуге болады. Олеин қышқылының сұйық қабаты реакциядан кейін бөлме температурасында қататын элаидин қышқылына бай өнімге айналады.<ref name="AOCS">{{cite web |url=https://www.aocs.org/resource/methods-of-preparation-of-fatty-acids-and-their-derivatives-laboratory-exercises/ |title=Methods of Preparation of Fatty Acids and Their Derivatives: Laboratory Exercises |website=AOCS Lipid Library |publisher=American Oil Chemists' Society |access-date=2026-07-13}}</ref> Тек қос байланыстың кеңістіктік конфигурациясы өзгереді. Элаидиндену кезінде жанама позициялық және геометриялық изомерлер де түзілуі мүмкін, сондықтан жоғары тазалықтағы өнімді қайта кристалдандыру немесе хроматографиялық бөлу қажет. == Табиғатта кездесуі == Элаидин қышқылы көптеген табиғи өсімдік майларындағы негізгі май қышқылы болып табылмайды. Өсімдіктердің май қышқылдарын синтездейтін десатураза ферменттері көбіне ''цис''-қос байланыстар түзеді. Сондықтан табиғи өсімдік майларында олеин, линол және линолен қышқылдарының ''цис''-изомерлері басым болады. Элаидин қышқылының негізгі тағамдық көздері тарихи тұрғыдан: * ішінара гидрленген өсімдік майлары; * қатты аспаздық майлар; * кейбір ескі үлгідегі маргариндер; * ішінара гидрленген май қолданылған нан-тоқаш және кондитер өнімдері; * ішінара гидрленген майда қуырылған өнімдер болған. Күйіс қайыратын жануарлардың асқазанындағы микроорганизмдер қанықпаған май қышқылдарын биогидрлеуге қабілетті. Сондықтан сиыр, қой және ешкі сүті мен етінде аз мөлшерде табиғи транс-май қышқылдары кездеседі. Бұл өнімдердегі негізгі транс-моноқанықпаған қышқыл көбіне транс-вакцен қышқылы болғанымен, элаидин қышқылының аздаған мөлшері де анықталуы мүмкін. Жоғары температурада майды қуыру транс-изомерлер мөлшерін біршама арттыруы мүмкін, бірақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша бұл өсім ішінара гидрленген майлардағы транс-май мөлшерінен едәуір төмен.<ref name="WHO" /> == Өнеркәсіптік түзілуі == === Майларды ішінара гидрлеу === Сұйық өсімдік майларын қатты немесе жартылай қатты майға айналдыру үшін бұрын кеңінен қолданылған технологиялардың бірі — каталитикалық ішінара гидрлеу. Бұл үдерісте: # май қышқылдарының кейбір қос байланыстарына сутек қосылады; # полиқанықпаған қышқылдар моноқанықпаған немесе қаныққан қышқылдарға айналады; # қос байланыстың орны ауысуы мүмкін; # табиғи ''цис''-қос байланыстардың бір бөлігі ''транс''-конфигурацияға ауысады. Олеин қышқылы немесе линол қышқылының ішінара гидрленуі мен изомерленуі нәтижесінде элаидин қышқылы және басқа C18:1 транс-изомерлер түзілуі мүмкін. Жалпы сызба: :C18:2 cis,cis + H₂ → C18:1 cis және trans изомерлерінің қоспасы Ішінара гидрленген майдың нақты құрамы: * бастапқы майдың май-қышқылдық құрамына; * температураға; * сутек қысымына; * катализатордың түріне; * араластыру жылдамдығына; * гидрлеу дәрежесіне байланысты. Толық гидрлеу кезінде қос байланыстардың барлығы дерлік жойылып, негізінен қаныққан май қышқылдары түзіледі. Сондықтан толық гидрленген майларда транс-май қышқылдарының мөлшері ішінара гидрленген майларға қарағанда төмен болуы мүмкін. === Зертханалық алынуы === Зертханада жоғары тазалықтағы элаидин қышқылын олеин қышқылын азот оксидтері арқылы изомерлеу жолымен алады. Негізгі сатылары: # олеин қышқылын натрий нитриті мен сұйылтылған азот қышқылы қатысында өңдеу; # қоспаны шамамен 58–62 °C температурада ұстау; # органикалық қабатты бөліп алу; # минералдық қышқылдардан жуу; # эфир немесе басқа еріткішпен экстракциялау; # төмен температурада кристалдандыру; # бірнеше рет қайта кристалдандыру. Америкалық май химиктері қоғамының зертханалық нұсқаулығында алынған өнім үшін шамамен 44–45 °C балқу температурасы көрсетілген.<ref name="AOCS" /> === Тазартылуы === Элаидин қышқылын олеин қышқылынан және басқа изомерлерден бөлу үшін: * төмен температурада кристалдандыру; * еріткіштік фракциялау; * мочевинамен кешен түзу; * вакуумдық айдау; * күміс ионды хроматография; * жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы қолданылады. Элаидин қышқылының балқу температурасы олеин қышқылына қарағанда жоғары болғандықтан, олардың қоспасын салқындатқанда элаидин қышқылына бай кристалдық фракция бірінші болып бөлінеді. == Биологиялық қасиеттері және метаболизмі == Элаидин қышқылы адам үшін алмастырылмайтын май қышқылы болып табылмайды және оған жеке физиологиялық қажеттілік белгіленбеген. Тағаммен түскен элаидин қышқылы ішекте басқа ұзын тізбекті май қышқылдары сияқты сіңіріледі. Ол: * ішек жасушаларында триацилглицериндерге қайта этерификацияланады; * хиломикрондар құрамында қанға тасымалданады; * май ұлпасында жиналуы; * мембраналық фосфолипидтер мен холестерин эфирлерінің құрамына енуі; * β-тотығу арқылы энергия түзуге жұмсалуы мүмкін. Оның ''транс''-конфигурациясы ферменттердің май қышқылын тануына және өңдеуіне әсер етуі мүмкін. Элаидин қышқылының β-тотығуы кезінде ''транс''-қос байланысты өңдейтін қосымша ферменттік сатылар қажет болады. Элаидин қышқылы жасушалық липидтерге қосылғанда мембраналардың физикалық қасиеттеріне олеин қышқылынан өзгеше әсер етуі мүмкін. Түзуірек транс-тізбек фосфолипид молекулаларының тығыз орналасуын күшейтеді. Зертханалық тәжірибелерде элаидин қышқылының липидтік алмасуға, холестерин синтезіне, қабыну сигналдарына, эндотелий жасушаларына, жасушалық аутофагияға әсері зерттелген. Мұндай жасушалық және жануарлық тәжірибелердегі нәтижелерді адамның кәдімгі тағамдық тұтынуына тікелей көшіруге болмайды. == Денсаулыққа әсері == Элаидин қышқылы — өнеркәсіптік транс-майлардың биологиялық әсерін зерттеуде жиі қолданылатын үлгілік қосылыс. Адамдарда жүргізілген бақыланатын тағамдық зерттеулерде элаидин қышқылына бай транс-майларды тұтыну ''цис''-қанықпаған майлармен салыстырғанда: * төмен тығыздықты липопротеиндер холестеринінің мөлшерін арттыруы; * жоғары тығыздықты липопротеиндер холестеринін төмендетуі; * жалпы холестериннің жоғары тығыздықты липопротеиндерге қатынасын нашарлатуы мүмкін екені көрсетілген.<ref name="Sundram">{{cite journal |author=Sundram K., Ismail A., Hayes K.C., Jeyamalar R., Pathmanathan R. |title=Trans (elaidic) fatty acids adversely affect the lipoprotein profile relative to specific saturated fatty acids in humans |journal=J. Nutr. |year=1997 |volume=127 |issue=3 |pages=514S–520S |doi=10.1093/jn/127.3.514S |pmid=9082038}}</ref> Тағы бір бақыланатын зерттеуде линол қышқылының гидрлену өнімдері — элаидин және стеарин қышқылдарының қан липидтеріне әсері салыстырылған. Транс-элаидин қышқылының липопротеиндік көрсеткіштерге әсері ''цис''-полиқанықпаған линол қышқылына қарағанда қолайсыз болған.<ref name="Zock">{{cite journal |author=Zock P.L., Katan M.B. |title=Hydrogenation alternatives: effects of trans fatty acids and stearic acid versus linoleic acid on serum lipids and lipoproteins in humans |journal=J. Lipid Res. |year=1992 |volume=33 |issue=3 |pages=399–410 |pmid=1569387}}</ref> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы транс-май қышқылдарының жалпы тұтынылуын тәуліктік энергияның 1%-ынан төмен деңгейде ұстауды ұсынады. 2000 килокалориялық рацион үшін бұл тәулігіне шамамен 2,2 грамнан аз мөлшерге сәйкес келеді.<ref name="WHOguideline">{{cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children: WHO guideline |publisher=World Health Organization |year=2023 |access-date=2026-07-13}}</ref> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы өнеркәсіптік жолмен түзілетін транс-майларды тағам өндірісінен жою үшін екі негізгі реттеу тәсілін ұсынады: # барлық тағамдардағы өнеркәсіптік транс-май мөлшерін жалпы майдың 100 грамына шаққанда 2 грамнан асырмау; # ішінара гидрленген майларды тағамдық ингредиент ретінде өндіруге немесе пайдалануға тыйым салу.<ref name="WHO" /> Бұл ұсынымдар тек таза элаидин қышқылына емес, тағамдағы барлық өнеркәсіптік және табиғи транс-май қышқылдарының жалпы мөлшеріне қатысты. == Қолданылуы == Элаидин қышқылының өнеркәсіптік қолданысы олеин, стеарин немесе линол қышқылдарына қарағанда шектеулі. Оның негізгі маңызы — химиялық, биохимиялық және тағамдық зерттеулердегі стандартты транс-май қышқылы болуы. === Аналитикалық стандарт === Жоғары тазалықтағы элаидин қышқылы және метилэлаидат: * газ хроматографиясында; * газ хроматографиясы–масс-спектрометрияда; * сұйықтық хроматографиясында; * инфрақызыл спектроскопияда; * тағамдардағы транс-майларды анықтауда; * биологиялық үлгілердің май-қышқылдық құрамын зерттеуде стандарт ретінде қолданылады. === Липидтік алмасуды зерттеу === Элаидин қышқылы: * ''цис'' және ''транс'' май қышқылдарының алмасуын салыстыру; * жасуша мембраналарының қасиеттерін зерттеу; * липопротеиндер алмасуын бағалау; * транс-майлардың жасушалық сигналдарға әсерін зерттеу; * β-тотығу ферменттерінің субстраттық ерекшелігін анықтау үшін пайдаланылады. === Органикалық синтез === Элаидин қышқылы: * элаидат тұздарын; * метил және этил эфирлерін; * триэлаидинді; * эпоксидті туындыларды; * гидроксиқышқылдарды; * изотоптық таңбаланған аналитикалық стандарттарды синтездеуге арналған бастапқы қосылыс бола алады. === Физикалық химия === Олеин және элаидин қышқылдарының жұбы геометриялық изомерияның заттардың физикалық қасиеттеріне әсерін көрсету үшін қолданылады. Олардың салыстырмалы зерттелуі: * молекула пішінінің балқу температурасына әсерін; * кристалдық тордағы молекулалардың орналасуын; * ''цис'' және ''транс'' қосылыстардың спектрлік айырмашылықтарын; * мономолекулалық қабаттардың қасиеттерін түсіндіруге мүмкіндік береді. == Талдау және анықтау әдістері == Элаидин қышқылын тағамдық майларда, биологиялық сұйықтықтарда және техникалық өнімдерде анықтаудың негізгі әдісі — май қышқылдарының метил эфирлерін газ хроматографиясымен талдау. === Газ хроматографиясы === Талдаудың негізгі сатылары: # липидтерді үлгіден бөліп алу; # триацилглицериндер мен басқа күрделі липидтерді қайта этерификациялау немесе гидролиздеу; # бос май қышқылдарын метил эфирлеріне айналдыру; # метил эфирлерін ұзын полярлы капиллярлық бағанда бөлу; # элаидин қышқылының шыңын стандартты метилэлаидатпен салыстыру; # шың ауданы бойынша мөлшерін есептеу. Кәдімгі қысқа хроматографиялық бағандар C18:1 изомерлерін толық ажырата алмауы мүмкін. ''Цис'' және ''транс'' изомерлерін бөлу үшін цианопропилді полярлы стационарлық фазалары бар ұзын капиллярлық бағандар қолданылады. Газ хроматографиясы–масс-спектрометрия молекулалық массаны және фрагментация сипатын анықтайды. Бірақ олеин мен элаидин қышқылдарының масс-спектрлері ұқсас болғандықтан, сенімді сәйкестендіру үшін хроматографиялық бөліну және стандартты зат қажет.<ref name="GCMS">{{cite journal |author=Ecker J., Schopf S., Schweinlin M., Kessler M., Liebisch G. |title=A rapid GC-MS method for quantification of positional and geometric isomers of fatty acid methyl esters |journal=J. Chromatogr. B |year=2012 |volume=897 |pages=98–104 |doi=10.1016/j.jchromb.2012.04.015 |pmid=22542399}}</ref> === Күміс ионды хроматография === Күміс иондары көміртек-көміртек қос байланыстарымен қайтымды кешендер түзеді. Кешеннің тұрақтылығы: * қос байланыстар санына; * олардың орнына; * ''цис'' немесе ''транс'' конфигурациясына байланысты. Күміс нитратымен өңделген жұқа қабатты хроматография немесе күміс ионды жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы олеин және элаидин қышқылдарының эфирлерін бөлуге мүмкіндік береді.<ref name="TLC">{{cite journal |author=Breuer B., Stuhlfauth T., Fock H.P. |title=Separation of fatty acids or methyl esters including positional and geometric isomers by alumina thin-layer chromatography |journal=J. Chromatogr. Sci. |year=1987 |volume=25 |issue=7 |pages=302–306 |doi=10.1093/chromsci/25.7.302 |pmid=3611285}}</ref> === Инфрақызыл спектроскопия === ''Транс''-қос байланысы бар май қышқылдары инфрақызыл спектрде шамамен 966 см⁻¹ аймағында C–H байланыстарының жазықтықтан тыс деформациялық тербелісіне сәйкес келетін жолақ береді. Бұл жолақ тағам майларындағы жалпы транс-май қышқылдарын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Алайда жеке элаидин қышқылын басқа транс-изомерлерден ажырату үшін хроматографиялық әдіс қажет. === Ядролық магниттік резонанс === Ядролық магниттік резонанс спектроскопиясы қос байланыстың маңындағы протондар мен көміртек атомдарының химиялық ығысуын зерттеуге мүмкіндік береді. Қос байланыстың ''цис'' және ''транс'' конфигурациялары: * протондардың спин-спиндік әсерлесу тұрақтыларымен; * аллилдік көміртек атомдарының химиялық ығысуымен; * молекуланың кеңістіктік құрылымымен ажыратылады. == Сапа көрсеткіштері == Жоғары тазалықтағы элаидин қышқылының сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер: * элаидин қышқылының массалық үлесі; * май қышқылдарының газ-хроматографиялық құрамы; * олеин қышқылы мен басқа ''цис''-изомерлердің мөлшері; * басқа позициялық транс-изомерлердің мөлшері; * балқу аралығы; * қышқылдық саны; * йод саны; * пероксидтік саны; * ылғал мөлшері; * сабынданбайтын заттардың мөлшері; * түсі; * қалдық еріткіштер мөлшері. Таза C₁₈H₃₄O₂ қышқылының теориялық қышқылдық саны шамамен 198,7 мг KOH/г болады. Балқу температурасының 44–45 °C аралығына жақын болуы өнімнің тазалығын бағалауда пайдаланылуы мүмкін, бірақ түпкілікті сәйкестендіру үшін хроматографиялық және спектрлік талдау қажет. == Қауіпсіздігі == Элаидин қышқылы — жанғыш органикалық зат. Ол оңай тұтанатын ұшпа сұйықтыққа жатпайды, бірақ жоғары температурада жануы мүмкін. Зертханалық және өндірістік жағдайда концентрленген өніммен жұмыс істегенде қорғаныш көзілдірігін, химиялық заттарға төзімді қолғапты, зертханалық немесе өндірістік қорғаныш киімін, жеткілікті желдетуді пайдалану ұсынылады. Балқытылған элаидин қышқылы термиялық күйік туғызуы мүмкін. Шаң, аэрозоль немесе қыздырылған бу көзді және тыныс жолдарын тітіркендіруі ықтимал. Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді, түтін, тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін. Техникалық немесе аналитикалық сападағы элаидин қышқылын тағамдық немесе медициналық мақсатта қолдануға болмайды. == Сақталуы == Элаидин қышқылын салқын, құрғақ, жарықтан қорғалған, қақпағы тығыз жабылатын ыдыста сақтау ұсынылады. Жоғары тазалықтағы аналитикалық стандарттарды тоңазытқышта, азот немесе аргон атмосферасында, жарық өткізбейтін шыны ыдыста сақтау тотығуды баяулатады. Өнімді күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, жоғары температура көздерінен, мыс және темір сияқты тотығуды катализдейтін металдардан алыс ұстау керек. Ұзақ сақтау кезінде пероксидтік санның өсуі, түс пен иістің өзгеруі өнімнің тотығуын көрсетуі мүмкін. == Қоршаған ортадағы қасиеттері == Элаидин қышқылы ұзын тізбекті май қышқылы ретінде биологиялық ыдырауға қабілетті. Микроорганизмдер оны белсендіру, β-тотығу және кейінгі метаболизм жолдары арқылы ыдырата алады. Суда өте нашар еритіндіктен, қоршаған ортаға түскен элаидин қышқылы су бетінде майлы қабықша түзуі, органикалық бөлшектерге адсорбциялануы, топырақ пен шөгінділердің органикалық бөлігіне өтуі мүмкін. Көп мөлшердегі төгінділерді инертті сорбентпен жинап, жергілікті экологиялық және қалдықтарды басқару талаптарына сәйкес кәдеге жарату қажет. == Тағы қараңыз == * [[Май қышқылдары]] * [[Қанықпаған май қышқылдары]] * [[Омега-9 май қышқылдары]] * [[Олеин қышқылы]] * [[Стеарин қышқылы]] * [[Триэлаидин]] * [[Йод саны]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/637517 Elaidic Acid, CID 637517] — PubChem химиялық деректер базасы * [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C112798 9-Octadecenoic acid, (E)-] — NIST Chemistry WebBook * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:27997 Elaidic acid, CHEBI:27997] — Chemical Entities of Biological Interest * [https://www.lipidmaps.org/databases/lmsd/LMFA01030073 9-Elaidic acid, LMFA01030073] — LIPID MAPS Structure Database * [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=112-79-8 Elaidic acid, CAS 112-79-8] — CAS Common Chemistry * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trans-fat Trans fat] — Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы * [https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children] — ДДҰ нұсқаулығы * [https://www.aocs.org/resource/methods-of-preparation-of-fatty-acids-and-their-derivatives-laboratory-exercises/ Methods of Preparation of Fatty Acids and Their Derivatives] — AOCS Lipid Library * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9082038/ Trans (elaidic) fatty acids adversely affect the lipoprotein profile] — PubMed * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22542399/ A rapid GC-MS method for quantification of positional and geometric isomers of fatty acid methyl esters] — PubMed [[Санат:Май қышқылдары]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Омега-9 май қышқылдары]] [[Санат:Липидтер]] 83y3eoy72q2h0l69yi937lk3dsg91ts 3629478 3629477 2026-07-13T15:03:49Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Зертханалық алынуы */ 3629478 wikitext text/x-wiki {{Химиялық зат |аты = Элаидин қышқылы |суреті = Elaidic acid.svg |сурет_ені = 250px |сол_суреті = Elaidic-acid-from-xtal-3D-balls.png |сол_сурет_ені = 250px |IUPAC_атауы = (9E)-октадец-9-ен қышқылы |басқа_атаулары = транс-9-октадецен қышқылы, транс-олеин қышқылы, 18:1 trans-9, 18:1 trans-Δ⁹, 18:1(n−9) |химиялық_формуласы = C₁₈H₃₄O₂ |рационалды_формуласы = CH₃(CH₂)₇CH=CH(CH₂)₇COOH |күйі = түссіз немесе ақ кристалды, балауыз тәрізді қатты зат |мольдік_массасы = 282,46 |тығыздығы = 0,8734 (45 °C) |сыну_көрсеткіші = 1,4499 (45 °C) |балқу_t = 44–45 |қайнау_t = 288 (13,3 кПа); шамамен 234 (2 кПа) |бу_қысымы = бөлме температурасында өте төмен |ерігіштігі = суда іс жүзінде ерімейді; этанолда, диэтил эфирінде, хлороформда және басқа органикалық еріткіштерде ериді |CAS = 112-79-8 |PubChem = 637517 |ChEBI = 27997 |ChemSpider = 553123 |SMILES = CCCCCCCC/C=C/CCCCCCCC(=O)O |InChI = 1S/C18H34O2/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18(19)20/h9-10H,2-8,11-17H2,1H3,(H,19,20)/b10-9+ |ортаққор = Elaidic acid }} '''Элаидин қышқылы''' немесе '''(9E)-октадец-9-ен қышқылы''' — химиялық формуласы C₁₈H₃₄O₂, ықшамдалған құрылымдық формуласы CH₃(CH₂)₇CH=CH(CH₂)₇COOH болатын бір негізді, түзу тізбекті [[моноқанықпаған май қышқылдары|моноқанықпаған май қышқылы]]. Молекуладағы жалғыз көміртек-көміртек қос байланысы тоғызыншы және оныншы көміртек атомдарының арасында орналасқан және '''транс''', немесе '''E''' конфигурациясына ие.<ref name="ChEBI">{{cite web |url=https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:27997 |title=Elaidic acid — CHEBI:27997 |website=Chemical Entities of Biological Interest |publisher=EMBL–EBI |access-date=2026-07-13}}</ref> Элаидин қышқылы — табиғатта кең таралған [[олеин қышқылы]]ның геометриялық ''транс''-изомері. Оның липидтік белгіленуі — '''18:1 trans-Δ⁹''', '''18:1 trans-9''' немесе '''18:1(n−9)'''. Метил ұшынан санағанда қос байланыс тоғызыншы көміртек атомынан басталатындықтан, ол [[омега-9 май қышқылдары]] тобына жатады.<ref name="NIST">{{cite web |url=https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C112798 |title=9-Octadecenoic acid, (E)- |website=NIST Chemistry WebBook |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-07-13}}</ref> Элаидин қышқылы [[транс-май қышқылдары]]ның белгілі өкілдерінің бірі. Ол сұйық өсімдік майларын толық емес каталитикалық гидрлеу кезінде түзілетін өнеркәсіптік транс-май қышқылдарының құрамында кездеседі. Аз мөлшерде күйіс қайыратын жануарлардың сүті мен майында да болуы мүмкін, бірақ ондағы негізгі табиғи C18:1 транс-изомер көбіне вакцен қышқылы болып табылады.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trans-fat |title=Trans fat |publisher=World Health Organization |date=2024-01-24 |access-date=2026-07-13}}</ref> Элаидин қышқылының тұздары мен күрделі эфирлері '''элаидаттар''', ал молекуласынан түзілетін бір валентті ацил қалдығы '''элаидоил тобы''' деп аталады. == Атауы және зерттелу тарихы == «Элаидин» атауы көне гректің {{lang-grc|ἔλαιον}} — «май», «зәйтүн майы» деген сөзінен шыққан. Элаидин қышқылы май қышқылдарының геометриялық изомериясын зерттеу барысында алынған. Олеин қышқылын азотты қышқыл немесе азот оксидтері әсерімен өңдегенде оның ''цис''-қос байланысы ''транс''-конфигурацияға ауысып, балқу температурасы жоғары қатты өнім түзіледі. Бұл өзгеріс '''элаидиндену''' немесе '''элаидинизация реакциясы''' деп аталады. Элаидиндену реакциясы бұрын табиғи майлардағы олеин қышқылын сапалық анықтау және ''цис–транс'' изомериясын зерттеу үшін қолданылған. Қазіргі кезде май қышқылдарының геометриялық құрамын анықтау үшін негізінен газ хроматографиясы, күміс ионды хроматография және спектроскопиялық әдістер пайдаланылады. «Элаидин қышқылы» атауын келесі қосылыстардан ажырату керек: * '''олеин қышқылы''' — оның ''цис''-изомері, (9Z)-октадец-9-ен қышқылы; * '''вакцен қышқылы''' — қос байланысы он бірінші орында орналасқан C18:1 май қышқылы; * '''линолэлаидин қышқылы''' — линол қышқылының бір немесе бірнеше ''транс''-қос байланысы бар изомері; * '''рицинэлаидин қышқылы''' — рицинол қышқылының ''транс''-изомері; * '''триэлаидин''' — глицерин мен үш элаидин қышқылы қалдығынан түзілген триацилглицерин. == Молекулалық құрылысы == Элаидин қышқылының молекуласы екі негізгі бөліктен тұрады: # полярлы [[карбоксил]] тобы — COOH; # 17 көміртек атомынан тұратын ұзын көмірсутектік бөлік — C₁₇H₃₃. Құрылымдық формуласы: :<chem>CH3-(CH2)7-CH=CH-(CH2)7-COOH</chem> Карбоксил тобының көміртек атомы бірінші атом ретінде есептелгенде қос байланыс C⁹ және C¹⁰ атомдарының арасында орналасады. Қос байланысқа жалғанған көмірсутектік тізбектің екі бөлігі бір-біріне қарама-қарсы бағытталғандықтан, қосылыстың конфигурациясы '''E''' немесе '''транс''' болып табылады. Көміртек-көміртек қос байланысының айналасында еркін айналу мүмкін емес. Сондықтан олеин және элаидин қышқылдарының атомдық құрамы мен байланыстар реті бірдей болғанымен, олардың молекулалары кеңістікте әртүрлі орналасады. === Олеин қышқылынан айырмашылығы === Олеин қышқылындағы ''цис''-қос байланыс көмірсутектік тізбекте айқын иілім туғызады. Элаидин қышқылындағы ''транс''-қос байланыс кезінде молекула әлдеқайда түзу пішінге ие болады. Түзу пішінді молекулалар қатты күйде бір-біріне тығыз орналасып, олардың арасындағы дисперсиялық әрекеттесулер күшейеді. Сондықтан элаидин қышқылының: * балқу температурасы олеин қышқылынан шамамен 30 °C жоғары; * бөлме температурасындағы күйі қатты; * кристалдық құрылымы қаныққан стеарин қышқылының құрылымына біршама ұқсас. Олеин, элаидин және стеарин қышқылдарының салыстырмасы: {| class="wikitable" ! Қышқыл ! Липидтік белгіленуі ! Қос байланыс конфигурациясы ! Бөлме температурасындағы күйі ! Балқу температурасы |- | [[Олеин қышқылы]] | 18:1 ''cis''-Δ⁹ | ''цис'' | сұйық | шамамен 13–16 °C |- | '''Элаидин қышқылы''' | 18:1 ''trans''-Δ⁹ | ''транс'' | қатты | шамамен 44–45 °C |- | [[Стеарин қышқылы]] | 18:0 | қос байланыс жоқ | қатты | шамамен 69–70 °C |} Элаидин қышқылының молекуласы стеарин қышқылындай толық түзу емес, өйткені қос байланыс аймағындағы байланыс бұрыштары мен электрондық құрылым көміртек тізбегінің геометриясына әсер етеді. Соған қарамастан оның жалпы пішіні олеин қышқылына қарағанда түзуірек. == Кристалдық құрылысы == Таза элаидин қышқылы түссіз немесе ақ кристалдар түзеді. Кристалдық күйде молекулалар ұзын осьтері бойымен қабаттар құрып орналасады. Көршілес молекулалардың карбоксил топтары сутектік байланыстар арқылы димерлер түзе алады. Рентгенқұрылымдық зерттеулер элаидин қышқылы молекулаларының созылыңқы пішінін және көмірсутектік тізбектердің салыстырмалы түрде тығыз орналасатынын көрсетеді. Бұл құрылым оның олеин қышқылына қарағанда жоғары балқу температурасын түсіндіреді. Қоспалар, салқындату жылдамдығы және кристалдандыру еріткіші кристалдардың өлшеміне, сыртқы пішініне және өлшенетін балқу аралығына әсер етуі мүмкін. == Физикалық қасиеттері == Таза элаидин қышқылы — түссіз немесе ақ, балауыз тәрізді кристалды қатты зат. Техникалық өнім құрамындағы басқа май қышқылдары мен тотығу өнімдеріне байланысты сарғыш реңкті болуы мүмкін. Қалыпты атмосфералық қысымда ұзақ қыздыру кезінде май қышқылдарының тотығуы, изомерленуі немесе ішінара ыдырауы мүмкін. Сондықтан элаидин қышқылының қайнау температурасы әдетте төмендетілген қысым жағдайында өлшенеді. === Ерігіштігі === Ұзын көмірсутектік тізбегіне байланысты элаидин қышқылы суда іс жүзінде ерімейді. Ол этанолда, диэтил эфирінде, [[хлороформ]]да, [[бензол]] мен [[толуол]]да, [[ацетон]]да, көміртек дисульфидінде, майлар мен көмірсутектік еріткіштерде ериді. Органикалық еріткіштердегі ерігіштік температура жоғарылаған сайын артады. Бұл қасиет элаидин қышқылын қайта кристалдандыру арқылы тазарту үшін пайдаланылады. Сілті ерітінділерінде элаидин қышқылы химиялық реакция нәтижесінде натрий немесе калий элаидатына айналады. Бұл тұздар бос қышқылға қарағанда суда жақсырақ дисперсияланады. === Таза және техникалық өнім === Өнеркәсіптік жолмен ішінара гидрленген майлардан бөлінетін элаидин қышқылы көбіне таза жеке қосылыс емес. Мұндай фракцияларда: * [[олеин қышқылы]]; * вакцен қышқылы; * басқа позициялық C18:1 транс-изомерлер; * [[стеарин қышқылы]]; * [[пальмитин қышқылы]]; * линол қышқылының гидрлену өнімдері болуы мүмкін. Сондықтан техникалық өнімнің балқу аралығы, йод саны, түсі және хроматографиялық құрамы жоғары тазалықтағы аналитикалық стандарттан өзгеше болады. == Химиялық қасиеттері == Элаидин қышқылының химиялық қасиеттері: # [[карбоксил]] тобының реакцияларымен; # көміртек-көміртек қос байланысының реакцияларымен анықталады. Ол бір негізді карбон қышқылдарына тән бейтараптану, этерификация және тұз түзу реакцияларына түседі. Қос байланысы гидрлеу, галогендеу, эпоксидтеу, тотығу және изомерлену реакцияларына қабілетті. === Бейтараптануы және элаидаттардың түзілуі === Сілтілермен әрекеттескенде элаидин қышқылының тұздары түзіледі: :<chem>C17H33COOH + NaOH -> C17H33COONa + H2O</chem> Карбонаттармен әрекеттесуі: :<chem>2 C17H33COOH + Na2CO3 -> 2 C17H33COONa + CO2 ^ + H2O</chem> Натрий және калий элаидаттары иондық беттік-белсенді қасиет көрсете алады. Кальций, магний, мырыш және басқа көп валентті металдардың элаидаттары суда нашар еритін тұздар түзеді. === Этерификация === Спирттермен қышқылдық катализатор қатысында әрекеттескенде элаидин қышқылының күрделі эфирлері түзіледі: :<chem>C17H33COOH + R-OH <=> C17H33COOR + H2O</chem> Маңызды туындылары: * метилэлаидат; * этилэлаидат; * холестерилэлаидат; * глицерин элаидаттары; * триэлаидин. [[Глицерин]]мен толық этерификация кезінде триэлаидин түзіледі: :<chem>3 C17H33COOH + C3H5(OH)3 <=> C3H5(OCOC17H33)3 + 3 H2O</chem> Табиғи және өнеркәсіптік майларда элаидин қышқылы көбіне бос қышқыл түрінде емес, аралас триацилглицериндердің құрамындағы элаидоил қалдығы түрінде болады. === Гидрлеу === Қос байланысқа сутек қосылғанда элаидин қышқылы стеарин қышқылына айналады: :<chem>C17H33COOH + H2 -> C17H35COOH</chem> Реакция [[никель]], [[палладий]] немесе [[платина]] сияқты катализаторлардың қатысында жүреді. Элаидин қышқылының гидрленуі кезінде молекуладағы жалғыз қос байланыс жойылады. Нәтижесінде түзілген стеарин қышқылының формуласы C₁₈H₃₆O₂ болады. === Галогендерді қосып алуы === Элаидин қышқылының қос байланысы бром және басқа галогендерді қосып алады: :<chem>C18H34O2 + Br2 -> C18H34Br2O2</chem> Галогендерді қосып алу реакциясы қосылыстың қанықпағандығын көрсетеді. Май қышқылдары мен майлардағы қос байланыстардың жалпы мөлшерін бағалау үшін [[йод саны]] анықталады. Элаидин және олеин қышқылдарының теориялық йод сандары бірдей, өйткені олардың әрқайсысында бір қос байланыс бар. Йод саны қос байланыстың ''цис'' немесе ''транс'' конфигурациясын ажыратпайды. === Эпоксидтеу === Перқышқылдар әсерінен элаидин қышқылының қос байланысы эпоксидтеліп, 9,10-эпоксиоктадекан қышқылының тиісті стереоизомері түзіледі. Эпоксидті туындылар әрі қарай гидроксилдену, сақинаның ашылуы, полиэфирлер мен басқа функционалдық материалдар синтезінде қолданылатын аралық өнімдер түзу реакцияларына түсе алады. === Тотығуы === Элаидин қышқылы ауа оттегінің әсерінен біртіндеп тотығады. Алғашқы сатыларда қос байланыс маңында гидропероксидтер түзіледі. Олар кейін альдегидтерге, кетондарға, спирттерге, эпоксидтерге, қысқа тізбекті карбон қышқылдарына ыдырауы мүмкін. Тотығуды жарық, жоғары температура, оттек және темір мен мыс сияқты ауыспалы металдардың иондары жылдамдатады. Элаидин қышқылының бір ғана қос байланысы болғандықтан, ол линол және линолен қышқылдары сияқты полиқанықпаған май қышқылдарына қарағанда тотығуға төзімдірек. Дегенмен қаныққан стеарин қышқылына қарағанда оңай тотығады. === Изомерленуі === Элаидин қышқылы олеин қышқылының ''транс''-изомері болғанымен, белгілі жағдайларда кері ''транс–цис'' изомерлену де жүруі мүмкін. Изомерленуге жоғары температура, жарық, радикалдық бастамашылар, металл катализаторлары, азот оксидтері әсер етуі мүмкін. Термодинамикалық тұрғыдан ''транс''-изомер көбіне ''цис''-изомерге қарағанда тұрақтырақ, өйткені қос байланыстың жанындағы көлемді көмірсутектік топтар бір-бірінен алысырақ орналасады. Бірақ табиғи ферменттік биосинтез көбіне ''цис''-қос байланыстары бар май қышқылдарын түзеді. == Элаидиндену реакциясы == '''Элаидиндену''' — ''цис''-қанықпаған май қышқылдарының қос байланысын ''транс''-конфигурацияға айналдыру реакциясы. Олеин қышқылының элаидинденуі: :Олеин қышқылы, 18:1 cis-Δ⁹ → Элаидин қышқылы, 18:1 trans-Δ⁹ Зертханалық жағдайда реакцияны азотты қышқыл немесе натрий нитриті мен азот қышқылынан түзілетін азот оксидтері арқылы жүргізуге болады. Олеин қышқылының сұйық қабаты реакциядан кейін бөлме температурасында қататын элаидин қышқылына бай өнімге айналады.<ref name="AOCS">{{cite web |url=https://www.aocs.org/resource/methods-of-preparation-of-fatty-acids-and-their-derivatives-laboratory-exercises/ |title=Methods of Preparation of Fatty Acids and Their Derivatives: Laboratory Exercises |website=AOCS Lipid Library |publisher=American Oil Chemists' Society |access-date=2026-07-13}}</ref> Тек қос байланыстың кеңістіктік конфигурациясы өзгереді. Элаидиндену кезінде жанама позициялық және геометриялық изомерлер де түзілуі мүмкін, сондықтан жоғары тазалықтағы өнімді қайта кристалдандыру немесе хроматографиялық бөлу қажет. == Табиғатта кездесуі == Элаидин қышқылы көптеген табиғи өсімдік майларындағы негізгі май қышқылы болып табылмайды. Өсімдіктердің май қышқылдарын синтездейтін десатураза ферменттері көбіне ''цис''-қос байланыстар түзеді. Сондықтан табиғи өсімдік майларында олеин, линол және линолен қышқылдарының ''цис''-изомерлері басым болады. Элаидин қышқылының негізгі тағамдық көздері тарихи тұрғыдан: * ішінара гидрленген өсімдік майлары; * қатты аспаздық майлар; * кейбір ескі үлгідегі маргариндер; * ішінара гидрленген май қолданылған нан-тоқаш және кондитер өнімдері; * ішінара гидрленген майда қуырылған өнімдер болған. Күйіс қайыратын жануарлардың асқазанындағы микроорганизмдер қанықпаған май қышқылдарын биогидрлеуге қабілетті. Сондықтан сиыр, қой және ешкі сүті мен етінде аз мөлшерде табиғи транс-май қышқылдары кездеседі. Бұл өнімдердегі негізгі транс-моноқанықпаған қышқыл көбіне транс-вакцен қышқылы болғанымен, элаидин қышқылының аздаған мөлшері де анықталуы мүмкін. Жоғары температурада майды қуыру транс-изомерлер мөлшерін біршама арттыруы мүмкін, бірақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша бұл өсім ішінара гидрленген майлардағы транс-май мөлшерінен едәуір төмен.<ref name="WHO" /> == Өнеркәсіптік түзілуі == === Майларды ішінара гидрлеу === Сұйық өсімдік майларын қатты немесе жартылай қатты майға айналдыру үшін бұрын кеңінен қолданылған технологиялардың бірі — каталитикалық ішінара гидрлеу. Бұл үдерісте: # май қышқылдарының кейбір қос байланыстарына сутек қосылады; # полиқанықпаған қышқылдар моноқанықпаған немесе қаныққан қышқылдарға айналады; # қос байланыстың орны ауысуы мүмкін; # табиғи ''цис''-қос байланыстардың бір бөлігі ''транс''-конфигурацияға ауысады. Олеин қышқылы немесе линол қышқылының ішінара гидрленуі мен изомерленуі нәтижесінде элаидин қышқылы және басқа C18:1 транс-изомерлер түзілуі мүмкін. Жалпы сызба: :C18:2 cis,cis + H₂ → C18:1 cis және trans изомерлерінің қоспасы Ішінара гидрленген майдың нақты құрамы: * бастапқы майдың май-қышқылдық құрамына; * температураға; * сутек қысымына; * катализатордың түріне; * араластыру жылдамдығына; * гидрлеу дәрежесіне байланысты. Толық гидрлеу кезінде қос байланыстардың барлығы дерлік жойылып, негізінен қаныққан май қышқылдары түзіледі. Сондықтан толық гидрленген майларда транс-май қышқылдарының мөлшері ішінара гидрленген майларға қарағанда төмен болуы мүмкін. === Зертханалық алынуы === Зертханада жоғары тазалықтағы элаидин қышқылын олеин қышқылын азот оксидтері арқылы изомерлеу жолымен алады. Негізгі сатылары: # олеин қышқылын натрий нитриті мен сұйылтылған [[азот қышқылы]] қатысында өңдеу; # қоспаны шамамен 58–62 °C температурада ұстау; # органикалық қабатты бөліп алу; # минералдық қышқылдардан жуу; # эфир немесе басқа еріткішпен экстракциялау; # төмен температурада кристалдандыру; # бірнеше рет қайта кристалдандыру. Америкалық май химиктері қоғамының зертханалық нұсқаулығында алынған өнім үшін шамамен 44–45 °C балқу температурасы көрсетілген.<ref name="AOCS" /> === Тазартылуы === Элаидин қышқылын олеин қышқылынан және басқа изомерлерден бөлу үшін: * төмен температурада кристалдандыру; * еріткіштік фракциялау; * мочевинамен кешен түзу; * вакуумдық айдау; * күміс ионды хроматография; * жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы қолданылады. Элаидин қышқылының балқу температурасы олеин қышқылына қарағанда жоғары болғандықтан, олардың қоспасын салқындатқанда элаидин қышқылына бай кристалдық фракция бірінші болып бөлінеді. == Биологиялық қасиеттері және метаболизмі == Элаидин қышқылы адам үшін алмастырылмайтын май қышқылы болып табылмайды және оған жеке физиологиялық қажеттілік белгіленбеген. Тағаммен түскен элаидин қышқылы ішекте басқа ұзын тізбекті май қышқылдары сияқты сіңіріледі. Ол: * ішек жасушаларында триацилглицериндерге қайта этерификацияланады; * хиломикрондар құрамында қанға тасымалданады; * май ұлпасында жиналуы; * мембраналық фосфолипидтер мен холестерин эфирлерінің құрамына енуі; * β-тотығу арқылы энергия түзуге жұмсалуы мүмкін. Оның ''транс''-конфигурациясы ферменттердің май қышқылын тануына және өңдеуіне әсер етуі мүмкін. Элаидин қышқылының β-тотығуы кезінде ''транс''-қос байланысты өңдейтін қосымша ферменттік сатылар қажет болады. Элаидин қышқылы жасушалық липидтерге қосылғанда мембраналардың физикалық қасиеттеріне олеин қышқылынан өзгеше әсер етуі мүмкін. Түзуірек транс-тізбек фосфолипид молекулаларының тығыз орналасуын күшейтеді. Зертханалық тәжірибелерде элаидин қышқылының липидтік алмасуға, холестерин синтезіне, қабыну сигналдарына, эндотелий жасушаларына, жасушалық аутофагияға әсері зерттелген. Мұндай жасушалық және жануарлық тәжірибелердегі нәтижелерді адамның кәдімгі тағамдық тұтынуына тікелей көшіруге болмайды. == Денсаулыққа әсері == Элаидин қышқылы — өнеркәсіптік транс-майлардың биологиялық әсерін зерттеуде жиі қолданылатын үлгілік қосылыс. Адамдарда жүргізілген бақыланатын тағамдық зерттеулерде элаидин қышқылына бай транс-майларды тұтыну ''цис''-қанықпаған майлармен салыстырғанда: * төмен тығыздықты липопротеиндер холестеринінің мөлшерін арттыруы; * жоғары тығыздықты липопротеиндер холестеринін төмендетуі; * жалпы холестериннің жоғары тығыздықты липопротеиндерге қатынасын нашарлатуы мүмкін екені көрсетілген.<ref name="Sundram">{{cite journal |author=Sundram K., Ismail A., Hayes K.C., Jeyamalar R., Pathmanathan R. |title=Trans (elaidic) fatty acids adversely affect the lipoprotein profile relative to specific saturated fatty acids in humans |journal=J. Nutr. |year=1997 |volume=127 |issue=3 |pages=514S–520S |doi=10.1093/jn/127.3.514S |pmid=9082038}}</ref> Тағы бір бақыланатын зерттеуде линол қышқылының гидрлену өнімдері — элаидин және стеарин қышқылдарының қан липидтеріне әсері салыстырылған. Транс-элаидин қышқылының липопротеиндік көрсеткіштерге әсері ''цис''-полиқанықпаған линол қышқылына қарағанда қолайсыз болған.<ref name="Zock">{{cite journal |author=Zock P.L., Katan M.B. |title=Hydrogenation alternatives: effects of trans fatty acids and stearic acid versus linoleic acid on serum lipids and lipoproteins in humans |journal=J. Lipid Res. |year=1992 |volume=33 |issue=3 |pages=399–410 |pmid=1569387}}</ref> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы транс-май қышқылдарының жалпы тұтынылуын тәуліктік энергияның 1%-ынан төмен деңгейде ұстауды ұсынады. 2000 килокалориялық рацион үшін бұл тәулігіне шамамен 2,2 грамнан аз мөлшерге сәйкес келеді.<ref name="WHOguideline">{{cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children: WHO guideline |publisher=World Health Organization |year=2023 |access-date=2026-07-13}}</ref> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы өнеркәсіптік жолмен түзілетін транс-майларды тағам өндірісінен жою үшін екі негізгі реттеу тәсілін ұсынады: # барлық тағамдардағы өнеркәсіптік транс-май мөлшерін жалпы майдың 100 грамына шаққанда 2 грамнан асырмау; # ішінара гидрленген майларды тағамдық ингредиент ретінде өндіруге немесе пайдалануға тыйым салу.<ref name="WHO" /> Бұл ұсынымдар тек таза элаидин қышқылына емес, тағамдағы барлық өнеркәсіптік және табиғи транс-май қышқылдарының жалпы мөлшеріне қатысты. == Қолданылуы == Элаидин қышқылының өнеркәсіптік қолданысы олеин, стеарин немесе линол қышқылдарына қарағанда шектеулі. Оның негізгі маңызы — химиялық, биохимиялық және тағамдық зерттеулердегі стандартты транс-май қышқылы болуы. === Аналитикалық стандарт === Жоғары тазалықтағы элаидин қышқылы және метилэлаидат: * газ хроматографиясында; * газ хроматографиясы–масс-спектрометрияда; * сұйықтық хроматографиясында; * инфрақызыл спектроскопияда; * тағамдардағы транс-майларды анықтауда; * биологиялық үлгілердің май-қышқылдық құрамын зерттеуде стандарт ретінде қолданылады. === Липидтік алмасуды зерттеу === Элаидин қышқылы: * ''цис'' және ''транс'' май қышқылдарының алмасуын салыстыру; * жасуша мембраналарының қасиеттерін зерттеу; * липопротеиндер алмасуын бағалау; * транс-майлардың жасушалық сигналдарға әсерін зерттеу; * β-тотығу ферменттерінің субстраттық ерекшелігін анықтау үшін пайдаланылады. === Органикалық синтез === Элаидин қышқылы: * элаидат тұздарын; * метил және этил эфирлерін; * триэлаидинді; * эпоксидті туындыларды; * гидроксиқышқылдарды; * изотоптық таңбаланған аналитикалық стандарттарды синтездеуге арналған бастапқы қосылыс бола алады. === Физикалық химия === Олеин және элаидин қышқылдарының жұбы геометриялық изомерияның заттардың физикалық қасиеттеріне әсерін көрсету үшін қолданылады. Олардың салыстырмалы зерттелуі: * молекула пішінінің балқу температурасына әсерін; * кристалдық тордағы молекулалардың орналасуын; * ''цис'' және ''транс'' қосылыстардың спектрлік айырмашылықтарын; * мономолекулалық қабаттардың қасиеттерін түсіндіруге мүмкіндік береді. == Талдау және анықтау әдістері == Элаидин қышқылын тағамдық майларда, биологиялық сұйықтықтарда және техникалық өнімдерде анықтаудың негізгі әдісі — май қышқылдарының метил эфирлерін газ хроматографиясымен талдау. === Газ хроматографиясы === Талдаудың негізгі сатылары: # липидтерді үлгіден бөліп алу; # триацилглицериндер мен басқа күрделі липидтерді қайта этерификациялау немесе гидролиздеу; # бос май қышқылдарын метил эфирлеріне айналдыру; # метил эфирлерін ұзын полярлы капиллярлық бағанда бөлу; # элаидин қышқылының шыңын стандартты метилэлаидатпен салыстыру; # шың ауданы бойынша мөлшерін есептеу. Кәдімгі қысқа хроматографиялық бағандар C18:1 изомерлерін толық ажырата алмауы мүмкін. ''Цис'' және ''транс'' изомерлерін бөлу үшін цианопропилді полярлы стационарлық фазалары бар ұзын капиллярлық бағандар қолданылады. Газ хроматографиясы–масс-спектрометрия молекулалық массаны және фрагментация сипатын анықтайды. Бірақ олеин мен элаидин қышқылдарының масс-спектрлері ұқсас болғандықтан, сенімді сәйкестендіру үшін хроматографиялық бөліну және стандартты зат қажет.<ref name="GCMS">{{cite journal |author=Ecker J., Schopf S., Schweinlin M., Kessler M., Liebisch G. |title=A rapid GC-MS method for quantification of positional and geometric isomers of fatty acid methyl esters |journal=J. Chromatogr. B |year=2012 |volume=897 |pages=98–104 |doi=10.1016/j.jchromb.2012.04.015 |pmid=22542399}}</ref> === Күміс ионды хроматография === Күміс иондары көміртек-көміртек қос байланыстарымен қайтымды кешендер түзеді. Кешеннің тұрақтылығы: * қос байланыстар санына; * олардың орнына; * ''цис'' немесе ''транс'' конфигурациясына байланысты. Күміс нитратымен өңделген жұқа қабатты хроматография немесе күміс ионды жоғары тиімді сұйықтық хроматографиясы олеин және элаидин қышқылдарының эфирлерін бөлуге мүмкіндік береді.<ref name="TLC">{{cite journal |author=Breuer B., Stuhlfauth T., Fock H.P. |title=Separation of fatty acids or methyl esters including positional and geometric isomers by alumina thin-layer chromatography |journal=J. Chromatogr. Sci. |year=1987 |volume=25 |issue=7 |pages=302–306 |doi=10.1093/chromsci/25.7.302 |pmid=3611285}}</ref> === Инфрақызыл спектроскопия === ''Транс''-қос байланысы бар май қышқылдары инфрақызыл спектрде шамамен 966 см⁻¹ аймағында C–H байланыстарының жазықтықтан тыс деформациялық тербелісіне сәйкес келетін жолақ береді. Бұл жолақ тағам майларындағы жалпы транс-май қышқылдарын бағалау үшін қолданылуы мүмкін. Алайда жеке элаидин қышқылын басқа транс-изомерлерден ажырату үшін хроматографиялық әдіс қажет. === Ядролық магниттік резонанс === Ядролық магниттік резонанс спектроскопиясы қос байланыстың маңындағы протондар мен көміртек атомдарының химиялық ығысуын зерттеуге мүмкіндік береді. Қос байланыстың ''цис'' және ''транс'' конфигурациялары: * протондардың спин-спиндік әсерлесу тұрақтыларымен; * аллилдік көміртек атомдарының химиялық ығысуымен; * молекуланың кеңістіктік құрылымымен ажыратылады. == Сапа көрсеткіштері == Жоғары тазалықтағы элаидин қышқылының сапасын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер: * элаидин қышқылының массалық үлесі; * май қышқылдарының газ-хроматографиялық құрамы; * олеин қышқылы мен басқа ''цис''-изомерлердің мөлшері; * басқа позициялық транс-изомерлердің мөлшері; * балқу аралығы; * қышқылдық саны; * йод саны; * пероксидтік саны; * ылғал мөлшері; * сабынданбайтын заттардың мөлшері; * түсі; * қалдық еріткіштер мөлшері. Таза C₁₈H₃₄O₂ қышқылының теориялық қышқылдық саны шамамен 198,7 мг KOH/г болады. Балқу температурасының 44–45 °C аралығына жақын болуы өнімнің тазалығын бағалауда пайдаланылуы мүмкін, бірақ түпкілікті сәйкестендіру үшін хроматографиялық және спектрлік талдау қажет. == Қауіпсіздігі == Элаидин қышқылы — жанғыш органикалық зат. Ол оңай тұтанатын ұшпа сұйықтыққа жатпайды, бірақ жоғары температурада жануы мүмкін. Зертханалық және өндірістік жағдайда концентрленген өніммен жұмыс істегенде қорғаныш көзілдірігін, химиялық заттарға төзімді қолғапты, зертханалық немесе өндірістік қорғаныш киімін, жеткілікті желдетуді пайдалану ұсынылады. Балқытылған элаидин қышқылы термиялық күйік туғызуы мүмкін. Шаң, аэрозоль немесе қыздырылған бу көзді және тыныс жолдарын тітіркендіруі ықтимал. Өрт кезінде [[көмірқышқыл газ]]ы, көміртек(II) оксиді, түтін, тітіркендіргіш органикалық ыдырау өнімдері түзілуі мүмкін. Техникалық немесе аналитикалық сападағы элаидин қышқылын тағамдық немесе медициналық мақсатта қолдануға болмайды. == Сақталуы == Элаидин қышқылын салқын, құрғақ, жарықтан қорғалған, қақпағы тығыз жабылатын ыдыста сақтау ұсынылады. Жоғары тазалықтағы аналитикалық стандарттарды тоңазытқышта, азот немесе аргон атмосферасында, жарық өткізбейтін шыны ыдыста сақтау тотығуды баяулатады. Өнімді күшті тотықтырғыштардан, ашық жалыннан, жоғары температура көздерінен, мыс және темір сияқты тотығуды катализдейтін металдардан алыс ұстау керек. Ұзақ сақтау кезінде пероксидтік санның өсуі, түс пен иістің өзгеруі өнімнің тотығуын көрсетуі мүмкін. == Қоршаған ортадағы қасиеттері == Элаидин қышқылы ұзын тізбекті май қышқылы ретінде биологиялық ыдырауға қабілетті. Микроорганизмдер оны белсендіру, β-тотығу және кейінгі метаболизм жолдары арқылы ыдырата алады. Суда өте нашар еритіндіктен, қоршаған ортаға түскен элаидин қышқылы су бетінде майлы қабықша түзуі, органикалық бөлшектерге адсорбциялануы, топырақ пен шөгінділердің органикалық бөлігіне өтуі мүмкін. Көп мөлшердегі төгінділерді инертті сорбентпен жинап, жергілікті экологиялық және қалдықтарды басқару талаптарына сәйкес кәдеге жарату қажет. == Тағы қараңыз == * [[Май қышқылдары]] * [[Қанықпаған май қышқылдары]] * [[Омега-9 май қышқылдары]] * [[Олеин қышқылы]] * [[Стеарин қышқылы]] * [[Триэлаидин]] * [[Йод саны]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/637517 Elaidic Acid, CID 637517] — PubChem химиялық деректер базасы * [https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C112798 9-Octadecenoic acid, (E)-] — NIST Chemistry WebBook * [https://www.ebi.ac.uk/chebi/CHEBI:27997 Elaidic acid, CHEBI:27997] — Chemical Entities of Biological Interest * [https://www.lipidmaps.org/databases/lmsd/LMFA01030073 9-Elaidic acid, LMFA01030073] — LIPID MAPS Structure Database * [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=112-79-8 Elaidic acid, CAS 112-79-8] — CAS Common Chemistry * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/trans-fat Trans fat] — Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы * [https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children] — ДДҰ нұсқаулығы * [https://www.aocs.org/resource/methods-of-preparation-of-fatty-acids-and-their-derivatives-laboratory-exercises/ Methods of Preparation of Fatty Acids and Their Derivatives] — AOCS Lipid Library * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9082038/ Trans (elaidic) fatty acids adversely affect the lipoprotein profile] — PubMed * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22542399/ A rapid GC-MS method for quantification of positional and geometric isomers of fatty acid methyl esters] — PubMed [[Санат:Май қышқылдары]] [[Санат:Карбон қышқылдары]] [[Санат:Омега-9 май қышқылдары]] [[Санат:Липидтер]] hwotzr3tmv8h7c3gy92oe4qfm5mlthv 0 783389 3629480 2026-07-13T15:13:46Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1318) Нерина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 24.03.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 FG, 1955 FA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1318 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 23.03.2018 | aphelion = 2,... 3629480 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1318) Нерина | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 24.03.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 FG, 1955 FA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1318 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 23.03.2018 | aphelion = 2,7778 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,8368 а. б. | semimajor = 2,3073 а. б. | eccentricity = 0,2039 | period = 3,50 жыл | avg_speed = | inclination = 24,663° | asc_node = 358,33° | mean_anomaly = 346,11° | arg_perihelion = 196,24° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 10,68±0,72 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,18 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 11,90}} '''(1318) Нерина''' — [[Негізгі белдеу]]дегі [[астероид]], [[(25) Фокея|Фокеянің]] жанұясына кіреді. Оны 1934 жылдың 24 наурызында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. [[Амариллистер тұқымдасы]]на жататын [[Туыс (биология)|туыстың]] атымен аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1318.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:Орбита астероида 1318 (наклон).png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] lqc8wxkaavyhsw94vnc2790vz5pxtwh 0 783390 3629481 2026-07-13T15:17:15Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1319) Диза | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 19.03.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 FO, 1929 GE,<br>1970 FM, A908 EA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1319 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 |... 3629481 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1319) Диза | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 19.03.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 FO, 1929 GE,<br>1970 FM, A908 EA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1319 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,6026 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,3684 а. б. | semimajor = 2,9855 а. б. | eccentricity = 0,2067 | period = 5,16 жыл | avg_speed = | inclination = 2,8007° | asc_node = 256,10° | mean_anomaly = 41,069° | arg_perihelion = 316,25° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 25,89±0,18 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,11 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 10,5}} '''(1319) Диза''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 19 наурызында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. [[Сүйсіндер тұқымдасы]]на жататын [[Туыс (биология)|туыстың]] атымен аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1319.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] kb066ewgnz3yl2w7lnrbatyfaufhodb 0 783391 3629482 2026-07-13T15:20:34Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1320) Импала | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 13.05.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 JG | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1320 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,68858 А... 3629482 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1320) Импала | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 13.05.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 JG | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1320 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,68858 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,27785 а. б. | semimajor = 2,98322 а. б. | eccentricity = 0,236443 | period = 5,18 жыл | avg_speed = | inclination = 19,8508° | asc_node = 71,7066° | mean_anomaly = 240,8902° | arg_perihelion = 206,9285° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 37,33±0,22 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,077 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 10,9}} '''(1320) Импала''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 13 мамырында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Оңтүстік Африкада мекендейтін [[импала]] деген антилопа түрінің атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] i7t8pr2bgshyrsc5nfyvjuwu2zvovy8 3 783392 3629483 2026-07-13T15:24:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3629483 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Gabitmaxanov}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 20:24, 2026 ж. шілденің 13 (+05) lzuoba7lrqqvxw7mrqvmsdi3ymvb2ev 0 783393 3629484 2026-07-13T15:24:25Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1321) Маюба | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 7.05.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 JH, 1928 FH,<br>1930 UW | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1321 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | apheli... 3629484 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1321) Маюба | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 7.05.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 JH, 1928 FH,<br>1930 UW | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1321 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,43843 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,44337 а. б. | semimajor = 2,94090 а. б. | eccentricity = 0,169176 | period = 5,04 жыл | avg_speed = 17,36 ш/с | inclination = 9,5099° | asc_node = 317,669° | mean_anomaly = 359,8756° | arg_perihelion = 344,8335° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 37,13±0,72 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,083±0,015 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 10,2}} '''(1321) Маюба''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 7 мамырында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Оңтүстік Африкадағы [[Айдаһар таулары]]ның бір шыңы атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 1pe4dm97qmbmu6bra8dk35qi5gugzno 0 783394 3629488 2026-07-13T15:28:27Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1323) Тугела | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 19.05.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LD, 1974 HR₃,<br>1974 KM, 1974 KO,<br>A908 UB, A911 HC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1323 JPL Small-Body... 3629488 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1323) Тугела | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 19.05.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LD, 1974 HR₃,<br>1974 KM, 1974 KO,<br>A908 UB, A911 HC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1323 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,704006 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,734988 а. б. | semimajor = 3,21949 а. б. | eccentricity = 0,15049 | period = 5,8 жыл | avg_speed = 16,58 ш/с | inclination = 18,939° | asc_node = 44,523° | mean_anomaly = 18,950° | arg_perihelion = 141,378° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 58,44 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,057 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 9,7}} '''(1323) Тугела''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 19 мамырында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Оңтүстік Африкадағы [[Тугела]] өзенінің атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] q9zpwq1rdqe8qe689gxpw4hy8q6pl2b 0 783395 3629489 2026-07-13T15:31:56Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1324) Книсна | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 15.06.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LL | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1324 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,54266 А... 3629489 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1324) Книсна | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 15.06.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LL | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1324 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,54266 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,82629 а. б. | semimajor = 2,18448 а. б. | eccentricity = 0,163968 | period = 3,23 жыл | avg_speed = 20,15 ш/с | inclination = 4,5177° | asc_node = 304,278° | mean_anomaly = 103,838° | arg_perihelion = 329,983° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 6,456±0,103 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,321 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 13}} '''(1324) Книсна''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 15 маусымында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Оңтүстік Африка Республикасының бір қаласы атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] sdemkwqk37wck3gzp76wk5i73okckgl 0 783396 3629490 2026-07-13T15:35:15Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1325) Инанда | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 14.07.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 NR, 1926 RP,<br>1930 OD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1325 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphe... 3629490 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1325) Инанда | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 14.07.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 NR, 1926 RP,<br>1930 OD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1325 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,1900 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,8917 а. б. | semimajor = 2,5408 а. б. | eccentricity = 0,2555 | period = 4,05 жыл | avg_speed = 18,37 ш/с | inclination = 7,4205° | asc_node = 14,393° | mean_anomaly = 165,02° | arg_perihelion = 336,80° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 10,87±0,6 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,374 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,6}} '''(1325) Инанда''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 14 шілдесінде [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Оңтүстік Африка Республикасының бір қаласы атымен аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1325.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 83qhl8uiza3fn0mnwmx5yhud31xjptr 0 783397 3629491 2026-07-13T15:35:33Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: {{Жазушы |есімі = Исай Калистратович Калашников |түпнұсқа есімі = Исай Калистратович Калашников |сурет = |сипаттамасы = |туған күні = 9.8.1931 |туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО |қайтыс болған күні= 30.5.1980 |қайтыс... 3629491 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |есімі = Исай Калистратович Калашников |түпнұсқа есімі = Исай Калистратович Калашников |сурет = |сипаттамасы = |туған күні = 9.8.1931 |туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО |қайтыс болған күні= 30.5.1980 |қайтыс болған жері= Мәскеу, КСРО |мамандығы = жазушы, прозаик |шығармашылық жылдары = 1940-1980 |бағыты = тарихи роман, проза |тілі = орыс тілі |марапаттары = {{Бурятияның Халық жазушысы}} {{Бурят АССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты}} }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Буриятия жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] cvy55pn5l8arpb2nvi8bz86hivlvjzc 3629492 3629491 2026-07-13T15:37:01Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629492 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{КСРО туы}} КСРО | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} {{Жазушы |есімі = Исай Калистратович Калашников |түпнұсқа есімі = Исай Калистратович Калашников |сурет = |сипаттамасы = |туған күні = 9.8.1931 |туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО |қайтыс болған күні= 30.5.1980 |қайтыс болған жері= Мәскеу, КСРО |мамандығы = жазушы, прозаик |шығармашылық жылдары = 1940-1980 |бағыты = тарихи роман, проза |тілі = орыс тілі |марапаттары = {{Бурятияның Халық жазушысы}} {{Бурят АССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты}} }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Буриятия жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] muypf48uk3rg2qthtj70vinc274u3ds 3629493 3629492 2026-07-13T15:37:24Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629493 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{КСРО туы}} КСРО | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Буриятия жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] 65bnlvte4n35hax0mt6c7t9bj0iz700 3629494 3629493 2026-07-13T15:37:48Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629494 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Буриятия жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] 47rxair67dchat0ts21wbtll4nzznsn 3629496 3629494 2026-07-13T15:39:49Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3629496 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Буриятия жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] dpd4g882hu3mxyvwbompbmkgl5nv2ig 3629497 3629496 2026-07-13T15:40:41Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3629497 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Буриятия жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] 61qbk3je15irrqj3468lvrysfg14v7y 3629498 3629497 2026-07-13T15:42:12Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Буриятия жазушылары|Буриятия жазушылары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629498 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] hfjfak3d5oxss1qjmx9w87ebdeng3fe 3629499 3629498 2026-07-13T15:42:32Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Бурятия жазушылары|Бурятия жазушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3629499 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963)<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref>, Бурятияның Халық жазушысы (1973)<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref>, Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref>. Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref>. Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref>. 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref>. Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] 5b3faml91x53g4usk0n8jxepb9jb0v3 3629500 3629499 2026-07-13T15:43:45Z Sagzhan 29953 3629500 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref>. Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] 643w0we2i221rlxrus71xwtq9x56rxu 3629501 3629500 2026-07-13T15:44:19Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3629501 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Исай Калистратович Калашников | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] 8bh6kwnekzlh5dns57pnxfrlob7n1kf 3629502 3629501 2026-07-13T15:44:45Z Sagzhan 29953 3629502 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = жазушы, прозаик, журналист | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] 0m75u0axun9pt8o18i5dvbrbg93wvlq 3629503 3629502 2026-07-13T15:45:09Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629503 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[прозаик]], [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] c1cuykvjajgv237wb1abcsu00u3gsih 3629504 3629503 2026-07-13T15:45:30Z Sagzhan 29953 3629504 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = Мәскеу, КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = орыс (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] cg1o2hql3bbbkgvyd9ralhx4fu8dajn 3629505 3629504 2026-07-13T15:45:55Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629505 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[орыстар|орыс]] (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = роман, повесть, әңгіме | Шығармалардың тілі = орыс тілі | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' (9 тамыз 1931 жыл, Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — 30 мамыр 1980 жыл, Мәскеу) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] gjytq0m37tukqbyy1ogvyfkn2kwpt01 3629506 3629505 2026-07-13T15:46:50Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629506 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[орыстар|орыс]] (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = [[роман]], [[повесть]], әңгіме | Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]] | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' ([[9 тамыз]] [[1931 жыл]], Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — [[30 мамыр]] [[1980 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] c68wsh1sgibws4hmng6l4hrxp3nigv6 3629507 3629506 2026-07-13T15:47:16Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629507 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[орыстар|орыс]] (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = [[роман]], [[повесть]], әңгіме | Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]] | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' ([[9 тамыз]] [[1931 жыл]], Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — [[30 мамыр]] [[1980 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен Шыңғыс ханның өмірі туралы баяндайтын «[[Қатыгез ғасыр]]» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] cbx20gxv4d76twv2w357zufvu8dg3vr 3629508 3629507 2026-07-13T15:47:39Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629508 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[орыстар|орыс]] (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = [[роман]], [[повесть]], әңгіме | Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]] | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' ([[9 тамыз]] [[1931 жыл]], Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — [[30 мамыр]] [[1980 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен [[Шыңғыс хан]]ның өмірі туралы баяндайтын «[[Қатыгез ғасыр]]» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] py86humekevnc06jx6ylrr8l7zc8duo 3629509 3629508 2026-07-13T15:48:52Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3629509 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[орыстар|орыс]] (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = [[роман]], [[повесть]], әңгіме | Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]] | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' ([[9 тамыз]] [[1931 жыл]], Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — [[30 мамыр]] [[1980 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен [[Шыңғыс хан]]ның өмірі туралы баяндайтын «[[Қатыгез ғасыр]]» (''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «Мосфильм» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] hlu77w9saddm67higl2ik7keha8snv4 3629510 3629509 2026-07-13T15:49:50Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3629510 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Исай Калистратович Калашников | Шынайы есімі = Исай Калистратович Калашников | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 9.8.1931 | Туған жері = Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР, КСРО | Қайтыс болған күні = 30.5.1980 | Қайтыс болған жері = [[Мәскеу]], КСРО | Азаматтығы = {{USSR}} | Ұлты = [[орыстар|орыс]] (семейлік) | Білімі = кешкі орта мектеп | Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик, [[журналист]] | Шығармашылық жылдары = 1940-1980 | Бағыты = тарихи роман, проза | Жанры = [[роман]], [[повесть]], әңгіме | Шығармалардың тілі = [[орыс тілі]] | Дебюті = «Сашка» әңгімесі | Марапаттары = Бурятияның Халық жазушысы (1973) | Сыйлықтары = Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығы (1970) | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Исай Калистратович Калашников''' ([[9 тамыз]] [[1931 жыл]], Шаралдай ауылы, Мухоршибир ауданы, Бурят АССР — [[30 мамыр]] [[1980 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1963),<ref>[https://litres.ru Исай Калашников — советский писатель, член Союза писателей СССР. ЛитРес.]</ref> Бурятияның Халық жазушысы (1973),<ref>[https://idemvmuzei.ru Исай Калистратович Калашников. Биография. Агрегатор музеев России.]</ref> Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). Ол ең алдымен [[Шыңғыс хан]]ның өмірі туралы баяндайтын «[[Қатыгез ғасыр]]» (''«Жестокий век»'', 1978) тарихи романының авторы ретінде кеңінен танымал.<ref>[https://wikipedia.org «Жестокий век» — исторический роман советского писателя Исая Калашникова. Википедия.]</ref> Жазушының ең жақын туыстары — Вознесенскийлер және Купцовтар. == Өмірбаяны == Исай Калашников семейліктердің (Байкал сырты ескі діни сенімдегілері) Шаралдай ауылында дүниеге келген.<ref>[https://azbooka.ru Исай Калашников, уроженец бурятского села семейских. Издательство Азбука.]</ref> Мектептің 4 сыныбын бітіргеннен кейін еңбек жолын бастады: алдымен бақташы, кейін трактор бригадасында жұмыс істеді.<ref>[https://cbs-uu.ru Основные даты жизни и творчества И.К. Калашникова. Муниципальные библиотеки Улан-Удэ.]</ref> 1950 жылдан бастап Итанца орман шаруашылығында (Прибайкалье ауданы, Кома ауылы) ағаш құлатушы болып, сонымен қатар ағаш ағызу, ұсталық және токарьлық жұмыстарды атқарды.<ref>[https://adebiportal.kz Калашников Исай. Биографиясы мен шығармашылығы. Әдебиет порталы.]</ref> Жазушының алғашқы «Сашка» атты әңгімесі «Бурят-Монгольская правда» газетінде жарық көрді. 1954 жылдан бастап «Бурят-Монгольский комсомолец» газетінің қызметкері болды. Орта білімді кешкі мектепте оқып алды. 1959 жылы «Свет над Байкалом» журналы Калашниковтың Байкал сыртындағы азамат соғысы туралы жазылған «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'') атты тұңғыш романын жариялады.<ref>[https://livejournal.com Писатели Бурят-Монголии. Исай Калашников. Статья в LiveJournal.]</ref> Романның басты кейіпкерлері — оның туған ауылы Шаралдайдың тұрғындары болды. Бұдан кейін жазушының «Подлесок» және «Через топи» повестері жарық көрді. 1963 жылы КСРО Жазушылар одағына қабылданды. 1963—1965 жылдары Мәскеудегі М. Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстарда оқыды. 1965 жылы Бурят АССР Жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы болып сайланды. 1970 жылы XX ғасырдың бірінші жартысындағы Байкал сырты семейліктерінің өмірін сипаттайтын «Разрыв-трава» романы жарық көрді. Шығарма алдымен «Роман-газетада», кейін «Современник» баспасында басылып шықты. Осы туындысы үшін автор Бурят АССР-і Мемлекеттік сыйлығын иеленді. Роман желісі бойынша Орыс драма театрының сахнасында спектакль қойылды. 1973 жылы оған «Бурятияның Халық жазушысы» атағы берілді. 1978 жылы Шыңғыс ханның өмірі туралы «Қатыгез ғасыр» («Жестокий век») атты тарихи романы жарық көрді. 1979 жылы «[[Мосфильм]]» киностудиясы Калашниковтың «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'') повесі бойынша «Тындық айқайы» (орыс. ''«Крик тишины»'') көркем фильмін түсірді. Жазушы фильмнің сценарийін өзі жазды. Дәл осы жылы аталған повесть негізінде «Тергеу» радиоспектаклі қойылды (рөлдерде: Лев Дуров, Владимир Кашпур, Валерий Погорельцев, Борис Толмазов). Жазушы 1980 жылы 30 мамырда өмірінің 49-шы жылында қайтыс болды. Калашниковтың шығармалары қазақ, қырғыз, бурят, неміс, түрікмен, чех, эстон және басқа да тілдерге аударылған. == Шығармалары == * «Сашка» (әңгіме) * «Соңғы шегініс» (орыс. ''«Последнее отступление»'', 1959, роман) * «Ағашқа өсу керек» / кейіннен «Подлесок» атауымен шықты (орыс. ''«Деревцу — расти» / «Подлесок»'', 1962, повесть) * «Адамдарға» (орыс. ''«К людям»'', 1964, повесть) * «Батпақтар арқылы» (орыс. ''«Через топи»'', 1966, повесть) * «Разрыв-трава» (1970, роман) * «Тергеу» (орыс. ''«Расследование»'', 1978, повесть) * «Қатыгез ғасыр» (орыс. ''«Жестокий век»'', 1978, тарихи роман) * «Даланы кесіп өту емес» (орыс. ''«Не поле перейти»'', 1982, қайтыс болғаннан кейін жарық көрген роман) * Көптеген новеллалар. == Естелік == * 1998 жылы Улан-Удэ қаласының әкімшілігі И. К. Калашников атындағы әдеби сыйлықты тағайындады. * Шаралдай ауылында И. К. Калашниковтың үй-музейі ашылды. * Шаралдай ауылының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. * Шаралдай ауылындағы орта жалпы білім беретін мектеп И. К. Калашников есімімен аталады. * Улан-Удэ қаласының Орталық қалалық кітапханасына И. К. Калашников есімі берілген. * Улан-Удэ қаласында жазушының есімімен аталатын № 47 мектеп аумағында 2012 жылы оның қоладан жасалған бюсті орнатылды<ref>[https://wikipedia.org Калашников, Исай Калистратович. Википедия мақаласы.]</ref>. * Улан-Удэ қаласының бір көшесіне И. К. Калашников есімі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:1931 жылы туғандар]] [[Санат:1980 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Бурятия жазушылары]] 4odpq5prjf2ouew7yppl65nuvdvfg4p 0 783398 3629495 2026-07-13T15:39:19Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1326) Лосака | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 14.07.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 NS, 1951 LS,<br>1951 MA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1326 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aph... 3629495 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1326) Лосака | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 14.07.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 NS, 1951 LS,<br>1951 MA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1326 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,26568 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,06968 а. б. | semimajor = 2,66768 а. б. | eccentricity = 0,224164 | period = 4,35 жыл | avg_speed = 18,24 ш/с | inclination = 15,976° | asc_node = 101,643° | mean_anomaly = 300,177° | arg_perihelion = 278,443° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 26,33±0,17 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,150 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 10,9}} '''(1326) Лосака''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 14 шілдесінде [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Замбия астанасы [[Лусака]] қаласының құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] lct30vjr0awo2qttistnc5bap7q0waj 14 783399 3629531 2026-07-13T16:09:10Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Лев Толстой романдары]] 3629531 wikitext text/x-wiki [[Санат:Лев Толстой романдары]] g48ak5ap0ukjp6ykyjg0euqyvkzyxnt 14 783400 3629533 2026-07-13T16:11:06Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Лев Толстой туындылары]] 3629533 wikitext text/x-wiki [[Санат:Лев Толстой туындылары]] pi5raj45a2li6g9uzkpem1tvkqj4vl0 14 783401 3629534 2026-07-13T16:12:52Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Эпикалық туындылар]] 3629534 wikitext text/x-wiki [[Санат:Эпикалық туындылар]] a11431z1gn2d3hry17r08vqnurkc2ci 0 783402 3629535 2026-07-13T16:45:36Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1327) Намакуа | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 7.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RT, 1939 UU | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1327 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,2... 3629535 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1327) Намакуа | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 7.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RT, 1939 UU | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1327 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,23131 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,32669 а. б. | semimajor = 2,7790 а. б. | eccentricity = 0,16275 | period = 4,64 жыл | avg_speed = 17,87 ш/с | inclination = 5,822° | asc_node = 57,715° | mean_anomaly = 242,249° | arg_perihelion = 269,504° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 22 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,040 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 12,1}} '''(1327) Намакуа''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 7 қыркүйегінде [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Оңтүстік Африкадағы [[Намакуалэнд]] атты табиғи аймақтың атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] nhvcuhc57jnoubk31dzzkx8x9dbwp5l 0 783403 3629536 2026-07-13T16:50:29Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1328) Девота | symbol = | image = [[Сурет:001328-asteroid shape model (1328) Devota.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = В.П. Жеховский | discovered = 21.10.1925 | mp_name = | alt_names = 1925 UA, 1938 UC,<br>1951 TQ, 1951 TT,<br>1964 UD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[... 3629536 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1328) Девота | symbol = | image = [[Сурет:001328-asteroid shape model (1328) Devota.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = В.П. Жеховский | discovered = 21.10.1925 | mp_name = | alt_names = 1925 UA, 1938 UC,<br>1951 TQ, 1951 TT,<br>1964 UD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1328 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,9778 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 3,0334 а. б. | semimajor = 3,5056 а. б. | eccentricity = 0,1347 | period = 6,56 жыл | avg_speed = | inclination = 5,7658° | asc_node = 222,69° | mean_anomaly = 13,874° | arg_perihelion = 174,63° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 53,697±0,481 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,043 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 10,3}} '''(1328) Девота''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1925 жылдың 21 қазанында [[Вениамин Павлович Жеховский]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Өз досы, аргентиналық астроном Фортунато Девотоның есімімен атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 3jhmqaeot2kt8fhduhohlaiiwj4rvfv 0 783404 3629538 2026-07-13T17:13:33Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1333) Севенола | symbol = | image = [[Сурет:001333-asteroid shape model (1333) Cevenola.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = О. Банкильон | discovered = 20.02.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 DA, 1951 EX | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools... 3629538 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1333) Севенола | symbol = | image = [[Сурет:001333-asteroid shape model (1333) Cevenola.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = О. Банкильон | discovered = 20.02.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 DA, 1951 EX | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1333 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 16.02.2017 | aphelion = 2,9864 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,2775 а. б. | semimajor = 2,6319 а. б. | eccentricity = 0,1347 | period = 4,27 жыл | avg_speed = | inclination = 14,641° | asc_node = 115,10° | mean_anomaly = 203,92° | arg_perihelion = 336,10° | satellites =1 | physical_characteristics = yes | dimensions = 15,24±0,74 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,21 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,5}} '''(1333) Севенола''' — [[Негізгі белдеу]]дегі қосарлы [[астероид]], [[(15) Эвномия|Эвномияның]] жанұясына жатады. Оны 1934 жылдың 20 ақпанында [[Одетта Банкильон]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциядағы [[Севенн]] тау жүйесінің құрметіне орай аталды. 2008 жылдың қазанында астрономдар астероидтың серігін ашты. Оның диаметрі шамамен 6 шақырымға тең деп болжанады.<ref>{{cite journal |author = Birlan, Mirel |author2 = Nedelcu, D. |author3 = Descamps, P. |author4 = Berthier, J. |author5 = Marchis, F. |author6 = Merouane, S. |date = 2008 қыркүйек |title = Spectral Investigation of Binary Asteroids |url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?bibcode=2008DPS....40.2820B |journal = American Astronomical Society |volume = 40 |pages = 28.20 |bibcode = 2008DPS....40.2820B |access-date= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] nfcjplharbm9fp15t0hlc1326d5e2v8 10 783405 3629539 2026-07-13T17:17:06Z Бошан Даниал 3005 152939 «Алтын белгі» төсбелгісінің үлгісі қосылған 3629539 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Altyn belgi 2.jpg|21px|link=Алтын белгі төсбелгісі]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||}}<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Казақстан]]</noinclude> 0u01op10z8xo7zyi7guill0zqjpj27j 0 783406 3629546 2026-07-13T17:40:49Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1322) Коперник | symbol = | image = [[Сурет:001322-asteroid shape model (1322) Coppernicus.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 15.06.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sb... 3629546 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1322) Коперник | symbol = | image = [[Сурет:001322-asteroid shape model (1322) Coppernicus.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 15.06.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1322 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 2,9898 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,8547 а. б. | semimajor = 2,4222 а. б. | eccentricity = 0,2343 | period = 3,77 жыл | avg_speed = 18,87 ш/с | inclination = 23,359° | asc_node = 253,19° | mean_anomaly = 10,211° | arg_perihelion = 29,379° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 10,04±0,34 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,185 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 12,4}} '''(1322) Коперник''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 15 маусымында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Польша астрономы мен математигі [[Николай Коперник]]тің (1473–1543) құрметіне орай аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1322.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:Орбита астероида 1322 (наклон).png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] * [[Коперник (Марс кратері)]] * [[Коперник (Ай кратері)]] [[Санат:Астероидтар]] mecp0y8ltrnx7tkulxsxyxr0lsgmocq 10 783407 3629548 2026-07-13T18:00:44Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-07-14|POTD 2026-07-14]]: filename only 3629548 wikitext text/x-wiki Belcastel 4.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 2bcwzp1ghpqfu0kaogipdjjj02b5a7i 0 783408 3629558 2026-07-13T23:24:26Z ShadZ01 56180 Жаңа бетте: '''І шақырылымдағы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] сайлауы''' 2026 жылдың 23 тамызына жоспарланған. Дауыс беру барысында бес жылдық өкілеттік мерзіміне [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жаңа бір палаталы заң шығарушы органы — Құрылтайдың 145 депутаты сайлан... 3629558 wikitext text/x-wiki '''І шақырылымдағы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] сайлауы''' 2026 жылдың 23 тамызына жоспарланған. Дауыс беру барысында бес жылдық өкілеттік мерзіміне [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жаңа бір палаталы заң шығарушы органы — Құрылтайдың 145 депутаты сайланады.<ref>{{Cite web|title=5 жылға 145 депутат. Парламентте Құрылтай туралы заңды қабылдады|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/5-jyilga-145-deputat-parlamentte-kuryiltay-turalyi-zandyi-374715/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-20|accessdate=2026-07-13}}</ref> Бұл сайлау 1991 жылдан бері Қазақстанда өтетін оныншы парламенттік сайлау әрі [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да қабылданған Қазақстанның жаңа Конституциясына сәйкес құрылған Құрылтайға алғашқы сайлау болмақ. Конституциялық өзгерістер 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін Құрылтай Қазақстан Республикасының екі палаталы Парламентінің орнын басады. == Алғышарттары == 2025 жылғы 8 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан]] [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] халыққа жолдауында Парламент Сенаты өзінің жоғарғы палата ретіндегі миссиясын толық орындағанын мәлімдеп, [[Бір палаталы парламент|бір палаталы]] [[Бір палаталы парламент|парламент]]ке көшуді ұсынды.<ref>{{Cite web|title=Елімізде бір палаталы парламент құрылады -Тоқаев|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/br-palatalyi-parlament-kuru-turalyi-bastama-kotergm-keled-368791/|last=Калиева|first=Айжан|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2025-09-08|language=|access-date=2026-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Бір палаталы парламент: халыққа жақындай ма, әлде Ақордаға тәуелді бола ма?|url=https://www.azattyq.org/a/bir-palataly-parlament-halyqqa-zhaqyndai-ma-alde-bilikke-taueldi-bola-ma/33525395.html|website=[[Азаттық радиосы]]|date=2025-09-09|accessdate=2026-07-13}}</ref> 2026 жылдың 15 наурызында өткен [[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]да бұл бастама 87,15% дауыспен қолдау тапты.<ref>{{Cite web|title=Дауыс бергендердің 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады|url=https://qazaqstan.tv/news/224960|author=Асылбек Данияр|website=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]|date=2026-03-16|accessdate=2026-07-13}}</ref> Нәтижесінде қазіргі парламент (Сенат пен [[Мәжіліс]]) 2026 жылғы 1 шілдеде өз өкілеттігін тоқтатады.<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енеді|url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6078362-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitutsiyasy-2026-zhyly-1-shldede-kshne-ened.html|author=Ботагөз Ақиқат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-03-17|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Жаңа Конституция: 1 шілдеден бастап Қазақстанның саяси жүйесі қалай өзгереді?|url=https://qaz.ulysmedia.kz/saraptama/38179-zhana-konstitutsiia-1-shildeden-bastap-kazakstannyn-saiasi-zhuiesi-kalai-ozgeredi/|author=Ақлима Болатқызы|website=Ulysmedia.kz|date=2026-03-18|accessdate=2026-07-13}}</ref> Осы жылдың 10 сәуірінде Тоқаев сайлаудың тамыз айында өтетінін жариялағанымен, нақты күнін атамады.<ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамыз айында өтеді – Қасым-Жомарт Тоқаев мерзімін жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079518-ryltay-saylauy-tamyz-ayynda-ted--asymzhomart-toaev-merzmn-zhariyalady.html|author=Айгерим Тарина|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамызда өтеді - Президент|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltay-saylauyi-tamyizda-oted-prezident-372964/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref> 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енген бойда, президент сайлау күнін 23 тамызға белгіледі.<ref name="election-date-kursiv">{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы 23 тамызда өтетін болды – Тоқаев жарлыққа қол қойды|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-07-01/quryltaj-sajlauy-23-tamyzda-oetetin-boldy-toqaev-zharlyqqa-qol-qojdy/|last=Өстемір|first=Шадияр|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=1 July 2026|language=kk|access-date=1 July 2026}}</ref> === «Ақ жол», «Ауыл» және ҚХП партиялары басшылығының ауысуы === 2026 жылғы 13 маусымда «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]<nowiki/>» партиясының съезінде [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] партия төрағасы болып сайланды. Ол осы съезде өз өкілеттігін тоқтатқанын жариялаған және партияны 2011 жылдан бері басқарып келген [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]тің орнына келді.<ref>{{Cite web|title=Дәния Еспаева “Ақ жол “партиясының төрағасы болып тағайындалды|url=https://massaget.kz/news/daniya-espaeva-ak-jol-partiyasyinyin-toragasyi-bolyip-136305/|last=|website=Massaget.kz|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title="Ақ жол" партиясының төрағасы Азат Перуашев өз өкілеттігін тоқтататынын жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6082570-a-zhol-partiyasyny-traasy-azat-peruashev-z-klettgn-totatatynyn-zhariyalady.html|last=Сатиева|first=Камшат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> 2026 жылғы 23 маусымда өткен «[[Ауыл (партия)|Ауыл]]<nowiki/>» партиясының кезектен тыс съезінде [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] төрағалық өкілеттігін тапсыратынын мәлімдеді. Партияның жаңа төрағасы болып [[Қайрат Айтуғанов]] сайланды.<ref>{{Cite web|title=Ауыл партиясының съезінде төраға ауысты|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-23/auyl-partiyasynyng-sezinde-toeragha-auysty/|last=Төленді|first=Ақниет|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Тағы бір депутат партия төрағалығынан кетті|url=https://adyrna.kz/kk/post/1244813|website=Adyrna.kz|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> [[Қазақстан халық партиясы|Қазақстан]] [[Қазақстан халық партиясы|халық партиясы]]ның (ҚХП) кезектен тыс съезі 2026 жылғы 27 маусымда өтті. Съезд барысында [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] партия төрағасы өкілеттігінен бас тартты, ал [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]] ҚХП-ның жаңа төрағасы болып сайланды.<ref>{{Cite web|title=Нұрсұлтан Шоқанов Қазақстан Халық партиясының төрағасы болып сайланды|url=https://egemen.kz/article/415945-nursultan-shoqanov-qazaqstan-khalyq-partiyasynynh-toraghasy-bolyp-saylandy|last=Мұқаев|first=Шыңғыс|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ермұхамет Ертісбаев қызметінен кетті|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/ermuhamet-ertsbaev-kyizmetnen-kett-376744/|last=|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} s02pgtz5cj18x39mds49yzw199ftl9b 3629561 3629558 2026-07-13T23:27:18Z ShadZ01 56180 3629561 wikitext text/x-wiki '''І шақырылымдағы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] сайлауы''' 2026 жылдың 23 тамызына жоспарланған. Дауыс беру барысында бес жылдық өкілеттік мерзіміне [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жаңа бір палаталы заң шығарушы органы — Құрылтайдың 145 депутаты сайланады.<ref>{{Cite web|title=5 жылға 145 депутат. Парламентте Құрылтай туралы заңды қабылдады|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/5-jyilga-145-deputat-parlamentte-kuryiltay-turalyi-zandyi-374715/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-20|accessdate=2026-07-13}}</ref> Бұл сайлау 1991 жылдан бері Қазақстанда өтетін оныншы парламенттік сайлау әрі [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да қабылданған Қазақстанның жаңа Конституциясына сәйкес құрылған Құрылтайға алғашқы сайлау болмақ. Конституциялық өзгерістер 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін Құрылтай Қазақстан Республикасының екі палаталы Парламентінің орнын басады. == Алғышарттары == 2025 жылғы 8 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан]] [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] халыққа жолдауында Парламент Сенаты өзінің жоғарғы палата ретіндегі миссиясын толық орындағанын мәлімдеп, [[Бір палаталы парламент|бір палаталы]] [[Бір палаталы парламент|парламент]]ке көшуді ұсынды.<ref>{{Cite web|title=Елімізде бір палаталы парламент құрылады -Тоқаев|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/br-palatalyi-parlament-kuru-turalyi-bastama-kotergm-keled-368791/|last=Калиева|first=Айжан|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2025-09-08|language=|access-date=2026-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Бір палаталы парламент: халыққа жақындай ма, әлде Ақордаға тәуелді бола ма?|url=https://www.azattyq.org/a/bir-palataly-parlament-halyqqa-zhaqyndai-ma-alde-bilikke-taueldi-bola-ma/33525395.html|website=[[Азаттық радиосы]]|date=2025-09-09|accessdate=2026-07-13}}</ref> 2026 жылдың 15 наурызында өткен [[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]да бұл бастама 87,15% дауыспен қолдау тапты.<ref>{{Cite web|title=Дауыс бергендердің 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады|url=https://qazaqstan.tv/news/224960|author=Асылбек Данияр|website=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]|date=2026-03-16|accessdate=2026-07-13}}</ref> Нәтижесінде қазіргі парламент (Сенат пен [[Мәжіліс]]) 2026 жылғы 1 шілдеде өз өкілеттігін тоқтатады.<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енеді|url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6078362-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitutsiyasy-2026-zhyly-1-shldede-kshne-ened.html|author=Ботагөз Ақиқат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-03-17|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Жаңа Конституция: 1 шілдеден бастап Қазақстанның саяси жүйесі қалай өзгереді?|url=https://qaz.ulysmedia.kz/saraptama/38179-zhana-konstitutsiia-1-shildeden-bastap-kazakstannyn-saiasi-zhuiesi-kalai-ozgeredi/|author=Ақлима Болатқызы|website=Ulysmedia.kz|date=2026-03-18|accessdate=2026-07-13}}</ref> Осы жылдың 10 сәуірінде Тоқаев сайлаудың тамыз айында өтетінін жариялағанымен, нақты күнін атамады.<ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамыз айында өтеді – Қасым-Жомарт Тоқаев мерзімін жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079518-ryltay-saylauy-tamyz-ayynda-ted--asymzhomart-toaev-merzmn-zhariyalady.html|author=Айгерим Тарина|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамызда өтеді - Президент|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltay-saylauyi-tamyizda-oted-prezident-372964/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref> 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енген бойда, президент сайлау күнін 23 тамызға белгіледі.<ref name="election-date-kursiv">{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы 23 тамызда өтетін болды – Тоқаев жарлыққа қол қойды|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-07-01/quryltaj-sajlauy-23-tamyzda-oetetin-boldy-toqaev-zharlyqqa-qol-qojdy/|last=Өстемір|first=Шадияр|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=1 July 2026|language=kk|access-date=1 July 2026}}</ref> === «Ақ жол», «Ауыл» және ҚХП партиялары басшылығының ауысуы === 2026 жылғы 13 маусымда «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]<nowiki/>» партиясының съезінде [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] партия төрағасы болып сайланды. Ол осы съезде өз өкілеттігін тоқтатқанын жариялаған және партияны 2011 жылдан бері басқарып келген [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]тің орнына келді.<ref>{{Cite web|title=Дәния Еспаева “Ақ жол “партиясының төрағасы болып тағайындалды|url=https://massaget.kz/news/daniya-espaeva-ak-jol-partiyasyinyin-toragasyi-bolyip-136305/|last=|website=Massaget.kz|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title="Ақ жол" партиясының төрағасы Азат Перуашев өз өкілеттігін тоқтататынын жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6082570-a-zhol-partiyasyny-traasy-azat-peruashev-z-klettgn-totatatynyn-zhariyalady.html|last=Сатиева|first=Камшат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> 2026 жылғы 23 маусымда өткен «[[Ауыл (партия)|Ауыл]]<nowiki/>» партиясының кезектен тыс съезінде [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] төрағалық өкілеттігін тапсыратынын мәлімдеді. Партияның жаңа төрағасы болып [[Қайрат Айтуғанов]] сайланды.<ref>{{Cite web|title=Ауыл партиясының съезінде төраға ауысты|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-23/auyl-partiyasynyng-sezinde-toeragha-auysty/|last=Төленді|first=Ақниет|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Тағы бір депутат партия төрағалығынан кетті|url=https://adyrna.kz/kk/post/1244813|website=Adyrna.kz|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> [[Қазақстан халық партиясы|Қазақстан]] [[Қазақстан халық партиясы|халық партиясы]]ның (ҚХП) кезектен тыс съезі 2026 жылғы 27 маусымда өтті. Съезд барысында [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] партия төрағасы өкілеттігінен бас тартты, ал [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]] ҚХП-ның жаңа төрағасы болып сайланды.<ref>{{Cite web|title=Нұрсұлтан Шоқанов Қазақстан Халық партиясының төрағасы болып сайланды|url=https://egemen.kz/article/415945-nursultan-shoqanov-qazaqstan-khalyq-partiyasynynh-toraghasy-bolyp-saylandy|last=Мұқаев|first=Шыңғыс|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ермұхамет Ертісбаев қызметінен кетті|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/ermuhamet-ertsbaev-kyizmetnen-kett-376744/|last=|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі]] [[Санат:Қазақстандағы парламенттік сайлау]] [[Санат:Қазақстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Азиядағы 2026 жылғы сайлау]] [[Санат:Азиядағы 2026 жылғы тамыз]] [[Санат:23 тамыздағы оқиғалар]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы]] 1xldqkqt9n4zen1bfscsz0ut47r9n29 3629562 3629561 2026-07-13T23:27:51Z ShadZ01 56180 3629562 wikitext text/x-wiki '''І шақырылымдағы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] сайлауы''' 2026 жылдың 23 тамызына жоспарланған. Дауыс беру барысында бес жылдық өкілеттік мерзіміне [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жаңа бір палаталы заң шығарушы органы — Құрылтайдың 145 депутаты сайланады.<ref>{{Cite web|title=5 жылға 145 депутат. Парламентте Құрылтай туралы заңды қабылдады|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/5-jyilga-145-deputat-parlamentte-kuryiltay-turalyi-zandyi-374715/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-20|accessdate=2026-07-13}}</ref> Бұл сайлау 1991 жылдан бері Қазақстанда өтетін оныншы парламенттік сайлау әрі [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да қабылданған Қазақстанның жаңа Конституциясына сәйкес құрылған Құрылтайға алғашқы сайлау болмақ. Конституциялық өзгерістер 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін Құрылтай Қазақстан Республикасының екі палаталы Парламентінің орнын басады. == Алғышарттары == 2025 жылғы 8 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан]] [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] халыққа жолдауында Парламент Сенаты өзінің жоғарғы палата ретіндегі миссиясын толық орындағанын мәлімдеп, [[Бір палаталы парламент|бір палаталы]] [[Бір палаталы парламент|парламент]]ке көшуді ұсынды.<ref>{{Cite web|title=Елімізде бір палаталы парламент құрылады -Тоқаев|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/br-palatalyi-parlament-kuru-turalyi-bastama-kotergm-keled-368791/|last=Калиева|first=Айжан|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2025-09-08|language=|access-date=2026-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Бір палаталы парламент: халыққа жақындай ма, әлде Ақордаға тәуелді бола ма?|url=https://www.azattyq.org/a/bir-palataly-parlament-halyqqa-zhaqyndai-ma-alde-bilikke-taueldi-bola-ma/33525395.html|website=[[Азаттық радиосы]]|date=2025-09-09|accessdate=2026-07-13}}</ref> 2026 жылдың 15 наурызында өткен [[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]да бұл бастама 87,15% дауыспен қолдау тапты.<ref>{{Cite web|title=Дауыс бергендердің 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады|url=https://qazaqstan.tv/news/224960|author=Асылбек Данияр|website=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]|date=2026-03-16|accessdate=2026-07-13}}</ref> Нәтижесінде қазіргі парламент (Сенат пен [[Мәжіліс]]) 2026 жылғы 1 шілдеде өз өкілеттігін тоқтатады.<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енеді|url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6078362-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitutsiyasy-2026-zhyly-1-shldede-kshne-ened.html|author=Ботагөз Ақиқат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-03-17|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Жаңа Конституция: 1 шілдеден бастап Қазақстанның саяси жүйесі қалай өзгереді?|url=https://qaz.ulysmedia.kz/saraptama/38179-zhana-konstitutsiia-1-shildeden-bastap-kazakstannyn-saiasi-zhuiesi-kalai-ozgeredi/|author=Ақлима Болатқызы|website=Ulysmedia.kz|date=2026-03-18|accessdate=2026-07-13}}</ref> Осы жылдың 10 сәуірінде Тоқаев сайлаудың тамыз айында өтетінін жариялағанымен, нақты күнін атамады.<ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамыз айында өтеді – Қасым-Жомарт Тоқаев мерзімін жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079518-ryltay-saylauy-tamyz-ayynda-ted--asymzhomart-toaev-merzmn-zhariyalady.html|author=Айгерим Тарина|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамызда өтеді - Президент|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltay-saylauyi-tamyizda-oted-prezident-372964/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref> 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енген бойда, президент сайлау күнін 23 тамызға белгіледі.<ref name="election-date-kursiv">{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы 23 тамызда өтетін болды – Тоқаев жарлыққа қол қойды|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-07-01/quryltaj-sajlauy-23-tamyzda-oetetin-boldy-toqaev-zharlyqqa-qol-qojdy/|last=Өстемір|first=Шадияр|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=1 July 2026|language=kk|access-date=1 July 2026}}</ref> === «Ақ жол», «Ауыл» және ҚХП партиялары басшылығының ауысуы === 2026 жылғы 13 маусымда «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]<nowiki/>» партиясының съезінде [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] партия төрағасы болып сайланды. Ол осы съезде өз өкілеттігін тоқтатқанын жариялаған және партияны 2011 жылдан бері басқарып келген [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]тің орнына келді.<ref>{{Cite web|title=Дәния Еспаева “Ақ жол “партиясының төрағасы болып тағайындалды|url=https://massaget.kz/news/daniya-espaeva-ak-jol-partiyasyinyin-toragasyi-bolyip-136305/|last=|website=Massaget.kz|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title="Ақ жол" партиясының төрағасы Азат Перуашев өз өкілеттігін тоқтататынын жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6082570-a-zhol-partiyasyny-traasy-azat-peruashev-z-klettgn-totatatynyn-zhariyalady.html|last=Сатиева|first=Камшат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> 2026 жылғы 23 маусымда өткен «[[Ауыл (партия)|Ауыл]]<nowiki/>» партиясының кезектен тыс съезінде [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] төрағалық өкілеттігін тапсыратынын мәлімдеді. Партияның жаңа төрағасы болып [[Қайрат Айтуғанов]] сайланды.<ref>{{Cite web|title=Ауыл партиясының съезінде төраға ауысты|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-23/auyl-partiyasynyng-sezinde-toeragha-auysty/|last=Төленді|first=Ақниет|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Тағы бір депутат партия төрағалығынан кетті|url=https://adyrna.kz/kk/post/1244813|website=Adyrna.kz|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> [[Қазақстан халық партиясы|Қазақстан]] [[Қазақстан халық партиясы|халық партиясы]]ның (ҚХП) кезектен тыс съезі 2026 жылғы 27 маусымда өтті. Съезд барысында [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] партия төрағасы өкілеттігінен бас тартты, ал [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]] ҚХП-ның жаңа төрағасы болып сайланды.<ref>{{Cite web|title=Нұрсұлтан Шоқанов Қазақстан Халық партиясының төрағасы болып сайланды|url=https://egemen.kz/article/415945-nursultan-shoqanov-qazaqstan-khalyq-partiyasynynh-toraghasy-bolyp-saylandy|last=Мұқаев|first=Шыңғыс|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ермұхамет Ертісбаев қызметінен кетті|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/ermuhamet-ertsbaev-kyizmetnen-kett-376744/|last=|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі]] [[Санат:Қазақстандағы парламенттік сайлау]] [[Санат:Қазақстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Азиядағы 2026 жылғы сайлау]] [[Санат:Азиядағы 2026 жылғы тамыз]] [[Санат:23 тамыздағы оқиғалар]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы]] 9smylly7q1s7jbs13sfne11baoiivzf 3629567 3629562 2026-07-13T23:35:40Z ShadZ01 56180 3629567 wikitext text/x-wiki '''І шақырылымдағы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] сайлауы''' 2026 жылдың 23 тамызына жоспарланған. Дауыс беру барысында бес жылдық өкілеттік мерзіміне [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жаңа бір палаталы заң шығарушы органы — Құрылтайдың 145 депутаты сайланады.<ref>{{Cite web|title=5 жылға 145 депутат. Парламентте Құрылтай туралы заңды қабылдады|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/5-jyilga-145-deputat-parlamentte-kuryiltay-turalyi-zandyi-374715/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-20|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Құрылтай һәм 145 депутат|url=https://juzmedia.kz/news/3586-ku-ryltai-h-m-145-deputat/|website=Juzmedia.kz|date=2026-01-20|accessdate=2026-07-13}}</ref> Бұл сайлау 1991 жылдан бері Қазақстанда өтетін оныншы парламенттік сайлау әрі [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да қабылданған Қазақстанның жаңа Конституциясына сәйкес құрылған Құрылтайға алғашқы сайлау болмақ. Конституциялық өзгерістер 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін Құрылтай Қазақстан Республикасының екі палаталы Парламентінің орнын басады. == Алғышарттары == 2025 жылғы 8 қыркүйекте [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан]] [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] халыққа жолдауында Парламент Сенаты өзінің жоғарғы палата ретіндегі миссиясын толық орындағанын мәлімдеп, [[Бір палаталы парламент|бір палаталы]] [[Бір палаталы парламент|парламент]]ке көшуді ұсынды.<ref>{{Cite web|title=Елімізде бір палаталы парламент құрылады -Тоқаев|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/br-palatalyi-parlament-kuru-turalyi-bastama-kotergm-keled-368791/|last=Калиева|first=Айжан|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2025-09-08|language=|access-date=2026-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|title=Бір палаталы парламент: халыққа жақындай ма, әлде Ақордаға тәуелді бола ма?|url=https://www.azattyq.org/a/bir-palataly-parlament-halyqqa-zhaqyndai-ma-alde-bilikke-taueldi-bola-ma/33525395.html|website=[[Азаттық радиосы]]|date=2025-09-09|accessdate=2026-07-13}}</ref> 2026 жылдың 15 наурызында өткен [[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]да бұл бастама 87,15% дауыспен қолдау тапты.<ref>{{Cite web|title=Дауыс бергендердің 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады|url=https://qazaqstan.tv/news/224960|author=Асылбек Данияр|website=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]|date=2026-03-16|accessdate=2026-07-13}}</ref> Нәтижесінде қазіргі парламент (Сенат пен [[Мәжіліс]]) 2026 жылғы 1 шілдеде өз өкілеттігін тоқтатады.<ref>{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енеді|url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6078362-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitutsiyasy-2026-zhyly-1-shldede-kshne-ened.html|author=Ботагөз Ақиқат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-03-17|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Жаңа Конституция: 1 шілдеден бастап Қазақстанның саяси жүйесі қалай өзгереді?|url=https://qaz.ulysmedia.kz/saraptama/38179-zhana-konstitutsiia-1-shildeden-bastap-kazakstannyn-saiasi-zhuiesi-kalai-ozgeredi/|author=Ақлима Болатқызы|website=Ulysmedia.kz|date=2026-03-18|accessdate=2026-07-13}}</ref> Осы жылдың 10 сәуірінде Тоқаев сайлаудың тамыз айында өтетінін жариялағанымен, нақты күнін атамады.<ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамыз айында өтеді – Қасым-Жомарт Тоқаев мерзімін жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079518-ryltay-saylauy-tamyz-ayynda-ted--asymzhomart-toaev-merzmn-zhariyalady.html|author=Айгерим Тарина|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref><ref>{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамызда өтеді - Президент|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltay-saylauyi-tamyizda-oted-prezident-372964/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}</ref> 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енген бойда, президент сайлау күнін 23 тамызға белгіледі.<ref name="election-date-kursiv">{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы 23 тамызда өтетін болды – Тоқаев жарлыққа қол қойды|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-07-01/quryltaj-sajlauy-23-tamyzda-oetetin-boldy-toqaev-zharlyqqa-qol-qojdy/|last=Өстемір|first=Шадияр|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=1 July 2026|language=kk|access-date=1 July 2026}}</ref> === «Ақ жол», «Ауыл» және ҚХП партиялары басшылығының ауысуы === 2026 жылғы 13 маусымда «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]<nowiki/>» партиясының съезінде [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] партия төрағасы болып сайланды. Ол осы съезде өз өкілеттігін тоқтатқанын жариялаған және партияны 2011 жылдан бері басқарып келген [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]тің орнына келді.<ref>{{Cite web|title=Дәния Еспаева “Ақ жол “партиясының төрағасы болып тағайындалды|url=https://massaget.kz/news/daniya-espaeva-ak-jol-partiyasyinyin-toragasyi-bolyip-136305/|last=|website=Massaget.kz|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title="Ақ жол" партиясының төрағасы Азат Перуашев өз өкілеттігін тоқтататынын жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6082570-a-zhol-partiyasyny-traasy-azat-peruashev-z-klettgn-totatatynyn-zhariyalady.html|last=Сатиева|first=Камшат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> 2026 жылғы 23 маусымда өткен «[[Ауыл (партия)|Ауыл]]<nowiki/>» партиясының кезектен тыс съезінде [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] төрағалық өкілеттігін тапсыратынын мәлімдеді. Партияның жаңа төрағасы болып [[Қайрат Айтуғанов]] сайланды.<ref>{{Cite web|title=Ауыл партиясының съезінде төраға ауысты|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-23/auyl-partiyasynyng-sezinde-toeragha-auysty/|last=Төленді|first=Ақниет|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Тағы бір депутат партия төрағалығынан кетті|url=https://adyrna.kz/kk/post/1244813|website=Adyrna.kz|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> [[Қазақстан халық партиясы|Қазақстан]] [[Қазақстан халық партиясы|халық партиясы]]ның (ҚХП) кезектен тыс съезі 2026 жылғы 27 маусымда өтті. Съезд барысында [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] партия төрағасы өкілеттігінен бас тартты, ал [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]] ҚХП-ның жаңа төрағасы болып сайланды.<ref>{{Cite web|title=Нұрсұлтан Шоқанов Қазақстан Халық партиясының төрағасы болып сайланды|url=https://egemen.kz/article/415945-nursultan-shoqanov-qazaqstan-khalyq-partiyasynynh-toraghasy-bolyp-saylandy|last=Мұқаев|first=Шыңғыс|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ермұхамет Ертісбаев қызметінен кетті|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/ermuhamet-ertsbaev-kyizmetnen-kett-376744/|last=|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі]] [[Санат:Қазақстандағы парламенттік сайлау]] [[Санат:Қазақстандағы 2026 жыл]] [[Санат:Азиядағы 2026 жылғы сайлау]] [[Санат:Азиядағы 2026 жылғы тамыз]] [[Санат:23 тамыздағы оқиғалар]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы]] 8m4davhv69kw4a7ydqrv6ms38o1u9lj 3 783409 3629569 2026-07-14T00:00:59Z Superpes15 100035 Superpes15 [[Қатысушы талқылауы:Nizzio]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Noilco]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Nizzio|Nizzio]]" to "[[Special:CentralAuth/Noilco|Noilco]]" 3629569 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Noilco]] b8vifaudyw9av03kja7t43yreb4ogb5 0 783410 3629571 2026-07-14T03:40:19Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Сирил В. Джексон |Түпнұсқа аты = {{lang-en|Cyril V. Jackson}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 5 желтоқсан 1903 |Туған жері = [[Оссетт]], [[Йоркшир]], [[Англия]] |Қайтыс болған күні = ақпан 1988 |Қайтыс болған жері = П... 3629571 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сирил В. Джексон |Түпнұсқа аты = {{lang-en|Cyril V. Jackson}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 5 желтоқсан 1903 |Туған жері = [[Оссетт]], [[Йоркшир]], [[Англия]] |Қайтыс болған күні = ақпан 1988 |Қайтыс болған жері = [[Питермарицбург]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]] |Азаматтығы = {{RSA}} |Ғылыми аясы = [[астрономия]] |Жұмыс орны = [[Одақ обсерваториясы]]<br>Йель—Колумбия Оңтүстік обсерваториясы<br>[[Маунт-Стромло обсерваториясы]]<br>Эль-Леонсито обсерваториясы |Альма-матер = [[Витватерсранд университеті]] |Несімен белгілі = 72 [[астероид]] пен үш [[комета]]ны ашуы немесе бірлесіп ашуы }} '''Сирил В. Джексон''' ({{lang-en|Cyril V. Jackson}}; [[5 желтоқсан]] [[1903 жыл]], [[Оссетт]], [[Йоркшир]], [[Англия]] — [[ақпан]] [[1988 жыл]], [[Питермарицбург]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]]) — Оңтүстік Африка астрономы, астероидтар мен кометаларды зерттеуші. Ол 72 астероидты ашқан немесе бірлесіп ашқан, сондай-ақ үш кометаның ашылуына қатысқан.<ref name="ASSA">{{cite web |url=https://assa.saao.ac.za/sections/history/astronomers/jackson_c/ |title=Jackson C. |publisher=Astronomical Society of Southern Africa |access-date=2026-07-14}}</ref> == Өмірбаяны == Сирил Джексон 1903 жылғы 5 желтоқсанда Англияның Йоркшир графтығындағы [[Оссетт]] қаласында дүниеге келген. 1911 жылы оның отбасы Оңтүстік Африкаға қоныс аударды. Джексон сонда білім алып, [[Витватерсранд университеті]]н жаратылыстану ғылымдарының бакалавры дәрежесімен тәмамдады.<ref name="ASSA"/> 1928 жылы ол [[Йоханнесбург]]тегі Одақ обсерваториясына жұмысқа орналасты. Бұл мекеме бұған дейін Трансвааль обсерваториясы деп аталған, ал кейінірек Республика обсерваториясы болып өзгертілді. Джексон онда 1947 жылға дейін еңбек етті.<ref name="obituary">{{cite journal |last=Glass |first=I. S. |title=Cyril Jackson |journal=Monthly Notes of the Astronomical Society of Southern Africa |volume=48 |page=66 |year=1989 |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1989MNSSA..48...66G}}</ref> Ол өзінің алғашқы астероиды — '''(1116) Catriona''' нысанын 1929 жылғы 5 сәуірде ашты. Джексонның астероидтарды іздеу жұмыстарының басым бөлігі Одақ обсерваториясында жүргізілді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Джексон Оңтүстік Африка қарулы күштерінде қызмет етті. Оның әскери қызметі ресми баянаттардың бірінде ерекше атап өтілген.<ref name="obituary"/> == Обсерваториялардағы қызметі == Соғыстан кейін Джексон Йоханнесбургтегі Йель Оңтүстік обсерваториясының, кейін Йель—Колумбия Оңтүстік обсерваториясы деп аталған станцияның директоры болды. Бұл обсерваторияны [[Йель университеті]] 1920-жылдары құрған, кейін жобаға [[Колумбия университеті]] қосылды.<ref name="Yale">{{cite web |url=https://www.astro.yale.edu/astrom/yso.html |title=The Yale Southern Observatory, Inc. |publisher=Yale University |access-date=2026-07-14}}</ref> Йоханнесбургтегі жарық ластануы күшейгендіктен, обсерватория 1951 жылы жабылды. Джексон оның негізгі аспабы — объективінің диаметрі 26 дюйм немесе шамамен 66 сантиметр болатын рефракторды Австралиядағы [[Маунт-Стромло обсерваториясы]]на көшіру жұмысын басқарды. Бұл телескоп кейін [[Австралия ұлттық университеті]]не берілді. Ол 2003 жылғы 18 қаңтарда Маунт-Стромлоны шарпыған орман өртінде жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2013-01-18/canberra-rethinks-bushfire-risk-after-2003-firestorm/4469792 |title=Canberra rethinks bushfire risk after 2003 firestorm |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-07-14}}</ref> 1957–1963 жылдары Джексон Маунт-Стромло обсерваториясында жұмыс істеді. 1963 жылы Йель университеті Аргентинаның [[Эль-Леонсито]] аймағында өзінің оңтүстік станциясын қайта ашқан кезде, Джексон оның директоры болып тағайындалды. Кейін бұл станция [[Феликс Агилар обсерваториясы]]ның құрамына енді. Джексон обсерваторияны 1966 жылға дейін басқарды және сол жылы зейнетке шықты.<ref name="Yale"/> == Астрономиялық жаңалықтары == === Кометалар === Джексон үш кометаны ашқан немесе оларды ашуға қатысқан: * '''[[C/1935 M1 (Jackson)]]''' — Джексон 1935 жылғы 19 маусымда Одақ обсерваториясында түсірілген фотопластиналардан тапқан периодтық емес комета;<ref>{{cite journal |last=Van Biesbroeck |first=George |title=Comet notes; Comet 1935 b (Jackson) |journal=Popular Astronomy |volume=43 |pages=454–455 |year=1935 |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1935PA.....43..454V}}</ref> * '''[[58P/Джексон — Неуймин]]''' — Джексон 1936 жылғы 20 қыркүйекте ашқан периодты комета. Келесі күні оны Қырымдағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда [[Григорий Неуймин]] тәуелсіз түрде тапқан; * '''[[47P/Ашбрук — Джексон]]''' — 1948 жылғы 26 тамызда америкалық астроном [[Джозеф Ашбрук]] пен Сирил Джексон бір-бірінен тәуелсіз ашқан периодты комета. === Астероидтар === Джексон Одақ обсерваториясында жұмыс істеген кезінде 72 нөмірленген астероидты ашқан немесе бірлесіп ашқан.<ref name="MPC">{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html |title=Minor Planet Discoverers |publisher=Minor Planet Center |access-date=2026-07-14}}</ref> Оның көптеген астероидтарына Африканың географиялық нысандарының, халықтарының, қалалары мен тарихи тұлғаларының атаулары берілген. {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ Сирил Джексон ашқан астероидтар ! № !! Астероид !! Ашылған күні !! Ескертпе |- | 1 || [[1116 Catriona]] || 5 сәуір 1929 || |- | 2 || [[1186 Turnera]] || 1 тамыз 1929 || |- | 3 || [[1193 Africa]] || 24 сәуір 1931 || |- | 4 || [[1194 Aletta]] || 13 мамыр 1931 || |- | 5 || [[1195 Orangia]] || 24 мамыр 1931 || |- | 6 || [[1196 Sheba]] || 21 мамыр 1931 || |- | 7 || [[1197 Rhodesia]] || 9 маусым 1931 || |- | 8 || [[1242 Zambesia]] || 28 сәуір 1932 || |- | 9 || [[1243 Pamela]] || 7 мамыр 1932 || |- | 10 || [[1244 Deira]] || 25 мамыр 1932 || |- | 11 || [[1245 Calvinia]] || 26 мамыр 1932 || |- | 12 || [[1246 Chaka]] || 23 шілде 1932 || |- | 13 || [[1248 Jugurtha]] || 1 қыркүйек 1932 || |- | 14 || [[1264 Letaba]] || 21 сәуір 1933 || |- | 15 || [[1268 Libya]] || 29 сәуір 1930 || |- | 16 || [[1278 Kenya]] || 15 маусым 1933 || |- | 17 || [[1279 Uganda]] || 15 маусым 1933 || |- | 18 || [[1282 Utopia]] || 17 тамыз 1933 || |- | 19 || [[1318 Nerina]] || 24 наурыз 1934 || |- | 20 || [[1319 Disa]] || 19 наурыз 1934 || |- | 21 || [[1320 Impala]] || 13 мамыр 1934 || |- | 22 || [[1321 Majuba]] || 7 мамыр 1934 || |- | 23 || [[1323 Tugela]] || 19 мамыр 1934 || |- | 24 || [[1324 Knysna]] || 15 маусым 1934 || |- | 25 || [[1325 Inanda]] || 14 шілде 1934 || |- | 26 || [[1326 Losaka]] || 14 шілде 1934 || |- | 27 || [[1327 Namaqua]] || 7 қыркүйек 1934 || |- | 28 || [[1349 Bechuana]] || 13 маусым 1934 || |- | 29 || [[1354 Botha]] || 3 сәуір 1935 || |- | 30 || [[1355 Magoeba]] || 30 сәуір 1935 || |- | 31 || [[1356 Nyanza]] || 3 мамыр 1935 || |- | 32 || [[1357 Khama]] || 2 шілде 1935 || |- | 33 || [[1358 Gaika]] || 21 шілде 1935 || |- | 34 || [[1359 Prieska]] || 22 шілде 1935 || |- | 35 || [[1360 Tarka]] || 22 шілде 1935 || |- | 36 || [[1362 Griqua]] || 31 шілде 1935 || |- | 37 || [[1367 Nongoma]] || 3 шілде 1934 || |- | 38 || [[1368 Numidia]] || 30 сәуір 1935 || |- | 39 || [[1393 Sofala]] || 25 мамыр 1936 || |- | 40 || [[1394 Algoa]] || 12 маусым 1936 || |- | 41 || [[1396 Outeniqua]] || 9 тамыз 1936 || |- | 42 || [[1397 Umtata]] || 9 тамыз 1936 || |- | 43 || [[1427 Ruvuma]] || 16 мамыр 1937 || |- | 44 || [[1428 Mombasa]] || 5 шілде 1937 || |- | 45 || [[1429 Pemba]] || 2 шілде 1937 || |- | 46 || [[1430 Somalia]] || 5 шілде 1937 || |- | 47 || [[1431 Luanda]] || 29 шілде 1937 || |- | 48 || [[1432 Ethiopia]] || 1 тамыз 1937 || |- | 49 || [[1456 Saldanha]] || 2 шілде 1937 || |- | 50 || [[1467 Mashona]] || 30 шілде 1938 || |- | 51 || [[1468 Zomba]] || 23 шілде 1938 || |- | 52 || [[1474 Beira]] || 20 тамыз 1935 || |- | 53 || [[1490 Limpopo]] || 14 маусым 1936 || |- | 54 || [[1505 Koranna]] || 21 сәуір 1939 || |- | 55 || [[1506 Xosa]] || 15 мамыр 1939 || |- | 56 || [[1595 Tanga]] || 19 маусым 1930 || [[Гарри Эдвин Вуд]]пен бірге |- | 57 || [[1634 Ndola]] || 19 тамыз 1935 || |- | 58 || [[1638 Ruanda]] || 3 мамыр 1935 || |- | 59 || [[1641 Tana]] || 25 шілде 1935 || |- | 60 || [[1676 Kariba]] || 15 маусым 1939 || |- | 61 || [[1712 Angola]] || 28 мамыр 1935 || |- | 62 || [[1784 Benguella]] || 30 маусым 1935 || |- | 63 || [[1816 Liberia]] || 29 қаңтар 1936 || |- | 64 || [[1817 Katanga]] || 20 маусым 1939 || |- | 65 || [[1948 Kampala]] || 3 сәуір 1935 || |- | 66 || [[1949 Messina]] || 8 шілде 1936 || |- | 67 || [[2066 Palala]] || 4 маусым 1934 || |- | 68 || [[2825 Crosby]] || 19 қыркүйек 1938 || |- | 69 || [[2865 Laurel]] || 31 шілде 1935 || |- | 70 || [[3768 Monroe]] || 5 қыркүйек 1937 || |- | 71 || [[5452 1937 NN]] || 5 шілде 1937 || |- | 72 || [[7102 Neilbone]] || 12 шілде 1936 || |} == Жеке обсерваториясы == 1950-жылдары Джексон Оңтүстік Африканың қазіргі [[Лимпопо]] провинциясындағы Хенертсбург маңынан ферма сатып алып, онда жеке обсерватория салды. Оның есігінің үстіне «Erno Star House 1955» деген жазу қашалған болатын. Зейнетке шыққаннан кейін Джексон осы фермада тұрып, бақылауларын жалғастырды. 1970-жылдары ол бақылау жүргізуді тоқтатып, обсерватория орналасқан жерді сатты. Кейін нысан ұмыт қалып, 2000-жылдары қайта табылды. Жергілікті астрономдар тарихи обсерваторияны сақтап қалуға күш салып, ол провинциялық мұра нысаны ретінде танылды.<ref name="Hilltop">{{cite web |url=https://assa.saao.ac.za/sections/history/museums/hilltop_mus/ |title=Hilltop Museum |publisher=Astronomical Society of Southern Africa |access-date=2026-07-14}}</ref> == Естелігі == 1926 жылы [[Гарри Эдвин Вуд]] ашқан негізгі белдеудегі '''[[2193 Jackson|(2193) Jackson]]''' астероиды Сирил Джексонның құрметіне аталған. Джексон ашқан '''(1194) Aletta''' астероиды оның жұбайы Алетта Джексонның, ал '''(1243) Pamela''' астероиды қызы Памеланың құрметіне аталған.<ref>{{cite book |last=Schmadel |first=Lutz D. |title=Dictionary of Minor Planet Names |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-00238-3}}</ref> Оңтүстік Африка астрономиялық қоғамы Джексонды елдегі астероидтар мен кометаларды зерттеудің көрнекті өкілдерінің бірі ретінде бағалайды.<ref name="ASSA"/> == Сондай-ақ қараңыз == * [[Астероидтарды ашушылар тізімі]] * [[Кометаларды ашушылар тізімі]] * [[Одақ обсерваториясы]] * [[Оңтүстік Африкадағы астрономия]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://assa.saao.ac.za/sections/history/astronomers/jackson_c/ Сирил Джексонның өмірбаяны] — Оңтүстік Африка астрономиялық қоғамы * [https://adsabs.harvard.edu/full/1989MNSSA..48...66G Сирил Джексонға арналған қазанама] — Astrophysics Data System * [https://assa.saao.ac.za/sections/history/museums/hilltop_mus/ Hilltop обсерваториясының тарихы] [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:5 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1988 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Оңтүстік Африка астрономдары]] [[Санат:XX ғасыр астрономдары]] [[Санат:Астероидтарды ашушылар]] 49go6dim8c45uy9wp3icji2rlwecwmf 3629577 3629571 2026-07-14T04:02:18Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3629577 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Сирил В. Джексон |Түпнұсқа аты = {{lang-en|Cyril V. Jackson}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 5 желтоқсан 1903 |Туған жері = [[Оссетт]], [[Йоркшир]], [[Англия]] |Қайтыс болған күні = ақпан 1988 |Қайтыс болған жері = [[Питермарицбург]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]] |Азаматтығы = [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]] |Ғылыми аясы = [[астрономия]] |Жұмыс орны = [[Одақ обсерваториясы]]<br>Йель—Колумбия Оңтүстік обсерваториясы<br>[[Маунт-Стромло обсерваториясы]]<br>Эль-Леонсито обсерваториясы |Альма-матер = [[Витватерсранд университеті]] |Несімен белгілі = 72 [[астероид]] пен үш [[комета]]ны ашуы немесе бірлесіп ашуы }} '''Сирил В. Джексон''' ({{lang-en|Cyril V. Jackson}}; [[5 желтоқсан]] [[1903 жыл]], [[Оссетт]], [[Йоркшир]], [[Англия]] — [[ақпан]] [[1988 жыл]], [[Питермарицбург]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]]) — Оңтүстік Африка астрономы, астероидтар мен кометаларды зерттеуші. Ол 72 астероидты ашқан немесе бірлесіп ашқан, сондай-ақ үш кометаның ашылуына қатысқан.<ref name="ASSA">{{cite web |url=https://assa.saao.ac.za/sections/history/astronomers/jackson_c/ |title=Jackson C. |publisher=Astronomical Society of Southern Africa |access-date=2026-07-14}}</ref> == Өмірбаяны == Сирил Джексон 1903 жылғы 5 желтоқсанда Англияның Йоркшир графтығындағы [[Оссетт]] қаласында дүниеге келген. 1911 жылы оның отбасы Оңтүстік Африкаға қоныс аударды. Джексон сонда білім алып, [[Витватерсранд университеті]]н жаратылыстану ғылымдарының бакалавры дәрежесімен тәмамдады.<ref name="ASSA"/> 1928 жылы ол [[Йоханнесбург]]тегі Одақ обсерваториясына жұмысқа орналасты. Бұл мекеме бұған дейін Трансвааль обсерваториясы деп аталған, ал кейінірек Республика обсерваториясы болып өзгертілді. Джексон онда 1947 жылға дейін еңбек етті.<ref name="obituary">{{cite journal |last=Glass |first=I. S. |title=Cyril Jackson |journal=Monthly Notes of the Astronomical Society of Southern Africa |volume=48 |page=66 |year=1989 |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1989MNSSA..48...66G}}</ref> Ол өзінің алғашқы астероиды — '''(1116) Catriona''' нысанын 1929 жылғы 5 сәуірде ашты. Джексонның астероидтарды іздеу жұмыстарының басым бөлігі Одақ обсерваториясында жүргізілді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Джексон Оңтүстік Африка қарулы күштерінде қызмет етті. Оның әскери қызметі ресми баянаттардың бірінде ерекше атап өтілген.<ref name="obituary"/> == Обсерваториялардағы қызметі == Соғыстан кейін Джексон Йоханнесбургтегі Йель Оңтүстік обсерваториясының, кейін Йель—Колумбия Оңтүстік обсерваториясы деп аталған станцияның директоры болды. Бұл обсерваторияны [[Йель университеті]] 1920-жылдары құрған, кейін жобаға [[Колумбия университеті]] қосылды.<ref name="Yale">{{cite web |url=https://www.astro.yale.edu/astrom/yso.html |title=The Yale Southern Observatory, Inc. |publisher=Yale University |access-date=2026-07-14}}</ref> Йоханнесбургтегі жарық ластануы күшейгендіктен, обсерватория 1951 жылы жабылды. Джексон оның негізгі аспабы — объективінің диаметрі 26 дюйм немесе шамамен 66 сантиметр болатын рефракторды Австралиядағы [[Маунт-Стромло обсерваториясы]]на көшіру жұмысын басқарды. Бұл телескоп кейін [[Австралия ұлттық университеті]]не берілді. Ол 2003 жылғы 18 қаңтарда Маунт-Стромлоны шарпыған орман өртінде жойылды.<ref>{{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2013-01-18/canberra-rethinks-bushfire-risk-after-2003-firestorm/4469792 |title=Canberra rethinks bushfire risk after 2003 firestorm |publisher=Australian Broadcasting Corporation |access-date=2026-07-14}}</ref> 1957–1963 жылдары Джексон Маунт-Стромло обсерваториясында жұмыс істеді. 1963 жылы Йель университеті Аргентинаның [[Эль-Леонсито]] аймағында өзінің оңтүстік станциясын қайта ашқан кезде, Джексон оның директоры болып тағайындалды. Кейін бұл станция [[Феликс Агилар обсерваториясы]]ның құрамына енді. Джексон обсерваторияны 1966 жылға дейін басқарды және сол жылы зейнетке шықты.<ref name="Yale"/> == Астрономиялық жаңалықтары == === Кометалар === Джексон үш кометаны ашқан немесе оларды ашуға қатысқан: * '''[[C/1935 M1 (Jackson)]]''' — Джексон 1935 жылғы 19 маусымда Одақ обсерваториясында түсірілген фотопластиналардан тапқан периодтық емес комета;<ref>{{cite journal |last=Van Biesbroeck |first=George |title=Comet notes; Comet 1935 b (Jackson) |journal=Popular Astronomy |volume=43 |pages=454–455 |year=1935 |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1935PA.....43..454V}}</ref> * '''[[58P/Джексон — Неуймин]]''' — Джексон 1936 жылғы 20 қыркүйекте ашқан периодты комета. Келесі күні оны Қырымдағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда [[Григорий Неуймин]] тәуелсіз түрде тапқан; * '''[[47P/Ашбрук — Джексон]]''' — 1948 жылғы 26 тамызда америкалық астроном [[Джозеф Ашбрук]] пен Сирил Джексон бір-бірінен тәуелсіз ашқан периодты комета. === Астероидтар === Джексон Одақ обсерваториясында жұмыс істеген кезінде 72 нөмірленген астероидты ашқан немесе бірлесіп ашқан.<ref name="MPC">{{cite web |url=https://minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html |title=Minor Planet Discoverers |publisher=Minor Planet Center |access-date=2026-07-14}}</ref> Оның көптеген астероидтарына Африканың географиялық нысандарының, халықтарының, қалалары мен тарихи тұлғаларының атаулары берілген. {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ Сирил Джексон ашқан астероидтар ! № !! Астероид !! Ашылған күні !! Ескертпе |- | 1 || [[1116 Catriona]] || 5 сәуір 1929 || |- | 2 || [[1186 Turnera]] || 1 тамыз 1929 || |- | 3 || [[1193 Africa]] || 24 сәуір 1931 || |- | 4 || [[1194 Aletta]] || 13 мамыр 1931 || |- | 5 || [[1195 Orangia]] || 24 мамыр 1931 || |- | 6 || [[1196 Sheba]] || 21 мамыр 1931 || |- | 7 || [[1197 Rhodesia]] || 9 маусым 1931 || |- | 8 || [[1242 Zambesia]] || 28 сәуір 1932 || |- | 9 || [[1243 Pamela]] || 7 мамыр 1932 || |- | 10 || [[1244 Deira]] || 25 мамыр 1932 || |- | 11 || [[1245 Calvinia]] || 26 мамыр 1932 || |- | 12 || [[1246 Chaka]] || 23 шілде 1932 || |- | 13 || [[1248 Jugurtha]] || 1 қыркүйек 1932 || |- | 14 || [[1264 Letaba]] || 21 сәуір 1933 || |- | 15 || [[1268 Libya]] || 29 сәуір 1930 || |- | 16 || [[1278 Kenya]] || 15 маусым 1933 || |- | 17 || [[1279 Uganda]] || 15 маусым 1933 || |- | 18 || [[1282 Utopia]] || 17 тамыз 1933 || |- | 19 || [[1318 Nerina]] || 24 наурыз 1934 || |- | 20 || [[1319 Disa]] || 19 наурыз 1934 || |- | 21 || [[1320 Impala]] || 13 мамыр 1934 || |- | 22 || [[1321 Majuba]] || 7 мамыр 1934 || |- | 23 || [[1323 Tugela]] || 19 мамыр 1934 || |- | 24 || [[1324 Knysna]] || 15 маусым 1934 || |- | 25 || [[1325 Inanda]] || 14 шілде 1934 || |- | 26 || [[1326 Losaka]] || 14 шілде 1934 || |- | 27 || [[1327 Namaqua]] || 7 қыркүйек 1934 || |- | 28 || [[1349 Bechuana]] || 13 маусым 1934 || |- | 29 || [[1354 Botha]] || 3 сәуір 1935 || |- | 30 || [[1355 Magoeba]] || 30 сәуір 1935 || |- | 31 || [[1356 Nyanza]] || 3 мамыр 1935 || |- | 32 || [[1357 Khama]] || 2 шілде 1935 || |- | 33 || [[1358 Gaika]] || 21 шілде 1935 || |- | 34 || [[1359 Prieska]] || 22 шілде 1935 || |- | 35 || [[1360 Tarka]] || 22 шілде 1935 || |- | 36 || [[1362 Griqua]] || 31 шілде 1935 || |- | 37 || [[1367 Nongoma]] || 3 шілде 1934 || |- | 38 || [[1368 Numidia]] || 30 сәуір 1935 || |- | 39 || [[1393 Sofala]] || 25 мамыр 1936 || |- | 40 || [[1394 Algoa]] || 12 маусым 1936 || |- | 41 || [[1396 Outeniqua]] || 9 тамыз 1936 || |- | 42 || [[1397 Umtata]] || 9 тамыз 1936 || |- | 43 || [[1427 Ruvuma]] || 16 мамыр 1937 || |- | 44 || [[1428 Mombasa]] || 5 шілде 1937 || |- | 45 || [[1429 Pemba]] || 2 шілде 1937 || |- | 46 || [[1430 Somalia]] || 5 шілде 1937 || |- | 47 || [[1431 Luanda]] || 29 шілде 1937 || |- | 48 || [[1432 Ethiopia]] || 1 тамыз 1937 || |- | 49 || [[1456 Saldanha]] || 2 шілде 1937 || |- | 50 || [[1467 Mashona]] || 30 шілде 1938 || |- | 51 || [[1468 Zomba]] || 23 шілде 1938 || |- | 52 || [[1474 Beira]] || 20 тамыз 1935 || |- | 53 || [[1490 Limpopo]] || 14 маусым 1936 || |- | 54 || [[1505 Koranna]] || 21 сәуір 1939 || |- | 55 || [[1506 Xosa]] || 15 мамыр 1939 || |- | 56 || [[1595 Tanga]] || 19 маусым 1930 || [[Гарри Эдвин Вуд]]пен бірге |- | 57 || [[1634 Ndola]] || 19 тамыз 1935 || |- | 58 || [[1638 Ruanda]] || 3 мамыр 1935 || |- | 59 || [[1641 Tana]] || 25 шілде 1935 || |- | 60 || [[1676 Kariba]] || 15 маусым 1939 || |- | 61 || [[1712 Angola]] || 28 мамыр 1935 || |- | 62 || [[1784 Benguella]] || 30 маусым 1935 || |- | 63 || [[1816 Liberia]] || 29 қаңтар 1936 || |- | 64 || [[1817 Katanga]] || 20 маусым 1939 || |- | 65 || [[1948 Kampala]] || 3 сәуір 1935 || |- | 66 || [[1949 Messina]] || 8 шілде 1936 || |- | 67 || [[2066 Palala]] || 4 маусым 1934 || |- | 68 || [[2825 Crosby]] || 19 қыркүйек 1938 || |- | 69 || [[2865 Laurel]] || 31 шілде 1935 || |- | 70 || [[3768 Monroe]] || 5 қыркүйек 1937 || |- | 71 || [[5452 1937 NN]] || 5 шілде 1937 || |- | 72 || [[7102 Neilbone]] || 12 шілде 1936 || |} == Жеке обсерваториясы == 1950-жылдары Джексон Оңтүстік Африканың қазіргі [[Лимпопо]] провинциясындағы Хенертсбург маңынан ферма сатып алып, онда жеке обсерватория салды. Оның есігінің үстіне «Erno Star House 1955» деген жазу қашалған болатын. Зейнетке шыққаннан кейін Джексон осы фермада тұрып, бақылауларын жалғастырды. 1970-жылдары ол бақылау жүргізуді тоқтатып, обсерватория орналасқан жерді сатты. Кейін нысан ұмыт қалып, 2000-жылдары қайта табылды. Жергілікті астрономдар тарихи обсерваторияны сақтап қалуға күш салып, ол провинциялық мұра нысаны ретінде танылды.<ref name="Hilltop">{{cite web |url=https://assa.saao.ac.za/sections/history/museums/hilltop_mus/ |title=Hilltop Museum |publisher=Astronomical Society of Southern Africa |access-date=2026-07-14}}</ref> == Естелігі == 1926 жылы [[Гарри Эдвин Вуд]] ашқан негізгі белдеудегі '''[[2193 Jackson|(2193) Jackson]]''' астероиды Сирил Джексонның құрметіне аталған. Джексон ашқан '''(1194) Aletta''' астероиды оның жұбайы Алетта Джексонның, ал '''(1243) Pamela''' астероиды қызы Памеланың құрметіне аталған.<ref>{{cite book |last=Schmadel |first=Lutz D. |title=Dictionary of Minor Planet Names |publisher=Springer |year=2007 |isbn=978-3-540-00238-3}}</ref> Оңтүстік Африка астрономиялық қоғамы Джексонды елдегі астероидтар мен кометаларды зерттеудің көрнекті өкілдерінің бірі ретінде бағалайды.<ref name="ASSA"/> == Сондай-ақ қараңыз == * [[Астероидтарды ашушылар тізімі]] * [[Кометаларды ашушылар тізімі]] * [[Одақ обсерваториясы]] * [[Оңтүстік Африкадағы астрономия]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://assa.saao.ac.za/sections/history/astronomers/jackson_c/ Сирил Джексонның өмірбаяны] — Оңтүстік Африка астрономиялық қоғамы * [https://adsabs.harvard.edu/full/1989MNSSA..48...66G Сирил Джексонға арналған қазанама] — Astrophysics Data System * [https://assa.saao.ac.za/sections/history/museums/hilltop_mus/ Hilltop обсерваториясының тарихы] [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:5 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1988 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Оңтүстік Африка астрономдары]] [[Санат:XX ғасыр астрономдары]] [[Санат:Астероидтарды ашушылар]] osc4uzlyokkc3luzgfy597nydvl3ioq 14 783411 3629572 2026-07-14T03:41:36Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3629572 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 783412 3629573 2026-07-14T03:42:00Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Бос бет бастады 3629573 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2 783413 3629574 2026-07-14T03:47:38Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{User Wikipedian For |аты = Vyacheslav Nasretdinov |жыл = 2008 |ай = 07 |күн = 11 }} 3629574 wikitext text/x-wiki {{User Wikipedian For |аты = Vyacheslav Nasretdinov |жыл = 2008 |ай = 07 |күн = 11 }} dk9ftbwnradd610zlxb7gz6ov2nb0i8 0 783414 3629576 2026-07-14T03:58:46Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Елді мекен |қазақша атауы = Оссетт |шынайы атауы = {{lang-en|Ossett}} |елтаңбасы = |туы = |сурет = Ossett Town Hall square.jpg |сурет өлшемі = 280px |сурет сипаттамасы = Оссетт ратушасы мен орталық алаң |ел = [[Ұлыбритания]] |аймақ түрі... 3629576 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |қазақша атауы = Оссетт |шынайы атауы = {{lang-en|Ossett}} |елтаңбасы = |туы = |сурет = Ossett Town Hall square.jpg |сурет өлшемі = 280px |сурет сипаттамасы = Оссетт ратушасы мен орталық алаң |ел = [[Ұлыбритания]] |аймақ түрі = Құрамдас ел |аймақ = [[Англия]] |графтық түрі = Метрополиялық графтық |графтық = [[Батыс Йоркшир]] |аудан түрі = Метрополиялық аудан |аудан = [[Уэйкфилд]] |координаттары = {{coord|53.68|-1.58|display=inline,title}} |алғашқы дерек = [[1086 жыл]] |халқы = 21 861 |санақ жылы = 2021 |телефон коды = 01924 |пошта индексі = WF5 |уақыт белдеуі = 0 |DST = бар |commons = Ossett }} '''Оссетт''' ({{lang-en|Ossett}}) — [[Англия]]ның [[Батыс Йоркшир]] метрополиялық графтығындағы, [[Уэйкфилд]] метрополиялық ауданының құрамына кіретін тарихи базар қаласы. Ол [[Дьюсбери]], [[Хорбери]] және Уэйкфилд қалаларының арасында орналасқан. Тарихи тұрғыдан Оссетт Йоркширдің Батыс райдингіне және жүн өнеркәсібі дамыған «Ауыр жүн ауданына» ({{lang-en|Heavy Woollen District}}) жатты.<ref name="location">{{cite web|url=https://experiencewakefield.co.uk/guide/spotlight-on-ossett/|title=Spotlight On Ossett|website=Experience Wakefield|publisher=Wakefield Council|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> 2021 жылғы халық санағы бойынша қалада 21 861 адам тұрған.<ref name="population">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/yorkshireandthehumber/west_yorkshire/E35000387__ossett/|title=Ossett — Built-up Area Subdivision|website=City Population|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> == Атауының шығу тегі == Оссетт атауы [[көне ағылшын тілі]]нен шыққан деп есептеледі. Оның мағынасы «Осла есімді адамның қорасы» немесе «қараторғайлар жиі келетін қора» деген ұғымдардың бірімен байланыстырылып түсіндіріледі.<ref name="mills">{{cite book|last=Mills|first=A. D.|title=A Dictionary of English Place-Names|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1998|page=262|isbn=978-0-19-280074-9|language=en}}</ref> Кейбір ескі еңбектерде қаланың атауы ''Osset'' түрінде қате жазылған. Алайда қазіргі ресми және тарихи қолданыста екі «t» әрпі бар ''Ossett'' нұсқасы орныққан. == Тарихы == === Ежелгі және ортағасырлық кезең === Оссетт туралы алғашқы белгілі жазба [[1086 жыл]]ғы [[Қорқынышты сот кітабы]]нда кездеседі. Онда елді мекен Уэйкфилд манорының құрамындағы '''Osleset''' атауымен көрсетілген.<ref name="domesday">{{cite web|url=https://opendomesday.org/place/SE2720/ossett/|title=Ossett|website=Open Domesday|publisher=Anna Powell-Smith|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> Орта ғасырларда Оссетт бірнеше шағын қоныс пен шаруа қожалығынан тұратын ауылдық елді мекен болды. Тұрғындардың негізгі кәсібі егіншілік, мал шаруашылығы және жүн өндіру еді. === Өнеркәсіптік даму === Оссеттте таскөмір өндіру кемінде XIV ғасырдан басталған. XIX ғасырда қала маңында көптеген көмір шахталары жұмыс істеді. Олардың қатарына Олд-Раундвуд, Уэстфилд, Пилдакр, Лоу-Лейтс, Грейтфилд және Шоу-Кросс шахталары кірді. Көмір өнеркәсібімен қатар Оссетт жүн маталарын өндіру және ескі жүн бұйымдарын қайта өңдеу орталығына айналды. Қала әсіресе ескі киімдер мен мата қалдықтарынан алынатын '''шодди''' және '''мунго''' деп аталатын қайта өңделген жүн талшықтарын өндіруімен белгілі болды.<ref name="industry">{{cite web|url=https://www.ossett.net/|title=Ossett — the history of a Yorkshire town|website=Ossett.net|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> Қаладағы тоқыма фабрикалары әдетте ірі емес еді, алайда олардың өнімдері жоғары сапасымен танылды. Оссетттің өнеркәсіптік сипатын жергілікті тарихшы Джон Гудчайлд «шағын шахталар мен шағын фабрикалар қаласы» деп сипаттаған. 1890 жылғы 30 маусымда Оссеттке муниципалдық боро мәртебесі берілді. Қалалық кеңес жергілікті басқару қызметін 1974 жылғы әкімшілік реформаға дейін атқарды.<ref name="borough">{{cite web|url=https://www.visionofbritain.org.uk/unit/10026647|title=Ossett Municipal Borough|website=A Vision of Britain through Time|publisher=University of Portsmouth|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> === Оссетт курорты === XIX ғасырдың басында қаланың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі минералды су көздерінің емдік қасиеттерін пайдалану әрекеттері жасалды. Мұнда Челтнем күкіртті моншалары және Жаңа Челтнем моншалары ашылды. Олардың суы ревматизм мен тері ауруларына пайдалы деп жарнамаланды. 1870–1880 жылдары бұл ауданды Гаррогитке ұқсас ірі курортқа айналдыру жоспарланды. Алайда «Кіші Гаррогит» деп аталған жоба қаржылық жағынан сәтсіз аяқталды. Қаланың бұл бөлігі қазіргі кезде де '''Оссетт-Спа''' деп аталады.<ref name="spa">{{cite web|url=https://www.ossett.net/ossett_spa.html|title=Ossett Spa — Little Harrogate|website=Ossett.net|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> == Әкімшілік басқаруы == Оссетт тарихи тұрғыдан [[Йоркшир]] графтығының Батыс райдингіне кірді. 1890 жылы қала муниципалдық боро болып құрылып, өзінің қалалық кеңесіне ие болды. 1974 жылғы жергілікті басқару реформасынан кейін Оссетт муниципалдық боросы таратылып, қала жаңадан құрылған Батыс Йоркшир метрополиялық графтығының Уэйкфилд метрополиялық ауданына қосылды.<ref name="borough"/> Қала аумағының басым бөлігі Уэйкфилд кеңесіндегі Оссетт сайлау округіне, ал оңтүстік-шығыс бөлігі Хорбери және Оңтүстік Оссетт округіне жатады. 2024 жылдан бастап Оссетт Ұлыбритания парламентінің '''Оссетт және Денби-Дейл''' сайлау округінің құрамына кіреді.<ref name="parliament">{{cite web|url=https://members.parliament.uk/constituency/4233/location|title=Ossett and Denby Dale|website=UK Parliament|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> == Географиясы == Оссетт Батыс Йоркширдің орталық бөлігінде, Уэйкфилдтен батысқа және Дьюсбериден шығысқа қарай орналасқан. Қалаға жақын елді мекендер: * солтүстігінде — Готорп, Тингли және Киркхэмгейт; * батысында — Дьюсбери; * шығысында — Уэйкфилд; * оңтүстігінде — Торнхилл, Нетертоун және Хорбери. Қала [[M1 автомагистралі]]не жақын орналасқан. Бұл жол Оссеттті [[Лидс]], Уэйкфилд, [[Шеффилд]] және Англияның басқа қалаларымен байланыстырады. Оссеттке Ұлыбританияның көп бөлігіне тән қоңыржай теңіздік климат тән. [[Кёппен климаттық жіктелуі]] бойынша ол '''Cfb''' санатына жатады. Қысы әдетте жұмсақ әрі ылғалды, жазы салқын немесе бірқалыпты жылы болады. == Халқы == 2001 жылғы халық санағы кезінде Оссетт тұрғындарының саны 21 076 адамды құрады. 2021 жылғы санақта қала халқы 21 861 адамға жетті.<ref name="population"/> M1 автомагистраліне және Лидс пен Уэйкфилд сияқты ірі экономикалық орталықтарға жақын орналасуы Оссетттің тұрғын аудандарының дамуына ықпал етті. Қалада Лидс пен көршілес қалаларға жұмысқа қатынайтын тұрғындардың үлесі жоғары. == Экономикасы == Оссетт экономикасының тарихи негізін көмір өндіру және жүн-тоқыма өнеркәсібі құрады. Көмір шахталарының көпшілігі XX ғасырдың ортасы мен 1960-жылдардың соңында жабылды. Тоқыма өндірісі қысқарғанымен, қалада қайта өңделген тоқыма шикізатын, кілем жабындарын, киіз және өнеркәсіптік мата материалдарын шығаратын кәсіпорындар сақталған. Бұрынғы фабрика ғимараттарының бір бөлігі тұрғын үйлерге, кеңселерге және шағын өндірістік орындарға айналдырылған.<ref name="location"/> Оссеттте сыра қайнату дәстүрі де қалыптасқан. Қаланың Хили ауданында орналасқан Ossett Brewery кәсіпорны жергілікті эль түрлерін өндіреді. Қазіргі қала экономикасында бөлшек сауда, қоғамдық тамақтану, қызмет көрсету, құрылыс және шағын кәсіпкерлік маңызды орын алады. == Көрікті жерлері == === Оссетт ратушасы === [[Сурет:Ossett Town Hall.jpg|thumb|250px|Оссетт ратушасы]] Қаланың басты сәулет нысандарының бірі — Маркет-Плейс алаңындағы '''Оссетт ратушасы'''. Ғимарат 1906–1908 жылдары Батли қаласының сәулетшілері Уолтер Хэнсток және оның ұлы Артур Хэнстоктың жобасы бойынша салынды. Ратуша классикалық және ренессанстық сәулет элементтері қолданылған тас ғимарат болып табылады. Оның орталық бөлігінде сағат мұнарасы орналасқан. 1974 жылға дейін ратушада Оссетт муниципалдық боросының кеңесі жұмыс істеді. Ғимарат Англияның ұлттық мұралар тізіміне II санаттағы қорғалатын тарихи нысан ретінде енгізілген.<ref name="townhall">{{cite web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1184149|title=Town Hall, Ossett — List Entry Number 1184149|website=National Heritage List for England|publisher=Historic England|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> === Қасиетті Үштік шіркеуі === '''Қасиетті Үштік шіркеуі''' 1862–1865 жылдары сәулетші Уильям Генри Крослендтің жобасы бойынша салынды. Ол ерте ағылшын готикасы стиліндегі крест пішінді ғимарат. Шіркеудің мұнарасы мен сүйір төбесінің жалпы биіктігі шамамен 69 метрге жетеді. Сондықтан шіркеу мұнарасы қаланың көптеген бөлігінен және оның маңындағы елді мекендерден көрінеді. Қасиетті Үштік шіркеуі II* санатындағы қорғалатын тарихи ғимарат болып саналады.<ref name="trinity">{{cite web|url=https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1184049|title=Church of the Holy Trinity — List Entry Number 1184049|website=National Heritage List for England|publisher=Historic England|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> === Басқа нысандар === Қаланың өзге көрікті орындарына мыналар жатады: * Оссетт соғыс ескерткіші; * Готорп су мұнарасы; * сақталған тоқыма фабрикаларының ғимараттары; * Оссетт-Спа минералды су көздерінің тарихи орны; * Маркет-Плейс орталық алаңы; * II санаттағы қорғалатын қызыл телефон дүңгіршегі. == Көлігі == Оссетттің шығыс жағынан [[M1 автомагистралі]] өтеді. Қалаға автомагистральдің 40-шы жол айрығы арқылы кіруге болады. Қала орталығында 2005 жылы қайта салынған автовокзал орналасқан. Автобус бағыттары Оссеттті Уэйкфилд, Дьюсбери, Батли және маңайдағы елді мекендермен байланыстырады. Теміржол Оссеттке 1860-жылдары жетті. Қалаға қызмет көрсеткен Оссетт теміржол станциясы 1864 жылы ашылып, 1964 жылы жабылды.<ref name="railway">{{cite book|last=Quick|first=M. E.|title=Railway Passenger Stations in Great Britain: A Chronology|publisher=Railway and Canal Historical Society|language=en}}</ref> Қазіргі кезде қалада жолаушылар теміржол станциясы жоқ. Ең жақын станциялар Дьюсбери, Уэйкфилд және Батлиде орналасқан. == Білімі == Қаладағы негізгі орта білім беру мекемесі — '''Оссетт академиясы және алтыншы сынып колледжі'''. Оның негізі 1735 жылы Оссетт грамматикалық мектебі ретінде қаланған. Алғашқы мектеп ғимараты қала орталығында орналасқан. Ратушаны салу үшін ол бұзылып, мектеп 1906–1907 жылдары Сторрс-Хилл-Роудтағы Парк-Хаус ғимаратына көшірілді. 1969 жылы грамматикалық мектеп жалпы білім беретін мектепке айналды, ал 2011 жылы академия мәртебесін алды.<ref name="academy">{{cite web|url=https://ossett.accordmat.org/|title=Ossett Academy and Accord Sixth Form College|website=Accord Multi Academy Trust|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> Оссеттте бірнеше бастауыш мектеп, соның ішінде Таунгейт бастауыш академиясы, Саут-Парейд бастауыш мектебі, Холи-Тринити бастауыш мектебі және Сент-Игнатиус католиктік мектебі жұмыс істейді. == Діні == XVIII және XIX ғасырларда Оссетт протестанттық [[нонконформизм]]нің маңызды жергілікті орталықтарының бірі болды. 1890 жылы қалада әртүрлі бағыттағы он жеті шіркеу болғаны тіркелген. Қазіргі діни ғимараттардың қатарына: * англикандық Қасиетті Үштік шіркеуі; * Оңтүстік Оссетттегі Христос шіркеуі; * 1878 жылы салынған Әулие Игнатий рим-католик шіркеуі; * методистік және Біріккен реформаланған Кингс-Уэй шіркеуі; * Құтқару армиясының Готорптағы орталығы жатады. == Спорты == Қаладағы негізгі футбол клубы — '''[[Оссетт Юнайтед]]'''. Ол 2018 жылы «Оссетт Таун» және «Оссетт Альбион» клубтарының бірігуі нәтижесінде құрылды.<ref name="football">{{cite web|url=https://www.ossettutd.com/|title=Official Website of Ossett United Football Club|website=Ossett United F.C.|language=en|access-date=2026-07-14}}</ref> Оссеттте сондай-ақ регби, регбилиг, крикет және әуесқой футбол клубтары жұмыс істейді. Оссетт крикет және жеңіл атлетика клубы Димплуэллс ауданында орналасқан. == Мәдениеті == Готорп ауданында жыл сайын Пасхадан кейінгі дүйсенбіде көмір салынған қапты көтеріп жүгіруден әлем чемпионаты өткізіледі. Жарысқа қатысушылар ауыр көмір қаптарын көтеріп, тік көшемен белгіленген қашықтыққа жүгіреді. Қалада жыл сайын мамыр ағашына арналған Готорп шеруі, Ossett Beercart фестивалі, Оссетт гала-күні және сыра фестивалі өткізіледі. Оссетт британдық [[The KLF]] тобының ''It's Grim Up North'' әнінде аталады. Компьютерлік ойындар әзірлеушісі [[Team17]] компаниясы да алғашқы кезеңінде Оссеттте орналасқан. == Белгілі адамдары == * [[Сирил Джексон (астроном)|Сирил Джексон]] (1903–1988) — Оңтүстік Африка астрономы, астероидтар мен кометаларды ашушы; * Бенджамин Ингем (1712–1772) — дін қызметкері, ингемиттер қозғалысының негізін қалаушы; * Эли Марсден Уилсон (1877–1965) — суретші және гравер; * [[Стэн Барстоу]] (1928–2011) — жазушы, өмірінің көп бөлігін Оссеттте өткізген; * [[Дэвид Пис]] (1967 жылы туған) — жазушы; * Мейбл Ферретт (1917–2011) — ақын, баспагер және өлкетанушы; * [[Хелен Уэрт]] (1951 жылы туған) — актриса; * Барри Вуд (1942 жылы туған) — ағылшын крикетшісі. == Тағы қараңыз == * [[Батыс Йоркшир]] * [[Уэйкфилд]] * [[Оссетт Юнайтед]] * [[Сирил Джексон (астроном)]] * [[Англия қалаларының тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * {{cite book|last=Ellis|first=Norman|title=Bygone Ossett|publisher=Rickaro Books|year=2003|isbn=0-9546439-0-9|language=en}} * {{cite book|last=Mills|first=A. D.|title=A Dictionary of English Place-Names|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1998|isbn=978-0-19-280074-9|language=en}} * {{cite book|title=Ossett Town Hall|publisher=Ossett Historical Society|year=2008|language=en}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.wakefield.gov.uk/ Уэйкфилд кеңесінің ресми сайты] * [https://experiencewakefield.co.uk/guide/spotlight-on-ossett/ Оссетт туралы туристік ақпарат] * [https://www.ossett.net/ Оссетт тарихына арналған сайт] * [https://www.visitossett.co.uk/ Visit Ossett қоғамдық сайты] [[Санат:Англия қалалары]] [[Санат:Батыс Йоркшир елді мекендері]] [[Санат:Уэйкфилд]] auhjbs4o5ejbzxe5jry4h54ft7uvg38 10 783415 3629590 2026-07-14T04:12:55Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name = Ыстықкөл облысы | top = 42.9393834067381093 | bottom = 41.1640551806131967 | left = 75.6117377717348944 | right = 80.2279807708285375 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Қырғызстан Ыстықкөл облысы позициялық карта.png |#default = Қырғызстан Ыстықкөл облысы позициялық карта.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызста... 3629590 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Ыстықкөл облысы | top = 42.9393834067381093 | bottom = 41.1640551806131967 | left = 75.6117377717348944 | right = 80.2279807708285375 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Қырғызстан Ыстықкөл облысы позициялық карта.png |#default = Қырғызстан Ыстықкөл облысы позициялық карта.png }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]] </noinclude> md86gwh8t621emlbry9r2y4lzuil45t 3 783416 3629632 2026-07-14T04:48:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3629632 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Аламансери}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 09:48, 2026 ж. шілденің 14 (+05) 67omxpypfn6r6z3m2e3j6rf9ybuj5l5 0 783417 3629634 2026-07-14T05:01:29Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3629634 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] p0vvaqn6kdku0ad1xnromt4x9zxa1mv 3629635 3629634 2026-07-14T05:02:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3629635 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fkvb5pp86dhex9wwmy006tdzrixm6l0 3629637 3629635 2026-07-14T05:04:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629637 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] axdcrf6iwm9u7dyybce2lzkp3bb6wta 3629638 3629637 2026-07-14T05:06:05Z Мағыпар 100137 дереккөз 3629638 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 67xmzeun1gnh0wd4gpdv5ysw2g1dx54 3629639 3629638 2026-07-14T05:15:42Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629639 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 887bx566fo87tg7hkypktpj7lew1gl5 3629641 3629639 2026-07-14T05:17:33Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3629641 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rjwi26oco1wwc422a1kjnhu1ku0r6qf 3629643 3629641 2026-07-14T05:33:44Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629643 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2vuvrlm73pjpoxod5ec6jh0ie3pjkyq 3629644 3629643 2026-07-14T05:35:34Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629644 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pjd5lcazhdfpk6j19g61djeco1r09ip 3629645 3629644 2026-07-14T05:36:44Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629645 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ej2rd5sh7v5t8290dq50p4awf1j6g71 3629647 3629645 2026-07-14T05:42:00Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3629647 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] lvwtfasw3m2s0etfb64k9uaeyz8cxyl 3629650 3629647 2026-07-14T05:43:43Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3629650 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] tdod5m22dogt7epfb1irym8rk16o48u 3629651 3629650 2026-07-14T05:55:27Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629651 wikitext text/x-wiki '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] o3khh0i26ro4z18uo4hrmd3wwlaoopf 3629652 3629651 2026-07-14T05:56:49Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3629652 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ia461zw1wz7seaimjmv608895ekw4aw 3629653 3629652 2026-07-14T05:57:16Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3629653 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hzdnw4i0nw1r7bxbc7bi8jr9fmr89gh 3629654 3629653 2026-07-14T05:57:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3629654 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] cmvct8jpldprfmlf1tx7devgm7f95oq 3629655 3629654 2026-07-14T05:59:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3629655 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] i52fy9u4mm50ijz1k9oyt6ao6nm2d2e 3629656 3629655 2026-07-14T06:00:25Z Мағыпар 100137 үлгі 3629656 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Екабпилс аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] n7gx9vdknrcydakhma4giso8ml3qw3t 3629657 3629656 2026-07-14T06:03:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3629657 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Екабпилс аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 652 |пошта индексі = LV-5208 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = Aknīste |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ogiq5uti2wbr2dhdykfvkj4vt3y907i 3629658 3629657 2026-07-14T06:05:35Z Мағыпар 100137 үлгі 3629658 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Екабпилс аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Окнист |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 3,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1047 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 302 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 652 |пошта индексі = LV-5208 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = Aknīste |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] o4h2ycsb6tgl4n7ub65jodrye59ambb 3629659 3629658 2026-07-14T06:12:24Z Мағыпар 100137 сурет қою 3629659 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Екабпилс аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Окнист |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 3,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1047 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 302 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 652 |пошта индексі = LV-5208 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = Aknīste |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Akniste5.JPG|Қалалық әкімшілік </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jmx2outs7oow81i0aq31gemk4n4hzrn 3629660 3629659 2026-07-14T06:13:11Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ 3629660 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Екабпилс аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Окнист |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 3,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1047 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 302 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 652 |пошта индексі = LV-5208 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = Aknīste |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Akniste5.JPG|Қалалық әкімшілік Akniste6.JPG|Аурухана </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2aw2czosiviqkkd9cg1uos8ygyllb6y 3629661 3629660 2026-07-14T06:18:49Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3629661 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Екабпилс аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Окнист |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 3,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1047 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 302 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 652 |пошта индексі = LV-5208 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = Aknīste |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Akniste5.JPG|Қалалық әкімшілік Akniste6.JPG|Аурухана Жилыe дома dzīvojamās mājas - panoramio.jpg|Тұрғын үйлер </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qd6egx58qnk2tkn4k004auu126ad1qa 3629662 3629661 2026-07-14T06:19:41Z Мағыпар 100137 3629662 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Акнисте |шынайы атауы = {{lang-lv|Aknīste}} |сурет = Aknīstes katoļu baznīca - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Akniste COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =09 |lat_sec =44 |lon_dir =E |lon_deg =25 |lon_min =44 |lon_sec =28 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Екабпилс аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1991 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Окнист |статус алуы = 1991 |жер аумағы = 3,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1047 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 302 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+371) 652 |пошта индексі = LV-5208 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = Aknīste |сайт тілі = }} '''Акнисте''' ({{lang-lv|Aknīste}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі, [[Екабпилс аймағы]]ндағы қала. Акнисте қаласының халқы 2026 жылы 1047 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-akniste-11503.html|title=Население Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Акнисте Диенвидсусей мен оның саласы Раджупе жағасында орналасқан. [[Рига]]дан оңтүстік-шығысқа қарай 135 км және [[Даугавпилс]]тен солтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.<ref>{{citeweb|url=https://www.mesta.lv/%D0%B0%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Тарихы == 1918 жылға дейін Акнисте Окниста деп аталды және [[Литва]]ға тиесілі болды, бірақ екі мемлекет арасындағы шекаралар нақтыланған кезде, ол жағалау аймағындағы маңызды жер үшін Латвияға өтті. 1920 жылы Акнисте тұрғындарының шамамен 80 пайызы еврейлер болды. Екі синагога, еврей кітапханасы және әуесқой еврей театры болды. 1941 жылдың шілдесінде еврей тұрғындарының барлығы дерлік Диенвидсусей жағалауына айдалып, атылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта күшті партизандық қозғалыс болды. Жергілікті «Орман бауырлары» белсенді болды және НКВД үшін көптеген қиындықтар туғызды. Олар жергілікті тар табанды теміржолдағы пойыздарға бірнеше батыл шабуыл жасады. Акнисте 1950 жылдан бастап қалалық ұлгідегі елді мекен, 1956 жылға дейін Акнисте ауданының орталығы, 1991 жылы қала құқығын алды.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/akniste/|title=Акнисте|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Экономикасы == 1972 жылға дейін Акнисте мен Екабпилс арасында тар табанды теміржол болған. Акнисте арқылы облыстық магистральдар P73 Вецумниеки — Нерета — Субате, P74 Акнисте — Силини өтеді. Акнисттегі ең танымал қызмет түрлеріне: сауда қызметі, сұлулық индустриясы, тұтынушылық қызмет көрсету және мейрамхана қызметі жатады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Akniste5.JPG|Қалалық әкімшілік Akniste6.JPG|Аурухана Жилыe дома dzīvojamās mājas - panoramio.jpg|Тұрғын үйлер </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pz5fn2q8tgs998dsvnrnnk7aeywbl71 3 783419 3629642 2026-07-14T05:30:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3629642 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Б.Гулбану.Н}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 10:30, 2026 ж. шілденің 14 (+05) ly9zifadx9y9zoyzjbz8d8cz6jhpzca 0 783421 3629666 2026-07-14T07:12:17Z Kvazimodo 124458 Жаңа бетте: {{Жазушы | Есімі = Мұрат Бекей | Шынайы есімі = Мұратбай Халбайұлы Бекеев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Мұратбай Халбайұлы Бекеев | Лақап аты = | Туған күні = 30.09.1958 | Туған жері = Алты... 3629666 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Мұрат Бекей | Шынайы есімі = Мұратбай Халбайұлы Бекеев | Суреті = | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = Мұратбай Халбайұлы Бекеев | Лақап аты = | Туған күні = 30.09.1958 | Туған жері = [[Алтынсай (Беруни ауданы)|Алтынсай ауылы]], [[Беруни ауданы]], [[Қарақалпақстан]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Азаматтығы = {{KAZ}} | Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] | Білімі = [[Нөкіс мемлекеттік университеті]] | Мансабы = [[ақын]], [[журналист]], әдебиет зерттеушісі | Шығармашылық жылдары = 1991 — қазіргі уақыт | Бағыты = поэзия, публицистика | Жанры = өлең, дастан, зерттеу мақалалары | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі]] | Дебюті = «Ізгілік» (өлең) | Марапаттары = «Оңтүстік Қазақстан облысына сіңірген еңбегі үшін» медалі | Сыйлықтары = Сарыағаш ауданының құрметті азаматы | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Мұрат Бекей''' (толық аты-жөні — ''Мұратбай Халбайұлы Бекеев''; [[30 қыркүйек]] [[1958 жыл]], [[Алтынсай (Беруни ауданы)|Алтынсай ауылы]], [[Беруни ауданы]], [[Қарақалпақстан]]) — ақын, журналист, әдебиет зерттеушісі. [[Қазақстан Жазушылар одағы|Қазақстан]] және [[Өзбекстан Жазушылар одағы|Өзбекстан]] Жазушылар одақтарының мүшесі, [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі.<ref>{{Cite web | url = https://www.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=52&id=51974&ysclid=mrkb2opcu6515025964 | date = 2023-05-17 | title = Мұрат Бекей, журналист, ақын: «Журналист болып туылу керек» }}</ref> «Сарыағаш ауданы энциклопедиясының» авторы. Руы: [[Кіші жүз]], [[Әлімұлы|Әлім]]. == Өмірбаяны == Мұрат Бекей 1958 жылы 30 қыркүйекте [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]]ның [[Беруни ауданы]]ндағы Алтынсай ауылында дүниеге келген. Анасы Бибіжан он бала тәрбиелеп өсірген, Мұрат — отбасындағы тұңғыш перзент. Балалық шағы атасы Бекей мен әжесі Қанымның тәрбиесінде өтті. Жастайынан халық ауыз әдебиеті үлгілерін, батырлар жырын, [[Көроғлы]], «Маспатша», «[[Бозғұлан|Бозұғлан]]» секілді дастандарды жаттап өсті. Ақындыққа құштарлығы жерлесі [[Төлеген Айбергенов]] шығармаларын оқудан бастау алды. === Білімі === * [[Нөкіс мемлекеттік университеті]]нің орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі мамандығын тәмамдаған. * Ауыл шаруашылығы техникумында агроном мамандығы бойынша білім алған. * [[Ресей]] Федерациясының [[Қазан мемлекеттік университеті]]нің аспирантурасында «Орыс, татар, қарақалпақ әдеби байланыстары» тақырыбында ғылыми зерттеу жүргізген. == Еңбек жолы == 1994 жылдан бастап [[Ташкент]] қаласында еңбек етті. Өзбекстандағы қазақ тіліндегі республикалық «Нұрлы жол» газетінде тілші, Қазақ ұлттық мәдени орталығында кеңесші, халықаралық «[[Қазақ елі (газет)|Қазақ елі]]» газетінің Өзбекстандағы меншікті тілшісі қызметтерін атқарды. 2001 жылдан бастап [[Сарыағаш ауданы|Сарыағаш аудандық]] қоғамдық-саяси «[[Сарыағаш (газет)|Сарыағаш]]» газетінде бөлім меңгерушісі, кейін редактор, директор – бас редактор қызметтерін атқарды. Сондай-ақ облыстық «[[Оңтүстік Қазақстан (газет)|Оңтүстік Қазақстан]]» және тәуелсіз «Уақыт» газеттерінің Сарыағаш ауданындағы меншікті тілшісі болды. Төлеген Айбергенов атындағы әдебиет және өнер бірлестігінің жұмысына белсене араласып, оның қайта жаңғыруына және ақын есімінің берілуіне ықпал етті. == Шығармашылығы == Алғашқы өлеңдері республикалық басылымдарда жарияланып, 1991 жылы [[Мұхтар Шаханов]]қа арналған «Ізгілік» өлеңі «[[Қазақстан мұғалімі]]» газетінде жарық көрді. Ақынның шығармашылығы махаббат, туған жер, адамгершілік, ұлттық рух, тарихи тұлғалар тақырыптарын қамтиды. === Кітаптары === * «Сұлулық сыры» (1999) * «Махаббат мекені» (2005) * «Аруна – ғұмыр» (2006) * «Бәйтерек түбіндегі сырласу» ([[Әбдісаттар Ысқақов]]пен бірге, 2016)<ref>{{Cite web | url = https://kz.otyrar.kz/2017/03/%D3%99kim-sy%D2%9Ba%D2%9B-pen-m%D2%B1rat-bekejdi%D2%A3-zhyr-kitaby-zhary%D2%9B-k%D3%A9rdi/?ysclid=mrkbatphiv988504112 | title = Әкім Ысқақ пен Мұрат Бекейдің жыр кітабы жарық көрді | date = 2017-03-24 }}</ref> === Құрастырған еңбектері === * «Сарыағашым – сырлы өлкем» әдеби жинағы (2006) * «Сарыағаш ауданы энциклопедиясы» (авторы) == Әдеби және қоғамдық қызметі == Мұрат Бекей Төлеген Айбергенов атындағы халықаралық қордың белсенді мүшесі ретінде ақынның 70 және 80 жылдық мерейтойларын ұйымдастыруға атсалысты.<ref>{{Cite web | url = http://kerey.kz/?p=6526 | date = 2016-03-13 | title = САРЫАҒАШ }}</ref> Сонымен қатар ақын [[Тоқаш Бердияров]]тың 90 жылдық мерейтойын өткізуге үлес қосты. Ақынның өлеңдеріне [[Арайлым Саттарова]], [[Әбіләзім Жаншуақов]] және [[Сәрсен Ахметов]] секілді композиторлар ән жазған. == Марапаттары == * «Оңтүстік Қазақстан облысына сіңірген еңбегі үшін» медалі. * «Сарыағаш ауданының құрметті азаматы». * Әдебиет пен журналистика саласындағы бірқатар ведомстволық марапаттардың иегері. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1958 жылы туғандар]] [[Санат:Беруни ауданында туғандар]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Сарыағаш ауданының құрметті азаматтары]] [[Санат:Кіші жүз өкілдері]] cbt9hvdwq753dqkj58bfohvpj2vv6ug 2 783422 3629687 2026-07-14T07:43:31Z Олжас Әбдіхалық 95913 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> 3629687 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> sx2mfm8leaa29h3j3c8znck2igrom99 2 783423 3629713 2026-07-14T07:58:32Z Олжас Әбдіхалық 95913 Биография 3629713 wikitext text/x-wiki Олжас Әбдіхалық hopqltmcp3g24rce80sddp8yvk92y3p 3629750 3629713 2026-07-14T08:40:21Z Олжас Әбдіхалық 95913 3629750 wikitext text/x-wiki Олжас Әбдіхалық [[Санат:Журналист]] eo6mf40g4u37yvpnjchoz7v79qv0zhc 0 783424 3629746 2026-07-14T08:35:08Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Түлембай Дүйсебаев]] бетін [[Түлембай Дүйсебайұлы Дүйсебаев]] бетіне жылжытты 3629746 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Түлембай Дүйсебайұлы Дүйсебаев]] lci31ujdlp4ut7nvh7q841gjmik8elb 1 783425 3629748 2026-07-14T08:35:09Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Талқылау:Түлембай Дүйсебаев]] бетін [[Талқылау:Түлембай Дүйсебайұлы Дүйсебаев]] бетіне жылжытты 3629748 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Талқылау:Түлембай Дүйсебайұлы Дүйсебаев]] h2ey2yd2zuxydpczan5vu4ta1wwmc5t 0 783426 3629753 2026-07-14T09:24:46Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1334) Лундмарка | symbol = | image = [[Сурет:001334-asteroid shape model (1334) Lundmarka.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 16.07.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 OB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sb... 3629753 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1334) Лундмарка | symbol = | image = [[Сурет:001334-asteroid shape model (1334) Lundmarka.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 16.07.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 OB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1334 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,1912 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,6376 а. б. | semimajor = 2,9144 а. б. | eccentricity = 0,0950 | period = 4,98 жыл | avg_speed = 17,44 ш/с | inclination = 11,453° | asc_node = 133,23° | mean_anomaly = 286,14° | arg_perihelion = 129,65° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 27,62±2,33 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,145 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 10,4}} '''(1334) Лундмарка''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 16 шілдесінде [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Швед астрономы [[Кнут Эмиль Лундмарк]]тың (1889–1958) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] * [[Лундмарк (Ай кратері)]] [[Санат:Астероидтар]] kisnza2smnw0lqk8vgx4ubylza8gh4c 0 783427 3629756 2026-07-14T09:35:45Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1335) Демулина | symbol = | image = [[Сурет:001335-asteroid shape model (1335) Demoulina.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 7.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RE, 1954 RA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/to... 3629756 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1335) Демулина | symbol = | image = [[Сурет:001335-asteroid shape model (1335) Demoulina.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 7.09.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 RE, 1954 RA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1335 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 2,5854 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,8955 а. б. | semimajor = 2,2404 а. б. | eccentricity = 0,1540 | period = 3,35 жыл | avg_speed = 19,78 ш/с | inclination = 2,547° | asc_node = 172,62° | mean_anomaly = 255,64° | arg_perihelion = 198,89° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 7,48±0,13 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,218±0,043 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 13,0}} '''(1335) Демулина''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 7 қыркүйегінде [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Бельгия астрономы Жорж Демуленнің (Georges Demoulin) құрметіне орай аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1335.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 6dqw2nljj1heqk68vg272uboa5q39iq 0 783429 3629786 2026-07-14T10:56:40Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Алоя''' ({{lang-lv|Aloja }}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3629786 wikitext text/x-wiki '''Алоя''' ({{lang-lv|Aloja }}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2xwovppjtume0bfnxlhj4kfgo7v5ega 3629791 3629786 2026-07-14T10:58:09Z Мағыпар 100137 үлгі 3629791 wikitext text/x-wiki '''Алоя''' ({{lang-lv|Aloja }}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы шағын қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gw55ys7n8p9oid2jm5c792x7k0h877p 3629805 3629791 2026-07-14T11:02:07Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629805 wikitext text/x-wiki '''Алоя''' ({{lang-lv|Aloja }}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы шағын қала. Алоя қаласының халқы 2026 жылы 1126 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] q6p1jyfsgsndd2pg1mwty26nlznexjf 3629807 3629805 2026-07-14T11:03:29Z Мағыпар 100137 дереккөз 3629807 wikitext text/x-wiki '''Алоя''' ({{lang-lv|Aloja }}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы шағын қала. Алоя қаласының халқы 2026 жылы 1126 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aloja-11501.html|title=Население Алоя|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dvaljrqewh54qo0fho488cmj02z6mo5 3629815 3629807 2026-07-14T11:07:11Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629815 wikitext text/x-wiki '''Алоя''' ({{lang-lv|Aloja }}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы шағын қала. Алоя қаласының халқы 2026 жылы 1126 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aloja-11501.html|title=Население Алоя|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Орталық Латвия ойпатының Мецеполь жазығында орналасқан. [[Рига]]дан 120 км және [[Валмиера]]дан 44 км қашықтықта орналасқан. Орташа температура: қаңтарда -5,5°C, шілдеде +16,5 - +17°C. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6qjwkabntfzygbpbv60w84gaapxubvu 3629824 3629815 2026-07-14T11:10:31Z Мағыпар 100137 толықтыру 3629824 wikitext text/x-wiki '''Алоя''' ({{lang-lv|Aloja }}) — [[Латвия]]ның солтүстігіндегі [[Лимбажи аймағы]]ндағы шағын қала. Алоя қаласының халқы 2026 жылы 1126 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-aloja-11501.html|title=Население Алоя|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-14|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Орталық Латвия ойпатының Мецеполь жазығында орналасқан. [[Рига]]дан 120 км және [[Валмиера]]дан 44 км қашықтықта орналасқан. Орташа температура: қаңтарда -5,5°C, шілдеде +16,5 - +17°C. == Тарихы == т Алоя алғаш рет 1449 жылы дереккөздерде шағын ауыл ретінде аталған. Дегенмен, бұл аймақ 20 ғасырға дейін өзгеріссіз қалып, тек 1937 жылы Рига-Ружена теміржолы ашылғаннан кейін ғана жаңадан келгендер осында қоныстана бастады. Шеберханалар, дүкендер, екі су диірмені және спирт зауыты ашылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жұмысшылар қонысы құрылды. 1950 жылы жұмысшылар қонысы мәртебесін алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ctyxa0kci2pyrgrqx3s4iajfj3mzol6 0 783430 3629819 2026-07-14T11:09:09Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Совет Мешітбайұлы Біттібаев (Биттібаев)]] бетін [[Совет Мешітбайұлы Біттібаев]] бетіне жылжытты 3629819 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Совет Мешітбайұлы Біттібаев]] ftkw45d10v42aust35n42relavfex0k 3 783431 3629838 2026-07-14T11:40:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3629838 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Toktar05}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:40, 2026 ж. шілденің 14 (+05) bf9w1y23zctu92kvu7t5idb3xv6lsgk