Жәнібек хан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Жәнібек хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5004</id>
    <revision>
      <id>3630214</id>
      <parentid>3620865</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OMJEN39788</username>
        <id>183486</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ «Написание имени исправлено с „төте жазу“ на классическую чагатайскую графику.»</comment>
      <origin>3630214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11691" sha1="kdy0tvzf9f1uu1bzth14jonlgoo0h99" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                   = Қазақ ханы
| Қазақша есімі         = Жәнібек хан
| Шынайы есімі          = جانی‌بیک خان
| Суреті                = Жәнібек хан.jpg
| Сурет ені             = 
| Атауы                 = 
| Титулы                = [[Қазақ хандығы]]ның 2-[[Қазақ хандары|ханы]]
| Ту                    = 
| Ту2                   = 
| Басқара бастады       = 1473
| Басқаруын аяқтады     = 1480
| Ізашары               = [[Керей хан]]
| Ізбасары              = [[Бұрындық хан]]
| Туған күні            = 1428
| Туған жері            = [[Алтын Орда]]
| Қайтыс болған күні    = 1480
| Қайтыс болған жері    = Ұрыс Жұрты
| Жерленді              = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]]
| Діні                  = [[Ислам]] 
| Әкесі                 = [[Барақ хан]]
| Анасы                 = 
| Жұбайы                = Жаған-бегім Ханым
| Балалары              = [[Еренші сұлтан|Еренші]], [[Махмұд сұлтан|Махмұд]], [[Қасым хан|Қасым]], [[Әдік сұлтан|Әдік]], [[Жаныш сұлтан|Жәніш]], [[Тыныш сұлтан|Тыныш]], Қамбар, [[Өсек сұлтан|Өсек]], [[Жәдік сұлтан|Жәдік]]
| Партиясы              = 
| Білімі                = 
| Қолтаңбасы            = 
| Сайты                 = 
| Commons               = 
| Марапаттары           = 
}}'''Жәнібек хан''' (шын есімі: جانی‌بیک خان, Әбу Саид; [[1428 жыл]] – [[1480 жыл]]) — [[Қазақ хандығы]] мен [[қазақ хандары]] әулетінің негізін қалаушы, [[Алтын Орда]] хандары [[Барақ хан]]ның ұлы, [[Қойыршақ хан]]ның немересі, [[Ұрыс хан]]ның шөбересі. XV ғасырда өмір сүрген. 1450 жылға дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты деректер жоқ.&lt;ref&gt;Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС &quot;Қазақстан&quot; баспа үйі&quot;, 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647&lt;/ref&gt; Ең алғашқы ескертпе XV ғасырда «Тауарих Ғузида Нусрат Наме» қолжазбасында: «Ал [[Барақ хан]]ның үш ұлы болды. Олардың есімдері Мір Сәид, Мір Қасым, '''Әбу Саид хан''' болды».&lt;ref&gt;''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
1428 жылы Барақ қайтыс болғаннан кейін, ізбасарлары билік үшін таласқа жасы жетпей, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] құлдырап, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақтағы]] билік 40 жылға [[Шибан әулеті|Шибанидтер әулетінен]] шыққан Әбілқайыр ханға көшті.

Тарихи деректерде 1447 жылы Іле-Балық қаласында ағасы [[Керей хан|Кереймен]] бірге тұрған делінген. 1453 жылы [[Керей хан|Керей сұлтан]] [[Сайрам]] қаласының билеушісі болды.

1456 жылы Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандар бастаған көшпелі халықтың бір бөлігі [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақты]] билеген [[Шайбани әулеті|Шайбанид]] Әбілқайырдан бөлініп, [[Моғолстан|Моғолстанға]] қоныс аударып, [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Қозыбасы (тау)|Қозы-Басы]] маңына қоныстанды. Жәнібек хан қазіргі Шу стансасының солтүстік-шығыс жағындағы [[Хантау|Хантауды]] қоныстанған. [[Моғолстан]] [[Есенбұға|ханы]] [[Есенбұға]] өз қарсыластарына қарсы күресте олардың қолдауына сеніп, сұлтандармен одақ құрады. Толассыз феодалдық алауыздықтар мен соғыстардан зардап шеккен 200 мыңға жуық көшпелілер Жәнібек пен [[Керей хан|Керей]] сұлтандардың төңірегіне топтасты. Олардың билігінің күшеюі [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқйырды]] алаңдатады, сүйтіп ол 1468 жылы [[Моғолстан]]ға қарсы [[Әбілқайырдың Моғолстанға жорығы|әскери жорыққа шығады]], бірақ жол үстінде кенеттен қайтыс болады.

[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілқайыр хан]] өлімінен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп жүрген Жәнібек хан мен [[Керей хан]] да араласып кетті. Олар Әбілқайыр мұрагері [[Шейх Хайдар хан]]мен кескілескен шайқасқа түсті. 1471 жылы Сібір ханы [[Ибақ хан|Ибақ]] [[Шейх Хайдар хан|Шейх-Хайдарды]] өлтіргеннен кейін, [[Керей хан|Керей]] шығыс Дешті-Қыпшақта жоғарғы билікке ие болып, батыс қанатқа інісі Жәнібекті билеуші ​​етіп тағайындайды. Жәнібек өзінің ордасын [[Жайық|Жайықтың]] төменгі ағысында, [[Маңғыттар|Маңғыт]] көшпелілері қонысында орналасқан [[Сарайшық]] қаласына орналастырды. Маңғыттардың мырзасы [[Мұса би|Мұсаны]] өзіне [[беклербек]] етті. Бірақ 1473 жылы Керей хан қайтыс болғаннан кейін Жәнібек сұлтан ағасының орнына Шығысқа, [[Сығанақ|Сығанаққа]] оралды. Бұл кезде қазақтарға тағы адамдар қосылып, олардың саны өсіп, сонымен бірге көшіқон аумағы кеңейеді. Бір кездері [[Моғолстан]]ға қоныс аударған адамдар «қазақтар» деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарайды. Жәнібек хан мен оның ұрпақтары қазақтардың бірігуі мен [[Қазақ хандығы]]ның құрылуына үлкен үлес қосады.

Жәнібек ханның Дешті-Қыпшаққа оралғаннан кейін билігі туралы, өмірінің соңғы жылдары мен өлімі туралы деректер жоқ. Оның есімі тарихи деректерде соңғы рет 1473 жылы кездеседі. Бұдан кейінгі жылдары [[Керей хан]] туралы ғана айтылған. Жәнібек хан жиі болған шайқастардың бірінде қаза тапқан деп болжауға болады. Сақталып қалған халық аңыздары мен өлеңдерінде Жәнібек ханды Әз Жәнібек деп атаған.

== Жанұясы ==
Жәнібек ханның жұбайы Жаған-бегім ханым еді. Жәнібек ханның ұлдары:
# [[Еренші сұлтан]] (1442–1492), 1470–1492 жылдардағы [[Сауран]] билеушісі.
# [[Махмұд сұлтан]] (1443–1476), 1470–1476 жылдары [[Созақ]] билеушісі.
# [[Қасым хан]] (1445–1521), 1511–1521 жылдары [[Қазақ хандығы]]ның [[Қазақ хандары|ханы]], оның тұсында мемлекет билік шыңына жетті.
# [[Әдік сұлтан]] (1445 – 1503), 1497–1503 жылдары Ұлытау билеушісі.
# [[Жаныш сұлтан]] (1453 – белгісіз), Жәніште жорықтарда қолбасшы болып, [[Қазақ хандығы]]на ықпал тигізген.
# Қанбар (1453 – белгісіз), Қамбар туралы мәліметтер сақталмады.
# [[Тыныш сұлтан]] (1453 – 1513 кейін), [[Мұхаммед Шайбани]] әскерлерінің қолынан үлкен жеңіліске ұшырағанынан белгілі.
# [[Өсек сұлтан]], Түркістан билеушісі.
# [[Жәдік сұлтан]] (белгісіз – 1520), [[Сарайшық]] билеушісі.

== Естелік ==
2010 жылы [[Астана]] қаласында қазақтың алғашқы хандарына қойылған [[Керей мен Жәнібек хандар ескерткіші|ескерткіш]] ашылды.

2017 жылы [[Қазақ хандығының 550 жылдығы|Қазақ хандығының 550 жылдығын]] мерекелеу аясында [[Қазақ хандығы (телесериал)|Қазақ хандығы]] атты телехиқая жарық көрді. Бас рөлде [[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайыров]] Жәнібек ханды ойнады.

{{Адамдардың тізбегі
 | ізашары       = [[Керей хан]]
 | ізбасары      = [[Бұрындық хан]]
 | мәтін         = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
 | жылдары       = 1473–1480
 | bcolor        = 
 | color         = 
}}

== Әдебиет ==
* Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8
* Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
* Материалы по истории Казахских ханств XV – XVІІІ вв. (‘’Извлечение из персидских и тюркских сочинений’’). Составители: С.К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина, В.П. Юдин, Алма-Ата, 1969;
* Мирза Мухаммед Хайдар, «Тарих-и Рашиди», Введ., пер. с персидского А. Урунбаева, Р.П. Джалиловой, Л.М. Епифановой. Ташкент, 1996;
* Султанов Т.И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. А., 2001;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>kdy0tvzf9f1uu1bzth14jonlgoo0h99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тама</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7844</id>
    <revision>
      <id>3630534</id>
      <parentid>3370056</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3630534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13723" sha1="pnfxu43ud1zu82lmwurtvezpqfivo42" xml:space="preserve">{{Infobox Kazakh Clan
| атауы             = Тама
| таңбасы           = қос әліп
| таңба_сипаттамасы = [[Тарақ]], [[әліп]], [[көсеу]]
| ұраны             = [[Қарабура]]
| жүзі              = [[Кіші жүз]]
| тайпасы           = [[Жетіру]]
|бөлімдері=Құрақ&lt;br&gt;Жабал&lt;br&gt;Жөгі&lt;br&gt;Құрақ&lt;br&gt;Есенгелді|тараулары=[[Дәулеткелді (ру)|Дәулеткелді]]&lt;br&gt;Аташал&lt;br&gt;Жәнеке}}
'''Тама''' — [[Кіші жүз]]дің [[Жетіру]] бірлестігіне кіреді. Негізгі жері Ақтөбе, Орал облыстары, Ресей Федерациясының Орынбор облысы. Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданында және Жамбыл облысының Сарысу ауданында, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстанның Созақ ауданында тамалар шоғырлана орналасқан.
Орыс деректемелерінде тама руы туралы алғаш рет 1748 және 1762 жылдарда айтылады. Ол жөнінде А. И. [[Тевкелев Алексей Иванович|Тевкелев]]тің тізімінде және П. И. [[Рычков Петр Иванович|Рычков]]та, сонымен қатар Ларионовтың рапортында да кездеседі.

Бұл рудың неғұрлым ертеректегі тарихын анықтау үшін, біздің ойымызша, Рашид ад-диннің моңғол тайпаларының ішінде баргубурут бөлімдерінің бірі Енисейдегі қырғыздар арасында мекендеген тума (тумэте) болғаны туралы мағлұматы қызықтырарлық болып табылады. Жорамал ретінде бұл тума - тама руының ата-бабалары болып табылады деп санауға толық мүмкіндік береді. Және де бұл арада мәселе үндестікте болып отырған жоқ, қайта туманың қазіргі қырғыздарда да, наймандар арасында да кездесетіндігінде болып отыр. Қырғыздың сару тайпасы арасында ахынай (ақынай) руы бар, оның тегі қазақтардан шыққан делінеді. Шынына келгенде, қазақтың тама руында да ахынай бөлімшесі бар. Тумалардың әлдебір бөлігінің дербес ру ретінде алшындар құрамына енуі әбден мүмкін.

Тама руының шежіресін қарастыра келгенде, біз онда әліп және жөгі деген екі тармақ бар екенін көреміз. Рудың таңба белгісі: қос әліп (архив деректері, [[Гродеков Николай Иванович|Гродеков]], Мейер және басқа деректемелер бойынша). Тамалар таңбасы қазақтың қыпшақ тайпасының таңбасынан еш айырмасы жоқ екенін атап өту керек. Оның үстіне Тама руы ертедегі қыпшақтардың ежелгі жерінде, яғни Оңтүстік Оралда, Жайық және Тобыл өзендерінің жоғарғы ағысында үнемі мекендеп келген.

XIV-XVI ғасырларда батыр [[Шора Нәрікұлы|Шора]] бастаған тама тайпасы Дешті-Қыпшақта, Қазан хандығының, Ноғай ордасының саяси өмірінде зор рол атқарды. Осының бәрі тамалардың Дешті-Қышпақпен тығыз байланысын, олардың қыпшақтармен этникалық жағынан туыс екенін көрсетеді. Тама руының ұраны «[[Қарабура]]».

==Тарихы==
Тама руының шықңан тегі тарихи әдебиетте ешқандай корініс таппаған. Орыс деректемелерінде тама руы туралы алғаш рет [[1748]] және [[1762 жыл]]дарда айтылады. Ол жөнінде А. И. Тевкелевтің тізімінде және П. И. Рычковта, сонымен қатар Ларионовтың рапортында да кездеседі.

Рудың неғұрлым ертеректегі тарихын анықтау үшін, Рашид-адиннің [[моңғол]] тайпаларының ішінде баргубурут бөлімдерінің бірі [[Енесзай қырғыздары|Енисейдегі қырғыздар]] арасында мекендеген тума (тумэте) болғамы туралы мағлұматы қызықтырарлық болып табылады. Жорамал ретінде бұл тума тама руының ата-бабалары болып табылады деп санауға толық мүмкіндік береді. Және де бұл арада мәселе үндестікте болып отырған жоқ, қайта туманың қазіргі [[қырғыздар]]да да, [[найман]]дар арасында да кездесетіндігінде болып отыр. Қырғыздың сару тайпасы арасында ахынай (ақынай) руы бар, оның тегі қазақтардан шыққан делінеді. Шынына келгенде, қазақтың тама руында да ахынай бөлімшесі бар. Тумалардың әлдебір бөлігінің дербес ру ретінде [[алшын]]дар құрамына енуі әбден мүмкін.

Тама руының шежіресін қарастыра келгенде, онда есенгелді, жабал және жөгі деген үш тармақ бар екенін көреміз. Рудың таңба белгісі: қос әліп (архив деректері, Гродеков, Мейер және басқа деректемелер бойынша). Тамалар таңбасы қазақтың [[қыпшақ]] тайпасының таңбасынан еш айырмасы жоқ екенін атап өту керек. Оның үстіне Тама руы ертедегі қыпшақтардың ежелгі жерінде, яғни Оңтүстік Оралда, [[Жайық]] және [[Тобыл]] өзендерінің жоғарғы ағысында үнемі мекендеп келген.

XIV-XVI ғасырларда батыр Шора бастаған тама тайпасы [[Дешті Қыпшақ]]та, [[Қазақ хандығы]]ның, [[Ноғай ордасы]]ның саяси өмірінде зор рол атқарды. Осының бәрі тамалардың Дешті Қышпақпен тығыз байланысын, олардың қыпшақтармен этникалық жағынан туыс екенін көрсетеді. Тама руының ұраны «Қарабура».

Рашид-ад-диннің екі томдық «Жылнамалар тарихы» кітабында Алтай-Саян тауларын мекендеген көне түркі тайпаларының бірі «Тумат» тайпасын, біздің замандағы зерттеушілер Тама тайпасының бастауы деп қарайды. Оның сол жерден бастау алып, кейінгі Қара теңізге дейінгі өңірді жайлаған Тама тайпасының дәл өзі деп қазір ғалымдар мығым сөйлей алады. Ал, башқұрттың белгілі зерттеушісі Р. Г. Кузеев Тамьян-Тума-Тумат руы Алтай-Саяннан жылжи-жылжи VІІ-VІІІ ғасырларда Сырдария, Амудария аңғарларына және Арал бойына қоныстанғанын нақты айтады. Содан кейін барып VІІІ-ІХ ғасырларда Еділ-Жайық бойына келгенін дәлелдеген. Тіпті, ол өзінің салыстыру әдістемесін жасап, ол арқылы моңғолда – Тума, алтайлықтарда – Қаратума, Тумат, тувалықтарда – Тумат, өзбектерде – Тама, Қаратума, қарақалпақта – Тама, қазақта – Тама, қырғыздарда – Қаратума, Ақтума руларының, башқұртта Тамьян, Тама руларының кездесетінін түсіндірген.

Әбіш Кекілбаевтың зерттеуінше шығыстан келіп, Жетісуға қоныстанған Тама мен Табын Үйсіндердің құрамына еніп, Қарахан хандығын құруға атсалысқан. Башқұрттағы Қара Табындар өзінің шежіресін: «Майқы биден Елек би туған. Елек биден Бура /Боғра/ би туды, одан Қара хан туды» дейтінін алға тартып, Тама мен Табынның тарихын осы тұстан іздегенді жөнге балайды. Башқұрттар «Бұрын Жетісуда тұрғанбыз, Тамьян үйсінбіз» деп есептейтіні қоса айтылады. VІ-VІІ ғасырларда Тама мен Қаңлы тайпаларының қатар отырып, шаруашылығы, қарым-қатынасы бір болғандығын екеуінің де «көсеу» таңбалы болғандығымен дәлелдеген ғалымдар да баршылық. Тіпті, олардың бірге Шу өзені бойынан Сыр бойына көшіп, одан әрі башқұрт ұлтын құраған рулардың қатарынан табылғандығымен дәлелдейді. Ал, ХІ ғасырда өмір сүрген Махмұт Қашқари: «Таман – Қашқарды ортасынан ағып жатқан дарияның аты» деп, Тама тайпасы осы тұстан өрбіп шыққан жоқ па екен деген сауалға шоқ тастайтыны бар.&lt;ref&gt;[http://el.kz/m/articles/view/Тама Тама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190943/http://el.kz/m/articles/view/%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
== Шежіресі ==
{{col-begin}}{{col-4}}
Құрақ:
* 
{{col-4}}
Жабал: 
* 
{{col-3}}
Жөгі:
* 
{{col-3}}
Есенгелді:
* 
{{col-end}}

== Тұлғалар ==
{{Div col|2}}
# [[Ықылас Дүкенұлы]] Сүттіабыз - Шақа
# [[Есет Көкіұлы]] Аташал - Көкі
# [[Боранқұл Көшмағамбетұлы]] Шағыр - Әлсейіт
# [[Шора Нәрікұлы]]
# [[Өмірбай Жүздібайұлы]] Құрақ
# [[Мұрат Ерғалиев]] 
# [[Досжан Қожбанұлы]] Кенжебай - Жылти
# [[Ерубай би Жолдыбайұлы]] дәулеткелді
# [[Әбілда Хасенов]] көзей
# [[Балабек Шопанұлы]] шағыр
# [[Барақ Бигелдіұлы]] Дәулеткелді
# [[Бегұлы Көшекұлы]] Дәулеткелді
# [[Құлшыораз Бигелдіұлы]] Дәулеткелді
# [[Көшек Ерубайұлы]] Дәулеткелді
# [[Бақ Назарұлы]] Дәулеткелді
# [[Берік Шаханұлы]] Дәулеткелді
# [[Амангелді Нақыпұлы Сембин]] Дәулеткелді
# [[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] Дәулеткелді
# [[Сәуле Стаханшылқызы Жанпейісова]] Дәулеткелді
# [[Болатбек Көрпебайұлы Төлепберген]] Дәулеткелді
# [[Бұзау Жарасұлы]] Дәулеткелді
# [[Баян Байболатұлы]] Дәулеткелді
# [[Ақай Оңғарбайұлы Оңғарбаев]] Молдас
# [[Жанбек Торжанұлы]] Жабал
# [[Қылыш Итемгенұлы]] Шағыр
# [[Сарыбас мерген]] Шақа
# [[Сатыбалды Жәлелұлы Нарымбетов]] Кенжебай
# [[Тәңірберлі Молдабай]] Аташал
# [[Жидебай би Жарылқапұлы]] Молдас
# [[Керейдін Аяпов|Аяпов Керейдин Жақсылықұлы]] Молдас
# [[Жарылқап би Өтепұлы]] Молдас
# [[Тәңірберді Аяпұлы]] Молдас
# [[Жақсылық Аяпұлы]] Молдас
# [[Аяпов Төреқұл Жақсылықұлы]] Молдас
# [[Ер Бегіс|Ер Бегіс Сүйінішұлы]]
# [[Дулыға Досмахамбетұлы Ақмолда]]
{{Div col end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>pnfxu43ud1zu82lmwurtvezpqfivo42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жетіру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7851</id>
    <revision>
      <id>3630537</id>
      <parentid>3370058</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3630537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13224" sha1="avmwudwp20fv2z4gl2n2683zyfstuag" xml:space="preserve">[[File:Жетіру рулары.png|thumb|Жетіру рулары]]
'''Жетіру''' — қазақ халқын құраған [[тайпа]]лар бірлестігінің бірі. [[Шежіре]] бойынша, [[Кіші жүз]] құрамына енеді.&lt;br&gt; 7 рудан тұрады: 
#[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]
#[[Кердері]]
#[[Керейіт]]
#[[Табын]]
#[[Тама]]
#[[Телеу]]
#[[Рамадан (ру)|Рамадан]]

Тарихшылар Жетірудың арғы тегін ежелгі түркі тайпалары ([[телеу]], [[рамадан]], [[тама]], [[табын]], [[кердері]], [[керейт]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) бірлестігімен байланыстырады. Қазақ руларының тарихына қатысты зерттеулерде Жетіру [[Тәуке хан]] кезінде осы атпен топтасқан қауымдастық деп түсіндіріледі. Сондай-ақ Қартқазақ деген атпен де белгілі болған.

Тарихи дәйектерге зейін жіберер болсақ, Жетіру бірлестігіне енетін тайпалардың түп-тегі көне замандарға кететінін байқар едік. Халық аңыздарында Жетірудың үлкені боп есептелетін телеу атауына ұқсас бірлестік атын [[Алтай]] тарихынан кездестіреміз. Көне [[қытай]] жазбаларында, 5 ғасырдан бастап қазіргі [[моңғол]] жерін мекендеген түркі тілдес көшпелі жұрттар Төле (Төлес) елі деп аталатыны айтылады. “Таң әулеті мәліметтерінің жинағы” атты қытай дерекнамасының дәйегінше, осы бірлестік құрамындағы сяңто, қиби, хуйхэ, дубо, гулигән, доләңгә, пугу, байегу, тунло, хуңбу, сыңзие, хуса, си, адие, байси секілді жұрттардың бәрі телелерге бағынған. С.Кляшторныйдың жазуынша, теле тайпасының біраз бөлігі 6 ғасырға дейін-ақ [[Қара теңіз]] бен [[Кавказ]]дың теріскейіне қоныс аударған. Осы деректер теле (телеу) бағзы замандардан жеткен атаулар сілемі емес пе екен деген топшылауға мүмкіндік береді. Теленің бір сілемі [[қырғыз]]дарға да сіңген. Оларда шеклік бірлестігінің бір тармағы төлес деп аталады. [[Тыва]] халқының құрамынан да теле руын кездестіреміз. Сондай-ақ, Жетіру құрамындағы кердерінің әуелгі тарихын ғалымдар б.з.б. 2 ғасырда ғұндардың жойқын шабуылына ұшыраған юечжи тайпасынан таратуға пейіл танытады. Көне қытай жазбалары бойынша, бұрын шығыс Ереңқабырға төңірегін қоныс еткен юечжилердің (оны Қытайда тұратын қазақ оқымыстылары “иүзлер” деп аударады) көп бөлігі сол үркіншілікпен [[Әмудария]] алқабына дейін ауады. Олар Қытай дерекнамасында ұлы (юечжилер) иүзлер, ал көшіп кете алмай ата қонысында қалғандар кіші юечжилер (иүзлер) деп аталған. Әмудария жаққа жеткен юечжилерді Еуропа тарихшылары кидарит [[ғұн]]дар деген атпен таныды. Сол кидариттерден кердері атауы туындаған.

Ғылыми деректер 10 ғасырда [[Арал теңізі]]нің Кердері теңізі аталғанын, Әмударияның екі бетінде сол аттас бір-екі қала болғанын да алға тартады. Ал керейт тайпасының тарихы көне жазба ескерткіштерде 7 ғасырдан белгілі. Олар Онан, Керуен, Арғұн өзендерінің аумағын жайлаған қабырғалы [[Керей хандығы]]мен сабақтастырыла қаралады. Бұл ретте сол заман оқиғаларын қағазға түсірген [[Рәшид әд-Дин]] де, [[Қыдырғали Жалайыри]] де, [[Әбілғазы хан]] да ол елді керейт деп атағанын көреміз. Шыңғыс ханнан ығыса отырып, [[Ертіс]], [[Обь]] бойын теріскейге қарай жайлаған, кейіннен [[Орта жүз]] құрамына енген керейттер уақыт өте келе, байырғы атау соңындағы “т” қосымшасын айтпайтын болды. Ал өзбектердің, қырғыздардың құрамына сіңген керейттер, Кіші жүздегі өз руластары секілді бастапқы көне атауларын сақтап қалды. Соған қарағанда, [[Кіші жүз]] құрамындағы керейттер [[Шыңғыс хан]] жорығымен бірге Орталық Азияға жетіп, сол елдерді Шыңғыс хан империясының құрамына қаратуға ат салыса жүріп, осы аймаққа тұрақтап қалған керейттердің ұрпағы болса керек. Кейіннен олардың бір бөлігі өзбектің, екіншілері қырғыздың, үшінші бір тобы Кіші жүздің құрамына сіңді. Жетіру құрамындағы тамаға ұқсас атауды Рәшид әд-Дин жылнамасынан кездестіреміз. Атақты шежіреші қырғыздармен қоңсылас жайлаған жауынгер тұма халқы туралы айтады. Бұл жұрт Шыңғыс ханға бірнеше рет қарсы көтерілген. Сол үшін оларды аяусыз жазалаған. Тамалар башқұрттардың, ноғайлардың, қырғыздардың құрамында жеке ру түрінде кездеседі. Ал табын тайпасы атауының да әуелгі іздерін Алтай айналасынан ұшырастырғандай болар едік. Сол маңайда Табын тауы Чумыма — Табун өзені секілді атаулар бар. Сондай-ақ, табынның [[башқұрт]] халқы құрамындағы ірі рулардың бірі екендігі де назар аударарлық жәйт.

Зерттеушілер табын тайпасы Батыс Қазақстан өңірін Бату жорығына дейін де жайлаған сыңайлы дегенді айтады. Олардың біраз бөлігі әлдебір жағдайларға байланысты башқұрттарға барып қосылған. [[Ғалым]] С.Руденконың зерттеуінше, Бату жорығы басталмай тұрып-ақ башқұрттар он екі арыс елге бөлінген, оның бірі табын болған. Табын таңбасы бойынша, негізінен, шөмішті, тарақты, көсеулі болып жіктеледі. Бұл жерде мәселе тарақ таңбасына қатысты. Ұлы жүздің жалайыр тайпасы, Орта жүздің тарақтысы да тарақ таңбалы. Таңбалардың бұлай ұқсас шығуы бекер емес. Ол осы үш рудың бір тұстан қабысып жатқан туыстығына, әр жүздегі жолына, ретіне қарай туындауы да мүмкін. Осы реттен алғанда, жалайырдың Ұлы жүзге (кей шежірелерде арғынға) “ноқта ағасы” боп танылуында да өзіндік сыр бар сияқты. Қазақ шежірелері Кіші жүздің “ноқта ағасы” деп бір таңбасы тарақ боп келетін таманы айтады. Ал тарақ таңбалы жеке руы бар табын сол таманың інісі ретінде сипатталады. Зерттеушілер арасында табын құрамында өлы жүзден қосылған аталар болуы мүмкін деген пікір де бар (М.Мұқанов, В.Востров). Ол осы ру құрамындағы бозым тармағы. Оның да, албан құрамындағы бозымның да шөміш таңбалы болуы бір кездерде осы атаның [[Ұлы жүз]] тарапынан келіп қосылғанын меңзегендей болады дейді ғалымдар. Осындай пікір рамадан руына да қатысты айтылады. Рамаданның шөміш таңбасы дулат руларына өте ұқсас. Бір замандарда дулаттың бір аталары әлдеқандай жағдайлармен Кіші жүз құрамына енуі ғажап емес және бұған рамаданның ұраны — “[[Дулат]]” екенін де қосыңыз.

Жетіру құрамындағы жағалбайлы тайпасы атауының түп-төркінінде шежірешілеріміз айтатындай Жағал және Байлы деген екі батыр болған екен дегеннен гөрі, “жағал”, “төбел”, “ала” (ат) мағынасына саятын топшылау иланымдылау көрінеді. Мұның бір жағы ғылыми айналыста бар “хэла” (ала ат) елінің атауына да үндесер еді. Қытайдың 6–7 ғасырларды сипаттайтын жазбаларында “Хэла мемлекеті... Солтүстік теңізге ([[Байкал]] көліне) жақын тұратын ел, жылқыларының бәрі ала, елдің аты содан шыққан, жылқыны қымызы үшін ұстайды, мал тұяғымен еріп көшіп жүреді...” делінген. Зерттеушілердің байыптауынша, хэла (ала аттылар) елі кейін қыпшақтардың ұлы көшіне ілескен теле жұртымен бірге батысқа қарай ауысқан.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;
== Бөлімдері ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Род&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |title=Без этого Казахстан не понять: карта расселения казахских племен — «Жузов» |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412004604/https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 !''[[Телеу]]''
 !''[[Тама]]''
 !''[[Табын]]''
 !''[[Кердері]]''
 !''[[Керейіт]]''
 !''[[Рамадан (ру)|Рамадан]] ''
 !''[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]''
 |-   !class=&quot;bright&quot;|Подроды# 
!class=&quot;bright&quot;|Подрод
|
# Ажахмет,
# Самат,
# Ногайұлы (Ногойлы),
# Керейұлы (Керейлы)
|
# Құрақ
# Жабал
# Есенгелді
# Жөгі
|
# Ағым-көсеулі
# Бозым-Шөмешті
# Тоғым-Тарақты
|
|
|
# Алатай, 
# Дулат, 
# Мұсак, 
# Қорқаба, 
# Тасжарган, 
# Акберик, 
# Караборик, 
# Кожас.
|
# Мырза
# Лез
|}

{{rodovid|937585}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Сыртқы сілтемелер ==
“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Қазақ рулары}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>avmwudwp20fv2z4gl2n2683zyfstuag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630539</id>
      <parentid>3630537</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлімдері */</comment>
      <origin>3630539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13289" sha1="2089gmye5eab3zmguqbk8gwkrloucfj" xml:space="preserve">[[File:Жетіру рулары.png|thumb|Жетіру рулары]]
'''Жетіру''' — қазақ халқын құраған [[тайпа]]лар бірлестігінің бірі. [[Шежіре]] бойынша, [[Кіші жүз]] құрамына енеді.&lt;br&gt; 7 рудан тұрады: 
#[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]
#[[Кердері]]
#[[Керейіт]]
#[[Табын]]
#[[Тама]]
#[[Телеу]]
#[[Рамадан (ру)|Рамадан]]

Тарихшылар Жетірудың арғы тегін ежелгі түркі тайпалары ([[телеу]], [[рамадан]], [[тама]], [[табын]], [[кердері]], [[керейт]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) бірлестігімен байланыстырады. Қазақ руларының тарихына қатысты зерттеулерде Жетіру [[Тәуке хан]] кезінде осы атпен топтасқан қауымдастық деп түсіндіріледі. Сондай-ақ Қартқазақ деген атпен де белгілі болған.

Тарихи дәйектерге зейін жіберер болсақ, Жетіру бірлестігіне енетін тайпалардың түп-тегі көне замандарға кететінін байқар едік. Халық аңыздарында Жетірудың үлкені боп есептелетін телеу атауына ұқсас бірлестік атын [[Алтай]] тарихынан кездестіреміз. Көне [[қытай]] жазбаларында, 5 ғасырдан бастап қазіргі [[моңғол]] жерін мекендеген түркі тілдес көшпелі жұрттар Төле (Төлес) елі деп аталатыны айтылады. “Таң әулеті мәліметтерінің жинағы” атты қытай дерекнамасының дәйегінше, осы бірлестік құрамындағы сяңто, қиби, хуйхэ, дубо, гулигән, доләңгә, пугу, байегу, тунло, хуңбу, сыңзие, хуса, си, адие, байси секілді жұрттардың бәрі телелерге бағынған. С.Кляшторныйдың жазуынша, теле тайпасының біраз бөлігі 6 ғасырға дейін-ақ [[Қара теңіз]] бен [[Кавказ]]дың теріскейіне қоныс аударған. Осы деректер теле (телеу) бағзы замандардан жеткен атаулар сілемі емес пе екен деген топшылауға мүмкіндік береді. Теленің бір сілемі [[қырғыз]]дарға да сіңген. Оларда шеклік бірлестігінің бір тармағы төлес деп аталады. [[Тыва]] халқының құрамынан да теле руын кездестіреміз. Сондай-ақ, Жетіру құрамындағы кердерінің әуелгі тарихын ғалымдар б.з.б. 2 ғасырда ғұндардың жойқын шабуылына ұшыраған юечжи тайпасынан таратуға пейіл танытады. Көне қытай жазбалары бойынша, бұрын шығыс Ереңқабырға төңірегін қоныс еткен юечжилердің (оны Қытайда тұратын қазақ оқымыстылары “иүзлер” деп аударады) көп бөлігі сол үркіншілікпен [[Әмудария]] алқабына дейін ауады. Олар Қытай дерекнамасында ұлы (юечжилер) иүзлер, ал көшіп кете алмай ата қонысында қалғандар кіші юечжилер (иүзлер) деп аталған. Әмудария жаққа жеткен юечжилерді Еуропа тарихшылары кидарит [[ғұн]]дар деген атпен таныды. Сол кидариттерден кердері атауы туындаған.

Ғылыми деректер 10 ғасырда [[Арал теңізі]]нің Кердері теңізі аталғанын, Әмударияның екі бетінде сол аттас бір-екі қала болғанын да алға тартады. Ал керейт тайпасының тарихы көне жазба ескерткіштерде 7 ғасырдан белгілі. Олар Онан, Керуен, Арғұн өзендерінің аумағын жайлаған қабырғалы [[Керей хандығы]]мен сабақтастырыла қаралады. Бұл ретте сол заман оқиғаларын қағазға түсірген [[Рәшид әд-Дин]] де, [[Қыдырғали Жалайыри]] де, [[Әбілғазы хан]] да ол елді керейт деп атағанын көреміз. Шыңғыс ханнан ығыса отырып, [[Ертіс]], [[Обь]] бойын теріскейге қарай жайлаған, кейіннен [[Орта жүз]] құрамына енген керейттер уақыт өте келе, байырғы атау соңындағы “т” қосымшасын айтпайтын болды. Ал өзбектердің, қырғыздардың құрамына сіңген керейттер, Кіші жүздегі өз руластары секілді бастапқы көне атауларын сақтап қалды. Соған қарағанда, [[Кіші жүз]] құрамындағы керейттер [[Шыңғыс хан]] жорығымен бірге Орталық Азияға жетіп, сол елдерді Шыңғыс хан империясының құрамына қаратуға ат салыса жүріп, осы аймаққа тұрақтап қалған керейттердің ұрпағы болса керек. Кейіннен олардың бір бөлігі өзбектің, екіншілері қырғыздың, үшінші бір тобы Кіші жүздің құрамына сіңді. Жетіру құрамындағы тамаға ұқсас атауды Рәшид әд-Дин жылнамасынан кездестіреміз. Атақты шежіреші қырғыздармен қоңсылас жайлаған жауынгер тұма халқы туралы айтады. Бұл жұрт Шыңғыс ханға бірнеше рет қарсы көтерілген. Сол үшін оларды аяусыз жазалаған. Тамалар башқұрттардың, ноғайлардың, қырғыздардың құрамында жеке ру түрінде кездеседі. Ал табын тайпасы атауының да әуелгі іздерін Алтай айналасынан ұшырастырғандай болар едік. Сол маңайда Табын тауы Чумыма — Табун өзені секілді атаулар бар. Сондай-ақ, табынның [[башқұрт]] халқы құрамындағы ірі рулардың бірі екендігі де назар аударарлық жәйт.

Зерттеушілер табын тайпасы Батыс Қазақстан өңірін Бату жорығына дейін де жайлаған сыңайлы дегенді айтады. Олардың біраз бөлігі әлдебір жағдайларға байланысты башқұрттарға барып қосылған. [[Ғалым]] С.Руденконың зерттеуінше, Бату жорығы басталмай тұрып-ақ башқұрттар он екі арыс елге бөлінген, оның бірі табын болған. Табын таңбасы бойынша, негізінен, шөмішті, тарақты, көсеулі болып жіктеледі. Бұл жерде мәселе тарақ таңбасына қатысты. Ұлы жүздің жалайыр тайпасы, Орта жүздің тарақтысы да тарақ таңбалы. Таңбалардың бұлай ұқсас шығуы бекер емес. Ол осы үш рудың бір тұстан қабысып жатқан туыстығына, әр жүздегі жолына, ретіне қарай туындауы да мүмкін. Осы реттен алғанда, жалайырдың Ұлы жүзге (кей шежірелерде арғынға) “ноқта ағасы” боп танылуында да өзіндік сыр бар сияқты. Қазақ шежірелері Кіші жүздің “ноқта ағасы” деп бір таңбасы тарақ боп келетін таманы айтады. Ал тарақ таңбалы жеке руы бар табын сол таманың інісі ретінде сипатталады. Зерттеушілер арасында табын құрамында өлы жүзден қосылған аталар болуы мүмкін деген пікір де бар (М.Мұқанов, В.Востров). Ол осы ру құрамындағы бозым тармағы. Оның да, албан құрамындағы бозымның да шөміш таңбалы болуы бір кездерде осы атаның [[Ұлы жүз]] тарапынан келіп қосылғанын меңзегендей болады дейді ғалымдар. Осындай пікір рамадан руына да қатысты айтылады. Рамаданның шөміш таңбасы дулат руларына өте ұқсас. Бір замандарда дулаттың бір аталары әлдеқандай жағдайлармен Кіші жүз құрамына енуі ғажап емес және бұған рамаданның ұраны — “[[Дулат]]” екенін де қосыңыз.

Жетіру құрамындағы жағалбайлы тайпасы атауының түп-төркінінде шежірешілеріміз айтатындай Жағал және Байлы деген екі батыр болған екен дегеннен гөрі, “жағал”, “төбел”, “ала” (ат) мағынасына саятын топшылау иланымдылау көрінеді. Мұның бір жағы ғылыми айналыста бар “хэла” (ала ат) елінің атауына да үндесер еді. Қытайдың 6–7 ғасырларды сипаттайтын жазбаларында “Хэла мемлекеті... Солтүстік теңізге ([[Байкал]] көліне) жақын тұратын ел, жылқыларының бәрі ала, елдің аты содан шыққан, жылқыны қымызы үшін ұстайды, мал тұяғымен еріп көшіп жүреді...” делінген. Зерттеушілердің байыптауынша, хэла (ала аттылар) елі кейін қыпшақтардың ұлы көшіне ілескен теле жұртымен бірге батысқа қарай ауысқан.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;
== Бөлімдері ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Род&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |title=Без этого Казахстан не понять: карта расселения казахских племен — «Жузов» |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412004604/https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 !''[[Телеу]]''
 !''[[Тама]]''
 !''[[Табын]]''
 !''[[Кердері]]''
 !''[[Керейіт]]''
 !''[[Рамадан (ру)|Рамадан]] ''
 !''[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]''
 |-   !class=&quot;bright&quot;|Подроды# 
!class=&quot;bright&quot;|Подрод
|
# Ажахмет,
# Самат,
# Ногайұлы (Ногойлы),
# Керейұлы (Керейлы)
|
# Құрақ
# Жабал
# Есенгелді
# Жөгі
|
# Ағым-көсеулі
# Бозым-Шөмешті
# Тоғым-Тарақты
|
|
# Еспембет (Ойық) 
# Қоспембет (Тілік)
|
# Алатай, 
# Дулат, 
# Мұсак, 
# Қорқаба, 
# Тасжарган, 
# Акберик, 
# Караборик, 
# Кожас.
|
# Мырза
# Лез
|}

{{rodovid|937585}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Сыртқы сілтемелер ==
“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Қазақ рулары}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>2089gmye5eab3zmguqbk8gwkrloucfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630540</id>
      <parentid>3630539</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлімдері */</comment>
      <origin>3630540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13449" sha1="rqgopbxivkq3in6dxy4b6tisby5e5xx" xml:space="preserve">[[File:Жетіру рулары.png|thumb|Жетіру рулары]]
'''Жетіру''' — қазақ халқын құраған [[тайпа]]лар бірлестігінің бірі. [[Шежіре]] бойынша, [[Кіші жүз]] құрамына енеді.&lt;br&gt; 7 рудан тұрады: 
#[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]
#[[Кердері]]
#[[Керейіт]]
#[[Табын]]
#[[Тама]]
#[[Телеу]]
#[[Рамадан (ру)|Рамадан]]

Тарихшылар Жетірудың арғы тегін ежелгі түркі тайпалары ([[телеу]], [[рамадан]], [[тама]], [[табын]], [[кердері]], [[керейт]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) бірлестігімен байланыстырады. Қазақ руларының тарихына қатысты зерттеулерде Жетіру [[Тәуке хан]] кезінде осы атпен топтасқан қауымдастық деп түсіндіріледі. Сондай-ақ Қартқазақ деген атпен де белгілі болған.

Тарихи дәйектерге зейін жіберер болсақ, Жетіру бірлестігіне енетін тайпалардың түп-тегі көне замандарға кететінін байқар едік. Халық аңыздарында Жетірудың үлкені боп есептелетін телеу атауына ұқсас бірлестік атын [[Алтай]] тарихынан кездестіреміз. Көне [[қытай]] жазбаларында, 5 ғасырдан бастап қазіргі [[моңғол]] жерін мекендеген түркі тілдес көшпелі жұрттар Төле (Төлес) елі деп аталатыны айтылады. “Таң әулеті мәліметтерінің жинағы” атты қытай дерекнамасының дәйегінше, осы бірлестік құрамындағы сяңто, қиби, хуйхэ, дубо, гулигән, доләңгә, пугу, байегу, тунло, хуңбу, сыңзие, хуса, си, адие, байси секілді жұрттардың бәрі телелерге бағынған. С.Кляшторныйдың жазуынша, теле тайпасының біраз бөлігі 6 ғасырға дейін-ақ [[Қара теңіз]] бен [[Кавказ]]дың теріскейіне қоныс аударған. Осы деректер теле (телеу) бағзы замандардан жеткен атаулар сілемі емес пе екен деген топшылауға мүмкіндік береді. Теленің бір сілемі [[қырғыз]]дарға да сіңген. Оларда шеклік бірлестігінің бір тармағы төлес деп аталады. [[Тыва]] халқының құрамынан да теле руын кездестіреміз. Сондай-ақ, Жетіру құрамындағы кердерінің әуелгі тарихын ғалымдар б.з.б. 2 ғасырда ғұндардың жойқын шабуылына ұшыраған юечжи тайпасынан таратуға пейіл танытады. Көне қытай жазбалары бойынша, бұрын шығыс Ереңқабырға төңірегін қоныс еткен юечжилердің (оны Қытайда тұратын қазақ оқымыстылары “иүзлер” деп аударады) көп бөлігі сол үркіншілікпен [[Әмудария]] алқабына дейін ауады. Олар Қытай дерекнамасында ұлы (юечжилер) иүзлер, ал көшіп кете алмай ата қонысында қалғандар кіші юечжилер (иүзлер) деп аталған. Әмудария жаққа жеткен юечжилерді Еуропа тарихшылары кидарит [[ғұн]]дар деген атпен таныды. Сол кидариттерден кердері атауы туындаған.

Ғылыми деректер 10 ғасырда [[Арал теңізі]]нің Кердері теңізі аталғанын, Әмударияның екі бетінде сол аттас бір-екі қала болғанын да алға тартады. Ал керейт тайпасының тарихы көне жазба ескерткіштерде 7 ғасырдан белгілі. Олар Онан, Керуен, Арғұн өзендерінің аумағын жайлаған қабырғалы [[Керей хандығы]]мен сабақтастырыла қаралады. Бұл ретте сол заман оқиғаларын қағазға түсірген [[Рәшид әд-Дин]] де, [[Қыдырғали Жалайыри]] де, [[Әбілғазы хан]] да ол елді керейт деп атағанын көреміз. Шыңғыс ханнан ығыса отырып, [[Ертіс]], [[Обь]] бойын теріскейге қарай жайлаған, кейіннен [[Орта жүз]] құрамына енген керейттер уақыт өте келе, байырғы атау соңындағы “т” қосымшасын айтпайтын болды. Ал өзбектердің, қырғыздардың құрамына сіңген керейттер, Кіші жүздегі өз руластары секілді бастапқы көне атауларын сақтап қалды. Соған қарағанда, [[Кіші жүз]] құрамындағы керейттер [[Шыңғыс хан]] жорығымен бірге Орталық Азияға жетіп, сол елдерді Шыңғыс хан империясының құрамына қаратуға ат салыса жүріп, осы аймаққа тұрақтап қалған керейттердің ұрпағы болса керек. Кейіннен олардың бір бөлігі өзбектің, екіншілері қырғыздың, үшінші бір тобы Кіші жүздің құрамына сіңді. Жетіру құрамындағы тамаға ұқсас атауды Рәшид әд-Дин жылнамасынан кездестіреміз. Атақты шежіреші қырғыздармен қоңсылас жайлаған жауынгер тұма халқы туралы айтады. Бұл жұрт Шыңғыс ханға бірнеше рет қарсы көтерілген. Сол үшін оларды аяусыз жазалаған. Тамалар башқұрттардың, ноғайлардың, қырғыздардың құрамында жеке ру түрінде кездеседі. Ал табын тайпасы атауының да әуелгі іздерін Алтай айналасынан ұшырастырғандай болар едік. Сол маңайда Табын тауы Чумыма — Табун өзені секілді атаулар бар. Сондай-ақ, табынның [[башқұрт]] халқы құрамындағы ірі рулардың бірі екендігі де назар аударарлық жәйт.

Зерттеушілер табын тайпасы Батыс Қазақстан өңірін Бату жорығына дейін де жайлаған сыңайлы дегенді айтады. Олардың біраз бөлігі әлдебір жағдайларға байланысты башқұрттарға барып қосылған. [[Ғалым]] С.Руденконың зерттеуінше, Бату жорығы басталмай тұрып-ақ башқұрттар он екі арыс елге бөлінген, оның бірі табын болған. Табын таңбасы бойынша, негізінен, шөмішті, тарақты, көсеулі болып жіктеледі. Бұл жерде мәселе тарақ таңбасына қатысты. Ұлы жүздің жалайыр тайпасы, Орта жүздің тарақтысы да тарақ таңбалы. Таңбалардың бұлай ұқсас шығуы бекер емес. Ол осы үш рудың бір тұстан қабысып жатқан туыстығына, әр жүздегі жолына, ретіне қарай туындауы да мүмкін. Осы реттен алғанда, жалайырдың Ұлы жүзге (кей шежірелерде арғынға) “ноқта ағасы” боп танылуында да өзіндік сыр бар сияқты. Қазақ шежірелері Кіші жүздің “ноқта ағасы” деп бір таңбасы тарақ боп келетін таманы айтады. Ал тарақ таңбалы жеке руы бар табын сол таманың інісі ретінде сипатталады. Зерттеушілер арасында табын құрамында өлы жүзден қосылған аталар болуы мүмкін деген пікір де бар (М.Мұқанов, В.Востров). Ол осы ру құрамындағы бозым тармағы. Оның да, албан құрамындағы бозымның да шөміш таңбалы болуы бір кездерде осы атаның [[Ұлы жүз]] тарапынан келіп қосылғанын меңзегендей болады дейді ғалымдар. Осындай пікір рамадан руына да қатысты айтылады. Рамаданның шөміш таңбасы дулат руларына өте ұқсас. Бір замандарда дулаттың бір аталары әлдеқандай жағдайлармен Кіші жүз құрамына енуі ғажап емес және бұған рамаданның ұраны — “[[Дулат]]” екенін де қосыңыз.

Жетіру құрамындағы жағалбайлы тайпасы атауының түп-төркінінде шежірешілеріміз айтатындай Жағал және Байлы деген екі батыр болған екен дегеннен гөрі, “жағал”, “төбел”, “ала” (ат) мағынасына саятын топшылау иланымдылау көрінеді. Мұның бір жағы ғылыми айналыста бар “хэла” (ала ат) елінің атауына да үндесер еді. Қытайдың 6–7 ғасырларды сипаттайтын жазбаларында “Хэла мемлекеті... Солтүстік теңізге ([[Байкал]] көліне) жақын тұратын ел, жылқыларының бәрі ала, елдің аты содан шыққан, жылқыны қымызы үшін ұстайды, мал тұяғымен еріп көшіп жүреді...” делінген. Зерттеушілердің байыптауынша, хэла (ала аттылар) елі кейін қыпшақтардың ұлы көшіне ілескен теле жұртымен бірге батысқа қарай ауысқан.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;
== Бөлімдері ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Род&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |title=Без этого Казахстан не понять: карта расселения казахских племен — «Жузов» |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412004604/https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 !''[[Телеу]]''
 !''[[Тама]]''
 !''[[Табын]]''
 !''[[Кердері]]''
 !''[[Керейіт]]''
 !''[[Рамадан (ру)|Рамадан]] ''
 !''[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]''
 |-   !class=&quot;bright&quot;|Подроды# 
!class=&quot;bright&quot;|Подрод
|
# Ажахмет,
# Самат,
# Ногайұлы (Ногойлы),
# Керейұлы (Керейлы)
|
# Құрақ
# Жабал
# Есенгелді
# Жөгі
|
# Ағым-көсеулі
# Бозым-Шөмешті
# Тоғым-Тарақты
|
|
# Еспембет (Ойық) 
## Қожамқұл	
## Қараман	
## Ырысқұл	
## Биқылық	
## Бостыбай
# Қоспембет (Тілік)
## Қолдаулы	
## Сандаулы	
## Шанжаулы
|
# Алатай, 
# Дулат, 
# Мұсак, 
# Қорқаба, 
# Тасжарган, 
# Акберик, 
# Караборик, 
# Кожас.
|
# Мырза
# Лез
|}

{{rodovid|937585}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Сыртқы сілтемелер ==
“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Қазақ рулары}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>rqgopbxivkq3in6dxy4b6tisby5e5xx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630543</id>
      <parentid>3630540</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлімдері */</comment>
      <origin>3630543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13449" sha1="4e66p5fnu16a7sie86xbntxh4ky4fmm" xml:space="preserve">[[File:Жетіру рулары.png|thumb|Жетіру рулары]]
'''Жетіру''' — қазақ халқын құраған [[тайпа]]лар бірлестігінің бірі. [[Шежіре]] бойынша, [[Кіші жүз]] құрамына енеді.&lt;br&gt; 7 рудан тұрады: 
#[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]
#[[Кердері]]
#[[Керейіт]]
#[[Табын]]
#[[Тама]]
#[[Телеу]]
#[[Рамадан (ру)|Рамадан]]

Тарихшылар Жетірудың арғы тегін ежелгі түркі тайпалары ([[телеу]], [[рамадан]], [[тама]], [[табын]], [[кердері]], [[керейт]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) бірлестігімен байланыстырады. Қазақ руларының тарихына қатысты зерттеулерде Жетіру [[Тәуке хан]] кезінде осы атпен топтасқан қауымдастық деп түсіндіріледі. Сондай-ақ Қартқазақ деген атпен де белгілі болған.

Тарихи дәйектерге зейін жіберер болсақ, Жетіру бірлестігіне енетін тайпалардың түп-тегі көне замандарға кететінін байқар едік. Халық аңыздарында Жетірудың үлкені боп есептелетін телеу атауына ұқсас бірлестік атын [[Алтай]] тарихынан кездестіреміз. Көне [[қытай]] жазбаларында, 5 ғасырдан бастап қазіргі [[моңғол]] жерін мекендеген түркі тілдес көшпелі жұрттар Төле (Төлес) елі деп аталатыны айтылады. “Таң әулеті мәліметтерінің жинағы” атты қытай дерекнамасының дәйегінше, осы бірлестік құрамындағы сяңто, қиби, хуйхэ, дубо, гулигән, доләңгә, пугу, байегу, тунло, хуңбу, сыңзие, хуса, си, адие, байси секілді жұрттардың бәрі телелерге бағынған. С.Кляшторныйдың жазуынша, теле тайпасының біраз бөлігі 6 ғасырға дейін-ақ [[Қара теңіз]] бен [[Кавказ]]дың теріскейіне қоныс аударған. Осы деректер теле (телеу) бағзы замандардан жеткен атаулар сілемі емес пе екен деген топшылауға мүмкіндік береді. Теленің бір сілемі [[қырғыз]]дарға да сіңген. Оларда шеклік бірлестігінің бір тармағы төлес деп аталады. [[Тыва]] халқының құрамынан да теле руын кездестіреміз. Сондай-ақ, Жетіру құрамындағы кердерінің әуелгі тарихын ғалымдар б.з.б. 2 ғасырда ғұндардың жойқын шабуылына ұшыраған юечжи тайпасынан таратуға пейіл танытады. Көне қытай жазбалары бойынша, бұрын шығыс Ереңқабырға төңірегін қоныс еткен юечжилердің (оны Қытайда тұратын қазақ оқымыстылары “иүзлер” деп аударады) көп бөлігі сол үркіншілікпен [[Әмудария]] алқабына дейін ауады. Олар Қытай дерекнамасында ұлы (юечжилер) иүзлер, ал көшіп кете алмай ата қонысында қалғандар кіші юечжилер (иүзлер) деп аталған. Әмудария жаққа жеткен юечжилерді Еуропа тарихшылары кидарит [[ғұн]]дар деген атпен таныды. Сол кидариттерден кердері атауы туындаған.

Ғылыми деректер 10 ғасырда [[Арал теңізі]]нің Кердері теңізі аталғанын, Әмударияның екі бетінде сол аттас бір-екі қала болғанын да алға тартады. Ал керейт тайпасының тарихы көне жазба ескерткіштерде 7 ғасырдан белгілі. Олар Онан, Керуен, Арғұн өзендерінің аумағын жайлаған қабырғалы [[Керей хандығы]]мен сабақтастырыла қаралады. Бұл ретте сол заман оқиғаларын қағазға түсірген [[Рәшид әд-Дин]] де, [[Қыдырғали Жалайыри]] де, [[Әбілғазы хан]] да ол елді керейт деп атағанын көреміз. Шыңғыс ханнан ығыса отырып, [[Ертіс]], [[Обь]] бойын теріскейге қарай жайлаған, кейіннен [[Орта жүз]] құрамына енген керейттер уақыт өте келе, байырғы атау соңындағы “т” қосымшасын айтпайтын болды. Ал өзбектердің, қырғыздардың құрамына сіңген керейттер, Кіші жүздегі өз руластары секілді бастапқы көне атауларын сақтап қалды. Соған қарағанда, [[Кіші жүз]] құрамындағы керейттер [[Шыңғыс хан]] жорығымен бірге Орталық Азияға жетіп, сол елдерді Шыңғыс хан империясының құрамына қаратуға ат салыса жүріп, осы аймаққа тұрақтап қалған керейттердің ұрпағы болса керек. Кейіннен олардың бір бөлігі өзбектің, екіншілері қырғыздың, үшінші бір тобы Кіші жүздің құрамына сіңді. Жетіру құрамындағы тамаға ұқсас атауды Рәшид әд-Дин жылнамасынан кездестіреміз. Атақты шежіреші қырғыздармен қоңсылас жайлаған жауынгер тұма халқы туралы айтады. Бұл жұрт Шыңғыс ханға бірнеше рет қарсы көтерілген. Сол үшін оларды аяусыз жазалаған. Тамалар башқұрттардың, ноғайлардың, қырғыздардың құрамында жеке ру түрінде кездеседі. Ал табын тайпасы атауының да әуелгі іздерін Алтай айналасынан ұшырастырғандай болар едік. Сол маңайда Табын тауы Чумыма — Табун өзені секілді атаулар бар. Сондай-ақ, табынның [[башқұрт]] халқы құрамындағы ірі рулардың бірі екендігі де назар аударарлық жәйт.

Зерттеушілер табын тайпасы Батыс Қазақстан өңірін Бату жорығына дейін де жайлаған сыңайлы дегенді айтады. Олардың біраз бөлігі әлдебір жағдайларға байланысты башқұрттарға барып қосылған. [[Ғалым]] С.Руденконың зерттеуінше, Бату жорығы басталмай тұрып-ақ башқұрттар он екі арыс елге бөлінген, оның бірі табын болған. Табын таңбасы бойынша, негізінен, шөмішті, тарақты, көсеулі болып жіктеледі. Бұл жерде мәселе тарақ таңбасына қатысты. Ұлы жүздің жалайыр тайпасы, Орта жүздің тарақтысы да тарақ таңбалы. Таңбалардың бұлай ұқсас шығуы бекер емес. Ол осы үш рудың бір тұстан қабысып жатқан туыстығына, әр жүздегі жолына, ретіне қарай туындауы да мүмкін. Осы реттен алғанда, жалайырдың Ұлы жүзге (кей шежірелерде арғынға) “ноқта ағасы” боп танылуында да өзіндік сыр бар сияқты. Қазақ шежірелері Кіші жүздің “ноқта ағасы” деп бір таңбасы тарақ боп келетін таманы айтады. Ал тарақ таңбалы жеке руы бар табын сол таманың інісі ретінде сипатталады. Зерттеушілер арасында табын құрамында өлы жүзден қосылған аталар болуы мүмкін деген пікір де бар (М.Мұқанов, В.Востров). Ол осы ру құрамындағы бозым тармағы. Оның да, албан құрамындағы бозымның да шөміш таңбалы болуы бір кездерде осы атаның [[Ұлы жүз]] тарапынан келіп қосылғанын меңзегендей болады дейді ғалымдар. Осындай пікір рамадан руына да қатысты айтылады. Рамаданның шөміш таңбасы дулат руларына өте ұқсас. Бір замандарда дулаттың бір аталары әлдеқандай жағдайлармен Кіші жүз құрамына енуі ғажап емес және бұған рамаданның ұраны — “[[Дулат]]” екенін де қосыңыз.

Жетіру құрамындағы жағалбайлы тайпасы атауының түп-төркінінде шежірешілеріміз айтатындай Жағал және Байлы деген екі батыр болған екен дегеннен гөрі, “жағал”, “төбел”, “ала” (ат) мағынасына саятын топшылау иланымдылау көрінеді. Мұның бір жағы ғылыми айналыста бар “хэла” (ала ат) елінің атауына да үндесер еді. Қытайдың 6–7 ғасырларды сипаттайтын жазбаларында “Хэла мемлекеті... Солтүстік теңізге ([[Байкал]] көліне) жақын тұратын ел, жылқыларының бәрі ала, елдің аты содан шыққан, жылқыны қымызы үшін ұстайды, мал тұяғымен еріп көшіп жүреді...” делінген. Зерттеушілердің байыптауынша, хэла (ала аттылар) елі кейін қыпшақтардың ұлы көшіне ілескен теле жұртымен бірге батысқа қарай ауысқан.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;
== Бөлімдері ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Род&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |title=Без этого Казахстан не понять: карта расселения казахских племен — «Жузов» |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412004604/https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 !''[[Телеу]]''
 !''[[Тама]]''
 !''[[Табын]]''
 !''[[Кердері]]''
 !''[[Керейіт]]''
 !''[[Рамадан (ру)|Рамадан]] ''
 !''[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]''
 |-   !class=&quot;bright&quot;|Подроды# 
!class=&quot;bright&quot;|Подрод
|
# Ажахмет,
# Самат,
# Ноғайұлы (Ноғайлы),
# Керейұлы (Керейлі)
|
# Құрақ
# Жабал
# Есенгелді
# Жөгі
|
# Ағым-көсеулі
# Бозым-Шөмешті
# Тоғым-Тарақты
|
|
# Еспембет (Ойық) 
## Қожамқұл	
## Қараман	
## Ырысқұл	
## Биқылық	
## Бостыбай
# Қоспембет (Тілік)
## Қолдаулы	
## Сандаулы	
## Шанжаулы
|
# Алатай, 
# Дулат, 
# Мұсак, 
# Қорқаба, 
# Тасжарған, 
# Акберік, 
# Қарабөрік, 
# Қожас.
|
# Мырза
# Лез
|}

{{rodovid|937585}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Сыртқы сілтемелер ==
“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Қазақ рулары}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>4e66p5fnu16a7sie86xbntxh4ky4fmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630544</id>
      <parentid>3630543</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөлімдері */</comment>
      <origin>3630544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13449" sha1="p496t403c4zd8jihpda2pm7zs6bjikj" xml:space="preserve">[[File:Жетіру рулары.png|thumb|Жетіру рулары]]
'''Жетіру''' — қазақ халқын құраған [[тайпа]]лар бірлестігінің бірі. [[Шежіре]] бойынша, [[Кіші жүз]] құрамына енеді.&lt;br&gt; 7 рудан тұрады: 
#[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]
#[[Кердері]]
#[[Керейіт]]
#[[Табын]]
#[[Тама]]
#[[Телеу]]
#[[Рамадан (ру)|Рамадан]]

Тарихшылар Жетірудың арғы тегін ежелгі түркі тайпалары ([[телеу]], [[рамадан]], [[тама]], [[табын]], [[кердері]], [[керейт]], [[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]) бірлестігімен байланыстырады. Қазақ руларының тарихына қатысты зерттеулерде Жетіру [[Тәуке хан]] кезінде осы атпен топтасқан қауымдастық деп түсіндіріледі. Сондай-ақ Қартқазақ деген атпен де белгілі болған.

Тарихи дәйектерге зейін жіберер болсақ, Жетіру бірлестігіне енетін тайпалардың түп-тегі көне замандарға кететінін байқар едік. Халық аңыздарында Жетірудың үлкені боп есептелетін телеу атауына ұқсас бірлестік атын [[Алтай]] тарихынан кездестіреміз. Көне [[қытай]] жазбаларында, 5 ғасырдан бастап қазіргі [[моңғол]] жерін мекендеген түркі тілдес көшпелі жұрттар Төле (Төлес) елі деп аталатыны айтылады. “Таң әулеті мәліметтерінің жинағы” атты қытай дерекнамасының дәйегінше, осы бірлестік құрамындағы сяңто, қиби, хуйхэ, дубо, гулигән, доләңгә, пугу, байегу, тунло, хуңбу, сыңзие, хуса, си, адие, байси секілді жұрттардың бәрі телелерге бағынған. С.Кляшторныйдың жазуынша, теле тайпасының біраз бөлігі 6 ғасырға дейін-ақ [[Қара теңіз]] бен [[Кавказ]]дың теріскейіне қоныс аударған. Осы деректер теле (телеу) бағзы замандардан жеткен атаулар сілемі емес пе екен деген топшылауға мүмкіндік береді. Теленің бір сілемі [[қырғыз]]дарға да сіңген. Оларда шеклік бірлестігінің бір тармағы төлес деп аталады. [[Тыва]] халқының құрамынан да теле руын кездестіреміз. Сондай-ақ, Жетіру құрамындағы кердерінің әуелгі тарихын ғалымдар б.з.б. 2 ғасырда ғұндардың жойқын шабуылына ұшыраған юечжи тайпасынан таратуға пейіл танытады. Көне қытай жазбалары бойынша, бұрын шығыс Ереңқабырға төңірегін қоныс еткен юечжилердің (оны Қытайда тұратын қазақ оқымыстылары “иүзлер” деп аударады) көп бөлігі сол үркіншілікпен [[Әмудария]] алқабына дейін ауады. Олар Қытай дерекнамасында ұлы (юечжилер) иүзлер, ал көшіп кете алмай ата қонысында қалғандар кіші юечжилер (иүзлер) деп аталған. Әмудария жаққа жеткен юечжилерді Еуропа тарихшылары кидарит [[ғұн]]дар деген атпен таныды. Сол кидариттерден кердері атауы туындаған.

Ғылыми деректер 10 ғасырда [[Арал теңізі]]нің Кердері теңізі аталғанын, Әмударияның екі бетінде сол аттас бір-екі қала болғанын да алға тартады. Ал керейт тайпасының тарихы көне жазба ескерткіштерде 7 ғасырдан белгілі. Олар Онан, Керуен, Арғұн өзендерінің аумағын жайлаған қабырғалы [[Керей хандығы]]мен сабақтастырыла қаралады. Бұл ретте сол заман оқиғаларын қағазға түсірген [[Рәшид әд-Дин]] де, [[Қыдырғали Жалайыри]] де, [[Әбілғазы хан]] да ол елді керейт деп атағанын көреміз. Шыңғыс ханнан ығыса отырып, [[Ертіс]], [[Обь]] бойын теріскейге қарай жайлаған, кейіннен [[Орта жүз]] құрамына енген керейттер уақыт өте келе, байырғы атау соңындағы “т” қосымшасын айтпайтын болды. Ал өзбектердің, қырғыздардың құрамына сіңген керейттер, Кіші жүздегі өз руластары секілді бастапқы көне атауларын сақтап қалды. Соған қарағанда, [[Кіші жүз]] құрамындағы керейттер [[Шыңғыс хан]] жорығымен бірге Орталық Азияға жетіп, сол елдерді Шыңғыс хан империясының құрамына қаратуға ат салыса жүріп, осы аймаққа тұрақтап қалған керейттердің ұрпағы болса керек. Кейіннен олардың бір бөлігі өзбектің, екіншілері қырғыздың, үшінші бір тобы Кіші жүздің құрамына сіңді. Жетіру құрамындағы тамаға ұқсас атауды Рәшид әд-Дин жылнамасынан кездестіреміз. Атақты шежіреші қырғыздармен қоңсылас жайлаған жауынгер тұма халқы туралы айтады. Бұл жұрт Шыңғыс ханға бірнеше рет қарсы көтерілген. Сол үшін оларды аяусыз жазалаған. Тамалар башқұрттардың, ноғайлардың, қырғыздардың құрамында жеке ру түрінде кездеседі. Ал табын тайпасы атауының да әуелгі іздерін Алтай айналасынан ұшырастырғандай болар едік. Сол маңайда Табын тауы Чумыма — Табун өзені секілді атаулар бар. Сондай-ақ, табынның [[башқұрт]] халқы құрамындағы ірі рулардың бірі екендігі де назар аударарлық жәйт.

Зерттеушілер табын тайпасы Батыс Қазақстан өңірін Бату жорығына дейін де жайлаған сыңайлы дегенді айтады. Олардың біраз бөлігі әлдебір жағдайларға байланысты башқұрттарға барып қосылған. [[Ғалым]] С.Руденконың зерттеуінше, Бату жорығы басталмай тұрып-ақ башқұрттар он екі арыс елге бөлінген, оның бірі табын болған. Табын таңбасы бойынша, негізінен, шөмішті, тарақты, көсеулі болып жіктеледі. Бұл жерде мәселе тарақ таңбасына қатысты. Ұлы жүздің жалайыр тайпасы, Орта жүздің тарақтысы да тарақ таңбалы. Таңбалардың бұлай ұқсас шығуы бекер емес. Ол осы үш рудың бір тұстан қабысып жатқан туыстығына, әр жүздегі жолына, ретіне қарай туындауы да мүмкін. Осы реттен алғанда, жалайырдың Ұлы жүзге (кей шежірелерде арғынға) “ноқта ағасы” боп танылуында да өзіндік сыр бар сияқты. Қазақ шежірелері Кіші жүздің “ноқта ағасы” деп бір таңбасы тарақ боп келетін таманы айтады. Ал тарақ таңбалы жеке руы бар табын сол таманың інісі ретінде сипатталады. Зерттеушілер арасында табын құрамында өлы жүзден қосылған аталар болуы мүмкін деген пікір де бар (М.Мұқанов, В.Востров). Ол осы ру құрамындағы бозым тармағы. Оның да, албан құрамындағы бозымның да шөміш таңбалы болуы бір кездерде осы атаның [[Ұлы жүз]] тарапынан келіп қосылғанын меңзегендей болады дейді ғалымдар. Осындай пікір рамадан руына да қатысты айтылады. Рамаданның шөміш таңбасы дулат руларына өте ұқсас. Бір замандарда дулаттың бір аталары әлдеқандай жағдайлармен Кіші жүз құрамына енуі ғажап емес және бұған рамаданның ұраны — “[[Дулат]]” екенін де қосыңыз.

Жетіру құрамындағы жағалбайлы тайпасы атауының түп-төркінінде шежірешілеріміз айтатындай Жағал және Байлы деген екі батыр болған екен дегеннен гөрі, “жағал”, “төбел”, “ала” (ат) мағынасына саятын топшылау иланымдылау көрінеді. Мұның бір жағы ғылыми айналыста бар “хэла” (ала ат) елінің атауына да үндесер еді. Қытайдың 6–7 ғасырларды сипаттайтын жазбаларында “Хэла мемлекеті... Солтүстік теңізге ([[Байкал]] көліне) жақын тұратын ел, жылқыларының бәрі ала, елдің аты содан шыққан, жылқыны қымызы үшін ұстайды, мал тұяғымен еріп көшіп жүреді...” делінген. Зерттеушілердің байыптауынша, хэла (ала аттылар) елі кейін қыпшақтардың ұлы көшіне ілескен теле жұртымен бірге батысқа қарай ауысқан.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;
== Бөлімдері ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Род&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |title=Без этого Казахстан не понять: карта расселения казахских племен — «Жузов» |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412004604/https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 !''[[Телеу]]''
 !''[[Тама]]''
 !''[[Табын]]''
 !''[[Кердері]]''
 !''[[Керейіт]]''
 !''[[Рамадан (ру)|Рамадан]] ''
 !''[[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]''
 |-   !class=&quot;bright&quot;|Подроды# 
!class=&quot;bright&quot;|Подрод
|
# Ажахмет,
# Самат,
# Ноғайұлы (Ноғайлы),
# Керейұлы (Керейлі)
|
# Құрақ
# Жабал
# Есенгелді
# Жөгі
|
# Ағым-Көсеулі
# Бозым-Шөмешті
# Тоғым-Тарақты
|
|
# Еспембет (Ойық) 
## Қожамқұл	
## Қараман	
## Ырысқұл	
## Биқылық	
## Бостыбай
# Қоспембет (Тілік)
## Қолдаулы	
## Сандаулы	
## Шанжаулы
|
# Алатай, 
# Дулат, 
# Мұсак, 
# Қорқаба, 
# Тасжарған, 
# Акберік, 
# Қарабөрік, 
# Қожас.
|
# Мырза
# Лез
|}

{{rodovid|937585}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
== Сыртқы сілтемелер ==
“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

{{Қазақ рулары}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>p496t403c4zd8jihpda2pm7zs6bjikj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рига</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16534</id>
    <revision>
      <id>3630246</id>
      <parentid>3630189</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10908" sha1="3leucorfucl30aowhufxxkn57o34r5k" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>3leucorfucl30aowhufxxkn57o34r5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630249</id>
      <parentid>3630246</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы */ толықтыру</comment>
      <origin>3630249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11569" sha1="k3ui6rrivvpzr4phs22pcg2ghsn0jar" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>k3ui6rrivvpzr4phs22pcg2ghsn0jar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630265</id>
      <parentid>3630249</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12324" sha1="brfionxofgyc86zqowtlh2w32myuu75" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>brfionxofgyc86zqowtlh2w32myuu75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630275</id>
      <parentid>3630265</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорты */ толықтыру</comment>
      <origin>3630275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12648" sha1="p22vbjvbqbyuhml6ytkqf3191mtb3c6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>p22vbjvbqbyuhml6ytkqf3191mtb3c6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630284</id>
      <parentid>3630275</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорты */ толықтыру</comment>
      <origin>3630284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13821" sha1="h9v4r7qi0kj7267med3t4n5ze4p5zo4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.
'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.
'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.
'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>h9v4r7qi0kj7267med3t4n5ze4p5zo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630285</id>
      <parentid>3630284</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорты */</comment>
      <origin>3630285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13824" sha1="ou43zmhrsv8g15ocdi278zh0bi35bp7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>ou43zmhrsv8g15ocdi278zh0bi35bp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630288</id>
      <parentid>3630285</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Транспорты */ дереккөз</comment>
      <origin>3630288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14041" sha1="8hjljmxmtzb6ypgntokjsdhh68gv2q4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>8hjljmxmtzb6ypgntokjsdhh68gv2q4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630292</id>
      <parentid>3630288</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14735" sha1="2trqt1db9x58tk8lnaflmgobzlyherp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>2trqt1db9x58tk8lnaflmgobzlyherp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630294</id>
      <parentid>3630292</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеті */ дереккөз</comment>
      <origin>3630294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14933" sha1="1a60hbjrzrp7n3czg7yujuejy9nfykm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>1a60hbjrzrp7n3czg7yujuejy9nfykm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630297</id>
      <parentid>3630294</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеті */ толықтыру</comment>
      <origin>3630297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15523" sha1="pr93vfbvonegn8w7uzdtf6iblw94a96" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>pr93vfbvonegn8w7uzdtf6iblw94a96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630299</id>
      <parentid>3630297</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15736" sha1="5yymx1uawk97vorcdae56kcl73yftx7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>5yymx1uawk97vorcdae56kcl73yftx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630305</id>
      <parentid>3630299</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16228" sha1="mkx7bbst1j5u23s7z3dmiq10iy2a4wn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>mkx7bbst1j5u23s7z3dmiq10iy2a4wn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630313</id>
      <parentid>3630305</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16446" sha1="geuleptg3dda1bo60yu1bjukycad5j2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>geuleptg3dda1bo60yu1bjukycad5j2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630325</id>
      <parentid>3630313</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17154" sha1="cu91hvjs6giptcv5kd5dkgcndr04lsm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>cu91hvjs6giptcv5kd5dkgcndr04lsm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630327</id>
      <parentid>3630325</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17410" sha1="briv5528kt4xl7gfdyws2z5eg4bidym" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>briv5528kt4xl7gfdyws2z5eg4bidym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630472</id>
      <parentid>3630327</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17830" sha1="l9ws16a46s5hrngc93j1y0ygux7e5x9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дейлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>l9ws16a46s5hrngc93j1y0ygux7e5x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630473</id>
      <parentid>3630472</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:51:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18106" sha1="41ttuox0wjv0uskkg2pn2bft8gpmj3t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>41ttuox0wjv0uskkg2pn2bft8gpmj3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630474</id>
      <parentid>3630473</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18286" sha1="6fvwvargtei0230sv22ctpaa2198xq8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>6fvwvargtei0230sv22ctpaa2198xq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630478</id>
      <parentid>3630474</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеті */ толықтыру</comment>
      <origin>3630478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19090" sha1="389kuvz0nal8kpslfkqfwge2ouddtk0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бұл екі тілділігін сақтап қалған жалғыз театр - бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>389kuvz0nal8kpslfkqfwge2ouddtk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630479</id>
      <parentid>3630478</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19261" sha1="gg4c43jjqwt6qpqcxwejc9u0isl5y37" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>gg4c43jjqwt6qpqcxwejc9u0isl5y37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630491</id>
      <parentid>3630479</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеті */ толықтыру</comment>
      <origin>3630491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19877" sha1="eo4oyidge2t5apg3qcqzkt9y59v4t5k" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>eo4oyidge2t5apg3qcqzkt9y59v4t5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630495</id>
      <parentid>3630491</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20077" sha1="8p3hzti1qxtqhfhtybyr30kiaw1dt2f" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>8p3hzti1qxtqhfhtybyr30kiaw1dt2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630497</id>
      <parentid>3630495</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ сурет қою</comment>
      <origin>3630497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20230" sha1="7mcgq4shb0mbbxyccustfliqq4novux" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>7mcgq4shb0mbbxyccustfliqq4novux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630498</id>
      <parentid>3630497</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */ сурет қою</comment>
      <origin>3630498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20299" sha1="ag44bmoz0vngotf1bphmif0v7qxk5yy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>ag44bmoz0vngotf1bphmif0v7qxk5yy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630499</id>
      <parentid>3630498</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеті */ сурет қою</comment>
      <origin>3630499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20353" sha1="0j8b0rzbknfy237hkhle89fzan72v62" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Театр Дайлес .JPG|Дайлес театры
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>0j8b0rzbknfy237hkhle89fzan72v62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630502</id>
      <parentid>3630499</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */</comment>
      <origin>3630502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20508" sha1="mutnw9rxkm784ybpo2402qh8f26zf43" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.

'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия мемлекеттік қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>mutnw9rxkm784ybpo2402qh8f26zf43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630503</id>
      <parentid>3630502</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3630503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20632" sha1="rr2wkhlcvbfq4sgj32h9sk9ibynf6fk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия мемлекеттік қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>rr2wkhlcvbfq4sgj32h9sk9ibynf6fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630515</id>
      <parentid>3630503</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20869" sha1="p92fvqd0tflb9hhk1kf69oljgvseqj5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия мемлекеттік қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>p92fvqd0tflb9hhk1kf69oljgvseqj5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630519</id>
      <parentid>3630515</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21520" sha1="80o14mtedjjizgn8b41eh39u86jc6au" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия мемлекеттік қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>80o14mtedjjizgn8b41eh39u86jc6au</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630520</id>
      <parentid>3630519</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21739" sha1="06ch9lnd397abhat2ql0d9anajm2udx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия мемлекеттік қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>06ch9lnd397abhat2ql0d9anajm2udx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630522</id>
      <parentid>3630520</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Театрлары */</comment>
      <origin>3630522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21739" sha1="8xs9yefiv69ezhn95h31n2rk0v4hpqv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия мемлекеттік қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>8xs9yefiv69ezhn95h31n2rk0v4hpqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630527</id>
      <parentid>3630522</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәдениеті */ толықтыру</comment>
      <origin>3630527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22448" sha1="fjhbzhd8f9jv9iyzavudzumbfbb85nj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>fjhbzhd8f9jv9iyzavudzumbfbb85nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630528</id>
      <parentid>3630527</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22922" sha1="2sck3gz5hjcfrwod43x1262av2rju72" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>2sck3gz5hjcfrwod43x1262av2rju72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630530</id>
      <parentid>3630528</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23805" sha1="sdklid56qlgw72vo2wq0b4kmhimhloy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>sdklid56qlgw72vo2wq0b4kmhimhloy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630531</id>
      <parentid>3630530</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24058" sha1="5m078u9ffumobgyuvv6h3dtghgkz4gc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.personalguide.ru/latviya/riga/museum/lmr-muzey-zarubezhnogo-iskusstva?ysclid=mrnfh80ozp299589679|title=Музей зарубежного искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>5m078u9ffumobgyuvv6h3dtghgkz4gc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630532</id>
      <parentid>3630531</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24905" sha1="njj16fbvpc0gl8wgp31ymc1gz3xh1uu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.personalguide.ru/latviya/riga/museum/lmr-muzey-zarubezhnogo-iskusstva?ysclid=mrnfh80ozp299589679|title=Музей зарубежного искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Югендстиль мұражайы''' — Мұражай 2009 жылы латыш сәулетшісі Константин Пекшенстің үйінде ашылды. Қайта жаңғыртылған мұражай он тұрғын үйден тұрады. Келушілер қонақ бөлмені, ас үйді, жуынатын бөлмені, дәретхананы, қызметшілер бөлмесін, асхананы, жатын бөлмені, кабинетті, камин бөлмесін және көрме залын көре алады. Барлық бөлмелер түпнұсқа жиһазбен жабдықталған және нағыз тұрмыстық заттармен, ыдыс-аяқтармен және модерн стиліндегі картиналармен толтырылған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>njj16fbvpc0gl8wgp31ymc1gz3xh1uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630533</id>
      <parentid>3630532</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25139" sha1="86210yx87e55h8lg8z2mn0d8b4ql8rp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.personalguide.ru/latviya/riga/museum/lmr-muzey-zarubezhnogo-iskusstva?ysclid=mrnfh80ozp299589679|title=Музей зарубежного искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Югендстиль мұражайы''' — Мұражай 2009 жылы латыш сәулетшісі Константин Пекшенстің үйінде ашылды. Қайта жаңғыртылған мұражай он тұрғын үйден тұрады. Келушілер қонақ бөлмені, ас үйді, жуынатын бөлмені, дәретхананы, қызметшілер бөлмесін, асхананы, жатын бөлмені, кабинетті, камин бөлмесін және көрме залын көре алады. Барлық бөлмелер түпнұсқа жиһазбен жабдықталған және нағыз тұрмыстық заттармен, ыдыс-аяқтармен және модерн стиліндегі картиналармен толтырылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.arrivo.ru/latviya/riga/rizhskiiy-muzeiy-yugendstilya.html?ysclid=mrnfplc3lh16410647|title=Рижский музей Югендстиля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>86210yx87e55h8lg8z2mn0d8b4ql8rp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630542</id>
      <parentid>3630533</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26032" sha1="inqooh1o2gwrzbe70u6o202nlbrhew6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.personalguide.ru/latviya/riga/museum/lmr-muzey-zarubezhnogo-iskusstva?ysclid=mrnfh80ozp299589679|title=Музей зарубежного искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Югендстиль мұражайы''' — Мұражай 2009 жылы латыш сәулетшісі Константин Пекшенстің үйінде ашылды. Қайта жаңғыртылған мұражай он тұрғын үйден тұрады. Келушілер қонақ бөлмені, ас үйді, жуынатын бөлмені, дәретхананы, қызметшілер бөлмесін, асхананы, жатын бөлмені, кабинетті, камин бөлмесін және көрме залын көре алады. Барлық бөлмелер түпнұсқа жиһазбен жабдықталған және нағыз тұрмыстық заттармен, ыдыс-аяқтармен және модерн стиліндегі картиналармен толтырылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.arrivo.ru/latviya/riga/rizhskiiy-muzeiy-yugendstilya.html?ysclid=mrnfplc3lh16410647|title=Рижский музей Югендстиля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвияның Ұлттық тарих мұражайы''' — 1869 жылы құрылған мұражай атауын бірнеше рет өзгертті. Бастапқыда оның жеке ғимараты болған жоқ, ал 1920 жылы Рига қамалында құрылды. Негізгі көрмеде Латвияның ежелгі заманнан 1940 жылға дейінгі тарихи мұралары көрсетілген. Мұражайда бірнеше бөлімдер мен тұрақты көрмелер бар. Сондай-ақ, мұражай Латвия тарихы бойынша тақырыптық іс-шаралар, конференциялар, семинарлар және дәрістер ұйымдастырады. 1989 жылы мұражай коллекциясында 571 000 жәдігерлер болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>inqooh1o2gwrzbe70u6o202nlbrhew6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630545</id>
      <parentid>3630542</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26258" sha1="s47prg31jkfjx1dez4cxneevyjv1x7a" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.personalguide.ru/latviya/riga/museum/lmr-muzey-zarubezhnogo-iskusstva?ysclid=mrnfh80ozp299589679|title=Музей зарубежного искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Югендстиль мұражайы''' — Мұражай 2009 жылы латыш сәулетшісі Константин Пекшенстің үйінде ашылды. Қайта жаңғыртылған мұражай он тұрғын үйден тұрады. Келушілер қонақ бөлмені, ас үйді, жуынатын бөлмені, дәретхананы, қызметшілер бөлмесін, асхананы, жатын бөлмені, кабинетті, камин бөлмесін және көрме залын көре алады. Барлық бөлмелер түпнұсқа жиһазбен жабдықталған және нағыз тұрмыстық заттармен, ыдыс-аяқтармен және модерн стиліндегі картиналармен толтырылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.arrivo.ru/latviya/riga/rizhskiiy-muzeiy-yugendstilya.html?ysclid=mrnfplc3lh16410647|title=Рижский музей Югендстиля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвияның Ұлттық тарих мұражайы''' — 1869 жылы құрылған мұражай атауын бірнеше рет өзгертті. Бастапқыда оның жеке ғимараты болған жоқ, ал 1920 жылы Рига қамалында құрылды. Негізгі көрмеде Латвияның ежелгі заманнан 1940 жылға дейінгі тарихи мұралары көрсетілген. Мұражайда бірнеше бөлімдер мен тұрақты көрмелер бар. Сондай-ақ, мұражай Латвия тарихы бойынша тақырыптық іс-шаралар, конференциялар, семинарлар және дәрістер ұйымдастырады. 1989 жылы мұражай коллекциясында 571 000 жәдігерлер болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://pilsetas.lv/ru/objektii/latvijas-nacionalais-vestures-muzejs-1|title=Национальный музей истории Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>s47prg31jkfjx1dez4cxneevyjv1x7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630548</id>
      <parentid>3630545</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ толықтыру</comment>
      <origin>3630548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27379" sha1="lct2smznbbfxudkjaoi599knpynyrx8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.personalguide.ru/latviya/riga/museum/lmr-muzey-zarubezhnogo-iskusstva?ysclid=mrnfh80ozp299589679|title=Музей зарубежного искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Югендстиль мұражайы''' — Мұражай 2009 жылы латыш сәулетшісі Константин Пекшенстің үйінде ашылды. Қайта жаңғыртылған мұражай он тұрғын үйден тұрады. Келушілер қонақ бөлмені, ас үйді, жуынатын бөлмені, дәретхананы, қызметшілер бөлмесін, асхананы, жатын бөлмені, кабинетті, камин бөлмесін және көрме залын көре алады. Барлық бөлмелер түпнұсқа жиһазбен жабдықталған және нағыз тұрмыстық заттармен, ыдыс-аяқтармен және модерн стиліндегі картиналармен толтырылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.arrivo.ru/latviya/riga/rizhskiiy-muzeiy-yugendstilya.html?ysclid=mrnfplc3lh16410647|title=Рижский музей Югендстиля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвияның Ұлттық тарих мұражайы''' — 1869 жылы құрылған мұражай атауын бірнеше рет өзгертті. Бастапқыда оның жеке ғимараты болған жоқ, ал 1920 жылы Рига қамалында құрылды. Негізгі көрмеде Латвияның ежелгі заманнан 1940 жылға дейінгі тарихи мұралары көрсетілген. Мұражайда бірнеше бөлімдер мен тұрақты көрмелер бар. Сондай-ақ, мұражай Латвия тарихы бойынша тақырыптық іс-шаралар, конференциялар, семинарлар және дәрістер ұйымдастырады. 1989 жылы мұражай коллекциясында 571 000 жәдігерлер болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://pilsetas.lv/ru/objektii/latvijas-nacionalais-vestures-muzejs-1|title=Национальный музей истории Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия оккупациясы мұражайы''' — мұражай көрмесі Латвия оккупациясы кезіндегі тоталитарлық режимнің 50 жылдық билігіне, оның қалпына келтірілуіне арналған. Коллекцияда 1939 жылдан 1991 жылға дейінгі Латвия тарихын көрсететін тарихи құжаттар мен фотосуреттер бар. Мұражай үш бөлімге бөлінген. Бірінші бөлім Латвия оккупациясының тарихына дейінгі кезеңді қамтиды. Келесі бөлім келушілерді Латвияның бірінші кеңестік оккупация, неміс оккупациясы және екінші кеңестік оккупация кезіндегі тарихымен таныстырады. Соңғы бөлімде Латвияның 1980 жылдан кейінгі және 1991 жылы тәуелсіздіктің оралуы тарихын қарастырады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>lct2smznbbfxudkjaoi599knpynyrx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630550</id>
      <parentid>3630548</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мұражайлары */ дереккөз</comment>
      <origin>3630550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27683" sha1="2q5gx3gizcynm1xbq9cksv3bzevl8vg" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Рига
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Rīga}}
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg
 |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG
 |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg
 |photo2b = Opera house with pond.jpg
 |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg
 |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG
 |photo5a = Riga_downtown.jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 275
}}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = Rigas Gerbonis.png
 |ту                      = Flag_of_Riga.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 120
 |ту ені                  = 150
  |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 56|lat_sec = 51
  |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 6|lon_sec = 25
  |CoordAddon             = type:city(703581)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 300
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Тарихи облыс
 |аймағы                  = Видземе
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 аудан және 3 қала маңы
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                   = 
 |құрылған уақыты         = 1201
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1225
 |жер аумағы              = 304,05
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 7
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 632 614
  |санақ жылы             = 2019
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[латыштар]], [[орыстар]] және басқалары
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 67, &lt;small&gt;(+371)&lt;/small&gt; 66
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = LV-1001 … LV-1084
 |автомобиль коды         = LV
 |идентификатор түрі      = ATVK коды
 |сандық идентификаторы   = 0010000
 |ортаққордағы санаты     = Riga
 |сайты                   = http://www.riga.lv/
 |сайт тілі               = lv
| add1n = Марапаттары
| add1 = {{Ленин ордені|түрі=қала}}
}}
'''Рига''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[Латвия]]ның астанасы, ірі порт және өнеркәсіп орталығы. Рига — елдің экономикалық, мәдени және саяси орталығы.
Рига халқының саны 2026 жылы 638 784 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-riga-11435.html|title=Население Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Балтық жағалауының Батыс Двина өзенінің екі жағалауында орналасқан. Рига Балтық жағалауындағы ең үлкен қала және аймақтағы халқы ең көп үш қаланың бірі. Теңізге жақын орналасқандықтан, климаты жұмсақ. Ригадағы жаз салқын, ал қыста жиі еріген мұздар болады, температура -5°C-тан төмен түспейді.
Қала Даугава өзенімен екі бөлікке бөлінген: тарихи орталық және оң жағалаудағы ескі қала, ал қазіргі аудандар сол жақта орналасқан. Бұл орналасу көлік желісінің дамуына ықпал етеді және қаланың негізгі көрікті жерлері мен бизнес орталықтарына қол жеткізуді қамтамасыз ете отырып, қолайлы өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/106-Riga.html|title=Европа. Латвия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Әкімшілік бөлінісі ==
Рига алты әкімшілік ауданға бөлінген: 
*Орталық аудан
*Курзем ауданы
*Латгал маңы
*Видзем маңы
*Земгал маңы
*Зиемель (Солтүстік) ауданы. 

Әрбір аудан көптеген шағын аудандардан тұрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/article/latviya/riga/raiony-rigi|title=Районы Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қаланы 1201 жылы неміс рыцарлары құрған, олар Даугава, Гауя және Рига (Riege) өзендерінің қосылатын жерінде бекініс салған, кейінірек Ливон орденінің бекінісіне айналған.
1252 жылы епископтың резиденциясы осында көшірілді. 1282 жылы қала Ганзалық Лигаға қосылды, содан бері Рига Балтық теңізіндегі ең ірі сауда порттарының біріне айналды. Орден, епископтық және айналасындағы мемлекеттер арасындағы ұзақ мерзімді әскери қақтығыстардан кейін қала 1621 жылы Швецияның құрамына кірді және шығыстағы ең маңызды бекінісі болып саналды. Алайда, 1721 жылы Солтүстік соғыстан кейін ол Ресей империясының құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-riga|title=Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

18 ғасырда Рига Ресей империясының ықпалына түсті, ол қаланы мәдени және экономикалық тұрғыдан дамытуды жалғастырды. Инфрақұрылымды, әсіресе сауданы, өнеркәсіпті және білім беруді дамытуға үлкен мән берілді. 1867 жылы Рига Ресейдің Балтық теңізіндегі ең маңызды портына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tripbest.ru/world/europe/latvia/riga/history_rix.php|title=История и происхождение названия города Рига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. 1915 жылға қарай майдан Ригаға жетті. Қалада әскери жағдай жарияланды. Сол жылы, 1915 жылы, Ригада алғашқы латыш атқыштар бөлімшелері құрылды. Бұл атқыштар тек «революциялық гвардияшылар» ғана емес, сонымен қатар өз жерінің болды. 
1917 жылдың тамызында немістер қалаға жаңа шабуыл жасады. Көтерілісшілер бүлдірген бөлімшелер енді қарсы тұра алмады және 1917 жылдың қыркүйек айының басында Инчукалнсқа шегінуге мәжбүр болды.
1919 жылы 25 мамырда немістер, латыштар және князь Алексей Ливеннің орыс еріктілер корпусынан тұратын Ландесвер ([[Земство]] дворяндарының жасағы) бөлімшелері Ригаға кірді. 
1919 жылдың маусымында тәуелсіз Латвия билігі Ригаға оралды.
1920 және 1940 жылдары Рига тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.

1940 жылы Рига, Латвияның қалған бөлігімен бірге, КСРО құрамына кірді. 1941 жылы 22 маусымда Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыстың алғашқы күнінде Риганы немістер бомбалады. 1041 жылы 1 шілдеде нацистер Риганы басып алды.
1944 жылы 13 қазанда Рига нацистерден азат етілді. Кеңес дәуірінде Рига КСРО құрамындағы Латвия Кеңестік Социалистік Республикасының астанасы қызметін атқарды.
1991 жылы 21 тамызда Рига қайтадан тәуелсіз Латвияның астанасына айналды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.liveinternet.ru/users/3145872/post108619660/|title=
Краткая история Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Соңғы жылдары инфрақұрылымның жақсаруына байланысты экономикалық белсенділік айтарлықтай өсті. Рига портты қала ретінде Стокгольм, Киль және Любек қалаларына тұрақты теңіз байланысы бар тауарлар мен адамдардың санының артуының негізгі орталығына айналды.

Ең ірі экспорттық тауарлар — ағаш өнімдері, ақпараттық технологиялар, тамақ және сусындар өндірісі, фармацевтика, көлік және металл өнімдері. Латвияның экономикалық тұрғыдан белсенді компанияларының барлығы дерлік Ригада орналасқан.
Туризм қала үшін маңызды экономикалық сала болып табылады, себебі ел туристерінің 90%-ы Риганы саяхат орны ретінде таңдайды.

== Транспорты ==
Риганың қоғамдық көлігі жайлы автобустардан, троллейбустардан және трамвайлардан тұрады. Қалада метро жоқ, метроның болмауына қарамастан, астананың көлік желісі жолаушылар тасымалын жақсы қамтамасыз етеді.
Жақын маңдағы қалалар мен ауылдарға қалааралық автобустармен немесе қала маңындағы пойыздармен жетуге болады. Қалада екі ірі халықаралық көлік торабы бар: әуежай және теміржол вокзалы.
[[Сурет:Riga, Škoda 15T2 ForCity Alfa Riga č. 57541.jpg|нобай|солға|200px|Рмга трамвайы]]      
'''Автобустар''' — Ригадағы қоғамдық көліктің негізгі түрі болып табылады. Желіні &quot;Rīgas satiksme&quot; компаниясы басқарады. Автобустар тек күндізгі уақытта 52 бағыт бойынша жұмыс істейді.

'''Трамвайлар''' — Риганың трамвай желісі 1882 жылы іске қосылды және содан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта бірыңғай маршруттық желіні «Rīgas satiksme» компаниясы басқарады.

'''Троллейбустар''' — Алғашқы троллейбустар 1947 қосылды. 2026 жылғы жағдай бойынша Ригада қаланың көп бөлігін қамтитын 21 троллейбус бағыты бар.

'''Такси''' — Ригадағы таксилер қаланы тәуліктің кез келген уақытында аралаудың жақсы, қауіпсіз және салыстырмалы түрде арзан тәсілі. Ригадағы таксилердің ерекшелігі — олардың барлығы дерлік ресми.
Ригада жеке көлікпен қамтамасыз ететін көптеген компаниялар бар. Ең танымалдары - Baltic Taxi, Smile Taxi, Avoiss және басқалары.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/publications/358?ysclid=mrmb9z77ik132810246|title=Транспорт Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Рига — Латвияның мәдени орталығы. Онда театрлар, мұражайлар, концерт залдары және көркемсурет галереялары орналасқан. Қала ұлттық болмыстың маңызды бөлігі болып табылатын хор әндері мен орган музыкасын қоса алғанда, музыкалық дәстүрлерімен танымал. Ригада жыл сайын Рига опера фестивалі және Халықаралық орган фестивалі сияқты халықаралық фестивальдер өтеді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.sravni.ru/text/mezhdunarodnye-raschety-bez-blokirovok/|title=Рига — столица Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

=== Театрлары ===
'''Латвия ұлттық опера театры''' — 1919 жылы Ригада Латвия операсының (1913 жылы П.Юрян ұйымдастырған) негізінде «Кеңестік Латвия операсы» (1919 жылдың аяғында – 1940 жылдары – Латвия ұлттық операсы) деген атпен құрылған. 1940 жылы театр Латвия опера және балет театры (1956 жылдан бастап – Академиялық театр) деп аталды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.belcanto.ru/latvia.html?ysclid=mrmc5oc3wh444271638|title=Латвийский театр оперы и балета|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық театры''' — Ұлттық театр 1919 жылы 30 қарашада құрылған. Ұлттық театрдың қазіргі ғимараты қаланың екінші театры ретінде салынған. Құрылыс 1899 жылдан 1902 жылға дейін созылды, оны сәулетші Август Рейнберг жобалаған. Қасбетін мүсінші Август Фольц безендірген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/nacionalais-teatris/|title=Латвийский Национальный театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры''' — Ең көне орыс театры 1883 жылы 2 қазанда ашылды. Бүгінгі таңда театр репертуарында орыс және әлемдік классика, сондай-ақ жас драматургтердің шығармалары бар. Үлкен және кіші сахналарда балалар мен музыкалық қойылымдары, барлық жанрдағы қойылымдар қойылады. Театр кең көлемде гастрольдік сапарларға шығып, фестивальдерде сәтті өнер көрсетуде.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://culttourism.ru/latvia/riga/rizhskiy_russkiy_teatr_imeni_mihaila_chehova.html|title=Рижский русский театр имени Михаила Чехова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-15|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Дайлес театры''' — 1920 жылы 19 қарашада құрылған. Театрдың негізін қалаушы, көркемдік жетекшісі және 1920 жылдан 1964 жылға дейін көрнекті сахна режиссері Эдуардс Смильгис болды, оның басшылығымен театрда үш актерлік студия құрылды.
Дейлес театры Латвиядағы ең ірі кәсіби театр, оның үш қойылым орны бар: Үлкен зал, Кіші зал және Камералық зал. Театр жыл сайын 15-18 жаңа қойылым ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/dailes-teatris/|title=Театр Дайлес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия мемлекеттік қуыршақ театры''' — 1944 жылы құрылған қуыршақ театры латыш труппасымен жұмыс істей бастады, 1947 жылы орыс труппасы құрылды. Кеңес дәуірінде ол Латвия КСР-індегі ең гастрольдік театрлардың бірі болды, Польша, Франция, Болгария, Иран, Шри-Ланка және Иордания т.б., көптеген гастрольдік сапарлармен болды. Бүгінде қуыршақ театры орыс және латыш тілдерінде қойылымдар ұсынады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/teatralnaya-riga_27032015/?ysclid=mrnc72f4h1593937294|title=Театральная Рига: вчера и сегодня|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Жаңа Рига театры''' — Жаңа Рига театры 1992 жылы құрылған. Бұл театр Риганың басқа театрларынан ерекшеленеді, себебі ол өз көрермендеріне классикалық шығармалардың, түпнұсқа латыш драматургиясының және шетелдік авторлардың шығармаларының заманауи интерпретациясын ұсынады. Театрдың алғашқы көркемдік жетекшісі Юрис Рииниекс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.citariga.lv/rus/rigas-centrs/kultura/jaunais-rigas-teatris/|title=Новый Рижский театр|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Латвия ұлттық опера театры
Latvian National Theatre.jpg|Латвия ұлттық театры
Russisches Theater in Riga 2018.jpg|Михаил Чехов атындағы Рига орыс театры
Théâtre de marionnettes à Riga.jpg|Латвия қуыршақ театры
&lt;/gallery&gt;

=== Мұражайлары ===
Ригада 40-тан астам мұражай және әртүрлі мамандандырылған ұқсас мекемелер бар.
Олардың ішіндегі ең танымалдары:

'''Рига тарихы және теңіз мұражайы''' — Рига тарихы және теңіз мұражайы - Латвиядағы ғана емес, сонымен қатар Балтық жағалауындағы ең көне мұражай, оның тарихы 1773 жылдан басталады. Оның 16 залында Риганың 800 жылдан астам уақыт бойы пайда болуы мен дамуы, сондай-ақ Латвиядағы X ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі кеме қатынасы туралы кең көлемді көрме орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/latvia/city/rga/museum/8282?ysclid=mrne98wo7x904326700|title=Музей истории Риги|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия ұлттық өнер мұражайы''' — Ригадағы ең көне мұражай, ол 1869 жылы құрылған. 1905 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат салынып, ол бүгінге дейін сол жерде орналасқан.
Латвия ұлттық өнер мұражайының көрмесі үш тақырыпқа бөлінген: 18 және 19 ғасырлардағы Балтық өнері, 19 және 20 ғасырлардағы Латвия өнері және 18 және 20 ғасырлардағы орыс өнері, оның ішінде Николай мен Святослав Рерихтің шығармалар жинағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9?ysclid=mrnf3d80i4527003735|title=Латвийский Национальный художественный музей|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Шетел өнері мұражайы''' - Латвиядағы ең ірі көркемсурет мұражайларының бірі және қаланың басты көрікті жерлерінің бірі. Мұражай 1920 жылы Рига қамалының оңтүстік қанатында ашылды. Коллекциялар 2012 жылы бұрынғы Рига қор биржасы ғимаратына көшірілді. Мұражайдың көрмесі Латвиядағы ең үлкен көрме болып табылады.
Онда Батыс Еуропа өнерінің, Таяу Шығыс өнерінің, біздің заманымызға дейінгі 5000 жылға дейінгі ежелгі Египет өнерінің және қазіргі заманғы әлемдік өнердің коллекциясы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.personalguide.ru/latviya/riga/museum/lmr-muzey-zarubezhnogo-iskusstva?ysclid=mrnfh80ozp299589679|title=Музей зарубежного искусства|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Югендстиль мұражайы''' — Мұражай 2009 жылы латыш сәулетшісі Константин Пекшенстің үйінде ашылды. Қайта жаңғыртылған мұражай он тұрғын үйден тұрады. Келушілер қонақ бөлмені, ас үйді, жуынатын бөлмені, дәретхананы, қызметшілер бөлмесін, асхананы, жатын бөлмені, кабинетті, камин бөлмесін және көрме залын көре алады. Барлық бөлмелер түпнұсқа жиһазбен жабдықталған және нағыз тұрмыстық заттармен, ыдыс-аяқтармен және модерн стиліндегі картиналармен толтырылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.arrivo.ru/latviya/riga/rizhskiiy-muzeiy-yugendstilya.html?ysclid=mrnfplc3lh16410647|title=Рижский музей Югендстиля|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвияның Ұлттық тарих мұражайы''' — 1869 жылы құрылған мұражай атауын бірнеше рет өзгертті. Бастапқыда оның жеке ғимараты болған жоқ, ал 1920 жылы Рига қамалында құрылды. Негізгі көрмеде Латвияның ежелгі заманнан 1940 жылға дейінгі тарихи мұралары көрсетілген. Мұражайда бірнеше бөлімдер мен тұрақты көрмелер бар. Сондай-ақ, мұражай Латвия тарихы бойынша тақырыптық іс-шаралар, конференциялар, семинарлар және дәрістер ұйымдастырады. 1989 жылы мұражай коллекциясында 571 000 жәдігерлер болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://pilsetas.lv/ru/objektii/latvijas-nacionalais-vestures-muzejs-1|title=Национальный музей истории Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Латвия оккупациясы мұражайы''' — мұражай көрмесі Латвия оккупациясы кезіндегі тоталитарлық режимнің 50 жылдық билігіне, оның қалпына келтірілуіне арналған. Коллекцияда 1939 жылдан 1991 жылға дейінгі Латвия тарихын көрсететін тарихи құжаттар мен фотосуреттер бар. Мұражай үш бөлімге бөлінген. Бірінші бөлім Латвия оккупациясының тарихына дейінгі кезеңді қамтиды. Келесі бөлім келушілерді Латвияның бірінші кеңестік оккупация, неміс оккупациясы және екінші кеңестік оккупация кезіндегі тарихымен таныстырады. Соңғы бөлімде Латвияның 1980 жылдан кейінгі және 1991 жылы тәуелсіздіктің оралуы тарихын қарастырады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B8?ysclid=mrng8gzqjf347134286|title=Музей оккупации Латвии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Еуропа елордалары}}
{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]
[[Санат:Еуропа елордалары]]</text>
      <sha1>2q5gx3gizcynm1xbq9cksv3bzevl8vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зуль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17049</id>
    <revision>
      <id>3630514</id>
      <parentid>3605287</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4132" sha1="cdkgakxgn8cdsxs8zp542yqkdj18xzy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Зуль 
 |шынайы атауы            = Suhl 
 |сурет                   =Suhl_Rathaus.jpg  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Suhl COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=36 |lat_sec=38 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=41 |lon_sec=35 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  =  
 |кестедегі аудан         =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = қала және 8 ішкі аудан 
 |басшының түрi           =Мэр 
 |басшысы                  = Андре Кнапп (2024-2030) 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 102,70 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 429–978 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 34,685 
  |санақ жылы             = 2025 
  |тығыздығы              =245 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 03681 
 |пошта индексі           = 98527–98529 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SHL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 54 000 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.suhltrifft.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Зуль''' ({{lang-de|Suhl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 39 163 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы шамамен 102,70 км². Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 54 000''. Муниципалитеттің басшысы — Йенс Трибель.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.suhltrifft.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423085245/http://suhltrifft.de/ |date=2011-04-23 }}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>cdkgakxgn8cdsxs8zp542yqkdj18xzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аманат (партия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17888</id>
    <revision>
      <id>3630312</id>
      <parentid>3617765</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Партияны басқару жүйесі */</comment>
      <origin>3630312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33691" sha1="nftrr52mgrnd7g5gxind9e4lqupvgdi" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Аманат
| шынайы атауы   = 
| логотипі       = Logo of the Amanat political party.svg
| логотип ені    = 200px
| сурет атауы    = «Аманат» саяси партиясының ресми логотипі
| партия түсі    = #55B4A0
| басшысы        = [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]]
| лауазым        = Атқарушы хатшысы
| лауазым иесі   = [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]]
| негіздеуші     = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] 
| құрылуы        = [[1 наурыз]] [[1999 жыл|1999]]
| таратылуы      = [[14 маусым]] [[2026 жыл|2026]]
| штаб-пәтері    = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1
| идеологиясы    = Әмбебап партия&lt;br&gt;[[Центризм]]&lt;br&gt;[[ұлтшылдық|Азаматтық ұлтшылдық]]&lt;br&gt;[[консерватизм|Әлеуметтік консерватизм]]&lt;br&gt;[[Этатизм]]
| интернационалы    = 
| одақтастар        =
| мүшелер саны   = 800 мың
| жастар ұйымы      = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg|border=}} [[Жастар рухы]] 
| Төменгі палатадағы орындар           = {{Партия/Орындар|23|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 2-сайланым депутаттары|II сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|42|77|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|98|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|83|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|84|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|76|107|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}}
{{Партия/Орындар|62|98|#55B4A0|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}}
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]тегі мандат саны&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-03-20|title=ҚР Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлауда дауыс берудің алдын ала нәтижелері туралы|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=8910|access-date=2023-03-31|website=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ОСК]] ресми сайты|lang=kk}}&lt;/ref&gt;
| Жоғарғы палатадағы орындар           = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| Еуропарламенттегі орындар            = 
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = [https://amanatpartiasy.kz amanatpartiasy.kz]
}}
'''«Amanat» партиясы''' (''2022 жылға дейін «Nur Otan»'') — [[Қазақстан]]да бұрын билік еткен ең ірі президентшіл [[саяси партия]]. Партияның соңғы төрағасы — Мәжілістің соңғы спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]].

Партия [[1999 жыл]]ы экс-президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] бастамасымен «Отан» партиясы деген атпен құрылған. 

Парламент сайлауына [[1999 жыл]]дан бері қатысып келді. Соңғы рет қатысқан [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде жалпы дауыс санының 53,9%-ын жинап, жалпы 98 ішінен 62 мандатқа ие болды. Президент сайлауына [[2005 жыл]]дан бері қатысып, қызметтегі президентті қолдап отырды.

2026 жылғы 14 маусымда өткен съезде «Аманат» партиясы [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясына қосылды.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]&lt;/ref&gt;

== Аталуы ==
Партияның ресми атауы:
* «Отан» Республикалық саяси партиясы (1999–2006)
* «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы (2006–2013)
* «Нұр Отан» партиясы (2013–2019)
* «Nur Otan» партиясы (2019–2022)
* «AMANAT» партиясы (2022–2026)

[[2006 жыл]]ы [[22 желтоқсан]]да «Отан» партиясының кезектен тыс X съезінде «Отан» Республикалық саяси партиясын «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясы деп өзгерту туралы ұсыныс қабылданып, «Отан» РСП-ның Жарғысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы қаулы шығарылды. Атаудағы &quot;Нұр&quot; - сол уақыттағы Қазақстан президентіне - [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевқа]] сілтеме.

[[2022 жыл]]ы [[1 наурыз]]да &quot;Нұр Отан&quot; партиясының кезектен тыс съезінде мәжіліс спикері [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] партияның атын &quot;Аманат&quot; деп атау туралы ұсыныс жасады. Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] бұл ұсынысты қолдады.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/a/31729531.html &quot;Нұр Отан&quot; партиясы &quot;Аманат&quot; болып өзгерді. Саяси кеңес құрамына төрт адам қосылды]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
{{Қазақстан саясаты}}

[[1998 жыл]]ғы [[21 қазан]]да [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] «Президентке үміткер [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]ты қолдаудың қоғамдық штабы» қоғамдық қозғалысы тіркелді. Штаб сайлау науқаны кезінде саяси партиялар және қозғалыстармен бірге қызмет істеді. Штаб жұмысына белгілі мемлекет және саясат қайраткерлері – [[Сергей Александрович Терещенко|Терещенко С.А]], Дунаев Г.И., Такуов Х.Ш белсене ат салысты. Тап сол кездері қоғамдық қозғалысты саяси партияға айналдыру туралы идея дүниеге келді.

1999 жылғы 19 қаңтарда жиналыс өтіп, Қоғамдық штабты Республикалық «Отан» саяси партиясы» етіп өзгерту туралы шешім қабылданды. 1999 жылғы 12 ақпанда партия Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тіркеуден өтті. Осы күн Тәуелсіз Қазақстанның жаңа тарихындағы партия қызметінің өз жұмысын бастаған уақыты болып есептеледі.

Партия мұрағатында Республикалық «Отан» саяси партиясының мүшесі [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] [[1999 жыл]]дың [[22 ақпан]]ымен белгіленген есеп кітапшасы мұқият сақтаулы.

[[1999 жыл]]ғы [[1 наурыз]]да партияның І құрылтай сьезі өтіп, онда [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] бірауыздан партия Төрағасы болып сайланып, Саяси кеңес, Орталық ревизия комиссиясының құрамы бекітіліп, партия Жарғысы қабылданды. Сонымен бірге сьезд делегаттары маңыздылығы жағынан тарихи болып саналатын «Отан» республикалық саяси партиясының, Қазақстанның халықтар бірлігі партиясы, Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның [[Либерализм|либералдық]] қозғалысы, [[Қазақстан 2030|«Қазақстан – 2030»]] қозғалысымен бірігуі туралы  қарарды қабылдады.

2002 жылғы 9 қарашада Алматы қаласында «Отан» республикалық саяси партиясының кезектен тыс IV съезінде «Отан» РСП-на Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясының қосылуы туралы шешім қабылданды.

2006 жылғы 4 шілдеде [[Астана]]да Республикалық «Отан» саяси партиясының кезектен тыс IX съезі өтіп, [[Асар партиясы|«Асар» партиясының]], ал 2006 жылғы 22 желтоқсанда өткен кезектен тыс Х-сьезде Азаматтық және Аграрлық партиялардың «Отан» РСП қатарына қосылуы туралы шешім қабылданды.

Партияның Х-съезінде көпшілік дауыспен Қазақстанның жетекші саяси күшін «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясы етіп өзгерту туралы шешім қабылданды.

2008 жылғы 17 қаңтарда Елбасы – Партия Лидері [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаевтың]] төрағалық етуімен «Нұр Отан» ХДП Саяси кеңесінің кеңейтілген отырысы өтіп, партияның халықтық платфомасын іске асырудың бағдарламасы қабылданды.

[[2008 жыл]]ғы [[14 мамыр]]да «[[Жас Отан]]&lt;nowiki/&gt;» жастар қанатының І сьезі өтті.

[[2009 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]да Партия Орталық аппаратында Партиялық бақылау комитетінің бірінші ұйымдық отырысы өтті.

[[2013 жыл]]ғы [[18 қазан]]да «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясы «Нұр Отан» партиясы болып өзгертілді. Сол күні партияның жаңа Доктринасы қабылданды.

[[2022 жыл]]ғы [[1 наурыз]]дағы кезектен тыс XXII Съезде президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] саяси партияның атауын «Аманат» деп өзгертуді ұсынады. Сол жылдың [[26 сәуір]]інде партияның кезектен тыс XXIII съезінде Президент партиядан шығып, төрағалық [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошановқа]] берілді және [[Адал (партия)|«Адал»]] партиясы «Аманат» партиясына қосылды.

2026 жылғы 6 маусымда «Аманат» партиясы саяси кеңесінің отырысы өтіп, кеңес мүшелері «президенттің күн тәртібі төңірегінде топтасуға» үндеу жасады. 12 маусымда өткізілген съезде партия жаңадан құрылған [[Әділет (партия)|«Әділетпен»]] бірігу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]&lt;/ref&gt; 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының съезінде бұл шешім мақұлданды.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/ AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді]&lt;/ref&gt;

== Съездер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Съезі
!Күні
!Өткізу орны
|-
|«Отан» партиясының I құрылтай съезі:
|1 наурыз 1999 жыл. Өкілдер бірауыздан [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевты]] партияның бірінші төрағасы етіп сайлады. Партияға Қазақстанның халық бірлігі партиясы («Отанның» алдындағы билеуші партия), Қазақстанның демократиялық партиясы, Қазақстанның либералдық қозғалысы, «Қазақстан–2030» қозғалысы қосылды.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының II кезектен тыс съезі:
|18 тамыз 1999 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының III съезі:
|20 сәуір 2001 жыл.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының IV съезі:
|9 қараша 2002 жыл. «Отан» партиясына Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы мен Республикалық еңбек саяси партиясы қосылды.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының V съезі:
|12 шілде 2003 жыл.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының VI съезі:
|12 наурыз 2004 жыл. Төрағаның үш орынбасары тағайындалды.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының VII съезі:
|18 шілде 2004 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім және бір мандатты округтер бойынша қатысатын кандидаттар бекітілді. Партияның «Қазақстандық жол-2009» сайлауалды тұғырнамасы қабылданды.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының VIII съезі:
|9 қыркүйек 2005 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды.
|[[Алматы]]
|-
|«Отан» партиясының IX съезі:
|4 шілде 2006 жыл. «Отан» және Республикалық «[[Асар партиясы|Асар]]&lt;nowiki/&gt;» партиясының (200 мың мүше) бірігуі.
|[[Астана]]
|-
|«Отан» партиясының Х съезі:
|22 желтоқсан 2006 жыл. [[Қазақстан аграрлық партиясы|Қазақстан Аграрлық партиясы]] және [[Қазақстан азаматтық партиясы|Қазақстан Азаматтық партиясы]] (130-150 мың мүше) «Отан» партиясына қосылды. «Отан» партиясының атауы «Нұр Отан» болып өзгерді.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XI съезі
|4 шілде 2007 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XII съезі:
|15 маусым 2009 жыл. Партияның 2009-2012 жылдарға арналған даму стратегиясы қабылданды.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XIII съезі:
|11 ақпан 2011 жыл. Партия ҚР Президенттігіне Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XIV съезі:
|25 қараша 2011 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XV съезі:
|18 қазан 2013 жыл. «Нұр Отан. Нұрлы болашақ жолында!» доктринасы қабылданды.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XVI съезі:
|11 наурыз 2015 жыл. Партия атынан Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын ҚР Президенттігіне ұсыну туралы қаулы қабылданды.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XVII съезі:
|29 наурыз 2016 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы қабылданды, Парламент Мәжілісінің депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімі бекітіліп, партияның Саяси кеңесі құрамына өзгеріс енгізілді.
|[[Астана]]
|-
|«Нұр Отан» партиясының XVIII съезі:
|27 ақпан 2019 жыл. Партияның 2030 жылға бағытталған бағдарламасы қабылданды, партия атауы кириллицадан латын қарпіне өзгертілді, партия саяси кеңесінің құрамы жаңартылды.
|[[Астана]]
|-
|«Nur Otan» партиясының XIX съезі:
|23 сәуір 2019 жыл. Партия президенттікке үміткерлікке Қасым-Жомарт Тоқаевты ұсынды.
|[[Астана]]
|-
|«Nur Otan» партиясының XX съезі:
|25 қараша 2020 жыл. Мәжіліс сайлауына партиялық тізім бойынша кандидаттар бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Nur Otan» партиясының XXI съезі:
|28 қаңтар 2022 жыл. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партия төрағасы болып сайланды, жарғыға өзгерістер енгізіліп, жаңа саяси кеңес бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Nur Otan» партиясының XXII съезі:
|1 наурыз 2022 жыл. Партияның аты «Amanat» болып өзгерді, жаңа саяси кеңес құрамы бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Amanat» партиясының XXIII съезі:
|26 сәуір 2022 жыл. «Adal» партиясы (300 мың мүше) «Аmanat» партиясымен бірікті, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] партиядан шығып, партияның жаңа төрағасы болып [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] сайланды.
|[[Астана]]
|-
|«Amanat» партиясының XXIV съезі:
|6 қазан 2022 жыл. Партия Қазақстан Президентінің кезектен тыс сайлауы қарсаңында президенттікке Қасым-Жомарт Тоқаевты кандидат ретінде ұсынды, партияның жаңа Саяси тұғырнамасы бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Amanat» партиясының XXV съезі:
|7 ақпан 2023 жыл. Мәжіліс сайлауына қатысатын партиялық тізім және бір мандатты округтер бойынша кандидаттар ұсынылды.
|[[Астана]]
|-
|«Amanat» партиясының XXVI съезі:
|12 маусым 2026 жыл. [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясымен бірігу туралы шешім қабылданды.
|[[Астана]]
|}

== Партияны басқару жүйесі ==
Жоғары басшы органдар:
* Партия съезі
* Партия филиалының конференциясы
* Бастауыш партия ұйымының жиналысы

Жоғары өкілді органдар:
* Партия Саяси кеңесі
* Партия филиалының Саяси кеңесі

Басшы органдар:
* Партия Саяси кеңесінің Бюросы
* Партия филиалы Саяси кеңесінің Бюросы

Бақылау-тексеру және бақылау органдары:
* Партияның Орталық бақылау-тексеру комиссиясы
* Партия филиалының Бақылау-тексеру комиссиясы
* Партиялық бақылау комитеті
* Партиялық бақылау комитетінің аймақтық және аумақтық комиссиялары

Атқарушы органдар:
* Партия орталық аппараты
* Партия филиалының аппараты
* Бастауыш партия ұйымының Бюросы, ол болмаса Төрағасы&lt;ref&gt;[https://amanatpartiasy.kz/charter?lang=kz «AMANAT» партиясы» қоғамдық бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]&lt;/ref&gt;

Партия жанындағы ұйымдар:
* «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі
* «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі
* «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі
* «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі
* [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі

== Басшылығы ==
[[Сурет:Amanat party HQ Astana.jpg|thumb|right|[[Астана]]дағы «Аманат» партиясы штабтарының бірі]]

=== Партия төрағалары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot; | Басқарған уақыты
|-
| 1 || [[Сурет:Nursultan Nazarbayev (2015-09-02) (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] || 1 наурыз 1999 || 28 қаңтар 2022
|-
| 2 || [[Сурет:Касым-Жомарт Токаев (28-09-2021) (cropped 2).jpg|99px]] || [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] || 28 қаңтар 2022 || 26 сәуір 2022
|-
| 3 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-30).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || 26 сәуір 2022 || 14 маусым 2026
|}

=== Партияның атқарушы хатшылары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot; | Басқарған уақыты
|-
| colspan=&quot;5&quot; | '''Партия төрағасының міндетін атқарушы (1999—2007)'''
|-
| 1 || [[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|99px]] || [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] || 1 наурыз 1999 || 21 қазан 2002
|-
| 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] || 21 қазан 2002 || 18 сәуір 2005
|-
| 3 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 18 сәуір 2005 || 4 шілде 2007
|-
| colspan=&quot;5&quot; | '''Партия төрағасының бірінші орынбасары (2007—2022)'''
|-
| 1 || [[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]] || [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] || 4 шілде 2007 || 23 қаңтар 2008
|-
| 2 || [[Сурет:Adilbek Dzhaksybekov (2013).jpg|99px]] || [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008
|-
| 3 || [[Сурет:Darhan Kaletaev (2018).jpg|99px]] || [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] || 13 қазан 2008 || 19 қараша 2009
|-
| 4 || [[Сурет:Nurlan Nigmatulin 06 (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] || 19 қараша 2009 || 24 қыркүйек 2012
|-
| 5 || [[Сурет:Bakytzhan Sagintayev (2018-11-01).jpg|99px]] || [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] || 24 қыркүйек 2012 || 16 қаңтар 2013
|-
| 6 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 17 қаңтар 2013 || 8 тамыз 2015
|-
| 7 || [[Сурет:Askar Myrzakhmetov.jpg|99px]] || [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] || 8 тамыз 2015 || 6 мамыр 2016
|-
| 8 || [[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]] || [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] || 6 мамыр 2016 || 1 ақпан 2018
|-
| 9 || [[Сурет:Maulen Ashimbayev.jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || 1 ақпан 2018 || 29 маусым 2019
|-
| 10 || [[Сурет:Bauyrzhan Baibek (cropped).jpg|99px]] || [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] || 29 маусым 2019 || 2 ақпан 2022
|-
| colspan=&quot;5&quot; | '''Партияның атқарушы хатшысы (2022 жылдан бастап)'''
|-
| 1 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || 2 ақпан 2022 || 4 қаңтар 2023
|-
| 2 || [[Сурет:Елнур Сабыржанович Бейсенбаев (cropped).jpg|99px]] || [[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев|Елнұр Бейсенбаев]] || 4 қаңтар 2023 || 17 шілде 2023
|-
| 3 || [[Сурет:Daulet Karibek (cropped).jpg|99px]] || [[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек|Дәулет Кәрібек]] || 17 шілде 2023 || 14 маусым 2026
|}

=== Партия Саяси кеңесі Бюросының соңғы құрамы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Суреті !! Аты-жөні !! Лауазымы 
|-
| 1 || [[Сурет:Erlan Qoşanov (2023-06-19, B).jpg|99px]] || [[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] || Парламент Мәжілісінің және «AMANAT» партиясының Төрағасы 
|-
| 2 || [[Сурет:Mäulen Äşimbaev (2022-12-08).jpg|99px]] || [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] || Парламент Сенатының Төрағасы 
|-
| 3 || [[Сурет:Murat Nurtleu (P061051-486119) (cropped).jpg|99px]] || [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] || Президент көмекшісі
|-
| 4 || [[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]] || [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] || Маңғыстау облысы әкімінің бірінші орынбасары
|-
| 5 || [[Сурет:Darhan Qidirali (2023-09-01).jpg|99px]] || [[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] || Парламент Сенатының депутаты 
|-
| 6 || [[Сурет:NUR 4157 (cropped).jpg|99px]] || [[Ләззат Молдабекқызы Қалтаева|Ләззат Қалтаева]] || Парламент Сенаты Төрағасының кеңесшісі 
|-
| 7 || [[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|99px]] || Ерлан Саиров || Парламент Мәжілісінің депутаты 
|-
| 8 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Аббат Өрісбаев || Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары 
|-
| 9 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || Геннадий Зенченко || «Зенченко и К» командиттік серіктестігінің директоры 
|-
| 10 || [[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|99px]] || Максим Рожин || Парламент Мәжілісінің депутаты 
|-
| 11 || [[Сурет:Pink - replace this image female.svg|99px]] || Элина Масагутова || Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі
|}

== Сайлау == 
=== Президент ===

=== Парламент ===

== Сын ==
Қазақстан оппозициясы «Nur Otan» партиясын [[Назарбаевтың жеке басына табыну|Назарбаевтың тұлғасын тым әсірелеп]] насихаттаушы псевдодемократиялық және [[Тоталитаризм|тоталитарлық]] немесе [[Авторитаризм|авторитарлық]] партия деп санайды. [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|ЕҚЫҰ]] секілді халықаралық ұйымдар әкімшілік ресурстарды пайдалануын және сайлауларды бұрмалауларын айыптайды.&lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102210459/http://www.zakon.kz/4467634-vybory-v-kazakhstane-ne-sootvetstvujut.html |date=2019-01-02 }}&lt;/ref&gt; Партияның бірінші орынбасары [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбектің]] суды үнемдеу туралы бастамасы теріс пікірге ие болды және соған қатысты әлеуметтік желілерде көптеген демотиватор суреттер жарияланды.&lt;ref&gt;http://expertonline.kz/a10411/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530230638/http://expertonline.kz/a10411/ |date=2013-05-30 }}&lt;/ref&gt; «Nur Otan»  партиясының аудандық филиалының жаңа ғимаратының құрылысына мұғалімдерден ақша жинау бастамасы көптеген дау-дамай туғызды.&lt;ref&gt;https://rus.azattyq.org/a/shymkent-uchitelya-pobory/25258358.html&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.ndp-nurotan.kz Ресми веб сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220204014/http://www.ndp-nurotan.kz/ |date=2014-12-20 }}

[[Санат:Қазақстан бұрынғы саяси партиялары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>nftrr52mgrnd7g5gxind9e4lqupvgdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самұрық-Қазына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19217</id>
    <revision>
      <id>3630201</id>
      <parentid>3575792</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T12:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Директорлар кеңесі */</comment>
      <origin>3630201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31102" sha1="1yhnwooa8e6ohev0glob6m1nr5iaxox" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы = «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қоры
 |логотипі = Samruk-Kazina logo kz.png
 |түрі = [[акционерлік қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі = 
 |ұраны = 
 |құрылды = [[2008 жыл|2008]]
 |жабылды = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары = 
 |бұрынғы атауы = 
 |құрушы = 
 |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Сығанақ көшесі, 17/10
 |басты адамдары = [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов|Нұрлан Жақыпов]] (Басқарма төрағасы)
&lt;br/&gt;[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] (Директорлар кеңесінің төрағасы)
 |саласы = мұнай-газ және көлік-логистика секторы, химия және атом өнеркәсібі, тау-кен металлургия кешені, энергетика, телекоммуникация және байланыс, жылжымайтын мүлік
 |өнімі = 
 |айналым =  
 |операциялық кіріс = {{өсім}}2,32 трлн теңге (2023)
 |таза табысы = {{құлдырау}}2,13 трлн теңге (2023)&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/kakuyu-pribil-poluchil-gosholding-samruk-kazina-za-2023-god-5db0bc Какую прибыль получил госхолдинг «Самрук-Казына» за 2023 год]&lt;/ref&gt;
 |қызметкерлер саны = {{өсім}}260,7 мың адам (2023)&lt;ref&gt;[https://sk.kz/upload/iblock/000/SK_go2023_rus.pdf Годовой отчет]&lt;/ref&gt;
 |басшы компания = {{ту|Қазақстан}} [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
 |бағынышты компания = 
 |сайты = http://www.sk.kz/?lang=kz sk.kz
}}
'''«Самұрық-Қазына»''' — әртүрлі саладағы мемлекеттік [[актив]]терді (меншікті) басқаратын инвестициялық [[холдинг]]. 

Қор [[ұлттық экономика]]ның бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында [[2008 жыл]]ы «Қазына» орнықты даму қоры мен «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингін біріктіру нәтижесінде құрылды.&lt;ref&gt;[http://www.samruk-kazyna.kz/page.php?page_id=2563&amp;lang=2&amp;parent_id=2562 &quot;Самұрық-Қазына&quot; Ұлттық әл-ауқат қоры АҚ-ның ресми сайты, Қор тарихы]&lt;/ref&gt; 2023 жылдың қорытындысы бойынша қордың активі 37 трлн теңгені құрады.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/aktivi-fonda-samruk-kazina-virosli-na-10-d5a6b3 Активы фонда «Самрук-Казына» выросли на 10%]&lt;/ref&gt;

Холдингтің [[құрылтайшы]]сы және жалғыз [[акционер]]і — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]. 

Басқарма төрағасы — [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов|Нұрлан Жақыпов]], ал директорлар кеңесінің төрағасы — премьер-министр [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]].&lt;ref&gt;«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ-тың Жарғысы&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қордың негізгі қызметі ұлттық даму институттары мен ұлттық компаниялардағы және басқа да [[заңды тұлға]]лардың меншігіндегі [[мемлекет]]ке тиесілі үлестерді (пакеттерді) басқару. 

Қордың жалғыз ғана акционері – Қазақстан Республикасының Үкіметі. Қордың қызметі [[Мемлекеттік меншік|мемлекеттік активтердің]] бәсекелес [[Нарықтық экономика|нарықтық ортада]] тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Алдына қойылған талаптарды орындау мақсатында қор бірнеше сала бойынша басымдықтар анықтады. Олар: [[мұнай]] және [[газ]], [[электр энергетикасы]], [[металлургия]], [[инфрақұрылым]] және [[химия]] өнеркәсібі.

«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақтылығын арттыру және әлемдік [[нарық]]тағы өзгерістердің елдегі [[экономикалық өсу]]ге ықтимал жайсыз әсер етуі факторларынан сақтандыру үшін құрылды. Қор [[2008 жыл]]ы алдында жеке дара ұйым болатын «Қазына» орнықты даму қоры» акционерлік қоғамы мен «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингі акционерлік қоғамын біріктіру негізінде пайда болды.  Жаңадан құрылған ұйымның капитализациясын өсіру мақсатында Президент [[мемлекеттік бюджет]]тен 5 млрд АҚШ долларын және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық Қоры]]нан 10 млрд АҚШ долларын бөлуді тапсырды &lt;ref&gt;&quot;Казына&quot; и &quot;Самрук&quot; сливаются в Фонд национального благосостояния &quot;Самрук-Казына&quot;, Интерфакс-Казахстан, Астана. 13 қазан 2008 жыл [http://titus.kz/?type=ekon&amp;previd=8182]&lt;/ref&gt;.

Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі индустриялық-инновациялық даму Стратегиясының аясында бірнеше ұлттық даму инстиуттары құрылған болатын.  Мемлекет меншігін тиімді басқару үшін Сингапурлық &quot;Temasek&quot; холдингінің мысалында мемлекеттік холдинг құру идеясы талқыланды &lt;ref&gt;[http://www.np.kz/old/2007/07/rmir.html Сингапурский пример, газета Новое поколение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023083330/http://www.np.kz/old/2007/07/rmir.html |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

[[2006 жыл]]дың қаңтар айында «Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингі акционерлік қоғамы құрылды. Мемлекеттік холдингке «[[Қазақтелеком]]», [[KEGOC|«Электр желілерін басқару жөніндегі Қазақстан компаниясы»]], «[[Қазақстан темір жолы]]» ҰҚ», «[[Қазпошта]]», «[[ҚазМұнайГаз]]» ҰҚ» және басқа 14 акционерлік қоғамдардағы мемлекеттік үлестер (пакеттер) өтті. Мемлекеттік холдингтің мақсаты бәсекеге қабілетті тауарлар мен өнімдер шығаруда қосымша құрал ретінде көмек беру болатын&lt;ref name=&quot;kgip.kz&quot;&gt;Основные особенности и результаты этапов реформирования собственности, http://www.kgip.kz/aspectOOR.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011060336/http://www.kgip.kz/aspectOOR.aspx |date=2011-10-11 }}&lt;/ref&gt;.

«Қазына» орнықты даму қоры» акционерлік қоғамы 2006 жылдың наурыз айында Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жарлығымен құрылған болатын. &quot;Қазына&quot; қорының негізгі мақсаты &quot;Қазақстанның даму банкі&quot;, &quot;Ұлттық инновациялық қор&quot;, &quot;Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры&quot;, «Экспорттық кредиттерді және инвестициаларды сақтандыру жөніндегі мемлекеттік сақтандыру корпорациясы» Акционерлік қоғамы, «Маркетингтік-талдамалық зерттеулер орталығы» АҚ, &quot;Қазақстандық инвестицияларға қолдау көрсету орталығы&quot; сияқты ұлттық даму инстиутуттарының қызметін жүйелі түрде басқару&lt;ref name=&quot;kgip.kz&quot;/&gt;.

[[2009 жыл]]ы басталған [[экономикалық дағдарыс]] Қазақстан басшылығынан дағдарысқа төтеп беретін бағдарламаны талап етті. Бағдарламаны қабылданғаннан кейін оны орындауды үкіметке емес, «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорына орындауға тапсырылды&lt;ref&gt;[http://www.samruk-kazyna.kz/page.php?page_id=2612&amp;lang=2&amp;article_id=1662&amp;parent_id=2581 Қазақстан Республикасының экономикасын тұрақтандыру бойынша «Самұрық-Қазына» қорының қызметі]&lt;/ref&gt;. 

== Қордың басшылығы ==
Қордың ең жоғарғы басқарушы органы - жалғыз үлескер, яғни Қазақстан Республикасының Үкіметі. Басқару органы - [[Директорлар кеңесі]]нен тұрады, ал атқарушы орган қызметін [[басқарма]] атқарады. Қордың барлық шаруашылық қызметі ішкі және сыртқы [[аудит]] арқылы бақыланады (''2026 жылғы дерек бойынша)''.

=== [[Директорлар кеңесі]] === 
* [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]&lt;ref&gt;[https://sk.kz/about-fund/corporate-governance/board-of-directors/?lang=kz Директорлар кеңесі]&lt;/ref&gt; - Директорлар кеңесінің төрағасы, Қазақстанның Премьер-Министрі
* [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] - Қазақстан Президентінің көмекшісі
* [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов|Нұрлан Жақыпов]] - «Самұрық-Қазына» Басқарма төрағасы
* [[Болат Бидахметұлы Жәмішев|Болат Жәмішев]] - Тәуелсіз директор
* [[Лука Сутера]] - Тәуелсіз директор
* [[Мұхаммед Жәмил әл Рамахи]] - Тәуелсіз директор
* [[Вонг Хэн Файн]] - Тәуелсіз директор
* SKAI (Samruk-Kazyna Artificial Intelligence) - Цифрлық тәуелсіз директор

=== Басқарма мүшелері ===
* [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов]] -  Басқарма төрағасы&lt;ref&gt;[https://sk.kz/about-fund/corporate-governance/management-board/?lang=kz Басқарма]&lt;/ref&gt;
* [[Айдар Қайратұлы Рысқұлов]] - Экономика және қаржы жөніндегі басқарушы директор
* [[Салтанат Ерболқызы Сәтжан]] - Даму және жекешелендіру жөніндегі басқарушы директор
* [[Елжас Мұратұлы Отыншиев]] - Стратегия және активтерді басқару жөніндегі басқарушы директор
* [[Бақытжан Рысбекұлы Таубаев]] - Стратегия және активтерді басқару жөніндегі тең басқарушы директор
* [[Николай Юрьевич Казутин]] - Құқықтық сүйемелдеу, қамтамасыз ету және тәуекелдер жөніндегі басқарушы директор
* [[Абылайхан Есенұлы Оспанов]] - Цифрландыру жөніндегі басқарушы директор

== «Самұрық-Қазына» АҚ [[Еншілес қоғам|еншілес компаниялары]] ==
Холдинг 2025 жылғы наурыз айындағы мәлімет бойынша төмендегі компаниялардың 10%-дан көп акциясына иелік етеді:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kase.kz/files/emitters/SKKZ/skkz_list_org_shares_130325_1456.pdf|title=Эмитент әрбір осындай ұйым акцияларының (үлестерінің, пайларының) он және одан көп пайызын иеленетін ұйымдардың тізімі|lang=kk|website=Қазақстан қор биржасы|date=2024-06-25|format=PDF|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Компания !! Қор үлесі !! Негізгі қызметі !! Құрылған жылы !! Өзге үлескерлер
|-
| 1 || [[ҚазМұнайГаз|«ҚазМұнайГаз» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 67,4% || мұнай мен газды барлау, өндіру, өңдеу және тасымалдау || 2002 || 20% — [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлiгi]] &lt;br&gt;9,6% — [[Қазақстан Ұлттық банкі|Ұлттық банк]] 
|-
| 2 || [[Қазатомөнеркәсіп|«Қазатомөнеркәсіп» Ұлттық атом компаниясы» АҚ]]  || 63% || уран мен сирек металдар өндіру || 1997 || 12% — [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлiгi]]
|-
| 3 || [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 100% || жолаушылар мен жүк тасымалы || 1997 || —
|-
| 4 || [[KEGOC|«Электр желілерін басқару жөніндегі Қазақстан компаниясы «KEGOC» АҚ]] || 85% || электр энергиясымен жабдықтау || 1997 || 6,9% — [[Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры|«Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ]]
|-
| 5 || [[Қазпошта|«Қазпошта» АҚ]] || 100% || пошта және қаржылық қызмет || 1993 || —
|-
| 6 || [[Қазақтелеком|«Қазақтелеком» АҚ]] || 80,85% || телекоммуникация қызметі || 1994 || 9,2% — Telecom Systems Ltd
|-
| 7 || [[Air Astana|«Эйр Астана» АҚ]] || 41,1% || әуе тасымалы || 2001 || 6,5% — [[Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры|«Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры» АҚ]]
|-
| 8 || [[QazaqGaz|«QazaqGaz» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 100% || табиғи газ бен газ конденсатын барлау, өндіру, тасымалдау, өткізу және сақтау || 2000 || —
|-
| 9 || «Тау-Кен Самұрық» Ұлттық тау-кен компаниясы» АҚ || 100% || қатты пайдалы қазбаларды барлау, игеру, өндіру, өңдеу және өткізу || 2009 || —
|-
| 10 || [[Самұрық-Энерго|«Самұрық-Энерго» АҚ]] || 100% || электр және жылу энергиясын өндіру || 2007 || —
|-
| 11 || [[Самұрық-Қазына Өңдеу|«Самұрық-Қазына Өңдеу» ЖШС]] || 100% || химия өнеркәсібі саласындағы жобаларды әзірлеу және іске асыру || 2009 || —
|-
| 12 || «Samruk-Kazyna Construction» АҚ || 100% || құрылыс және жылжымайтын мүлікті басқару || 2009 || —
|-
| 13 || «Самұрық-Қазына Инвест» ЖШС || 100% || инвестициялық қызмет || 2007 || —
|-
| 14 || «Самұрық-Қазына Контракт» ЖШС || 100% || сатып алу қызметін ұйымдастыру || 2007 || —
|-
| 15 || «Самұрық-Қазына Бизнес Сервис» ЖШС || 100% || сервистік қызметтер || 2011 || —
|-
| 16 || [[Ақтау теңіз сауда айлағы|«Ақтау теңіз сауда порты» Ұлттық компаниясы» АҚ]] || 100%{{efn|Акциялары [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан темір жолы» АҚ-ға]] сенімгерлік басқаруға берілген}} || теңіз портын басқару || || —
|-
| 17 || «АстанаГаз ҚМГ» АҚ || 50% || магистральдық газ құбырларының құрылысы || || 50% — «Baiterek Venture Fund» АҚ
|-
| 18 || «Екібастұз ГРЭС-2 станциясы» АҚ || 50% || электр энергиясын өндіру || || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 19 || «Түркістан БГҚ» ЖШС || 100% || электр энергиясымен жабдықтау, тарату және сату || 2022 || —
|-
| 20 || «Өскемен Энерго» ЖШС || 50% ||  || 2024 || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 21 || «Кокшетауская ТЭЦ» ЖШС || 50% ||  || 2024 || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 22 || «Семей Энерго» ЖШС || 50% ||  || 2024 || 50% — «Самұрық-Энерго» АҚ
|-
| 23 || SK-AIH Investment Fund Ltd. || 50% || инвестициялық қызмет || 2024 || 50% — Azerbaijan Investment Holding
|-
| 24 || «Phystech II» АҚ || 100% || мұнайды барлау және игеру || 2015 || —
|-
| 25 || «Топаз-НС» ЖШС || 100% ||  || 2012 || —
|}

=== «Самұрық-Қазына» АҚ жанындағы қорлар мен мекемелер ===
# «Самғау» Ғылыми-Технологиялық Бастамалар Орталығы» Жеке қоры
# «Әлеуметтік әріптестік орталығы» корпоративтік қоры
# «Samruk-Kazyna Trust» Корпоративтік қоры
# «Әлеуметтік өзара ықпалдастық және коммуникациялар орталығы» жеке меншік мекемесі
# «Samruk Business Academy» жеке меншік мекемесі

=== Қоржын компаниялардың қаржылық көрсеткіштері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ 2021 жылдың қорытындысы&lt;ref&gt;[https://sk.kz/investors/portfolio-companies/?lang=kz Қоржын компаниялар]&lt;/ref&gt;
! № !! Компания аты !! [[Активтер]]і (млрд) !! [[Табыс]] !! [[Таза пайда]]сы !! Өз капиталы 
|-
| 1. || [[ҚазМұнайГаз|«ҚазМұнайГаз» АҚ]] || 13 652 || 5 839 || 1 197 || 8 159
|-
| 2. || [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан Темір Жолы» АҚ]] || 3 604 || 1 329 || 121 || 1 272
|-
| 3. || [[KEGOC|«KEGOC» АҚ]] || 1 093,2 || 186,4 || 52,6 || 737,1
|-
| 4. || [[Қазақтелеком|«Қазақтелеком» АҚ]] || 1 235 || 594 || 97 || 644
|-
| 5. || [[Қазпошта|«Қазпошта» АҚ]] || 110,5 || 47,5 || -7,2  || 33,7
|-
| 6. || [[Air Astana|«Эйр Астана» АҚ]] || 475 || 324 || 15,5 || 27,6
|-
| 7. || [[Qazaq Air|«Qazaq Air» АҚ]] || 29,2 || 12,7 || -6,5 || -11
|-
| 8. || «Samruk-Kazyna Construction» АҚ || 165,7 || 14,3 || 9,7 || 60,7
|-
| 9. || [[Самұрық-Энерго|«Самұрық-Энерго» АҚ]] || 940 || 333 || 15 || 503
|-
| 10. || [[Қазатомөнеркәсіп|«Қазатомөнеркәсіп» АҚ]] || 1 951,5 || 691 || 220 || 1 537,1
|-
| 11. || [[Самұрық-Қазына Өңдеу|«Самұрық-Қазына Өңдеу» ЖШС]] || 1 129 || 36 || -0,039 || 242
|-
| 12. || «Тау-Кен Самұрық» АҚ || 789,7 || 724,2 || 71,9 || 734,2
|}

== Басқарма төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған уақыты
|-
| colspan=&quot;5&quot;| '''«Самұрық» мемлекеттік активтерді басқару жөніндегі қазақстандық холдингі'''
|-
| 1 || [[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]] || [[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}} || 31 қаңтар 2006 || 27 тамыз 2007
|-
| 2 || [[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|99px]] || [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || 27 тамыз 2007 || 13 қазан 2008
|-
| colspan=&quot;5&quot;| '''«Қазына» орнықты даму қоры'''
|-
| 1 || [[Сурет:Kairat Kelimbetov (2018-07-04).jpg|99px]] || [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || 19 сәуір 2006 || 23 қаңтар 2008
|-
| 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Арман Ғалиасқарұлы Дунаев|Арман Дунаев]]&lt;br&gt;{{small|(1966 туған)}} || 23 қаңтар 2008 || 13 қазан 2008
|-
| colspan=&quot;5&quot;| '''«Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры'''
|-
| 1 || [[Сурет:Kairat Kelimbetov (2018-07-04).jpg|99px]] || [[Қайрат Нематұлы Келімбетов|Қайрат Келімбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}} || 13 қазан 2008 || 11 сәуір 2011
|-
| 2 || [[Сурет:Timur Kulibayev (cropped).jpg|99px]] || [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1966 туған)}} || 12 сәуір 2011 || 26 желтоқсан 2011
|-
| 3 || [[Сурет:Omirzaq Shukeev (2019-02-15).jpg|99px]] || [[Өмірзақ Естайұлы Шөкеев|Өмірзақ Шөкеев]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}} || 26 желтоқсан 2011 || 23 желтоқсан 2017
|-
| 4 || [[Сурет:AEsimov2013.jpg|99px]] || [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]]&lt;br&gt;{{small|(1950 туған)}} || 23 желтоқсан 2017 || 29 наурыз 2021
|-
| 5 || [[Сурет:Almasadam Sätqaliev (2023-06-07).jpg|99px]] || [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1970 туған)}} || 29 наурыз 2021 || 3 сәуір 2023
|-
| 6 || [[Сурет:Nurlan Zhakupov (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов|Нұрлан Жақыпов]]&lt;br&gt;{{small|(1978 туған)}} || 3 сәуір 2023 || —
|}

==Әлемдік қаржы дағдарысы==
=== БТА Банк ісі ===

=== Альянс Банк ===

== Әлеуметтік жобалар ==
=== Сарапшы клубы ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Сарапшы (клуб)]]'''''

'''«Сарапшы» клубы''' – қордың қызметіне қатысты барынша маңызды проблемалар мен әлеуметтік-экономикалық үдерістерді талқылауға арналған ақпараттық және аналитикалық алаң. Клуб «Самұрық-Қазына» АҚ Басқармасының төрағасы Тимур Құлыбаевтың бастамасы бойынша құрылған. Пікірталас [[клуб]]ының шеңберінде белгілі [[саясаттану]]шы [[Нұрлан Ерімбетов]] арнайы шақырылған саясаткерлермен және [[ғалым]]дармен, мемлекеттік аппарат өкілдерімен және сарапшылармен, [[публицистика|публицистермен]] және кәсіпкерлермен пікір алмасады. Шақырылған бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері көкейкесті мәселелерді тиімді шешуге бағытталған маңызды пікірталастардың куәсі болып қана қоймай, сонымен бірге талқылауларға қатысатын мамандарға  сұрақтар қою мүмкіндігіне ие &lt;ref&gt;http://www.samruk-kazyna.kz/page.php?page_id=4013&amp;lang=2&amp;parent_id=4013&lt;/ref&gt;.

=== Astana Pro Team ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Астана (велоклуб)]]'''''

Самұрық-Қазына ҰӘҚ АҚ &quot;Pro Team Astana&quot; деп аталатын қазақстандық кәсіби велоклубтың негізгі демеушісі. Клуб 2006 жылы &quot;Астана&quot; деп атала бастады. Қор 2008 жылдан бастап бас демеуші болып келеді. Оған дейін клубты қаржылай бірнеше қазақстандық компаниялар тобы қолдаған болатын.

=== Astana ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Астана (автоспорт)]]'''''

Самұрық-Қазына ҰӘҚ АҚ &quot; КАМАЗ Мастерс саласы бойынша Дакар жарысытарында өнер көрсететін қазақстандық Астана командасын Бас демеуші ретінде қолдап келеді.

===&quot;Қазақша Уикипедия&quot; жобасы ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Қазақша Уикипедия]]'''''

&quot;Самұрық-Қазына&quot; ҰӘҚ АҚ 2011 жылы әлемдік ашық және онлайн &quot;Wikipedia&quot; энциклопедиясының қазақ тіліндегі тармағын дамыту идеясын бастаған болатын. Бұл мақсатта қазақ тілді Уикипедияшылардың ниетімен құрылған &quot;[[WikiBilim Қоғамдық Қоры|WikiBilim&quot; қоғамдық қорына]] демеушілік көрсететіндігін хабарлады. Жоба аясында өтетін бәйгенің жеңімпаздарына, 100 мақала жазған 100 авторға &quot;Самұрық-Қазына&quot; ҰӘҚ АҚ  ноутбуктер тапсырады.

[[2011 жыл]]дың 16 маусымында [[Алматы қаласы]]нда &quot;Қазақша Википедиа&quot; жобасының басталғандығы жөнінде баспасөз мәслихаты өтті. Сол жолы &quot;Самұрық-Қазына&quot; ҰӘҚ АҚ Басқарма төрағасы [[Тимур Құлыбаев]] қазақ тілді Уикипедияшыларға және тіл жанашырларына арнап хат жолдады. Тимур Құлыбаев хатында былай дейді:

&lt;blockquote&gt; ''Ешқандай шекараны мойындамайтын интернет жүйесінде бір ғана егемендікке мүмкіндік бар, ол – тілдік егемендік. Әлемдік жүйеде қазақ тілінің ауқымды орын иеленуі – тілді дамыту мен сақтаудың маңызды факторы болып табылады''.&lt;br&gt;

&lt;br&gt;''Біз Қазақша Уикипедия қазақ тілі мен мәдениетін қолдаудың мемлекеттік бағдарламаларын толықтырады деп санаймыз. Сөз жоқ, ол халықтың білім қорын толықтыруға қомақты үлес қосады, қоғамды ақпараттандырудың тиімді құралына айналады''&lt;ref&gt;&quot;WikiBilim&quot; қоғамдық қорының сайты, http://wikibilim.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207174707/http://www.wikibilim.kz/ |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Инновациялық Қазақстан ===
''Негізгі мақала:'' '''''[[Инновациялық Қазақстан]]'''''

2011 жылы қор [[инновация]]лық идеялар байқауын бастады. Байқауға негізінен 15-30 жас аралығындағы оқушылар мен студенттер, жас ғалымдар мен кәсіпкерлер қатыса алады. Өтініштер 7 қыркүйек пен 1 желтоқсан аралығында қабылданады. Байқаудың жүлдегерлері мен жеңімпаздарын мемлекеттік органдар, ірі оқу орындары, ұлттық компаниялардың басшылары мен ғалымдардан құралған әділқазы алқасы анықтайды. Іріктеу қорытындысы бойынша 10 жүлдегер бағалы сыйлықтармен, ал қос [[номинация]] бойынша 2 жеңімпаз 5 млн. теңге соммасындағы оқу грантымен марапатталады. [[Грант]] шетелдегі оқу орнында білім алуға, шетелдік компанияларда тағылымдама өтуге ғана қолданылады &lt;ref&gt;&quot;Алтын Орда&quot; газеті, “Самұрық-Қазына” үздік идея иесіне 5 млн. теңге бермек, 13 қыркүйек 2011 жыл [http://www.aorda.kz/?p=12579] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606035136/http://www.aorda.kz/?p=12579|date=2012-06-06}}&lt;/ref&gt;.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Холдингтер]]
[[Санат:Қазақстанның ұлттық компаниялары]]
[[Санат:Қазақстан қорлары]]</text>
      <sha1>1yhnwooa8e6ohev0glob6m1nr5iaxox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бородулиха ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20268</id>
    <revision>
      <id>3630330</id>
      <parentid>3440713</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29239" sha1="7002gqgioginnafzb37qykr6m8wvrnv" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Бородулиха ауданы
 |елтаңба             = Coat of Belagash.png
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 50 |lat_min = 42 |lat_sec =52 
  |lon_dir = E |lon_deg = 80 |lon_min = 55 |lon_sec =50
 |облысы              = Абай облысы
 |аудан орталығы          = [[Бородулиха]]
 |ауылдық округтер саны   = 17
 |кенттік әкімдіктер саны =  1  
 |қалалық әкімдіктер саны =   
 |ауылдар саны       = 49
 |қалалар саны       =   
 |әкімі              = [[Талғат Батырұлы Мұратов]]
 |әкімдіктің мекенжайы  = Бородулиха ауылы, Тәуелсіздік көшесі, №69
 |құрылған уақыты    = 1928
 |жер аумағы          =  
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 33 241&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       = {{nobr|[[қазақтар]] (42,88%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (42,68%)}}, {{nobr|[[немістер]] (8,60%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (1,96%)}}, {{nobr|[[украиндар]] (1,24%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (2,64%)}}&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-boroduliha?lang=kk Бородулиха ауданының әкімдігі
 |карта               = Belagash District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы =  East Kazakhstan Province_Borodulikha.png
 |ортаққордағы санаты = 
}}
'''Бородулиха ауданы''' — [[Абай облысы]]ның солтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік бөлік. Орталығы – [[Бородулиха]] ауылы. Аудан [[1928 жыл|1928]] жылы құрылған.

== Тарихы ==
[[1928 жыл]]ы [[17 қаңтар]]да Семей уезінің Бородулиха және Совет болыстарынан Семей округінің Белағаш ауданы құрылған. Орталығы — Белағаш ауылы болды (1928 жылы 3 қыркүйекте БОАК-мен бекітілген).

[[1932 жыл]]ы [[20 ақпан]]да Шығыс Қазақстан облысы құрылып, оның құрамына орталығы Бородулиха ауылында орналасқан Белағаш ауданы енеді (1932 жылы 10 наурызда БОАК-мен бекітілген).

[[1935 жыл]]ғы [[24 ақпан]]дағы Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің Қаулысымен қайта құрылған [[Предгорный ауданы]]на Төлентау, Тройницк, Қызыл, Лево-Бережный, Митрофанов,  Бородин, Азов ауылдық кеңестері; Семей ауданына – Шабынды, Қоқан, Пролетар, Репин, Болтатар, Жаңаалы, Қорғанбай, Клементьев, Талица, Шар, Тепқаша, Знаменск, Ерназаров, Карпов, Делбегетей, Мұрат, Ебетей ауылдық кеңестері берілді.

[[1939 жыл]]ғы [[14 қазан]]дағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен аудан жаңадан құрылған [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]на берілді. Ауылдық кеңестері: Андреев, Белағаш, Бородулиха, Ерназаров, Жаймов, Зубаиров, Камышен, Красноаул, Крестьян, Ленин, Николаев, Новодвор, Октябрь, Орлов, Перементьев, Петропавл, Подборный, Пролетар, Степной, Ранов, Тоқаев, Ұялы.

[[1944 жыл]]ғы [[8 мамыр]]дағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен Крестьян ауылдық кеңесі Степной ауылдық кеңесімен біріктіріліп, Камышен ауылдық кеңесі Дмитрьев ауылдық кеңесі болып өзгертілді. Сондай-ақ Белағаш кенттік кеңесі құрылды. Жаңадан құрылған [[Жаңа Покров ауданы|Ново-Покров ауданына]] Белағаш, Ерназаров, Жаймов, Зубаиров, Красноаул, Николаев, Октябрь, Подборный, Пролетар, Тоқаев, Степной, Ұялы ауылдық кеңестері және Белағаш кенттік кеңесі берілді. Белағаш ауданы Бородулиха ауданы болып өзгертілді.

[[1945 жыл]]ы [[1 қаңтар]] бойынша Бородулиха ауданының құрамына Андреев, Барышев, Бородулиха, Дмитриев, Ленин, Новодвор, Орлов, Переменов, Ремов ауылдық кеңестері кірді. [[1954 жыл]]ғы [[4 тамыз]]дағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен Ленин, Орлов, Ремов ауылдық кеңестері Ремов ауылдық кеңесіне біріктірілді.

[[1962 жыл]]ғы [[29 мамыр]]дағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен [[Жаңа Шүлбі ауданы]]мен бірігуі нәтижесінде Бородулиха ауданы таратылды.

[[1963 жыл]]ғы [[2 қаңтар]]дағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен таратылған [[Жаңа Шүлбі ауданы|Жаңа Шүлбі]], жартылай [[Жаңа Покров ауданы|Ново-Покров]] аудандарының жерінен Бородулиха ауылдық ауданы құрылды. Ауылдық кеңестері: Андреев, Барышев, Бородулиха, Дмитриев, Новодвор, Переменов, Ремов, Жернов, Краснояр, Зубаиров, Ертіс, Красноаул, Ново-Покров, Жаңа Шүлбі, Ленин, Подборный, Степной, Таврия, Тоқаев, Тепқаша, Уба-Форпост, Шүлбі және Белағаш кенттік кеңесі.

[[1963 жыл]]ғы [[27 маусым]]дағы Семей облыстық атқару комитетінің Шешімімен Барышев ауылдық кеңесі Жернов ауылдық кеңесімен біріктірілді.

[[1965 жыл]]ғы [[28 тамыз]]дағы Семей облыстық атқару комитетінің Шешімімен Абай ауданынан Семейтау ауылдық кеңесі берілді.

[[1965 жыл]]ғы [[22 қазан]]дағы Семей облыстық атқару комитетінің Шешімімен Абай ауданының Знаменск ауылдық кеңесінен Бородулиха ауданының Петропавл ауылдық кеңесіне Сарапан жайылым учаскесі; Ново-Покров ауылдық кеңесіне Әтей учаскесі; Зубаир ауылдық кеңесіне Шынжы учаскесі берілді.

1966 жылы 31 қаңтарда қайта құрылған [[Жаңасемей ауданы]]на Зубаиров, Ертіс, Ново-Покров, Петропавл, Семейтау, Тепкаши ауылдық кеңестері; [[Жаңа Шүлбі ауданы]]на Андреев, Жернов, Краснояр, Ленин, Жаңа Шүлбі, Таврия, Уба-Форпост, Шүлбі ауылдық кеңестері берілді.

[[1974 жыл]]ы 25 қыркүйекте Орлов тау-кен байыту комбинаты маңындағы елді мекен жұмысшы кенттері санатына жатқызылып, оған «Жезкент» атауы берілді. Жезкент кенттік кеңесі құрылды.

[[1975 жыл]]ы 2 наурызда орталығы Андроновка ауылында орналасқан Андронов ауылдық кеңесі құрылды. Ремов ауылдық кеңесі таратылып, аумағы Переменов ауылдық кеңесіне берілді.

[[1977 жыл]]ғы 1 қаңтарда ауданға Андронов, Бакин, Бородулиха, Дмитриев, Красноаул, Новодвор, Орлов, Подборный, Переменов, Степной, Тоқаев, Белағаш ауылдық кеңестері мен Жезкент кенттік кеңесі кірді.

[[1993 жыл]]ы 8 желтоқсандағы президент жарлығымен облыста ауылдық және кенттік округтерге бөліну жүйесі енгізілді.

[[1996 жыл]]ғы 1 қыркүйекте Бородулиха ауданына Бородулиха, Бакин, Зубаир, Новопокров, Петропавл, Белағаш, Дмитриев, Красноаул, Новодвор, Подборный, Переменов, Степной, Тоқаев ауылдық округтері мен Жезкент кенттік округі кірді.

[[1996 жыл]]ы 27 тамызда Семей облысы әкімінің шешімімен Андронов ауылдық округі таратылып, Переменов ауылдық округіне қосылды; Орлов ауылдық округі таратылып, Соснов ауылдық округіне қосылды.

Таратылған [[Жаңасемей ауданы]] құрамынан Зубаир, Новопокров, Петропавл ауылдық округтері берілді.

[[1997 жыл]]ы 29 қаңтарда Семей облысының әкімі мен облыстық мәслихаттың шешімімен Красноаул ауылдық округі таратылып, Бакин ауылдық округіне қосылды; Тоқаев ауылдық округі таратылып, Белағаш кентінің әкімінің әкімшілік бағынысына берілді. Сондай-ақ Бородулиха ауданының құрамына таратылған [[Жаңа Шүлбі]] ауданының Андреев, Краснояр, Ленин, Жаңа Шүлбі, Таврия, Уба-Форпост ауылдық округтері берілді.

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен [[1997 жыл]]ы 3 мамырда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]] таратылып, аудан Шығыс Қазақстан облысының құрамына енді.&lt;ref&gt;[http://e-arhiv.vko.gov.kz/ru/Page/Index/1516 Бородулиха ауданы]&lt;/ref&gt;

== Географиялық орны ==
Бородулиха ауданы солтүстігінде Ресей Федерациясының Алтай өлкесімен, шығысында [[Шемонаиха ауданы]]мен, батысында [[Бесқарағай ауданы]]мен, оңтүстігінде [[Ұлан ауданы|Ұлан]] және [[Жаңасемей ауданы|Жаңасемей]] аудандарымен шекаралас. Аудан арқылы республикалық маңызы бар темір жол және автомобиль жолдары өтеді. Бородулиха ауданының жер қабаттарында жартылай металлды қазбалар бар. Қоспаларда мыс және мырыштан басқа алтын, күміс, кадмий, сондай ақ, сирек және шашылған элементтер кездеседі. Аудан территориясында құрылыс материалдарын – кірпіш және тас, ұсақ тас өндіру үшін негіз болып табылатын шикізат қоры бар.

== Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
Ормандарында көптеген жеміс-жидектер, саңырауқұлақтар, дәрілік шөптер өседі. Жыл сайын 50 мың куб метр ағаш дайындалады. Жабайы аңдардан сілеусі қасқыр, қарсақ, түлкі, тиін, аққұлақ, борсық, сасық күзен, ондатра, қоян, тұяқтылардан бұлан, елік мекендейді. Континенттік климаты – күрт. Қысы аязды, жазы салқын. Жылдық орташа температура қаңтар айында -17 градус, шілде айында +20 градус. 

== Өнеркәсібі ==
Ауданының өнеркәсібін «Жезкент ТКК» АҚ және қайта өңдеу кәсіпорындарының тармақтары ұсынады. Бүгінде Жезкент тау кен байыту комбинаты тек қана Шығыс Қазақстанның емес Қазақстан Республикасының түсті металлургиясының флагманы болып табылады. «Жезкент ТКК» Қазақстанның Ресей Федерациясының Алтай өлкесімен қиылысқан жерінде орналасқан. Кенді алғаш рет өндіру 1977 жылы басталған. 1988 жылдың желтоқсан айында мыс және мырыш қосындысын алу үшін алғашқы кешен іске қосылған. Жезкент ТКК 1994 жылдың 25 қаңтарынан бастап акционерлік қоғам болып қайта құрылған. 1997 жылдың ақпан айынан бастап комбинат «Самсунг Дойчланд ГмбХ» сырттай басқаруына берілген және «Қазақмыс» корпорациясының құрамына енеді. («Самсунг Дойчланд ГмбХ» корпорациясы 2001 жылдың сәуірінен бастап Жезкент ТКК-ның акциясының 90% сатып алған). 1999 жылы Шульба ГЭС-нан электр беру жүйесінің тартылғанына байланысты Ресейден электр алу тәуелділігі жойылды, үстіміздегі жылы фабриканың қалдықтарын қолданатын бетон – қалау кешені ашылды, бұл да Ресей жерінен құм қалдықтарын алудан бас тартуға мүмкіншілік берді. Комбинат 1992 жылдан бастап өзі жүретін тау-шахта құрылғылары паркін «Тампак» фирмасының машиналарымен ауыстыруда. Қазіргі кезде комбинат кен өндіруді көтеріп шығару тәсілімен, мыс және мырыш қосындысын шығарып және оны байытумен айналысады. Комбинат 3,5 мыңнан астам адамды жұмыспен қамтып отыр, олардың орта айлық жалақысы 23 мыңнан асады, бұл бүгінде аудан да ғана емес, облыста да ең жоғарылардың бірі болып есептеледі. Комбинат барлық әлеуметтік және коммуналдық саланы қамтамасыз етіп отыр, кәсіпорынның балансында 500-ден астам бала баратын екі бала бақша, бассейн, металлургтер сарайы, кафе, профилактикалық қызмет көрсету мекемесі, жаз кезеңінде балалардың демалуы үшін жұмыс істейтін лагерь бар. 

== Шаруашылығы ==
Бородулиха ауданының агроөндіріс кешені: Агроөндіріс кешені – бұл дегеніміз өзінің басты мақсаты дән және май тұқымдығын өсіру, ет және сүт беретін мал шаруашылығын дамыту болып табылатын 12 жауакершілігі шектеулі серіктестік, бір ұжымдық кәсіпорын, 518 шаруа қожалықтары. Агроөндіріс кешені халықтың азық-түлікке деген сұранысын қанағаттандырады. 2004 жылы егіс алаңы 210 000 га. құрады. Алаңның 65 % жаздық бидай, 7 % дәнді дақылдар және 19% жем-шөп егуге берілген. Күнбағыс алаңы – 58 900 га.

== Тұлғалар ==
Ауданда, ауданның тұрғындары да ерекше. Олардың көзге түсер қасиеті – ынталылығы және қаракетшілдігі. Екінші дүниежүзілік соғыс майданында және еңбекте өзін көрсете білген ауылдастардың арасында соғыс ардагері, Социалистік еңбек ері, Бородулиха ауданының құрметті азаматы В. Еременконың аты аса құрметпен және сүйіспеншілікпен аталады. Ол кісі ауыл шаруашылығының көтеріліп өркендеуі жолында 44 жыл қызмет етті. Қазақ КСР-ның Жоғарғы Кеңесінің бес орденімен, үш құрмет грамотасымен марапатталған. Василий Васильевич ұзақ жылдар бойы басқарған ұжымшарға бірнеше рет Д. Қонаев, Н. Назарбаев келіп қайтқан.

Жерлестеріміз ұзақ жылдар бойы Алматы қаласындағы Краснознаменное жоғары әскери шекара училищесін басқарған Кеңес Одағының  Батыры, генерал-лейтенант М. Меркулов туралы құрметпен сөз етеді. Мәдениет: Ауданда жұмыс орындары бар, халқы қонақжай, мәдени орталықтар әрқашанда қызу жұмыс үстінде. Ауданда 24 мәдени объект жұмыс істейді. Олар аудандық мәдениет Үйі, 1 аудандық және 18 селолық кітапханалар, олардың 14 мектеп кітапханаларымен біріккен. Бүгінде кітапхана жүйесі – бұл кітап қоры 350 899 бірліктен асатын бірыңғай ақпараттық-әдістемелік орталық. Күрделі жөндеуден кейін аудандық мәдениет үйі жұмыс істеуде. Мәдениет үйінде балалар мен үлкендерге арналған эстрадалық, хореографиялық, қуыршақ (қазақ тілінде), домбыра, хор үйірмелері жұмыс істейді. Жастар би кеші жұмысын қайта жандандырды. «Искорка», «Фигаро» бишілер ұжымы, «Арна» вокалды-аспапты ансамбль жұмыс істейді. 2004 жылы аудандық мәдениет үйінің екі ансамблі – «Гәкку» қазақ этнографиялық, фольклорлық ансамблі және «Русские узоры» фольклорлық ансамблі Қазақстан Республикасының мәдениет және қоғамдық келісім Министрлігінің «Халық ансамблі» атағын алды. Дарынды және кедей отбасының балалары үшін «Әкім шыршасы» мерекесін өткізу дәстүрге айналды. 

== Халқы == 
{| class=&quot;wikitable&quot;
 ! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021 !! 2023 
 |-
 | 38720 || {{құлдырау}}17573 || {{өсім}}52478 || {{құлдырау}}34160 || {{өсім}}38609 || {{өсім}}49122 || {{құлдырау}}40167 || {{құлдырау}}33647|| {{құлдырау}}33241
|}

Тұрғындары 35 925 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 35,77%, [[орыстар]] – 52,72%, [[немістер]] – 6,69%, [[татарлар]] – 2,03%, [[украиндар]] – 0,73%, басқа ұлт өкілдері – 2,06%.

== Әкімшілік бөлінісі ==
49 елді мекен 1 кенттік әкімдік пен 17 ауылдық округке біріктірілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| '''[[Андреев ауылдық округі (Абай облысы)|Андреев ауылдық округі]]'''|| 720 ||{{құлдырау}} 664 || 92,2 ||  354 || {{құлдырау}} 313 || 88,4 || 366 || {{құлдырау}} 351 || 95,9
|-
| '''[[Бақы ауылдық округі]]'''||1479 ||{{құлдырау}} 1114 || 75,3 ||714 || {{құлдырау}} 561 || 78,6 || 765 || {{құлдырау}} 553 || 72,3
|-
| '''[[Белағаш ауылдық округі (Абай облысы)|Белағаш ауылдық округі]]'''|| 2466 ||{{құлдырау}} 2169 || 88 ||  1197 || {{құлдырау}} 1071 || 89,5 || 1269 || {{құлдырау}} 1098 || 86,5
|-
| '''[[Бородулиха ауылдық округі]]'''||5687 ||{{өсім}}6291 || 110,6||2703 || {{өсім}}2947 ||109 || 2984 || {{өсім}} 3344 || 112,1
|-
| '''[[Дмитриев ауылдық округі (Абай облысы)|Дмитриев ауылдық округі]]''' ||1317||{{құлдырау}} 1199|| 91|| 639||{{құлдырау}} 619|| 96,9|| 678||{{құлдырау}} 580|| 85,5
|-
| '''[[Жаңа Шүлбі ауылдық округі]]''' ||3550||{{құлдырау}} 2788|| 78,5|| 1731||{{құлдырау}} 1382|| 79,8|| 1819||{{құлдырау}} 1406|| 77,3
|-
| '''[[Жезкент кенттік әкімдігі]]'''||9888||{{құлдырау}} 7917|| 80,1|| 4727||{{құлдырау}} 3805|| 80,5|| 5161||{{құлдырау}} 4112|| 79,7
|-
| '''[[Жернов ауылдық округі]]''' || 1335||{{құлдырау}} 973|| 72,9|| 678||{{құлдырау}} 495|| 73|| 657||{{құлдырау}} 478|| 72,8
|-
| '''[[Зубаир ауылдық округі]]''' ||566||{{құлдырау}} 403|| 71,2|| 283||{{құлдырау}} 193|| 68,2|| 283||{{құлдырау}} 210|| 74,2
|-
| '''[[Краснояр ауылдық округі (Абай облысы)|Краснояр ауылдық округі]]''' ||913||{{құлдырау}} 585|| 64,1|| 471||{{құлдырау}} 295|| 62,6|| 442||{{құлдырау}} 290|| 65,6
|-
| '''[[Құнарлы ауылдық округі]]''' ||1163||{{құлдырау}} 828|| 71,2|| 571||{{құлдырау}} 427|| 74,8|| 592||{{құлдырау}} 401|| 67,7
|-
| '''[[Новодворов ауылдық округі]]''' ||1773||{{құлдырау}} 1297|| 73,2|| 894||{{құлдырау}} 649|| 72,6|| 879||{{құлдырау}} 648|| 73,7
|-
| '''[[Новопокров ауылдық округі (Абай облысы)|Новопокров ауылдық округі]]''' ||3013||{{құлдырау}} 2372|| 78,7||1495||{{құлдырау}} 1163|| 77,8||1518||{{құлдырау}} 1209|| 79,6
|-
| '''[[Переменов ауылдық округі]]''' ||2266||{{құлдырау}} 2044|| 90,2|| 1171||{{құлдырау}} 1092|| 93,3|| 1095||{{құлдырау}} 952|| 86,9
|-
| '''[[Петропавл ауылдық округі]]''' ||1343||{{құлдырау}} 1297|| 96,6|| 663||{{құлдырау}} 640|| 96,5|| 680||{{құлдырау}} 657|| 96,6
|-
| '''[[Подборный ауылдық округі]]''' ||1083||{{құлдырау}} 893|| 82,5|| 525||{{құлдырау}} 414|| 78,9|| 558||{{құлдырау}} 479|| 85,8
|-
| '''[[Степной ауылдық округі (Абай облысы)|Степной ауылдық округі]]''' ||520||{{құлдырау}} 310|| 59,6|| 263||{{құлдырау}} 174|| 66,2|| 257||{{құлдырау}} 136|| 52,9
|-
| '''[[Таврия ауылдық округі (Абай облысы)|Таврия ауылдық округі]]''' ||1085||{{құлдырау}} 503|| 46,4|| 522||{{құлдырау}} 255|| 48,9|| 563||{{құлдырау}} 248|| 44
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||40167||{{құлдырау}} 33647|| 83,8|| 19601||{{құлдырау}} 16495|| 84,2|| 20566||{{құлдырау}} 17152|| 83,4
|}

== Әлеуметтік құрылымдары ==
Ауданда 7842 бала білім алатын 37 жалпы білім беретін мектеп бар. Осы мектепте жұмыс істейтін 807 мұғалімдердің 504 жоғары білімі бар. Барлық мектептер компьютерленген. Балаларды мектепке жеткізу үшін 14 автобус сатып алынды. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл толған жылы аудан орталығында үшінші қазақ мектебі ашылды, осы мектепте балалардың бірінші сыныптан бастап ана тілінің рухани байлығын ұғынып, ұлттық мәдениетпен танысуына мүмкіншілік бар. 2002 жылы аудан орталығында балалар спорт мектебі және Жезкент кентінде әуен мектебі ашылған. Ауданның барлық педагогтарының 58-і «Қазақстан Республикасының оқу үздігі» атағына ие, 57-і Қазақстан Республикасының білім Министрлігінің құрмет грамотасымен марапатталған. 34 спорт ғимараттары бар, олар 1 спорткешені, орта мектептердегі спорт залдары, ашық алаңдар, Новая Шульба селосындағы ауыр атлетика арнайы залдары, Новопокровка селосындағы жеңіл-атлетикалық манеж, Жезкент кентіндегі жүзу бассейні.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Абай облысы}}
{{Бородулиха ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Бородулиха ауданы]]</text>
      <sha1>7002gqgioginnafzb37qykr6m8wvrnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлімұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25941</id>
    <revision>
      <id>3630551</id>
      <parentid>3489597</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3630551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7542" sha1="ofh6d6vp4fxwbgynk42sc5wfl36g4u6" xml:space="preserve">[[File:Әлімұлы рулары.png|thumb|Әлімұлы рулары]]
[[File:Әлімұлы рулары.jpg|thumb|Әлімұлы рулары]]
'''Әлімұлы''' — '''[[Алшын]]''' тайпасынан тарайтын рулар бірлестігі. Таңбасы – Алшын таңбасының қосарласқан түрі. Ел ішінде «алты ата Әлім» деп аталады. Жаманақ, Қарамашақ, Айнық, Ұланақ, Тегенболат және Тойқожа болып тарайды. Кіші жүз құрамына кіреді.

'''Әлімұлы''' – Қазақ халқын құраған тайпалардың бірі. Шежіре бойынша '''[[Алшын]]''' тайпасынан тарайды, кейде «Қаракесек» деп те аталады. 

Әлімұлының алты тармағы болғанына орай ел ішінде '''«Алты ата Әлім»''' деп те атайды. Белгілі ақын [[Ерімбет Көлдейбекұлы|Көлдейбекұлы Ерімбет]] (1850–1911) шежіресінде Әлімұлына
* Жаманақ ([[Шекті]]),
* Қарамашақ ([[Төртқара]]),
* Айнық ([[Қарасақал]]),
* Ұланақ ([[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]]),
* Шөмен ([[Шөмекей]]),
* Тойқожаны ([[Кете]]) жатады&lt;ref&gt; «Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978; &lt;/ref&gt;. Мұны тарихшылар С.Толыбеков, Х.Маданов, зерттеуші қаласы Салғараұлы, шежіреші Ө.Ахметов те қостайды. 

Әлімұлының тармағы алтау болғанымен енші алып, ұранға шыққаны – төртеу. Олар:
* Жаманақ ([[Шекті]]),
* Ұланақ ([[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]]),
* Қарамашақ ([[Төртқара]]),
* Айнық ([[Қарасақал]]),

Әлімұлының сан жағынан көбі – [[Шекті]] мен [[Төртқара]]. Әлімұлының үлкені болып есептелетін [[Шектіні|Шектіні]] Ә.Қоңыратбаев, О.Смирнова секілді [[ғалым]]дар [[Бұлғар қыпшақтары]]мен байланыстырады. «Диуани лұғат ит-түрк» шығармасында Шу өзенінің бойындағы чекл тайпасы аталады. Ал Әлімұлы бірлестігіне жатқызылатын шөмекей, қаракесек, кетелердің Батыс Түрік қағандығының құрамында болғаны белгілі. Осындай жорамалдардың бәрі Әлімұлы тайпасының тарихын тереңге сілтейді. Әлімұлы Ырғыз өзенінің бойынан Қаратауға дейін көшіп барып, Сырдарияның төменгі ағысындағы Қуаңдария, Жаңадария, Қарақұмдың салаларын, Құлақшы, Барбы-Қайрақты көлдерінің төңірегін жаз жайлап, қыс қыстаған&lt;ref&gt; «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; &lt;/ref&gt;. 

Әлімұлы бірлестігіне кірген рулардың кейбір бөліктері Каспий теңізінің солтүстік алқабын, Жем, Темір, Сағыз, Ойыл, Қобда, Жайық өзендеріне дейін жайлап, Арал теңізінің атырабын, Мұғалжар тауының бөктерін, Сырдарияның төм. ағысындағы өлкелерді қыстаған. 1730–1743 жылға дейін Әлімұлы тайпасының білікті адамдары тәуелсіздікті қолдан бермейміз деп Әбілқайыр ханға қарсы болған. [[Бақтыбай батыр]] мен Сырлыбай би де көпке дейін келісімін бермей жүрсе де, ел іргесінің сөгілмеуін көздеп халыққа басу айтып, хан ұсынысын қолдауға көндірген. 1815-ші жылы [[Қоқан ханы Мұхамед-Рақым]] Әлімұлы тайпасын қол астына қаратпақ болды. Екінші жағынан Ресей мен [[Хиуа]] қысты. Үш жақты езгіге шыдамаған Әлімұлы тәуелсіздік күресін бастады. Бұл [[Жанқожа батыр]] бастаған көтеріліске ұласты. Әлімұлы тайпасынан [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] мен [[Әйтеке би|Әйтеке биден]] бастап алты алашқа белгілі [[Шекті|Шекті]] [[Мөңке би]], [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібарұлы]], [[Көтібар Бәсенұлы|Көтібар Бәсенұлы]], Әулие [[Құл батыр|Құл батыр]], [[Сартай батыр Байжанұлы|Сартай батыр Байжанұлы]], Жетес би, Ұранға шыққан [[Бақтыбай батыр|Бақтыбай батыр]], [[Жылқыаман Отыншыұлы|Жылқыаман Отыншыұлы]], Құлбарақ, [[Сәңкібай батыр|Сәңкібай батыр]] [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы|Жанқожа батыр]], Ақтан, Алтай, [[Арал батыр|Арал батыр]] батырлар, қарасақал Ерімбет ақын, [[Нұртуған Кенжеғұлұлы|Нұртуған Кенжеғұлұлы]], Жетес шешен, Әжібай, Сопақ, Мырзағұл, т.б. билер шыққан.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007 &lt;/ref&gt;
== Бөлінісі == 
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Род&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |title=Без этого Казахстан не понять: карта расселения казахских племен — «Жузов» |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412004604/https://www.brif.kz/blog/?p=1122 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 !''[[Шекті]]''
 !''[[Шөмекей]]''
 !''[[Төртқара]]''
 !''[[Кете]]''
 !''[[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] ''
 !''[[Қарасақал]]''
 |-   !class=&quot;bright&quot;|Подроды# 
!class=&quot;bright&quot;|Подрод
|
# айт 
# бужур 
# орманбай 
# [[жақайым]]
# ожырай 
# байкөбек
# жанғылыш 
# өріс 
|
# Тоқа
# Көнек 
# Аспан 
# Бозғыл
|
# Оразкелді
# Ораз
# Жаншукир
# Қараш
|
# ак-кете
# кара-кете
# мамает-тюйте 
# тоққожа
# бозаичи
# тегенболат
|
# Жылкыайдар
# Есіл
# Тобыл
# Алжан
|
# Сарбас
# Пусырман
# Шынгир
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{rodovid|937582}}
{{Қазақ рулары}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат: Тайпалар]]</text>
      <sha1>ofh6d6vp4fxwbgynk42sc5wfl36g4u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақтың ақбас сиыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34108</id>
    <revision>
      <id>3630230</id>
      <parentid>3630133</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="645bod3hhes4ssd0koznlljti2rjeb9" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: ''Qazaq Aqbas'') — сиырдың таза ет бағытындағы отандық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі сұрыптау мен будандастыру жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде 1950 жылы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ ғалымдар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен қызыл немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң климаттық жағдайларға (қыстың аязы мен жаздың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен Қазақстанның барлық өңірлерінде, әсіресе Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның генетикалық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>645bod3hhes4ssd0koznlljti2rjeb9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630231</id>
      <parentid>3630230</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5330" sha1="2vf5xmkg53loxzzrjwgsoekdn3n4hy1" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: '''Qazaq Aqbas''') — сиырдың таза ет бағытындағы отандық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі сұрыптау мен будандастыру жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде 1950 жылы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ ғалымдар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен қызыл немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң климаттық жағдайларға (қыстың аязы мен жаздың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен Қазақстанның барлық өңірлерінде, әсіресе Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның генетикалық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>2vf5xmkg53loxzzrjwgsoekdn3n4hy1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630233</id>
      <parentid>3630231</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="krkxzmw0fr2vvzqiy1whse9md964bzi" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: '''Qazaq Aqbas''') — [[сиыр]]дың таза ет бағытындағы [[отан]]дық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі сұрыптау мен [[будандастыру]] жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде [[1950 жыл]]ы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ [[ғалым]]дар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен қызыл немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң климаттық жағдайларға (қыстың аязы мен жаздың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен Қазақстанның барлық өңірлерінде, әсіресе Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның генетикалық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>krkxzmw0fr2vvzqiy1whse9md964bzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630234</id>
      <parentid>3630233</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5350" sha1="3uxlzttfuhx5xyjv4e61wd9h6nr61j3" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: '''Qazaq Aqbas''') — [[сиыр]]дың таза ет бағытындағы отандық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі [[сұрыптау]] мен [[будандастыру]] жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде [[1950 жыл]]ы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ [[ғалым]]дар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен қызыл немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң климаттық жағдайларға (қыстың аязы мен жаздың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен Қазақстанның барлық өңірлерінде, әсіресе Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның генетикалық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>3uxlzttfuhx5xyjv4e61wd9h6nr61j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630235</id>
      <parentid>3630234</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұқымның сипаттамасы */</comment>
      <origin>3630235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5366" sha1="d9abreze5td5kvpo9epnuwyximslxoo" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: '''Qazaq Aqbas''') — [[сиыр]]дың таза ет бағытындағы отандық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі [[сұрыптау]] мен [[будандастыру]] жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде [[1950 жыл]]ы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ [[ғалым]]дар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен [[қызыл]{ немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң [[климат]]тық жағдайларға ([[қыс]]тың аязы мен [[жаз]]дың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен Қазақстанның барлық өңірлерінде, әсіресе Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның генетикалық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>d9abreze5td5kvpo9epnuwyximslxoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630236</id>
      <parentid>3630235</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұқымның сипаттамасы */</comment>
      <origin>3630236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5366" sha1="tcyjlm0b1nwwb0wn90bckkbqh5fofoi" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: '''Qazaq Aqbas''') — [[сиыр]]дың таза ет бағытындағы отандық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі [[сұрыптау]] мен [[будандастыру]] жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде [[1950 жыл]]ы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ [[ғалым]]дар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен [[қызыл]] немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң [[климат]]тық жағдайларға ([[қыс]]тың аязы мен [[жаз]]дың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен Қазақстанның барлық өңірлерінде, әсіресе Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның генетикалық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>tcyjlm0b1nwwb0wn90bckkbqh5fofoi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630237</id>
      <parentid>3630236</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұқымның сипаттамасы */</comment>
      <origin>3630237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5362" sha1="tbl8ifuvpvwsvjfxy5oddccb37al18g" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: '''Qazaq Aqbas''') — [[сиыр]]дың таза ет бағытындағы отандық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі [[сұрыптау]] мен [[будандастыру]] жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде [[1950 жыл]]ы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ [[ғалым]]дар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен қызыл немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң [[климат]]тық жағдайларға ([[қыс]]тың аязы мен [[жаз]]дың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен Қазақстанның барлық өңірлерінде, әсіресе Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарының ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның генетикалық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>tbl8ifuvpvwsvjfxy5oddccb37al18g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630239</id>
      <parentid>3630237</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таралуы */</comment>
      <origin>3630239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5388" sha1="klsn6yjy7mxv272xn2do7ukozw58hgy" xml:space="preserve">{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = Қазақтың ақбас сиыры
|Төл атауы             = Тана, тайынша, бұзау
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = Өрістегі қазақтың ақбас сиыры
|Өнімділігі            = Ет бағытында
|Топ                   = Етті ірі қара
|Ел                    = {{KAZ}} / {{USSR}}
|Аймақ                 = Далалы, шөлейт және шөлді аймақтар
|Жыл                   = 1932—1950 жылдар аралығы
|Бойы                  = Шоқтығының биіктігі 124—125 см
|Салмағы               = Бұқалары: 800—900 кг (кейде 1300 кг-ға дейін); Сиырлары: 450—500 кг
}}

'''Қазақтың ақбас сиыры''' (халықаралық атауы: '''Qazaq Aqbas''') — [[сиыр]]дың таза ет бағытындағы отандық тұқымы. Жергілікті қазақы және қалмақ сиырларын шетелдік герефорд бұқаларымен ұзақ жылдар бойы күрделі [[сұрыптау]] мен [[будандастыру]] жұмыстары арқылы шығарылған. Тұқым ресми түрде [[1950 жыл]]ы бекітіліп, оны шығаруға қатысқан бір топ [[ғалым]]дар (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин және т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленді.

== Тұқымның сипаттамасы ==
Ақбас сиырлардың түсі негізінен қызыл немесе қорғасын-қызыл болып келеді. Ал оның басы, әукесі, бауыры, сирақтары мен құйрығының ұшы ақ түсті болады. Дене бітімі берік, етті малға тән қасиеттері анық байқалады: кеудесі кең, төсі салыңқы, арқасы мен бел тұсы жалпақ, аяқтары қысқа әрі өте мықты. Шоқтығының биіктігі орташа есеппен 124—125 см-ді, ал тұрқы 152—156 см-ді құрайды. 

Қатаң [[климат]]тық жағдайларға ([[қыс]]тың аязы мен [[жаз]]дың аптап ыстығына) керемет бейімделген. Қыс мезгілінде жануардың денесін қалың әрі тығыз жүн басады, бұл оны суықтан қорғайды. Ал жазда түгі тақырланып, ыстыққа төзімділігі артады.

== Өнімділігі ==
* '''Салмағы:''' Сақа бұқаларының орташа салмағы 800–900 кг (үздік бұқалар 1100–1300 кг-ға дейін жетеді), ал аналық сиырлардың салмағы 450–500 кг тартады. 
* '''Төлдердің өсімі:''' Жаңа туған бұзаулардың салмағы 27–30 кг болады. Олар 7–8 айлық ана сүтінен ажыратылатын кезінде 200–220 кг-ға дейін салмақ қосады. Бордақылау кезінде жас тайыншалар тәулігіне 900–1000 грамм (интенсивті бордақылауда 1500 грамға дейін) салмақ қоса алады.
* '''Сойыс шығымы:''' Жайылымда бағылып, семіртілген өгізшелердің таза ет шығымы өте жоғары — 63–67%-ды құрайды. Етінің сапасы жоғары, бұлшықет талшықтарының арасында май қабаттары біркелкі таралатындықтан, еті өте шырынды әрі «мәрмәр» (мраморное мясо) санатына жатады.
* '''Сүттілігі:''' Ет бағытында болса да, аналықтары лактация кезеңінде (бұзауын бағу барысында) 1200–1500 кг-ға дейін сүт береді, сүтінің майлылығы 3,8–4,0%-ды құрайды.

== Таралуы ==
Қазақтың ақбас сиыры негізінен [[Қазақстан]]ның барлық өңірлерінде, әсіресе [[Шығыс Қазақстан]], [[Батыс Қазақстан]], [[Ақмола]], [[Қостанай]], [[Павлодар]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның ірі асыл тұқымды мал зауыттары мен фермаларында өсіріледі. Бүгінгі таңда елімізде ақбас мал басының саны 500 мыңнан асады. Тұқымның [[генетика]]лық сапасын сақтау және дамытумен «Қазақтың ақбас тұқымының республикалық палатасы» айналысады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ірі қара мал тұқымдары]]
[[Санат:Мал шаруашылығы]]
[[Санат:Қазақстанның мал шаруашылығы]]
[[Санат:Сиыр тұқымдары]]</text>
      <sha1>klsn6yjy7mxv272xn2do7ukozw58hgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берікқара қорықшасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35703</id>
    <revision>
      <id>3630411</id>
      <parentid>3150860</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T00:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Красный</username>
        <id>53878</id>
      </contributor>
      <origin>3630411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2869" sha1="rm6qon14s8dacbdz1dq095u3edwdj5f" xml:space="preserve">{{Қорық аймағы
 |Атауы                  = Берікқара қорықшасы
  |Төл атауы             = 
 |Сурет                  = Берікқара таулары.jpg
  |Сурет атауы           = 
 |ХТҚО санаты            = 
 |Ауданы                 = 17,5 мың га
 |Орташа биіктігі        =  
 |Құрылған уақыты        = [[1986 жыл|1986]] жылы
 |Келушілер саны         = 
 |Келушілер саны жылы    = 
 |Басқаратын ұйым        = 
 |Сайты                  =
 |Координаттары          =42.965049/70.529690
 |CoordScale             = 
 |Ел                     = Қазақстан
  |Аймақ                 = Жамбыл облысы
   |Аудан                = Жуалы ауданы 
 |Ең жақын қала          = 
 |Позициялық карта       =  
 |Ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Берікқара''' – республикалық маңызы бар кешенді мемлекеттік табиғи қорықша. 

== Географиялық орны ==
[[Жамбыл облысы]]ның [[Жуалы ауданы]]нда [[1986 жыл|1986]] жылы құрылған. Аумағы 17,5 мың га. Қорықша [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]]дың [[Билікөл]] маңындағы өсімдіктер мен жануарлардың [[реликт]] және [[эндемик]] түрлері көп кездесетін өңірде орналасқан. 

== Флорасы ==
Қорықшада сирек кездесетін Семенов үйеңкісі, Сиверс алмасы, согдиана шағаны, т.б. өседі. Мұнда әсіресе [[берікқара терегі]]не ерекше мән берілген. Өйткені қазір бұл терек тек [[Қазақстан]]да ғана сақталып қалған. Реликт түр болғандықтан берікқара терегіне Канада ботаниктері үлкен көңіл бөлуде. Олар 4 жыл сайын келіп, теректің өсу ерекшелігін зерттеп отырады. Өсімдіктің 51 түрі қорғауға алынып, [[Қазақстанның қызыл кітабы]]на енгізілген. Қорықшада торғайдың сирек кездесетін, қауырсындары құлпырып тұратын түрі – жұмақ шыбыншы қорғалады.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қаумалдары]]
[[Санат:Жамбыл облысы географиясы]]</text>
      <sha1>rm6qon14s8dacbdz1dq095u3edwdj5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Етжапырақ бадан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37666</id>
    <revision>
      <id>3630346</id>
      <parentid>2916004</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5255" sha1="kuemxcozvw05jgbwcuyf6mha5ilvero" xml:space="preserve">[[File:Bergenia crassifolia a2.jpg|thumb|250px|Етжапырақ бадан]]
'''Етжапырақ бадан''', '''шағыршай''' ({{lang-la|Bergenia crassifolia}}) — тасжарған тұқымдасы [[бадан туысы]]на жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның биік таулы аймағының тасты беткейлерінде, альпілік белдеулерінде өседі. [[Алтай| Алтайда]] кең тараған. Биіктігі 5 — 50 см. Тамырсабағы өте жуан, жерге төселіп өседі. Сабағы жапырақсыз. Қалың, ірі, жүрек пішінді жапырағы сабақ түбін айнала қоршай орналасады. Қызыл гүлдері қалқанша гүлшоғырына топтасады. Тұқымынан және тамырсабағынан көбейеді. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Етжапырақ баданның тамырсабағында 18 — 25%-тей илік заттар болғандықтан, тері илеуге, ал өсімдік құрамындағы глюкозидтерді фотосурет шығаруға қолданады. Жапырағын қайнатып шай орнына ішеді, тұнбасынан қара, қоңыр бояу алынады. Көптеген пайдалы қасиеттеріне байланысты етжапырқ бадан Алтай тұрғындарына өте жақсы таныс. Оны жиі &quot;Моңғол шайы&quot; немесе &quot;шағыр&quot; деп те атайды. Әлбетте құрғақ жапырақтан дараланған шай өте әдемі, оған қоса қабынуға (суық тигенде) қарсы қасиеттері бар. жапырақтары мен тамырлары ревматизм, қояншық ауруына, суық тигенде, асқазан, ішек жолдарын, ауыз қуысын емдеуге және қатты уланған таптырмайтын дәрі. Баданның құрғақ ұнтағы жақсы залалсыздандырғыш және жараның барлық түріне ем.
== '''Ботаникалық сипаттамасы''' == 
Биіктігі 5-50 см болатын көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамырсабағы жуан, жылжымалы етті, ұзындығы бірнеше метрге жетеді. Сабағы жуан, жапырақсыз немесе бір ғана отырмалы бекітілген жапырағы болады. сабақтағы төменгі жапырақтары сағақты, қалың, жылтыр, тақтасындағы орталық жүйкесі айқын білініп тұрады. Жапырақтарының ұзындығы 5 – 35 см, ені 3 – 30 см, дөңгелек пішінді. Гүлдері – дұрыс бес мүшелі, гүлшоғыры – сыпыртқы қал-қанша тәрізді, мамыр – маусым айларында гүлдейді, тамыз айында жеміс береді. Негізінен вегетативтік жолмен көбейеді. 
== '''Таралу аймағы''' == 
Етжапырақты бадан ареалы оңтүстік Сібір, Алтай тауларын, Кузнецк  Алатауын, Батыс және Шығыс Саянды, Тува Автономиялық Республикасы тау жүйелерін, Байкал маңы және Моңғолияның таулы ормандары аудандарын қамтиды. Орта Азияда (Өзбекстанда), Қазақстанда, Алтайда, Батыс Тянь – Шаньда кездеседі.&lt;ref&gt;&quot;Қазақстанның өсімдіктер әлемі&quot; энциклопедиясы. Алматы: Алматыкітап баспасы, 2008. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.newshouse.ru/page-id-796.html М. Шалавеене. Бадан. Сорта, размножение, уход. «Садовник» №5, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228160920/http://www.newshouse.ru/page-id-796.html |date=2008-12-28 }}{{ref-ru}}
* [http://www.agbina.com/site.xp/050056049124049057056.html Бадан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081022151944/http://www.agbina.com/site.xp/050056049124049057056.html |date=2008-10-22 }} / agbina.com{{ref-en}}
* [http://flower.onego.ru/other/bergenia.html Бадан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091212031913/http://flower.onego.ru/other/bergenia.html |date=2009-12-12 }} / onego.ru{{ref-en}}

[[Санат:Тасжарғандар]]
[[Санат:Дәрілік өсімдіктер]]</text>
      <sha1>kuemxcozvw05jgbwcuyf6mha5ilvero</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Олжас Омарұлы Сүлейменов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39243</id>
    <revision>
      <id>3630210</id>
      <parentid>3613189</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48791" sha1="c5i1rwa30h51k67butdbtfdtjdkss5x" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Олжас Омарұлы Сүлейменов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Oljas Suleymenov.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 18.5.1936
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = [[А. М. Горький атындағы Әдебиет институты]]&lt;br /&gt; [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]
 | Мансабы              = прозашы, әдебиеттанушы, ақын
 | Шығармашылық жылдары = 
 | Бағыты               = 
 | Жанры                = әдебиеттану
 | Шығармалардың тілі   = [[Орыс тілі|орысша]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақстанның Еңбек Ері}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Отан ордені}} | {{Астана медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} }}
  {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазан төңкерісі ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ар-намыс ордені (Әзербайжан)}} | {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}} | {{Достық ордені (Әзербайжан)}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәз ордені}} | {{Құрмет легионы орденінің офицері}} | {{Өнер және әдебиет орденінің иегері}} }}
 
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Күншығыс ордені|4}} | {{Достық ордені (Ресей)}} | {{Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)}} }}
 | Сыйлықтары           = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}} | {{Ленин комсомол сыйлығы}} }}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Олжас Омарұлы Сүлейменов''' (18 мамыр [[1936 жыл]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, қазақ ақыны, жазушы, лингвист-ғалым, [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР Халық жазушысы]] (1990), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2016)&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/kk/1131150-nazarbaev-olzhas-suleymenovke-qazaq.html Назарбаев Олжас Сүлейменовке «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын берді]&lt;/ref&gt;. Халықаралық антиядролық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] қозғалысының негізін салушысы.

== Өмірбаяны ==
Олжас Сүлейменов [[1936]] жылғы [[мамырдың 18]] күні [[Алматы|Алматы қаласын]]да дүниеге келген. Әкесі – Омархан Сүлейменұлы, қазақ кавалерия полкінің офицері. Шешесі – Бәтима Насыржанқызы Беделбай. Нағашы атасы Насыржан Беделбай – белгілі көпес Ғабдұлуәлиевтің сауда үйінде коммерциялық басқарушы еді.

[[Арғын]] тайпасы [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Айдабол би|Айдабол]] тармағынан тарайды. Олжас – Жаяу Мұсаның бесінші ұрпағы. Шежіресі: '''Айдабол''' — Малғозы — Толыбай — Орман — Төбет — Байжан — '''Жаяу Мұса''' — Тайжан — Ақтай — Сүлеймен — Омархан — '''Олжас.''' &lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302062731/http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ |date=2013-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Белгілі түркітанушы ғалым [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] Олжасқа әкесі Омархан атылмай тұрып, екеуі бірге Норильскідегі лагерьде бірге отырып шыққанын айтқан.&lt;ref&gt;''Сапаралы Б.Т.'' Олжастың балалық шағы. — Алматы: Қағанат, 1996. — С. 5—15, 25—45. — 72 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7667-4034-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Алғашқы жылдары ===
1954 жылы Олжас мектеп бітіріп,  [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің Геология факультетіне түседі. 1959 жылы оқуын аяқтап, инженер-геолог мамандығын алып шығады. Студент кезінде геологиялық барлау жұмыстарына қатысқан.

[[1955 жыл]]дан бастап әдеби жолы басталады. Ал [[1959 жыл]]ы Мәскеудегі А.М. Горький атындағы Әдебиет институтының ақындық аударма ісі бөліміне түседі. 1961 жылы оқуын аяқтамас бұрын тоқтатуға мәжбүр болды.

[[1959 жыл]]ғы маусымда Олжастың өлеңдер топтамасы алғаш рет орталық басылымда жарық көрді.

[[1962 жыл|1962]]–[[1971 жыл|1971]] жылдарда [[Казахстанская правда|&quot;Казахстанская правда&quot;]] газетінің әдеби қызметкері; [[Қазақфильм|&quot;Қазақфильм&quot;]] киностудиясы сценарлық-редакциялық алқасының бас редакторы; [[Простор|&quot;Простор&quot; журналында]] журналистика бөлімінің меңгерушісы болып қызмет атқарды.

=== Жарқын шағы ===
[[1971 жыл|1971]]–[[1981 жыл|1981]] жылдарда [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның басқарма хатшысы;

[[1972 жыл]]дан бастап Азия мен Африка елдерінің жазушыларымен байланыс жөніндегі қазақ комитеттің төрағасы болды. 1975 жылы Азия мен Африка жазушыларының 5-конференциясын Алматы қаласында өткізу идеясының құрылтайшысы еді.

1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың соңына дейін Азия мен Африка жазушыларымен байланыс жөніндегі Кеңестік комитеттің төраға орынбасары болып қызмет етті.

1975 жылы [[Аз и Я|&quot;Аз и Я&quot;]] кітабы жарық көрді. Бұл кітап Мәскеуде теріс резонанс тудырып, оған тыйым салынды. Олжастың туындылары 8 жыл бойы басылымға түспей, ақын мүлде жазбай кетті.

[[1980 жыл|1980]]–[[1983 жыл|1984]] жылдарда [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әрі Президиум мүшесі. 1984—1989, 1989—1991 жылдарда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты.

[[1981 жыл]]ы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ХХVI съезінің делегаты.

[[1981 жыл|1981]]–[[1983 жыл|1983]] жылдары Қазақ КСР кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болды. Олжас Сүлейменовтың арқасында 1984 жылғы жазда Сергей Соловьевтің [[С.А.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты|ВГИК]]-тегі шеберханасы Республикалық байқау жарияланды. Сөйтіп қазақ киноматографиясында &quot;тың толқынның&quot; пайда болуына ықпалын тигізді.

[[1984 жыл|1984]]–[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы, КСРО Жазушылар Одағының хатшысы болды.

1989 жылғы [[ақпан]]да халықаралық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] ядролық қаруға қарсы қозғалысын құрып, оның Президенті атанды. Қозғалыс мақсаты – [[Семей полигоны|Семей ядролық сынақтар алаңын]] және дүниежүзіндегі басқа да ядролық сынақ алаңдарын жабу еді.  Антиядролық қозғалыс түпкі мақсатына жетіп, сынақтар тоқтатылды, ал полигон жабылды. Кейіннен &quot;Невада-Семей&quot; қозғалысы &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясы болып жаңадан құрылды.

1991–1995 жылдары Олжас Сүлейменов &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясының төрағасы болды. Оған қоса, 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

[[1995 жыл|1995]] жылғы [[тамыз]]дан бастап [[Италия|Италия республикасындағы]], оған қоса [[1996 жыл|1996]] жылғы [[сәуір]]ден бастап [[Грекия|Грекия республикасы]] мен [[Мальта|Мальта республикасындағы]] Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елші қызметін атқарды.

Елші қызметінде әдеби миссиясын жалғастырып, Рим қаласында 1998 жылы &quot;Жазу тілі&quot; ''(&quot;Язык письма&quot;, адамзат жазуы мен тілінің шыққан тегі туралы)'' мен &quot;Құдайдың күлкісі&quot; ''(&quot;Улыбка бога&quot;)'', 2001 жылы &quot;Айқас параллельдер&quot; ''(&quot;Пересекающиеся параллели&quot;ғ түркі-славян тілдері туралы)'', 2002 жылы &quot;Ежелгі түркілер&quot; ''(&quot;Тюрки в доистории&quot;, ежелгі түркілердің тілі мен жазуының шыққан тегі туралы)'' кітаптары жарық көреді. 2002 жылы &quot;Тюрки в доистории&quot; атты кітабы түркітану саласында көрнекті жетістіктері үшін Күлтегін сыйлығын алды.

2001 жылдан бастап Қазақстанның [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-]]&lt;nowiki/&gt;дағы тұрақты өкілі.

2022 жылы &quot;Байтақ&quot; халық экологиялық партиясы&quot; Олжас Сүлейменовты [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]на ұсыну идеясын қозғады.

=== Отбасы ===
Жұбайы – Маргарита Владимировна&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/society/194745-mneniya-kazahstanczev-o-mezhnaczionalnyh-brakah-razdelilis/ Мнения казахстанцев о межнациональных браках разделились | NUR.KZ.]&lt;/ref&gt;, 2023 жылы қайтыс болды.

Қыздары: Динара, Мәдина, Ләйлә.

Динара қызынан екі жиені бар: Дәмелі мен Димаш.

Өз атына жазып алған жиені Ескендір Сүлейменовты 2018 жылғы 22 маусым күні Қызылорда облыстық ІІД басшысының қызы көлікпен қағып кетті. Ескендір апатта дүниеден өтті.

==Ақындық==
Олжас Сүлейменов өлеңдерін орыс тілінде жазып, басында тек Қазақстанда ғана танымал еді. Бүкіл одаққа есімі алғаш рет [[1961 жыл]]ғы көктемде шыққан. Әдеби институттағы оқуынан шығып кеткен соң, [[Алматы]]ға қайтып оралып, &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жұмыс істей бастады. 11 сәуір күні [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырда]] болып жатқан оқиғаларды біліп, газет редакторы Федор Боярский Олжасқа &quot;адамның ғарышқа ұшуы туралы&quot; өлең жазуды ұсынды. Түні бойы тыңбай жазып, 12 сәуір күні [[Юрий Алексеевич Гагарин|Гагарин]] ғарышқа ұшқанын елге жария салғанда Сүлейменовтың өлеңі газет бетіне шығып, Қазақстанның бүкіл қалаларында қуанышты хабар ретінде таратылды. Бұл оқиғадан шабыттанған Олжас небәрі бір аптаның ішінде осы өлеңін ірі '''&quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot;''' поэмасына айналдырды. Бұл поэма [[Мамыр|мамыр айында]] жарық көрді.

Кейін Сүлейменов бұл туралы: &quot;Менің поэмам бүкіл Орталық телеарналар мен радиотолқындарды паш етті, ірі газеттерде басылып жатты. Апта сайын мені зауыттарға, фабрикаларға, студенттік аудиторияларға шақырып, кездесу өткізетін. Бұл менің үлкен жетістігім!&quot; деп айтқан. Олжастың бұл поэмасы Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолы]] Орталық комитетінің сыйлығына ие болды. Бұл Олжастың алғашқы мемлекет тарапынан берілген сыйлығы еді.

25 жасар Олжас Сүлейменовты [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа]]ға баратын кеңестік делегацияларға қоса бастады. Олжас өз поэмасын [[Париж]]дегі Сорбонна мен Нью-Йорктегі [[Колумбия университеті|Колумбия Университетінде]] оқыған. Сүлейменовты оқуынан шығарған әдеби институт директоры Серегин жақын арада оған телеграмма жолдап, әдеби институтқа оралуын сұраған. Кейіннен Олжас Сүлейменовтың &quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot; поэмасынан үзінді Гагариннің бейіттасына қашалады.

Сүлейменовтың танымалдық лебіне ілесіп, [[1961 жыл]]ы &quot;Арғымақтар&quot; атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. [[1962 жыл]]ы &quot;Жарық түндер&quot; ''(&quot;Солнечные ночи&quot;)'' өлеңдер жинағы жарық көрді. Бұл өлеңдер жинағы   IV Бүкілодақтық жас жазушылар жиналысында атап өтіліп, Николай Тихонов Олжасты ауыз толтырып мақтады.

1964 жылы шыққан &quot;Шығыстың құтты уақыты&quot; (&quot;Доброе время восхода&quot;) атты өлеңдер жинағы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағының]] Орталық Комитетінің сыйлығына ие болды. Әдеби сыншы Лев Аннинский Олжастың одақтық деңгейдегі танымалдығын келесідей түсіндіреді:

{{start citation}}Ақын Олжас өркениеттер қиылысында, мәдениеттер қиылысында қалыптасты. Өз бойында жастық қызба мінез бен сауаттылықты, үлгілік экспрессия, әлем өркениетіне филологиялық сезімді ұштастырады. Сүлейменовтың шығармаларында Пушкин, Уәлиханов, Конфуций мен Тагор үйлеседі. {{end citation}}

Сүлейменовтың өлеңдері мен поэмалары қоса алғанда [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Испан тілі|испан]], [[Чех тілі|чех]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Словак тілі|словак]], [[Болгар тілі|болғар]], [[Мажар тілі|мажар]], [[Моңғол тілі|моңғол]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдеріне аударылған. Ақын шығармашылығы [[Франция]]да ерекше танымал болды. Оның өлеңдері былай тұрсын, бірнеше тұтас өлең жинақтары тәржімаланды.

1969 жылы Олжас КОКП қатарына кірді. 1970 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленинның]] туғанына 100 жыл толуына орай, Олжастан поэмаға тапсырыс берді. Бірақ поэманың орнына баспаға өзінің &quot;Глиняная книга&quot; шығармасын алып келіп, бүкіл кеңестік зиялы қауым оны өте жоғары бағалады. Бұл поэмасы Сүлейменовтың ең үздік туындысы болып саналады. Бірақ Абай атындағы мемлекеттік сыйлықты мүлде басқа &quot;Синие острова&quot; поэмасы үшін алады.

 [[Сурет:Олжас Сүлейменов1.jpg|thumb|left]]

== Зерттеулері ==
Олжас тілтанушы ретінде көбінекей [[көне түркі тілі]]н зерттеді, әсіресе шумерлер және шумер тілі туралы зерттеулері батыс ғалымдарының көне тіл үнді-еуропа тілдерінен бастау алады дейтін қасаң теориясына пәрменді соққы берді.

Зерттеулері ретінде төмендегі бірнеше кітапті айтуға болады:
* [[1975 жыл|1975]] жылы жарық көрген «[[Аз и Я]]» кітабі [[Түркілер|түркі]] және [[Славяндар|славян]] [[халық]]тарының ежелгі жазба ескерткіштеріне арналған. Тым-тым арғы, есте жоқ ескі замандағы ұлт пен ұлыстардың тілі, ғұрып-әдеті сөз болған бұл кітапті кейінгі зерттеушілердің тамаша қолғанаты, оқушылардың, қызығушылардың сүйіп оқыр ғылымнамасы деуге болады. Әсіресе кітаптың Шумернама бөлімі оқырманды тың да, тілсім қиялдарға бастайды. Кітаптың соңы 1001 сөз атты этимологиялық сөздікке ұласып, бұрынғыдан кемелдене түсті.
* «1001 сөз» жазу мен таңбаның тарихы туралы шығарма, кітап әрқилы мәдениеттің кездейсоқ, жеке дара пайда болмастан бір-біріне тығыз байланыса отырып туылатынын, дамитынын осы ''1001 сөзді'' дәйек ете отырып дәлелдеуге тырысады.
* 1998&amp;nbsp;ж. жарық көрген «Жазу тілі» кітабы тарихқа дейіңі мәдениетке көзқарас, мұнда автор шығандай шырқап сонау майя тілі мен [[қытай тілі]] арасындағы байланысты зерттейді.
* «Тaрихқа дейінгі түркілер» кітабында [[Славян тілдері|славян]] және [[Түркі тілдері|түркі]] тілдерінің, атап айтқанда, көне [[Қазақ тілі|қазақ]] және көне [[Орыс тілі|орыс]] тілдерінің ежелгі өзара байланысы туралы айтылады. Жазушының ондаған жылдар бойы тынымсыз ізденуінің нәтижесінде табылған екі халықтың осындай әрекетке түсуіне қатысты материалдар ''көне қазақ тілі'' деген терминді алғаш рет қолдануға мүмкіндік берді. Кітапта бұл терминнің дұрыс екендігі толық дәлелденеді.

=== Аз и Я ===
&quot;Слово о полку Игореве&quot; немесе [[Игорь жасағы туралы жыр|&quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot;]] –Ежелгі Русь әдеби ескерткіші. Жырда 1185 жылы Игорь Святославұлы бастаған русь кінәздерінің половшыларға сәтсіз аяқталған жорығы туралы айтылады. Жыр шамамен 1185 жылы жазылған деген болжам бар. Бұл дастан ежелгі орыс тілінде жазылған деп есептеледі, бірақ орыс лингвистері бірнеше ғасыр бойы дастанның біраз бөлігін түсіне алмай, бұрмалап түсіндірген. Олжас Омарұлы Сүлейменов бұл дастанға алғаш рет [[1960 жыл]]ы әдеби институт студенті кезінде қызығушылық танытқан.

Олжастың шығармалары орыс тілінде жазылса да, өзі қазақ тілін жақсы меңгерген. Оған қоса, Олжас лингвист, яғни тіл ғылымының маманы болған соң, &quot;Слово о полку Игореве&quot; дастаны ол үшін мүлде қиындық тудырған жоқ. Жас лингвист жырдың түсініксіз сөздерінің сырын ашып, ауқымды зерттеу жұмысын жаза бастайды. 1962 жылдан бастап жыр туралы еңбектері жарық көре бастайды.

==== АЗиЯлық пайымдау ====
1963-1966 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде]] аспирантурада жүрген кезінде &quot;Игорь жасағы туралы жырдағы&quot; тюркизмдер&quot; ''(&quot;Тюркизмы в &quot;Слове о полку Игореве&quot;)'' атты кандидаттық диссертация әзірлейді. Олжас Сүлейменов дастанды қостілді деп санап, бұл тақырып аясында ауқымды зерттеу жүргізді. Автор дастан половец-орыс тілдері араласқан шығарма, екі тілдің арасында айқын шекара болмай, бірі екіншісін жалғап жырлайтын дастан екенін дәлелдеді. Оған қоса, автор дастандағы тюркизмдер, яғни түркі сөздері кейін орыс тіліне еш өзгеріссіз енгені туралы пайымдайды. Бұл тақырыпты кеңінен [[1975 жыл]]ы жарық көрген &quot;АЗиЯ. Книга благонамеренного читателя&quot; атты кітабында ашады.

Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында ежелгі русь халқы билингв – қостілді екенін ашық тұжырымдайды. Бұл идеясын жыр екі тілді түсінетін аудиторияға арналғанын, яғни орыс тілін білген адам, половшылар тілін де білгенін көрсету арқылы негіздейді. Сүлейменов қостілді русь халқы идеясын тек бір &quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot; негізінде ғана емес, саналуан дереккөздер арқылы дәлелдеуге тырысты.

==== Кеңестік қыспақ ====
[[Империализм]] мен руссоцентризмді ұстанған Кеңес идеологиясы [[Моңғол шапқыншылығы]], Русь кінәздерінің [[Алтын Орда|Алтын ордаға]] бағынған кезеңінде орыс тіліне мардымсыз ғана &quot;кумыс&quot;, &quot;аркан&quot; сияқты тюркизмдер енді деп қабылдайтын. Бірақ Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында Кеңес идеологиясының көзіне көрінбейтін, әркез орыс сөздері болып саналған орыс тіліндегі тюркизмдерді ашып көрсетті. Орыс академиктер қауымы бұл кітапты &quot;ұлы&quot; орыс тіліне бұрын-соңды болмаған қол сұқпа деп қабылдады.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Кітапқа кеңестік заманға тән [[Ұлтшылдық|«ұлтшылдық»]], '''[[Түркішілдік|«пантюркизм»]]''', «әдістемелік қателер» сияқты айыптар тағылды. Партия басшылығы тез арада кітапқа қатысты жедел шаралар қолданды. [[КОКП ОК саяси бюросы|Мәскеудегі басшылықтың]] нұсқауымен Қазақстан компартиясының орталық комитеті '''кітапқа теріс баға берді.''' &quot;АЗиЯ&quot; кітабы сатылымнан шығып, дүкен сөрелерінен, кітапханалардан алынды және жойылды. Бұл кітапты басуға рұқсат берген баспа директоры қызметінен босатылды. Ал автор Олжас Сүлейменовтың шығармалары санкцияға түсіп, 8 жыл бойы мүлде жарық көрмей кетті.

Республика басшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаевтың]] [[КОКП ОК бас хатшысы|КСРО басшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Брежневке]] жеке өтінішімен ғана Сүлейменов &quot;қатаң сөгіс&quot; алып қана құтылды. Сүлейменов сол заманда үлкен танымалдыққа ие болған соң, Сүлейменов ісін [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ОК қарауы тиіс еді. Бірақ Брежнев нұсқауымен іс Орталық комитеттен [[КСРО Ғылым Академиясы]]ның қарауына тапсырылды. &quot;АЗиЯ&quot;-ға тыйым салынғаннан кейін, бұл кітапқа КСРО-ның түркі халықтары қызыға бастады. Тәуелсіздік алған соң, бұл кітап қайта басылды.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы Ресей славист ғалымдарымен теріс бағаланды. Олар Сүлейменовті кәсіпқой лингвист емес, әуесқой зерттеуші, әрі фантаст деп атады. Олжастың көзқарасы нақты зерттеу нәтижесі емес, фантастикалық тұрғыдан қарастырылған деп айыптады. Славистер былай тұрсын, Ресейдің тюркологтері де Сүлейменовті жақтамады. Олар Сүлейменов жаңа сөздер ойлап тауып, жаңа грамматика құрастырды. Оның сөзі ойдан шығарылған, ал жазғаны - білімсіздіктің нәтижесі деп айып тақты.

Мұндай қарсы пікірге қарамастан, Тәуелсіздік жылдары Олжас Сүлейменов пікірін өзгеріссіз қалдырып, кітапты кішкене ғана өзгеріс енгізілген редакциясында жариялады.

== Саяси-қоғамдық қызметі ==
Қазақстанда атом сынақтарына тыйым салу - 1989 жылдың басындағы КСРО халық депутаттығына үміткер болған [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы Олжас Сүлейменовтің сайлау алды бағдарламасындағы ең бірінші пункт еді.

[[1973 жыл]]ы Сүлейменов «Сынақтарға тыйым салынсын!» деген сөздермен аяқталатын, Қазақстан үшін сол кезде ауыр тақырыпқа «Дикое поле» атаулы өлең жазған. [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонындағы]] сынақтар туралы сөз қозғаған болатын. Тек 1949-1963 жылдар аралығында Семей маңында сыналған барлық атом және сутегі бомбаларының жарылу күші Хиросимаға тасталған американдық атом бомбасының қуатынан 2500 есе артық болды, бүкіл аймаққа жан түршігерлік экологиялық зиян келтірді.

[[1989 жыл]]ы ақпанда Сүлейменов Қазақстан халқына теледидар арқылы үндеу жасады, келесі күні Алматыдағы Жазушылар одағы ғимарытының алдында ядролық қаруға қарсы «Невада — Семей» қозғалысының құрылғанын жариялады . Ядролық сынақтарға тыйым салу үшін небәрі бір айдың ішінде петицияға 4 миллионнан астам адам қол қойды. Кейін Семей қаласынан депутаттыққа сайланды. Сол жылдың жазында Сүлейменов КСРО халық депутаттарының I съезінде сөз сөйлеп, қозғалыстың мақсаты мен талаптары туралы баяндады. 1989 жылы 19 қазан ядролық сынақтар аяқталғаннан кейін, 1990 жылғы мамыр бірінші үкіметсіз «Антиядролық конгресс» өткізілді. Қозғалысты қолдау үшін шахматтан бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карпов бастаған бейбітшілік қорынан 400 мың рубль аударылды. Сүлейменов Қазақстан шахмат федерациясының төрағасы болды (1977—1995). Қазақстан Президенті Назарбаевтың 1991 жылғы 29 тамыздағы жарлығымен полигон түпкілікті жабылып, ядролық қаруды сынауға халықаралық мораторий жарияланды. Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа көптеген елдер қол қойды.

Осындай табыстардан кейін «Қазақстан халық конгресі» (1991-1995) қозғалысы саяси партиясына айналды. Осы жылдар бойы оның басшысы Сүлейменов болды.

== Жыр жинақтары ==

''«Біз жаңаша өлең жазуды Олжастан үйрендік»'' дейді — Сергей Марков, бұл болса Олжас өлеңдерінің тынысы өзгешелігін әйгілегендей. [[1961 жыл|1961]] жылғы тырнақ алды жинағы «Арғымақтар» кітабінан бері ол жиырма шақты жыр жинағына автор болды. ''«Халықтың тарихы айналып келгенде ақынның үлесіне тиеді»'' - дейді [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], оқып отырсаңыз Олжастың өлеңдері қазақ халқының талай ғасырлық мұңы мен қуанышын, сыры мен сипатын айтады, енді сіз бір ақынның жырын ғана емес бір ұлттың сан ғасырлық сәлихалы тарихын аралағандай боласыз. Олжас өлеңдері қазақ пен орыс арасында ғана емес, Еуропа елдері, Кіші Азия, Қытай, Америка елдері арасында өзінің асқақ қазақы үнін аспандата саңқылдатады.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;[[Сурет:Sobranie_sochinenyi_v_semi_tomah_Olzhasa_Suleimena.jpg|нобай|оңға|Орыс тілінде шыққан жеті томдық шығармалар жинағы (сегіз кітап). Алматы, Атамұра, 2004.]]

* «Арғымақтар», Қазақтың мемлекеттік көркем әдеби баспасы, Алматы, 1961 ж.
* «Олжас Сүлейменов жинағы», Жазушы, Алматы, 1967 ж.
* «Қыш кітап», Жазушы, Алматы, 1969 ж.
* «Атамекен», Жазушы, Алматы, 1972 ж.
* «Каждый день&amp;nbsp;— утро», Правда, Мәскеу, 1973 ж.
* «Повторяя в полдень», Жазушы, Алматы, 1973 ж.
* «Круглая звезда», Художественная литература, Мәскеу, 1975 ж.
* «Берега. Определение», Жазушы, Алматы, 1976 ж.
* «Olzsasz Sulejmen versei» (мажар тілінде), Еуропа кёнивкадо, Будапешт, 1976 ж.
* «Тұңғыш космонавт», Жалын, Алматы, 1979 ж.
* «Sakalai virs smevlus» (литван тілінде), Бага, Вильнюс, 1980 ж.
* «Земля, поклонись человеку!» (түркімен тілінде), Магарыф, 1985 ж.
* «Свиток», Молодая гвардия, Мәскеу, 1989 ж.
* «Аргамак» (моңғол тілінде), Улань газар, Улаанбаатр, 1990 ж.
* «Айналайын», Жібек жолы, Алматы, 1996 ж.
* «Исправляя метафорой мир», Қаржы-қаражат, Алматы, 1996 ж.
* «Im Azimut der Nomaden», Интердрюк, Лейпциг, 1997 ж.
* Собрание сочинений в 7 томах (в 8 книгах, орысша). Алматы, Атамұра баспасы, 2004.
* Таңдамалы туындылары, Жібек жолы, Алматы, 2005 ж.
* «Olzhas Sulejmenow gedichte» (неміс тілінде), Қазақстан, Алматы
* «Fizikçinin Duası» (түрік тілінде), Ыстамбұл, 1976 ж.

==Шығармалары:==
*Нұрлы түндер, А., 1962; 
*Қылықты түн, А., 1963; 
*Мешін жылы, А., 1967; 
*Таңдамалы лирика, М., 1968; 
*Ақ дария аспанында, Таш., 1970; 
*Атамекен, А., 1972; 
*Қалаулы қайырма, А., 1973; 
*Жұмыр жұлдыз, М., 1975; 
*Көңіл көкжиегі, А., 1976, 1980; 
*Определение берега, А., 1976, 1979; 
*Трансформация огня. А., 1985;
*Асқардан асу (Преодоление), А., 1987; 
*От января до апреля, А., 1989; 
*Тюрки в доистории, А., 2002.

==Марапаттары==

=== Мемлекеттік марапаттар ===

*1967 — [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]];
* 1981 — [[Құрмет Белгісі ордені]];
* 1984 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* 1986 — Қазан төңкерісі ордені — ''50 жасқа толуына орай;''
* 1990 — [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР халық жазушысы]]; 
* 2001 — 1-дәрежелі [[Барыс ордені|&quot;Барыс&quot; ордені]] — ''Қазақстандағы ядролық сынақтарға қарсы жүргізген күресі үшін;''
* 2006 — [[Отан ордені]] — ''70 жасқа толуына орай;''
* 2014 — Нәзір Төреқұлов атындағы &quot;Қазақстан Республикасының сыртқы саясатына қосқан үлесі үшін&quot; медалі; 
* 2016 — [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] атағы;
* 2016 — &quot;Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл&quot; медалі;
* 2020 — &quot;Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл&quot; медалі;

=== Шетелдік марапаттар ===

* 2004 — «За заслуги» ордені (Ингушетия, Ресей) — ''Ингушетия халқына сіңген еңбегі үшін;''
* 2006 — V дәрежелі кәніз Ярослав Мудрый ордені (Украина) — ''Қазақстан мен Украина халықтарының достығына қосқан үлесі үшін;''
* 2006 — «Шохрат» ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы достықты орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — &quot;Дружба&quot; ордені (Ресей) — ''Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығын орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — Өнер мен әдебиет орденінің кавалері (Франция).
* 2011 — &quot;Достлуг&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзірбайжан мәдениет таратуға қосқан үлесі үшін;''
* 2016 — Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мәдениет өз шығармаларында таратқаны үшін;''
* 2017 — 4-дәрежелі Күншығыс ордені (Жапония) — ''ядролық қарудың таралуына қарсы жүргізген саясаты және Жапон-Қазақ қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін;'' 
* 2021 — &quot;Шараф&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы мәдени сабақтастыққа қосқан үшесі үшін;''
* 2022 — Құрметті легион орденінің офицері (Франция).

=== Сыйлықтар ===

* 1961, 1963 — Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолының]] Орталық комитет сыйлығының лауреаты; 
* 1967 — «Доброе время восхода» өлеңдер жинағы үшңн Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағы сыйлығының лауреаты;
* 1973 — «Синие острова» поэмасы үшін Абай атындағы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2000 — Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2002 — Күлтегін атындағы халықаралық сыйлық лауреаты – ''&quot;түркітану саласындағы жетістіктері үшін&quot;'';
* 2003 — Халықаралық Түркия сыйлығының лауреаты – ''&quot;түркі әлеміне қосқан үлесі үшін&quot;;''
* 2013 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының бейбіт және даму Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2018 — Шыңғыс Айтматов атындағы ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясы сыйлығының лауреаты;
* 2020 — Мемлекетаралық ТМД &quot;Достастық жұлдыздары&quot; сыйлығының лауреаты.

=== Шығармашылық одақтардың марапаты ===

* 2017 —&quot;ЛиФФт&quot; Еуразиялық әдеби фестиваль алтыны ([[Еуразия]]).

=== Конфессиялық марапаты ===

* 2023 — «Мир и согласие» ордені (Қазақстан Православиелік Шіркеуі)

=== Құрметті ғылыми атақтары ===

* 2004 —Әлиев атындағы Қарашай-Шеркеш Мемлекеттік университеттің құрметті докторы;
* 2005 — Маржани атындағы тарих институтының құрметті докторы; (Татарстан Республикасының Ғылым Академиясы)
* 2006 — Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы;
* 2009 — [[Шәкәрім атындағы университет|Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеттің]] құрметті профессоры;

=== Құрметті азамат ===
* 2009 — Семей қаласының құрметті азаматы;
* 2014 — Баянауыл ауданының құрметті азаматы;
* 2015 — Павлодар облысының құрметті азаматы;
* 2019 — Алматы қаласының құрметті азаматы;

== Әдебиет ==
* Ахметов З.А., Национально-характерные черты языка поэзии Олжаса Сулейменова // в кн. О языке казахской поэзии, А., 1970;
* Гусев В., Национальное, интернациональное и общечеловеческое: об Олжасе Сулейменове и его “Глиняной книге” // в кн. Герой и стиль, М., 1983; 
* Бузаубагарова К.С., Стих Олжаса Сулейменова, А., 1984; 
* Диканбаева С., О стилистическом комплексе в творческом контексте О.Сулейменова // Сб. научных тр., А., 1984; 
* Толмачев Г., Повесть об Олжасе, А., 1996; 
* Вместе с Олжасом, А., 1996; 
* Ким Н.С., Эпидигматические отношения в языке и их реализация в русской художественной речи (на материале поэзии О.О. Сулейменова), Таш., 2002; 
* Жуминова А.Б., Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова, А., 2004; 
* Сарсембаева А.Ж., Анафора в поэзии О.О. Сулейменова, А., 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20091027002515/http://geocities.com/plt_2000plt_us/azia/ «Аз и Я»] {{ru icon}}
* [http://vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm «Язык Письма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808154307/http://www.vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm |date=2011-08-08 }} {{ru icon}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Грекиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:18 мамырда туғандар]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин комсомолы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан партияларының төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>c5i1rwa30h51k67butdbtfdtjdkss5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630212</id>
      <parentid>3630210</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48982" sha1="qx0u0g8ssx7064xhvcnm21t7dznpa44" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Олжас Омарұлы Сүлейменов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Oljas Suleymenov.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 18.5.1936
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = [[А. М. Горький атындағы Әдебиет институты]]&lt;br /&gt; [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]
 | Мансабы              = прозашы, әдебиеттанушы, ақын
 | Шығармашылық жылдары = 
 | Бағыты               = 
 | Жанры                = әдебиеттану
 | Шығармалардың тілі   = [[Орыс тілі|орысша]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақстанның Еңбек Ері}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Отан ордені}} | {{Астана медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} }}
  {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазан төңкерісі ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ар-намыс ордені (Әзербайжан)}} | {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}} | {{Достық ордені (Әзербайжан)}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәз ордені|2006}} | {{Құрмет легионы орденінің офицері}} | {{Өнер және әдебиет орденінің иегері|2007}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Күншығыс ордені|4}} | {{Достық ордені (Ресей)|2007}} | {{Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)|2004}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы|2016}} }}
 | Сыйлықтары           = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}} | {{Ленин комсомол сыйлығы}} }}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Олжас Омарұлы Сүлейменов''' ([[18 мамыр]] [[1936 жыл|1936]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, қазақ ақыны, жазушы, лингвист-ғалым, [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР Халық жазушысы]] (1990), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2016)&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/kk/1131150-nazarbaev-olzhas-suleymenovke-qazaq.html Назарбаев Олжас Сүлейменовке «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын берді]&lt;/ref&gt;. Халықаралық антиядролық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] қозғалысының негізін салушысы.

== Өмірбаяны ==
Олжас Сүлейменов [[1936]] жылғы [[мамырдың 18]] күні [[Алматы|Алматы қаласын]]да дүниеге келген. Әкесі – Омархан Сүлейменұлы, қазақ кавалерия полкінің офицері. Шешесі – Бәтима Насыржанқызы Беделбай. Нағашы атасы Насыржан Беделбай – белгілі көпес Ғабдұлуәлиевтің сауда үйінде коммерциялық басқарушы еді.

[[Арғын]] тайпасы [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Айдабол би|Айдабол]] тармағынан тарайды. Олжас – Жаяу Мұсаның бесінші ұрпағы. Шежіресі: '''Айдабол''' — Малғозы — Толыбай — Орман — Төбет — Байжан — '''Жаяу Мұса''' — Тайжан — Ақтай — Сүлеймен — Омархан — '''Олжас.''' &lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302062731/http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ |date=2013-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Белгілі түркітанушы ғалым [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] Олжасқа әкесі Омархан атылмай тұрып, екеуі бірге Норильскідегі лагерьде бірге отырып шыққанын айтқан.&lt;ref&gt;''Сапаралы Б.Т.'' Олжастың балалық шағы. — Алматы: Қағанат, 1996. — С. 5—15, 25—45. — 72 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7667-4034-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Алғашқы жылдары ===
1954 жылы Олжас мектеп бітіріп,  [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің Геология факультетіне түседі. 1959 жылы оқуын аяқтап, инженер-геолог мамандығын алып шығады. Студент кезінде геологиялық барлау жұмыстарына қатысқан.

[[1955 жыл]]дан бастап әдеби жолы басталады. Ал [[1959 жыл]]ы Мәскеудегі А.М. Горький атындағы Әдебиет институтының ақындық аударма ісі бөліміне түседі. 1961 жылы оқуын аяқтамас бұрын тоқтатуға мәжбүр болды.

[[1959 жыл]]ғы маусымда Олжастың өлеңдер топтамасы алғаш рет орталық басылымда жарық көрді.

[[1962 жыл|1962]]–[[1971 жыл|1971]] жылдарда [[Казахстанская правда|&quot;Казахстанская правда&quot;]] газетінің әдеби қызметкері; [[Қазақфильм|&quot;Қазақфильм&quot;]] киностудиясы сценарлық-редакциялық алқасының бас редакторы; [[Простор|&quot;Простор&quot; журналында]] журналистика бөлімінің меңгерушісы болып қызмет атқарды.

=== Жарқын шағы ===
[[1971 жыл|1971]]–[[1981 жыл|1981]] жылдарда [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның басқарма хатшысы;

[[1972 жыл]]дан бастап Азия мен Африка елдерінің жазушыларымен байланыс жөніндегі қазақ комитеттің төрағасы болды. 1975 жылы Азия мен Африка жазушыларының 5-конференциясын Алматы қаласында өткізу идеясының құрылтайшысы еді.

1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың соңына дейін Азия мен Африка жазушыларымен байланыс жөніндегі Кеңестік комитеттің төраға орынбасары болып қызмет етті.

1975 жылы [[Аз и Я|&quot;Аз и Я&quot;]] кітабы жарық көрді. Бұл кітап Мәскеуде теріс резонанс тудырып, оған тыйым салынды. Олжастың туындылары 8 жыл бойы басылымға түспей, ақын мүлде жазбай кетті.

[[1980 жыл|1980]]–[[1983 жыл|1984]] жылдарда [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әрі Президиум мүшесі. 1984—1989, 1989—1991 жылдарда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты.

[[1981 жыл]]ы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ХХVI съезінің делегаты.

[[1981 жыл|1981]]–[[1983 жыл|1983]] жылдары Қазақ КСР кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болды. Олжас Сүлейменовтың арқасында 1984 жылғы жазда Сергей Соловьевтің [[С.А.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты|ВГИК]]-тегі шеберханасы Республикалық байқау жарияланды. Сөйтіп қазақ киноматографиясында &quot;тың толқынның&quot; пайда болуына ықпалын тигізді.

[[1984 жыл|1984]]–[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы, КСРО Жазушылар Одағының хатшысы болды.

1989 жылғы [[ақпан]]да халықаралық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] ядролық қаруға қарсы қозғалысын құрып, оның Президенті атанды. Қозғалыс мақсаты – [[Семей полигоны|Семей ядролық сынақтар алаңын]] және дүниежүзіндегі басқа да ядролық сынақ алаңдарын жабу еді.  Антиядролық қозғалыс түпкі мақсатына жетіп, сынақтар тоқтатылды, ал полигон жабылды. Кейіннен &quot;Невада-Семей&quot; қозғалысы &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясы болып жаңадан құрылды.

1991–1995 жылдары Олжас Сүлейменов &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясының төрағасы болды. Оған қоса, 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

[[1995 жыл|1995]] жылғы [[тамыз]]дан бастап [[Италия|Италия республикасындағы]], оған қоса [[1996 жыл|1996]] жылғы [[сәуір]]ден бастап [[Грекия|Грекия республикасы]] мен [[Мальта|Мальта республикасындағы]] Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елші қызметін атқарды.

Елші қызметінде әдеби миссиясын жалғастырып, Рим қаласында 1998 жылы &quot;Жазу тілі&quot; ''(&quot;Язык письма&quot;, адамзат жазуы мен тілінің шыққан тегі туралы)'' мен &quot;Құдайдың күлкісі&quot; ''(&quot;Улыбка бога&quot;)'', 2001 жылы &quot;Айқас параллельдер&quot; ''(&quot;Пересекающиеся параллели&quot;ғ түркі-славян тілдері туралы)'', 2002 жылы &quot;Ежелгі түркілер&quot; ''(&quot;Тюрки в доистории&quot;, ежелгі түркілердің тілі мен жазуының шыққан тегі туралы)'' кітаптары жарық көреді. 2002 жылы &quot;Тюрки в доистории&quot; атты кітабы түркітану саласында көрнекті жетістіктері үшін Күлтегін сыйлығын алды.

2001 жылдан бастап Қазақстанның [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-]]&lt;nowiki/&gt;дағы тұрақты өкілі.

2022 жылы &quot;Байтақ&quot; халық экологиялық партиясы&quot; Олжас Сүлейменовты [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]на ұсыну идеясын қозғады.

=== Отбасы ===
Жұбайы – Маргарита Владимировна&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/society/194745-mneniya-kazahstanczev-o-mezhnaczionalnyh-brakah-razdelilis/ Мнения казахстанцев о межнациональных браках разделились | NUR.KZ.]&lt;/ref&gt;, 2023 жылы қайтыс болды.

Қыздары: Динара, Мәдина, Ләйлә.

Динара қызынан екі жиені бар: Дәмелі мен Димаш.

Өз атына жазып алған жиені Ескендір Сүлейменовты 2018 жылғы 22 маусым күні Қызылорда облыстық ІІД басшысының қызы көлікпен қағып кетті. Ескендір апатта дүниеден өтті.

==Ақындық==
Олжас Сүлейменов өлеңдерін орыс тілінде жазып, басында тек Қазақстанда ғана танымал еді. Бүкіл одаққа есімі алғаш рет [[1961 жыл]]ғы көктемде шыққан. Әдеби институттағы оқуынан шығып кеткен соң, [[Алматы]]ға қайтып оралып, &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жұмыс істей бастады. 11 сәуір күні [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырда]] болып жатқан оқиғаларды біліп, газет редакторы Федор Боярский Олжасқа &quot;адамның ғарышқа ұшуы туралы&quot; өлең жазуды ұсынды. Түні бойы тыңбай жазып, 12 сәуір күні [[Юрий Алексеевич Гагарин|Гагарин]] ғарышқа ұшқанын елге жария салғанда Сүлейменовтың өлеңі газет бетіне шығып, Қазақстанның бүкіл қалаларында қуанышты хабар ретінде таратылды. Бұл оқиғадан шабыттанған Олжас небәрі бір аптаның ішінде осы өлеңін ірі '''&quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot;''' поэмасына айналдырды. Бұл поэма [[Мамыр|мамыр айында]] жарық көрді.

Кейін Сүлейменов бұл туралы: &quot;Менің поэмам бүкіл Орталық телеарналар мен радиотолқындарды паш етті, ірі газеттерде басылып жатты. Апта сайын мені зауыттарға, фабрикаларға, студенттік аудиторияларға шақырып, кездесу өткізетін. Бұл менің үлкен жетістігім!&quot; деп айтқан. Олжастың бұл поэмасы Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолы]] Орталық комитетінің сыйлығына ие болды. Бұл Олжастың алғашқы мемлекет тарапынан берілген сыйлығы еді.

25 жасар Олжас Сүлейменовты [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа]]ға баратын кеңестік делегацияларға қоса бастады. Олжас өз поэмасын [[Париж]]дегі Сорбонна мен Нью-Йорктегі [[Колумбия университеті|Колумбия Университетінде]] оқыған. Сүлейменовты оқуынан шығарған әдеби институт директоры Серегин жақын арада оған телеграмма жолдап, әдеби институтқа оралуын сұраған. Кейіннен Олжас Сүлейменовтың &quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot; поэмасынан үзінді Гагариннің бейіттасына қашалады.

Сүлейменовтың танымалдық лебіне ілесіп, [[1961 жыл]]ы &quot;Арғымақтар&quot; атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. [[1962 жыл]]ы &quot;Жарық түндер&quot; ''(&quot;Солнечные ночи&quot;)'' өлеңдер жинағы жарық көрді. Бұл өлеңдер жинағы   IV Бүкілодақтық жас жазушылар жиналысында атап өтіліп, Николай Тихонов Олжасты ауыз толтырып мақтады.

1964 жылы шыққан &quot;Шығыстың құтты уақыты&quot; (&quot;Доброе время восхода&quot;) атты өлеңдер жинағы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағының]] Орталық Комитетінің сыйлығына ие болды. Әдеби сыншы Лев Аннинский Олжастың одақтық деңгейдегі танымалдығын келесідей түсіндіреді:

{{start citation}}Ақын Олжас өркениеттер қиылысында, мәдениеттер қиылысында қалыптасты. Өз бойында жастық қызба мінез бен сауаттылықты, үлгілік экспрессия, әлем өркениетіне филологиялық сезімді ұштастырады. Сүлейменовтың шығармаларында Пушкин, Уәлиханов, Конфуций мен Тагор үйлеседі. {{end citation}}

Сүлейменовтың өлеңдері мен поэмалары қоса алғанда [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Испан тілі|испан]], [[Чех тілі|чех]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Словак тілі|словак]], [[Болгар тілі|болғар]], [[Мажар тілі|мажар]], [[Моңғол тілі|моңғол]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдеріне аударылған. Ақын шығармашылығы [[Франция]]да ерекше танымал болды. Оның өлеңдері былай тұрсын, бірнеше тұтас өлең жинақтары тәржімаланды.

1969 жылы Олжас КОКП қатарына кірді. 1970 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленинның]] туғанына 100 жыл толуына орай, Олжастан поэмаға тапсырыс берді. Бірақ поэманың орнына баспаға өзінің &quot;Глиняная книга&quot; шығармасын алып келіп, бүкіл кеңестік зиялы қауым оны өте жоғары бағалады. Бұл поэмасы Сүлейменовтың ең үздік туындысы болып саналады. Бірақ Абай атындағы мемлекеттік сыйлықты мүлде басқа &quot;Синие острова&quot; поэмасы үшін алады.

 [[Сурет:Олжас Сүлейменов1.jpg|thumb|left]]

== Зерттеулері ==
Олжас тілтанушы ретінде көбінекей [[көне түркі тілі]]н зерттеді, әсіресе шумерлер және шумер тілі туралы зерттеулері батыс ғалымдарының көне тіл үнді-еуропа тілдерінен бастау алады дейтін қасаң теориясына пәрменді соққы берді.

Зерттеулері ретінде төмендегі бірнеше кітапті айтуға болады:
* [[1975 жыл|1975]] жылы жарық көрген «[[Аз и Я]]» кітабі [[Түркілер|түркі]] және [[Славяндар|славян]] [[халық]]тарының ежелгі жазба ескерткіштеріне арналған. Тым-тым арғы, есте жоқ ескі замандағы ұлт пен ұлыстардың тілі, ғұрып-әдеті сөз болған бұл кітапті кейінгі зерттеушілердің тамаша қолғанаты, оқушылардың, қызығушылардың сүйіп оқыр ғылымнамасы деуге болады. Әсіресе кітаптың Шумернама бөлімі оқырманды тың да, тілсім қиялдарға бастайды. Кітаптың соңы 1001 сөз атты этимологиялық сөздікке ұласып, бұрынғыдан кемелдене түсті.
* «1001 сөз» жазу мен таңбаның тарихы туралы шығарма, кітап әрқилы мәдениеттің кездейсоқ, жеке дара пайда болмастан бір-біріне тығыз байланыса отырып туылатынын, дамитынын осы ''1001 сөзді'' дәйек ете отырып дәлелдеуге тырысады.
* 1998&amp;nbsp;ж. жарық көрген «Жазу тілі» кітабы тарихқа дейіңі мәдениетке көзқарас, мұнда автор шығандай шырқап сонау майя тілі мен [[қытай тілі]] арасындағы байланысты зерттейді.
* «Тaрихқа дейінгі түркілер» кітабында [[Славян тілдері|славян]] және [[Түркі тілдері|түркі]] тілдерінің, атап айтқанда, көне [[Қазақ тілі|қазақ]] және көне [[Орыс тілі|орыс]] тілдерінің ежелгі өзара байланысы туралы айтылады. Жазушының ондаған жылдар бойы тынымсыз ізденуінің нәтижесінде табылған екі халықтың осындай әрекетке түсуіне қатысты материалдар ''көне қазақ тілі'' деген терминді алғаш рет қолдануға мүмкіндік берді. Кітапта бұл терминнің дұрыс екендігі толық дәлелденеді.

=== Аз и Я ===
&quot;Слово о полку Игореве&quot; немесе [[Игорь жасағы туралы жыр|&quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot;]] –Ежелгі Русь әдеби ескерткіші. Жырда 1185 жылы Игорь Святославұлы бастаған русь кінәздерінің половшыларға сәтсіз аяқталған жорығы туралы айтылады. Жыр шамамен 1185 жылы жазылған деген болжам бар. Бұл дастан ежелгі орыс тілінде жазылған деп есептеледі, бірақ орыс лингвистері бірнеше ғасыр бойы дастанның біраз бөлігін түсіне алмай, бұрмалап түсіндірген. Олжас Омарұлы Сүлейменов бұл дастанға алғаш рет [[1960 жыл]]ы әдеби институт студенті кезінде қызығушылық танытқан.

Олжастың шығармалары орыс тілінде жазылса да, өзі қазақ тілін жақсы меңгерген. Оған қоса, Олжас лингвист, яғни тіл ғылымының маманы болған соң, &quot;Слово о полку Игореве&quot; дастаны ол үшін мүлде қиындық тудырған жоқ. Жас лингвист жырдың түсініксіз сөздерінің сырын ашып, ауқымды зерттеу жұмысын жаза бастайды. 1962 жылдан бастап жыр туралы еңбектері жарық көре бастайды.

==== АЗиЯлық пайымдау ====
1963-1966 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде]] аспирантурада жүрген кезінде &quot;Игорь жасағы туралы жырдағы&quot; тюркизмдер&quot; ''(&quot;Тюркизмы в &quot;Слове о полку Игореве&quot;)'' атты кандидаттық диссертация әзірлейді. Олжас Сүлейменов дастанды қостілді деп санап, бұл тақырып аясында ауқымды зерттеу жүргізді. Автор дастан половец-орыс тілдері араласқан шығарма, екі тілдің арасында айқын шекара болмай, бірі екіншісін жалғап жырлайтын дастан екенін дәлелдеді. Оған қоса, автор дастандағы тюркизмдер, яғни түркі сөздері кейін орыс тіліне еш өзгеріссіз енгені туралы пайымдайды. Бұл тақырыпты кеңінен [[1975 жыл]]ы жарық көрген &quot;АЗиЯ. Книга благонамеренного читателя&quot; атты кітабында ашады.

Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында ежелгі русь халқы билингв – қостілді екенін ашық тұжырымдайды. Бұл идеясын жыр екі тілді түсінетін аудиторияға арналғанын, яғни орыс тілін білген адам, половшылар тілін де білгенін көрсету арқылы негіздейді. Сүлейменов қостілді русь халқы идеясын тек бір &quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot; негізінде ғана емес, саналуан дереккөздер арқылы дәлелдеуге тырысты.

==== Кеңестік қыспақ ====
[[Империализм]] мен руссоцентризмді ұстанған Кеңес идеологиясы [[Моңғол шапқыншылығы]], Русь кінәздерінің [[Алтын Орда|Алтын ордаға]] бағынған кезеңінде орыс тіліне мардымсыз ғана &quot;кумыс&quot;, &quot;аркан&quot; сияқты тюркизмдер енді деп қабылдайтын. Бірақ Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында Кеңес идеологиясының көзіне көрінбейтін, әркез орыс сөздері болып саналған орыс тіліндегі тюркизмдерді ашып көрсетті. Орыс академиктер қауымы бұл кітапты &quot;ұлы&quot; орыс тіліне бұрын-соңды болмаған қол сұқпа деп қабылдады.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Кітапқа кеңестік заманға тән [[Ұлтшылдық|«ұлтшылдық»]], '''[[Түркішілдік|«пантюркизм»]]''', «әдістемелік қателер» сияқты айыптар тағылды. Партия басшылығы тез арада кітапқа қатысты жедел шаралар қолданды. [[КОКП ОК саяси бюросы|Мәскеудегі басшылықтың]] нұсқауымен Қазақстан компартиясының орталық комитеті '''кітапқа теріс баға берді.''' &quot;АЗиЯ&quot; кітабы сатылымнан шығып, дүкен сөрелерінен, кітапханалардан алынды және жойылды. Бұл кітапты басуға рұқсат берген баспа директоры қызметінен босатылды. Ал автор Олжас Сүлейменовтың шығармалары санкцияға түсіп, 8 жыл бойы мүлде жарық көрмей кетті.

Республика басшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаевтың]] [[КОКП ОК бас хатшысы|КСРО басшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Брежневке]] жеке өтінішімен ғана Сүлейменов &quot;қатаң сөгіс&quot; алып қана құтылды. Сүлейменов сол заманда үлкен танымалдыққа ие болған соң, Сүлейменов ісін [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ОК қарауы тиіс еді. Бірақ Брежнев нұсқауымен іс Орталық комитеттен [[КСРО Ғылым Академиясы]]ның қарауына тапсырылды. &quot;АЗиЯ&quot;-ға тыйым салынғаннан кейін, бұл кітапқа КСРО-ның түркі халықтары қызыға бастады. Тәуелсіздік алған соң, бұл кітап қайта басылды.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы Ресей славист ғалымдарымен теріс бағаланды. Олар Сүлейменовті кәсіпқой лингвист емес, әуесқой зерттеуші, әрі фантаст деп атады. Олжастың көзқарасы нақты зерттеу нәтижесі емес, фантастикалық тұрғыдан қарастырылған деп айыптады. Славистер былай тұрсын, Ресейдің тюркологтері де Сүлейменовті жақтамады. Олар Сүлейменов жаңа сөздер ойлап тауып, жаңа грамматика құрастырды. Оның сөзі ойдан шығарылған, ал жазғаны - білімсіздіктің нәтижесі деп айып тақты.

Мұндай қарсы пікірге қарамастан, Тәуелсіздік жылдары Олжас Сүлейменов пікірін өзгеріссіз қалдырып, кітапты кішкене ғана өзгеріс енгізілген редакциясында жариялады.

== Саяси-қоғамдық қызметі ==
Қазақстанда атом сынақтарына тыйым салу - 1989 жылдың басындағы КСРО халық депутаттығына үміткер болған [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы Олжас Сүлейменовтің сайлау алды бағдарламасындағы ең бірінші пункт еді.

[[1973 жыл]]ы Сүлейменов «Сынақтарға тыйым салынсын!» деген сөздермен аяқталатын, Қазақстан үшін сол кезде ауыр тақырыпқа «Дикое поле» атаулы өлең жазған. [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонындағы]] сынақтар туралы сөз қозғаған болатын. Тек 1949-1963 жылдар аралығында Семей маңында сыналған барлық атом және сутегі бомбаларының жарылу күші Хиросимаға тасталған американдық атом бомбасының қуатынан 2500 есе артық болды, бүкіл аймаққа жан түршігерлік экологиялық зиян келтірді.

[[1989 жыл]]ы ақпанда Сүлейменов Қазақстан халқына теледидар арқылы үндеу жасады, келесі күні Алматыдағы Жазушылар одағы ғимарытының алдында ядролық қаруға қарсы «Невада — Семей» қозғалысының құрылғанын жариялады . Ядролық сынақтарға тыйым салу үшін небәрі бір айдың ішінде петицияға 4 миллионнан астам адам қол қойды. Кейін Семей қаласынан депутаттыққа сайланды. Сол жылдың жазында Сүлейменов КСРО халық депутаттарының I съезінде сөз сөйлеп, қозғалыстың мақсаты мен талаптары туралы баяндады. 1989 жылы 19 қазан ядролық сынақтар аяқталғаннан кейін, 1990 жылғы мамыр бірінші үкіметсіз «Антиядролық конгресс» өткізілді. Қозғалысты қолдау үшін шахматтан бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карпов бастаған бейбітшілік қорынан 400 мың рубль аударылды. Сүлейменов Қазақстан шахмат федерациясының төрағасы болды (1977—1995). Қазақстан Президенті Назарбаевтың 1991 жылғы 29 тамыздағы жарлығымен полигон түпкілікті жабылып, ядролық қаруды сынауға халықаралық мораторий жарияланды. Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа көптеген елдер қол қойды.

Осындай табыстардан кейін «Қазақстан халық конгресі» (1991-1995) қозғалысы саяси партиясына айналды. Осы жылдар бойы оның басшысы Сүлейменов болды.

== Жыр жинақтары ==

''«Біз жаңаша өлең жазуды Олжастан үйрендік»'' дейді — Сергей Марков, бұл болса Олжас өлеңдерінің тынысы өзгешелігін әйгілегендей. [[1961 жыл|1961]] жылғы тырнақ алды жинағы «Арғымақтар» кітабінан бері ол жиырма шақты жыр жинағына автор болды. ''«Халықтың тарихы айналып келгенде ақынның үлесіне тиеді»'' - дейді [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], оқып отырсаңыз Олжастың өлеңдері қазақ халқының талай ғасырлық мұңы мен қуанышын, сыры мен сипатын айтады, енді сіз бір ақынның жырын ғана емес бір ұлттың сан ғасырлық сәлихалы тарихын аралағандай боласыз. Олжас өлеңдері қазақ пен орыс арасында ғана емес, Еуропа елдері, Кіші Азия, Қытай, Америка елдері арасында өзінің асқақ қазақы үнін аспандата саңқылдатады.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;[[Сурет:Sobranie_sochinenyi_v_semi_tomah_Olzhasa_Suleimena.jpg|нобай|оңға|Орыс тілінде шыққан жеті томдық шығармалар жинағы (сегіз кітап). Алматы, Атамұра, 2004.]]

* «Арғымақтар», Қазақтың мемлекеттік көркем әдеби баспасы, Алматы, 1961 ж.
* «Олжас Сүлейменов жинағы», Жазушы, Алматы, 1967 ж.
* «Қыш кітап», Жазушы, Алматы, 1969 ж.
* «Атамекен», Жазушы, Алматы, 1972 ж.
* «Каждый день&amp;nbsp;— утро», Правда, Мәскеу, 1973 ж.
* «Повторяя в полдень», Жазушы, Алматы, 1973 ж.
* «Круглая звезда», Художественная литература, Мәскеу, 1975 ж.
* «Берега. Определение», Жазушы, Алматы, 1976 ж.
* «Olzsasz Sulejmen versei» (мажар тілінде), Еуропа кёнивкадо, Будапешт, 1976 ж.
* «Тұңғыш космонавт», Жалын, Алматы, 1979 ж.
* «Sakalai virs smevlus» (литван тілінде), Бага, Вильнюс, 1980 ж.
* «Земля, поклонись человеку!» (түркімен тілінде), Магарыф, 1985 ж.
* «Свиток», Молодая гвардия, Мәскеу, 1989 ж.
* «Аргамак» (моңғол тілінде), Улань газар, Улаанбаатр, 1990 ж.
* «Айналайын», Жібек жолы, Алматы, 1996 ж.
* «Исправляя метафорой мир», Қаржы-қаражат, Алматы, 1996 ж.
* «Im Azimut der Nomaden», Интердрюк, Лейпциг, 1997 ж.
* Собрание сочинений в 7 томах (в 8 книгах, орысша). Алматы, Атамұра баспасы, 2004.
* Таңдамалы туындылары, Жібек жолы, Алматы, 2005 ж.
* «Olzhas Sulejmenow gedichte» (неміс тілінде), Қазақстан, Алматы
* «Fizikçinin Duası» (түрік тілінде), Ыстамбұл, 1976 ж.

==Шығармалары:==
*Нұрлы түндер, А., 1962; 
*Қылықты түн, А., 1963; 
*Мешін жылы, А., 1967; 
*Таңдамалы лирика, М., 1968; 
*Ақ дария аспанында, Таш., 1970; 
*Атамекен, А., 1972; 
*Қалаулы қайырма, А., 1973; 
*Жұмыр жұлдыз, М., 1975; 
*Көңіл көкжиегі, А., 1976, 1980; 
*Определение берега, А., 1976, 1979; 
*Трансформация огня. А., 1985;
*Асқардан асу (Преодоление), А., 1987; 
*От января до апреля, А., 1989; 
*Тюрки в доистории, А., 2002.

==Марапаттары==

=== Мемлекеттік марапаттар ===

*1967 — [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]];
* 1981 — [[Құрмет Белгісі ордені]];
* 1984 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* 1986 — Қазан төңкерісі ордені — ''50 жасқа толуына орай;''
* 1990 — [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР халық жазушысы]]; 
* 2001 — 1-дәрежелі [[Барыс ордені|&quot;Барыс&quot; ордені]] — ''Қазақстандағы ядролық сынақтарға қарсы жүргізген күресі үшін;''
* 2006 — [[Отан ордені]] — ''70 жасқа толуына орай;''
* 2014 — Нәзір Төреқұлов атындағы &quot;Қазақстан Республикасының сыртқы саясатына қосқан үлесі үшін&quot; медалі; 
* 2016 — [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] атағы;
* 2016 — &quot;Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл&quot; медалі;
* 2020 — &quot;Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл&quot; медалі;

=== Шетелдік марапаттар ===

* 2004 — «За заслуги» ордені (Ингушетия, Ресей) — ''Ингушетия халқына сіңген еңбегі үшін;''
* 2006 — V дәрежелі кәніз Ярослав Мудрый ордені (Украина) — ''Қазақстан мен Украина халықтарының достығына қосқан үлесі үшін;''
* 2006 — «Шохрат» ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы достықты орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — &quot;Дружба&quot; ордені (Ресей) — ''Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығын орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — Өнер мен әдебиет орденінің кавалері (Франция).
* 2011 — &quot;Достлуг&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзірбайжан мәдениет таратуға қосқан үлесі үшін;''
* 2016 — Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мәдениет өз шығармаларында таратқаны үшін;''
* 2017 — 4-дәрежелі Күншығыс ордені (Жапония) — ''ядролық қарудың таралуына қарсы жүргізген саясаты және Жапон-Қазақ қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін;'' 
* 2021 — &quot;Шараф&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы мәдени сабақтастыққа қосқан үшесі үшін;''
* 2022 — Құрметті легион орденінің офицері (Франция).

=== Сыйлықтар ===

* 1961, 1963 — Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолының]] Орталық комитет сыйлығының лауреаты; 
* 1967 — «Доброе время восхода» өлеңдер жинағы үшңн Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағы сыйлығының лауреаты;
* 1973 — «Синие острова» поэмасы үшін Абай атындағы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2000 — Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2002 — Күлтегін атындағы халықаралық сыйлық лауреаты – ''&quot;түркітану саласындағы жетістіктері үшін&quot;'';
* 2003 — Халықаралық Түркия сыйлығының лауреаты – ''&quot;түркі әлеміне қосқан үлесі үшін&quot;;''
* 2013 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының бейбіт және даму Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2018 — Шыңғыс Айтматов атындағы ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясы сыйлығының лауреаты;
* 2020 — Мемлекетаралық ТМД &quot;Достастық жұлдыздары&quot; сыйлығының лауреаты.

=== Шығармашылық одақтардың марапаты ===

* 2017 —&quot;ЛиФФт&quot; Еуразиялық әдеби фестиваль алтыны ([[Еуразия]]).

=== Конфессиялық марапаты ===

* 2023 — «Мир и согласие» ордені (Қазақстан Православиелік Шіркеуі)

=== Құрметті ғылыми атақтары ===

* 2004 —Әлиев атындағы Қарашай-Шеркеш Мемлекеттік университеттің құрметті докторы;
* 2005 — Маржани атындағы тарих институтының құрметті докторы; (Татарстан Республикасының Ғылым Академиясы)
* 2006 — Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы;
* 2009 — [[Шәкәрім атындағы университет|Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеттің]] құрметті профессоры;

=== Құрметті азамат ===
* 2009 — Семей қаласының құрметті азаматы;
* 2014 — Баянауыл ауданының құрметті азаматы;
* 2015 — Павлодар облысының құрметті азаматы;
* 2019 — Алматы қаласының құрметті азаматы;

== Әдебиет ==
* Ахметов З.А., Национально-характерные черты языка поэзии Олжаса Сулейменова // в кн. О языке казахской поэзии, А., 1970;
* Гусев В., Национальное, интернациональное и общечеловеческое: об Олжасе Сулейменове и его “Глиняной книге” // в кн. Герой и стиль, М., 1983; 
* Бузаубагарова К.С., Стих Олжаса Сулейменова, А., 1984; 
* Диканбаева С., О стилистическом комплексе в творческом контексте О.Сулейменова // Сб. научных тр., А., 1984; 
* Толмачев Г., Повесть об Олжасе, А., 1996; 
* Вместе с Олжасом, А., 1996; 
* Ким Н.С., Эпидигматические отношения в языке и их реализация в русской художественной речи (на материале поэзии О.О. Сулейменова), Таш., 2002; 
* Жуминова А.Б., Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова, А., 2004; 
* Сарсембаева А.Ж., Анафора в поэзии О.О. Сулейменова, А., 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20091027002515/http://geocities.com/plt_2000plt_us/azia/ «Аз и Я»] {{ru icon}}
* [http://vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm «Язык Письма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808154307/http://www.vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm |date=2011-08-08 }} {{ru icon}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Грекиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:18 мамырда туғандар]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин комсомолы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан партияларының төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>qx0u0g8ssx7064xhvcnm21t7dznpa44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630218</id>
      <parentid>3630212</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48984" sha1="ibrvvd80piwd4idfql1zitek7qcjup7" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Олжас Омарұлы Сүлейменов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Oljas Suleymenov.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 18.5.1936
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = [[А. М. Горький атындағы Әдебиет институты]]&lt;br /&gt; [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]
 | Мансабы              = прозашы, әдебиеттанушы, ақын
 | Шығармашылық жылдары = 
 | Бағыты               = 
 | Жанры                = әдебиеттану
 | Шығармалардың тілі   = [[Орыс тілі|орысша]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақстанның Еңбек Ері}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Отан ордені}} | {{Астана медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} }}
  {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазан төңкерісі ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ар-намыс ордені (Әзербайжан)}} | {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}} | {{Достық ордені (Әзербайжан)}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені|2006}} | {{Құрмет легионы орденінің офицері}} | {{Өнер және әдебиет орденінің иегері|2007}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Күншығыс ордені|4}} | {{Достық ордені (Ресей)|2007}} | {{Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)|2004}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы|2016}} }}
 | Сыйлықтары           = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}} | {{Ленин комсомол сыйлығы}} }}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Олжас Омарұлы Сүлейменов''' ([[18 мамыр]] [[1936 жыл|1936]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, қазақ ақыны, жазушы, лингвист-ғалым, [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР Халық жазушысы]] (1990), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2016)&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/kk/1131150-nazarbaev-olzhas-suleymenovke-qazaq.html Назарбаев Олжас Сүлейменовке «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын берді]&lt;/ref&gt;. Халықаралық антиядролық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] қозғалысының негізін салушысы.

== Өмірбаяны ==
Олжас Сүлейменов [[1936]] жылғы [[мамырдың 18]] күні [[Алматы|Алматы қаласын]]да дүниеге келген. Әкесі – Омархан Сүлейменұлы, қазақ кавалерия полкінің офицері. Шешесі – Бәтима Насыржанқызы Беделбай. Нағашы атасы Насыржан Беделбай – белгілі көпес Ғабдұлуәлиевтің сауда үйінде коммерциялық басқарушы еді.

[[Арғын]] тайпасы [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Айдабол би|Айдабол]] тармағынан тарайды. Олжас – Жаяу Мұсаның бесінші ұрпағы. Шежіресі: '''Айдабол''' — Малғозы — Толыбай — Орман — Төбет — Байжан — '''Жаяу Мұса''' — Тайжан — Ақтай — Сүлеймен — Омархан — '''Олжас.''' &lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302062731/http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ |date=2013-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Белгілі түркітанушы ғалым [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] Олжасқа әкесі Омархан атылмай тұрып, екеуі бірге Норильскідегі лагерьде бірге отырып шыққанын айтқан.&lt;ref&gt;''Сапаралы Б.Т.'' Олжастың балалық шағы. — Алматы: Қағанат, 1996. — С. 5—15, 25—45. — 72 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7667-4034-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Алғашқы жылдары ===
1954 жылы Олжас мектеп бітіріп,  [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің Геология факультетіне түседі. 1959 жылы оқуын аяқтап, инженер-геолог мамандығын алып шығады. Студент кезінде геологиялық барлау жұмыстарына қатысқан.

[[1955 жыл]]дан бастап әдеби жолы басталады. Ал [[1959 жыл]]ы Мәскеудегі А.М. Горький атындағы Әдебиет институтының ақындық аударма ісі бөліміне түседі. 1961 жылы оқуын аяқтамас бұрын тоқтатуға мәжбүр болды.

[[1959 жыл]]ғы маусымда Олжастың өлеңдер топтамасы алғаш рет орталық басылымда жарық көрді.

[[1962 жыл|1962]]–[[1971 жыл|1971]] жылдарда [[Казахстанская правда|&quot;Казахстанская правда&quot;]] газетінің әдеби қызметкері; [[Қазақфильм|&quot;Қазақфильм&quot;]] киностудиясы сценарлық-редакциялық алқасының бас редакторы; [[Простор|&quot;Простор&quot; журналында]] журналистика бөлімінің меңгерушісы болып қызмет атқарды.

=== Жарқын шағы ===
[[1971 жыл|1971]]–[[1981 жыл|1981]] жылдарда [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның басқарма хатшысы;

[[1972 жыл]]дан бастап Азия мен Африка елдерінің жазушыларымен байланыс жөніндегі қазақ комитеттің төрағасы болды. 1975 жылы Азия мен Африка жазушыларының 5-конференциясын Алматы қаласында өткізу идеясының құрылтайшысы еді.

1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың соңына дейін Азия мен Африка жазушыларымен байланыс жөніндегі Кеңестік комитеттің төраға орынбасары болып қызмет етті.

1975 жылы [[Аз и Я|&quot;Аз и Я&quot;]] кітабы жарық көрді. Бұл кітап Мәскеуде теріс резонанс тудырып, оған тыйым салынды. Олжастың туындылары 8 жыл бойы басылымға түспей, ақын мүлде жазбай кетті.

[[1980 жыл|1980]]–[[1983 жыл|1984]] жылдарда [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әрі Президиум мүшесі. 1984—1989, 1989—1991 жылдарда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты.

[[1981 жыл]]ы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ХХVI съезінің делегаты.

[[1981 жыл|1981]]–[[1983 жыл|1983]] жылдары Қазақ КСР кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болды. Олжас Сүлейменовтың арқасында 1984 жылғы жазда Сергей Соловьевтің [[С.А.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты|ВГИК]]-тегі шеберханасы Республикалық байқау жарияланды. Сөйтіп қазақ киноматографиясында &quot;тың толқынның&quot; пайда болуына ықпалын тигізді.

[[1984 жыл|1984]]–[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы, КСРО Жазушылар Одағының хатшысы болды.

1989 жылғы [[ақпан]]да халықаралық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] ядролық қаруға қарсы қозғалысын құрып, оның Президенті атанды. Қозғалыс мақсаты – [[Семей полигоны|Семей ядролық сынақтар алаңын]] және дүниежүзіндегі басқа да ядролық сынақ алаңдарын жабу еді.  Антиядролық қозғалыс түпкі мақсатына жетіп, сынақтар тоқтатылды, ал полигон жабылды. Кейіннен &quot;Невада-Семей&quot; қозғалысы &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясы болып жаңадан құрылды.

1991–1995 жылдары Олжас Сүлейменов &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясының төрағасы болды. Оған қоса, 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

[[1995 жыл|1995]] жылғы [[тамыз]]дан бастап [[Италия|Италия республикасындағы]], оған қоса [[1996 жыл|1996]] жылғы [[сәуір]]ден бастап [[Грекия|Грекия республикасы]] мен [[Мальта|Мальта республикасындағы]] Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елші қызметін атқарды.

Елші қызметінде әдеби миссиясын жалғастырып, Рим қаласында 1998 жылы &quot;Жазу тілі&quot; ''(&quot;Язык письма&quot;, адамзат жазуы мен тілінің шыққан тегі туралы)'' мен &quot;Құдайдың күлкісі&quot; ''(&quot;Улыбка бога&quot;)'', 2001 жылы &quot;Айқас параллельдер&quot; ''(&quot;Пересекающиеся параллели&quot;ғ түркі-славян тілдері туралы)'', 2002 жылы &quot;Ежелгі түркілер&quot; ''(&quot;Тюрки в доистории&quot;, ежелгі түркілердің тілі мен жазуының шыққан тегі туралы)'' кітаптары жарық көреді. 2002 жылы &quot;Тюрки в доистории&quot; атты кітабы түркітану саласында көрнекті жетістіктері үшін Күлтегін сыйлығын алды.

2001 жылдан бастап Қазақстанның [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-]]&lt;nowiki/&gt;дағы тұрақты өкілі.

2022 жылы &quot;Байтақ&quot; халық экологиялық партиясы&quot; Олжас Сүлейменовты [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]на ұсыну идеясын қозғады.

=== Отбасы ===
Жұбайы – Маргарита Владимировна&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/society/194745-mneniya-kazahstanczev-o-mezhnaczionalnyh-brakah-razdelilis/ Мнения казахстанцев о межнациональных браках разделились | NUR.KZ.]&lt;/ref&gt;, 2023 жылы қайтыс болды.

Қыздары: Динара, Мәдина, Ләйлә.

Динара қызынан екі жиені бар: Дәмелі мен Димаш.

Өз атына жазып алған жиені Ескендір Сүлейменовты 2018 жылғы 22 маусым күні Қызылорда облыстық ІІД басшысының қызы көлікпен қағып кетті. Ескендір апатта дүниеден өтті.

==Ақындық==
Олжас Сүлейменов өлеңдерін орыс тілінде жазып, басында тек Қазақстанда ғана танымал еді. Бүкіл одаққа есімі алғаш рет [[1961 жыл]]ғы көктемде шыққан. Әдеби институттағы оқуынан шығып кеткен соң, [[Алматы]]ға қайтып оралып, &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жұмыс істей бастады. 11 сәуір күні [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырда]] болып жатқан оқиғаларды біліп, газет редакторы Федор Боярский Олжасқа &quot;адамның ғарышқа ұшуы туралы&quot; өлең жазуды ұсынды. Түні бойы тыңбай жазып, 12 сәуір күні [[Юрий Алексеевич Гагарин|Гагарин]] ғарышқа ұшқанын елге жария салғанда Сүлейменовтың өлеңі газет бетіне шығып, Қазақстанның бүкіл қалаларында қуанышты хабар ретінде таратылды. Бұл оқиғадан шабыттанған Олжас небәрі бір аптаның ішінде осы өлеңін ірі '''&quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot;''' поэмасына айналдырды. Бұл поэма [[Мамыр|мамыр айында]] жарық көрді.

Кейін Сүлейменов бұл туралы: &quot;Менің поэмам бүкіл Орталық телеарналар мен радиотолқындарды паш етті, ірі газеттерде басылып жатты. Апта сайын мені зауыттарға, фабрикаларға, студенттік аудиторияларға шақырып, кездесу өткізетін. Бұл менің үлкен жетістігім!&quot; деп айтқан. Олжастың бұл поэмасы Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолы]] Орталық комитетінің сыйлығына ие болды. Бұл Олжастың алғашқы мемлекет тарапынан берілген сыйлығы еді.

25 жасар Олжас Сүлейменовты [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа]]ға баратын кеңестік делегацияларға қоса бастады. Олжас өз поэмасын [[Париж]]дегі Сорбонна мен Нью-Йорктегі [[Колумбия университеті|Колумбия Университетінде]] оқыған. Сүлейменовты оқуынан шығарған әдеби институт директоры Серегин жақын арада оған телеграмма жолдап, әдеби институтқа оралуын сұраған. Кейіннен Олжас Сүлейменовтың &quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot; поэмасынан үзінді Гагариннің бейіттасына қашалады.

Сүлейменовтың танымалдық лебіне ілесіп, [[1961 жыл]]ы &quot;Арғымақтар&quot; атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. [[1962 жыл]]ы &quot;Жарық түндер&quot; ''(&quot;Солнечные ночи&quot;)'' өлеңдер жинағы жарық көрді. Бұл өлеңдер жинағы   IV Бүкілодақтық жас жазушылар жиналысында атап өтіліп, Николай Тихонов Олжасты ауыз толтырып мақтады.

1964 жылы шыққан &quot;Шығыстың құтты уақыты&quot; (&quot;Доброе время восхода&quot;) атты өлеңдер жинағы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағының]] Орталық Комитетінің сыйлығына ие болды. Әдеби сыншы Лев Аннинский Олжастың одақтық деңгейдегі танымалдығын келесідей түсіндіреді:

{{start citation}}Ақын Олжас өркениеттер қиылысында, мәдениеттер қиылысында қалыптасты. Өз бойында жастық қызба мінез бен сауаттылықты, үлгілік экспрессия, әлем өркениетіне филологиялық сезімді ұштастырады. Сүлейменовтың шығармаларында Пушкин, Уәлиханов, Конфуций мен Тагор үйлеседі. {{end citation}}

Сүлейменовтың өлеңдері мен поэмалары қоса алғанда [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Испан тілі|испан]], [[Чех тілі|чех]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Словак тілі|словак]], [[Болгар тілі|болғар]], [[Мажар тілі|мажар]], [[Моңғол тілі|моңғол]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдеріне аударылған. Ақын шығармашылығы [[Франция]]да ерекше танымал болды. Оның өлеңдері былай тұрсын, бірнеше тұтас өлең жинақтары тәржімаланды.

1969 жылы Олжас КОКП қатарына кірді. 1970 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленинның]] туғанына 100 жыл толуына орай, Олжастан поэмаға тапсырыс берді. Бірақ поэманың орнына баспаға өзінің &quot;Глиняная книга&quot; шығармасын алып келіп, бүкіл кеңестік зиялы қауым оны өте жоғары бағалады. Бұл поэмасы Сүлейменовтың ең үздік туындысы болып саналады. Бірақ Абай атындағы мемлекеттік сыйлықты мүлде басқа &quot;Синие острова&quot; поэмасы үшін алады.

 [[Сурет:Олжас Сүлейменов1.jpg|thumb|left]]

== Зерттеулері ==
Олжас тілтанушы ретінде көбінекей [[көне түркі тілі]]н зерттеді, әсіресе шумерлер және шумер тілі туралы зерттеулері батыс ғалымдарының көне тіл үнді-еуропа тілдерінен бастау алады дейтін қасаң теориясына пәрменді соққы берді.

Зерттеулері ретінде төмендегі бірнеше кітапті айтуға болады:
* [[1975 жыл|1975]] жылы жарық көрген «[[Аз и Я]]» кітабі [[Түркілер|түркі]] және [[Славяндар|славян]] [[халық]]тарының ежелгі жазба ескерткіштеріне арналған. Тым-тым арғы, есте жоқ ескі замандағы ұлт пен ұлыстардың тілі, ғұрып-әдеті сөз болған бұл кітапті кейінгі зерттеушілердің тамаша қолғанаты, оқушылардың, қызығушылардың сүйіп оқыр ғылымнамасы деуге болады. Әсіресе кітаптың Шумернама бөлімі оқырманды тың да, тілсім қиялдарға бастайды. Кітаптың соңы 1001 сөз атты этимологиялық сөздікке ұласып, бұрынғыдан кемелдене түсті.
* «1001 сөз» жазу мен таңбаның тарихы туралы шығарма, кітап әрқилы мәдениеттің кездейсоқ, жеке дара пайда болмастан бір-біріне тығыз байланыса отырып туылатынын, дамитынын осы ''1001 сөзді'' дәйек ете отырып дәлелдеуге тырысады.
* 1998&amp;nbsp;ж. жарық көрген «Жазу тілі» кітабы тарихқа дейіңі мәдениетке көзқарас, мұнда автор шығандай шырқап сонау майя тілі мен [[қытай тілі]] арасындағы байланысты зерттейді.
* «Тaрихқа дейінгі түркілер» кітабында [[Славян тілдері|славян]] және [[Түркі тілдері|түркі]] тілдерінің, атап айтқанда, көне [[Қазақ тілі|қазақ]] және көне [[Орыс тілі|орыс]] тілдерінің ежелгі өзара байланысы туралы айтылады. Жазушының ондаған жылдар бойы тынымсыз ізденуінің нәтижесінде табылған екі халықтың осындай әрекетке түсуіне қатысты материалдар ''көне қазақ тілі'' деген терминді алғаш рет қолдануға мүмкіндік берді. Кітапта бұл терминнің дұрыс екендігі толық дәлелденеді.

=== Аз и Я ===
&quot;Слово о полку Игореве&quot; немесе [[Игорь жасағы туралы жыр|&quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot;]] –Ежелгі Русь әдеби ескерткіші. Жырда 1185 жылы Игорь Святославұлы бастаған русь кінәздерінің половшыларға сәтсіз аяқталған жорығы туралы айтылады. Жыр шамамен 1185 жылы жазылған деген болжам бар. Бұл дастан ежелгі орыс тілінде жазылған деп есептеледі, бірақ орыс лингвистері бірнеше ғасыр бойы дастанның біраз бөлігін түсіне алмай, бұрмалап түсіндірген. Олжас Омарұлы Сүлейменов бұл дастанға алғаш рет [[1960 жыл]]ы әдеби институт студенті кезінде қызығушылық танытқан.

Олжастың шығармалары орыс тілінде жазылса да, өзі қазақ тілін жақсы меңгерген. Оған қоса, Олжас лингвист, яғни тіл ғылымының маманы болған соң, &quot;Слово о полку Игореве&quot; дастаны ол үшін мүлде қиындық тудырған жоқ. Жас лингвист жырдың түсініксіз сөздерінің сырын ашып, ауқымды зерттеу жұмысын жаза бастайды. 1962 жылдан бастап жыр туралы еңбектері жарық көре бастайды.

==== АЗиЯлық пайымдау ====
1963-1966 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде]] аспирантурада жүрген кезінде &quot;Игорь жасағы туралы жырдағы&quot; тюркизмдер&quot; ''(&quot;Тюркизмы в &quot;Слове о полку Игореве&quot;)'' атты кандидаттық диссертация әзірлейді. Олжас Сүлейменов дастанды қостілді деп санап, бұл тақырып аясында ауқымды зерттеу жүргізді. Автор дастан половец-орыс тілдері араласқан шығарма, екі тілдің арасында айқын шекара болмай, бірі екіншісін жалғап жырлайтын дастан екенін дәлелдеді. Оған қоса, автор дастандағы тюркизмдер, яғни түркі сөздері кейін орыс тіліне еш өзгеріссіз енгені туралы пайымдайды. Бұл тақырыпты кеңінен [[1975 жыл]]ы жарық көрген &quot;АЗиЯ. Книга благонамеренного читателя&quot; атты кітабында ашады.

Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында ежелгі русь халқы билингв – қостілді екенін ашық тұжырымдайды. Бұл идеясын жыр екі тілді түсінетін аудиторияға арналғанын, яғни орыс тілін білген адам, половшылар тілін де білгенін көрсету арқылы негіздейді. Сүлейменов қостілді русь халқы идеясын тек бір &quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot; негізінде ғана емес, саналуан дереккөздер арқылы дәлелдеуге тырысты.

==== Кеңестік қыспақ ====
[[Империализм]] мен руссоцентризмді ұстанған Кеңес идеологиясы [[Моңғол шапқыншылығы]], Русь кінәздерінің [[Алтын Орда|Алтын ордаға]] бағынған кезеңінде орыс тіліне мардымсыз ғана &quot;кумыс&quot;, &quot;аркан&quot; сияқты тюркизмдер енді деп қабылдайтын. Бірақ Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында Кеңес идеологиясының көзіне көрінбейтін, әркез орыс сөздері болып саналған орыс тіліндегі тюркизмдерді ашып көрсетті. Орыс академиктер қауымы бұл кітапты &quot;ұлы&quot; орыс тіліне бұрын-соңды болмаған қол сұқпа деп қабылдады.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Кітапқа кеңестік заманға тән [[Ұлтшылдық|«ұлтшылдық»]], '''[[Түркішілдік|«пантюркизм»]]''', «әдістемелік қателер» сияқты айыптар тағылды. Партия басшылығы тез арада кітапқа қатысты жедел шаралар қолданды. [[КОКП ОК саяси бюросы|Мәскеудегі басшылықтың]] нұсқауымен Қазақстан компартиясының орталық комитеті '''кітапқа теріс баға берді.''' &quot;АЗиЯ&quot; кітабы сатылымнан шығып, дүкен сөрелерінен, кітапханалардан алынды және жойылды. Бұл кітапты басуға рұқсат берген баспа директоры қызметінен босатылды. Ал автор Олжас Сүлейменовтың шығармалары санкцияға түсіп, 8 жыл бойы мүлде жарық көрмей кетті.

Республика басшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаевтың]] [[КОКП ОК бас хатшысы|КСРО басшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Брежневке]] жеке өтінішімен ғана Сүлейменов &quot;қатаң сөгіс&quot; алып қана құтылды. Сүлейменов сол заманда үлкен танымалдыққа ие болған соң, Сүлейменов ісін [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ОК қарауы тиіс еді. Бірақ Брежнев нұсқауымен іс Орталық комитеттен [[КСРО Ғылым Академиясы]]ның қарауына тапсырылды. &quot;АЗиЯ&quot;-ға тыйым салынғаннан кейін, бұл кітапқа КСРО-ның түркі халықтары қызыға бастады. Тәуелсіздік алған соң, бұл кітап қайта басылды.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы Ресей славист ғалымдарымен теріс бағаланды. Олар Сүлейменовті кәсіпқой лингвист емес, әуесқой зерттеуші, әрі фантаст деп атады. Олжастың көзқарасы нақты зерттеу нәтижесі емес, фантастикалық тұрғыдан қарастырылған деп айыптады. Славистер былай тұрсын, Ресейдің тюркологтері де Сүлейменовті жақтамады. Олар Сүлейменов жаңа сөздер ойлап тауып, жаңа грамматика құрастырды. Оның сөзі ойдан шығарылған, ал жазғаны - білімсіздіктің нәтижесі деп айып тақты.

Мұндай қарсы пікірге қарамастан, Тәуелсіздік жылдары Олжас Сүлейменов пікірін өзгеріссіз қалдырып, кітапты кішкене ғана өзгеріс енгізілген редакциясында жариялады.

== Саяси-қоғамдық қызметі ==
Қазақстанда атом сынақтарына тыйым салу - 1989 жылдың басындағы КСРО халық депутаттығына үміткер болған [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы Олжас Сүлейменовтің сайлау алды бағдарламасындағы ең бірінші пункт еді.

[[1973 жыл]]ы Сүлейменов «Сынақтарға тыйым салынсын!» деген сөздермен аяқталатын, Қазақстан үшін сол кезде ауыр тақырыпқа «Дикое поле» атаулы өлең жазған. [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонындағы]] сынақтар туралы сөз қозғаған болатын. Тек 1949-1963 жылдар аралығында Семей маңында сыналған барлық атом және сутегі бомбаларының жарылу күші Хиросимаға тасталған американдық атом бомбасының қуатынан 2500 есе артық болды, бүкіл аймаққа жан түршігерлік экологиялық зиян келтірді.

[[1989 жыл]]ы ақпанда Сүлейменов Қазақстан халқына теледидар арқылы үндеу жасады, келесі күні Алматыдағы Жазушылар одағы ғимарытының алдында ядролық қаруға қарсы «Невада — Семей» қозғалысының құрылғанын жариялады . Ядролық сынақтарға тыйым салу үшін небәрі бір айдың ішінде петицияға 4 миллионнан астам адам қол қойды. Кейін Семей қаласынан депутаттыққа сайланды. Сол жылдың жазында Сүлейменов КСРО халық депутаттарының I съезінде сөз сөйлеп, қозғалыстың мақсаты мен талаптары туралы баяндады. 1989 жылы 19 қазан ядролық сынақтар аяқталғаннан кейін, 1990 жылғы мамыр бірінші үкіметсіз «Антиядролық конгресс» өткізілді. Қозғалысты қолдау үшін шахматтан бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карпов бастаған бейбітшілік қорынан 400 мың рубль аударылды. Сүлейменов Қазақстан шахмат федерациясының төрағасы болды (1977—1995). Қазақстан Президенті Назарбаевтың 1991 жылғы 29 тамыздағы жарлығымен полигон түпкілікті жабылып, ядролық қаруды сынауға халықаралық мораторий жарияланды. Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа көптеген елдер қол қойды.

Осындай табыстардан кейін «Қазақстан халық конгресі» (1991-1995) қозғалысы саяси партиясына айналды. Осы жылдар бойы оның басшысы Сүлейменов болды.

== Жыр жинақтары ==

''«Біз жаңаша өлең жазуды Олжастан үйрендік»'' дейді — Сергей Марков, бұл болса Олжас өлеңдерінің тынысы өзгешелігін әйгілегендей. [[1961 жыл|1961]] жылғы тырнақ алды жинағы «Арғымақтар» кітабінан бері ол жиырма шақты жыр жинағына автор болды. ''«Халықтың тарихы айналып келгенде ақынның үлесіне тиеді»'' - дейді [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], оқып отырсаңыз Олжастың өлеңдері қазақ халқының талай ғасырлық мұңы мен қуанышын, сыры мен сипатын айтады, енді сіз бір ақынның жырын ғана емес бір ұлттың сан ғасырлық сәлихалы тарихын аралағандай боласыз. Олжас өлеңдері қазақ пен орыс арасында ғана емес, Еуропа елдері, Кіші Азия, Қытай, Америка елдері арасында өзінің асқақ қазақы үнін аспандата саңқылдатады.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;[[Сурет:Sobranie_sochinenyi_v_semi_tomah_Olzhasa_Suleimena.jpg|нобай|оңға|Орыс тілінде шыққан жеті томдық шығармалар жинағы (сегіз кітап). Алматы, Атамұра, 2004.]]

* «Арғымақтар», Қазақтың мемлекеттік көркем әдеби баспасы, Алматы, 1961 ж.
* «Олжас Сүлейменов жинағы», Жазушы, Алматы, 1967 ж.
* «Қыш кітап», Жазушы, Алматы, 1969 ж.
* «Атамекен», Жазушы, Алматы, 1972 ж.
* «Каждый день&amp;nbsp;— утро», Правда, Мәскеу, 1973 ж.
* «Повторяя в полдень», Жазушы, Алматы, 1973 ж.
* «Круглая звезда», Художественная литература, Мәскеу, 1975 ж.
* «Берега. Определение», Жазушы, Алматы, 1976 ж.
* «Olzsasz Sulejmen versei» (мажар тілінде), Еуропа кёнивкадо, Будапешт, 1976 ж.
* «Тұңғыш космонавт», Жалын, Алматы, 1979 ж.
* «Sakalai virs smevlus» (литван тілінде), Бага, Вильнюс, 1980 ж.
* «Земля, поклонись человеку!» (түркімен тілінде), Магарыф, 1985 ж.
* «Свиток», Молодая гвардия, Мәскеу, 1989 ж.
* «Аргамак» (моңғол тілінде), Улань газар, Улаанбаатр, 1990 ж.
* «Айналайын», Жібек жолы, Алматы, 1996 ж.
* «Исправляя метафорой мир», Қаржы-қаражат, Алматы, 1996 ж.
* «Im Azimut der Nomaden», Интердрюк, Лейпциг, 1997 ж.
* Собрание сочинений в 7 томах (в 8 книгах, орысша). Алматы, Атамұра баспасы, 2004.
* Таңдамалы туындылары, Жібек жолы, Алматы, 2005 ж.
* «Olzhas Sulejmenow gedichte» (неміс тілінде), Қазақстан, Алматы
* «Fizikçinin Duası» (түрік тілінде), Ыстамбұл, 1976 ж.

==Шығармалары:==
*Нұрлы түндер, А., 1962; 
*Қылықты түн, А., 1963; 
*Мешін жылы, А., 1967; 
*Таңдамалы лирика, М., 1968; 
*Ақ дария аспанында, Таш., 1970; 
*Атамекен, А., 1972; 
*Қалаулы қайырма, А., 1973; 
*Жұмыр жұлдыз, М., 1975; 
*Көңіл көкжиегі, А., 1976, 1980; 
*Определение берега, А., 1976, 1979; 
*Трансформация огня. А., 1985;
*Асқардан асу (Преодоление), А., 1987; 
*От января до апреля, А., 1989; 
*Тюрки в доистории, А., 2002.

==Марапаттары==

=== Мемлекеттік марапаттар ===

*1967 — [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]];
* 1981 — [[Құрмет Белгісі ордені]];
* 1984 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* 1986 — Қазан төңкерісі ордені — ''50 жасқа толуына орай;''
* 1990 — [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР халық жазушысы]]; 
* 2001 — 1-дәрежелі [[Барыс ордені|&quot;Барыс&quot; ордені]] — ''Қазақстандағы ядролық сынақтарға қарсы жүргізген күресі үшін;''
* 2006 — [[Отан ордені]] — ''70 жасқа толуына орай;''
* 2014 — Нәзір Төреқұлов атындағы &quot;Қазақстан Республикасының сыртқы саясатына қосқан үлесі үшін&quot; медалі; 
* 2016 — [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] атағы;
* 2016 — &quot;Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл&quot; медалі;
* 2020 — &quot;Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл&quot; медалі;

=== Шетелдік марапаттар ===

* 2004 — «За заслуги» ордені (Ингушетия, Ресей) — ''Ингушетия халқына сіңген еңбегі үшін;''
* 2006 — V дәрежелі кәніз Ярослав Мудрый ордені (Украина) — ''Қазақстан мен Украина халықтарының достығына қосқан үлесі үшін;''
* 2006 — «Шохрат» ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы достықты орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — &quot;Дружба&quot; ордені (Ресей) — ''Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығын орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — Өнер мен әдебиет орденінің кавалері (Франция).
* 2011 — &quot;Достлуг&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзірбайжан мәдениет таратуға қосқан үлесі үшін;''
* 2016 — Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мәдениет өз шығармаларында таратқаны үшін;''
* 2017 — 4-дәрежелі Күншығыс ордені (Жапония) — ''ядролық қарудың таралуына қарсы жүргізген саясаты және Жапон-Қазақ қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін;'' 
* 2021 — &quot;Шараф&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы мәдени сабақтастыққа қосқан үшесі үшін;''
* 2022 — Құрметті легион орденінің офицері (Франция).

=== Сыйлықтар ===

* 1961, 1963 — Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолының]] Орталық комитет сыйлығының лауреаты; 
* 1967 — «Доброе время восхода» өлеңдер жинағы үшңн Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағы сыйлығының лауреаты;
* 1973 — «Синие острова» поэмасы үшін Абай атындағы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2000 — Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2002 — Күлтегін атындағы халықаралық сыйлық лауреаты – ''&quot;түркітану саласындағы жетістіктері үшін&quot;'';
* 2003 — Халықаралық Түркия сыйлығының лауреаты – ''&quot;түркі әлеміне қосқан үлесі үшін&quot;;''
* 2013 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының бейбіт және даму Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2018 — Шыңғыс Айтматов атындағы ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясы сыйлығының лауреаты;
* 2020 — Мемлекетаралық ТМД &quot;Достастық жұлдыздары&quot; сыйлығының лауреаты.

=== Шығармашылық одақтардың марапаты ===

* 2017 —&quot;ЛиФФт&quot; Еуразиялық әдеби фестиваль алтыны ([[Еуразия]]).

=== Конфессиялық марапаты ===

* 2023 — «Мир и согласие» ордені (Қазақстан Православиелік Шіркеуі)

=== Құрметті ғылыми атақтары ===

* 2004 —Әлиев атындағы Қарашай-Шеркеш Мемлекеттік университеттің құрметті докторы;
* 2005 — Маржани атындағы тарих институтының құрметті докторы; (Татарстан Республикасының Ғылым Академиясы)
* 2006 — Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы;
* 2009 — [[Шәкәрім атындағы университет|Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеттің]] құрметті профессоры;

=== Құрметті азамат ===
* 2009 — Семей қаласының құрметті азаматы;
* 2014 — Баянауыл ауданының құрметті азаматы;
* 2015 — Павлодар облысының құрметті азаматы;
* 2019 — Алматы қаласының құрметті азаматы;

== Әдебиет ==
* Ахметов З.А., Национально-характерные черты языка поэзии Олжаса Сулейменова // в кн. О языке казахской поэзии, А., 1970;
* Гусев В., Национальное, интернациональное и общечеловеческое: об Олжасе Сулейменове и его “Глиняной книге” // в кн. Герой и стиль, М., 1983; 
* Бузаубагарова К.С., Стих Олжаса Сулейменова, А., 1984; 
* Диканбаева С., О стилистическом комплексе в творческом контексте О.Сулейменова // Сб. научных тр., А., 1984; 
* Толмачев Г., Повесть об Олжасе, А., 1996; 
* Вместе с Олжасом, А., 1996; 
* Ким Н.С., Эпидигматические отношения в языке и их реализация в русской художественной речи (на материале поэзии О.О. Сулейменова), Таш., 2002; 
* Жуминова А.Б., Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова, А., 2004; 
* Сарсембаева А.Ж., Анафора в поэзии О.О. Сулейменова, А., 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20091027002515/http://geocities.com/plt_2000plt_us/azia/ «Аз и Я»] {{ru icon}}
* [http://vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm «Язык Письма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808154307/http://www.vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm |date=2011-08-08 }} {{ru icon}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Грекиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:18 мамырда туғандар]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин комсомолы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан партияларының төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>ibrvvd80piwd4idfql1zitek7qcjup7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630245</id>
      <parentid>3630218</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3630245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49001" sha1="1nrq64n2a05kfyp6vxaec5edajfu6sp" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Олжас Омарұлы Сүлейменов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Oljas Suleymenov.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 18.5.1936
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = [[А. М. Горький атындағы Әдебиет институты]]&lt;br /&gt; [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]
 | Мансабы              = прозашы, әдебиеттанушы, ақын
 | Шығармашылық жылдары = 
 | Бағыты               = 
 | Жанры                = әдебиеттану
 | Шығармалардың тілі   = [[Орыс тілі|орысша]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақстанның Еңбек Ері}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Отан ордені}} | {{Астана медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} }}
  {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазан төңкерісі ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ар-намыс ордені (Әзербайжан)}} | {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}} | {{Достық ордені (Әзербайжан)}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені|2006}} | {{Құрмет легионы орденінің офицері}} | {{Өнер және әдебиет орденінің иегері|2007}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Күншығыс ордені|4}} | {{Достық ордені (Ресей)|2007}} | {{Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)|2004}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы|2016}} }}
 | Сыйлықтары           = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}} | {{Ленин комсомол сыйлығы}} }}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Olzhas Suleimenov
}}
'''Олжас Омарұлы Сүлейменов''' ([[18 мамыр]] [[1936 жыл|1936]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, қазақ ақыны, жазушы, лингвист-ғалым, [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР Халық жазушысы]] (1990), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2016)&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/kk/1131150-nazarbaev-olzhas-suleymenovke-qazaq.html Назарбаев Олжас Сүлейменовке «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын берді]&lt;/ref&gt;. Халықаралық антиядролық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] қозғалысының негізін салушысы.

== Өмірбаяны ==
Олжас Сүлейменов [[1936]] жылғы [[мамырдың 18]] күні [[Алматы|Алматы қаласын]]да дүниеге келген. Әкесі – Омархан Сүлейменұлы, қазақ кавалерия полкінің офицері. Шешесі – Бәтима Насыржанқызы Беделбай. Нағашы атасы Насыржан Беделбай – белгілі көпес Ғабдұлуәлиевтің сауда үйінде коммерциялық басқарушы еді.

[[Арғын]] тайпасы [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Айдабол би|Айдабол]] тармағынан тарайды. Олжас – Жаяу Мұсаның бесінші ұрпағы. Шежіресі: '''Айдабол''' — Малғозы — Толыбай — Орман — Төбет — Байжан — '''Жаяу Мұса''' — Тайжан — Ақтай — Сүлеймен — Омархан — '''Олжас.''' &lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302062731/http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ |date=2013-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Белгілі түркітанушы ғалым [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] Олжасқа әкесі Омархан атылмай тұрып, екеуі бірге Норильскідегі лагерьде бірге отырып шыққанын айтқан.&lt;ref&gt;''Сапаралы Б.Т.'' Олжастың балалық шағы. — Алматы: Қағанат, 1996. — С. 5—15, 25—45. — 72 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7667-4034-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Алғашқы жылдары ===
1954 жылы Олжас мектеп бітіріп,  [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің Геология факультетіне түседі. 1959 жылы оқуын аяқтап, инженер-геолог мамандығын алып шығады. Студент кезінде геологиялық барлау жұмыстарына қатысқан.

[[1955 жыл]]дан бастап әдеби жолы басталады. Ал [[1959 жыл]]ы Мәскеудегі А.М. Горький атындағы Әдебиет институтының ақындық аударма ісі бөліміне түседі. 1961 жылы оқуын аяқтамас бұрын тоқтатуға мәжбүр болды.

[[1959 жыл]]ғы маусымда Олжастың өлеңдер топтамасы алғаш рет орталық басылымда жарық көрді.

[[1962 жыл|1962]]–[[1971 жыл|1971]] жылдарда [[Казахстанская правда|&quot;Казахстанская правда&quot;]] газетінің әдеби қызметкері; [[Қазақфильм|&quot;Қазақфильм&quot;]] киностудиясы сценарлық-редакциялық алқасының бас редакторы; [[Простор|&quot;Простор&quot; журналында]] журналистика бөлімінің меңгерушісы болып қызмет атқарды.

=== Жарқын шағы ===
[[1971 жыл|1971]]–[[1981 жыл|1981]] жылдарда [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның басқарма хатшысы;

[[1972 жыл]]дан бастап Азия мен Африка елдерінің жазушыларымен байланыс жөніндегі қазақ комитеттің төрағасы болды. 1975 жылы Азия мен Африка жазушыларының 5-конференциясын Алматы қаласында өткізу идеясының құрылтайшысы еді.

1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың соңына дейін Азия мен Африка жазушыларымен байланыс жөніндегі Кеңестік комитеттің төраға орынбасары болып қызмет етті.

1975 жылы [[Аз и Я|&quot;Аз и Я&quot;]] кітабы жарық көрді. Бұл кітап Мәскеуде теріс резонанс тудырып, оған тыйым салынды. Олжастың туындылары 8 жыл бойы басылымға түспей, ақын мүлде жазбай кетті.

[[1980 жыл|1980]]–[[1983 жыл|1984]] жылдарда [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әрі Президиум мүшесі. 1984—1989, 1989—1991 жылдарда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты.

[[1981 жыл]]ы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ХХVI съезінің делегаты.

[[1981 жыл|1981]]–[[1983 жыл|1983]] жылдары Қазақ КСР кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болды. Олжас Сүлейменовтың арқасында 1984 жылғы жазда Сергей Соловьевтің [[С.А.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты|ВГИК]]-тегі шеберханасы Республикалық байқау жарияланды. Сөйтіп қазақ киноматографиясында &quot;тың толқынның&quot; пайда болуына ықпалын тигізді.

[[1984 жыл|1984]]–[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы, КСРО Жазушылар Одағының хатшысы болды.

1989 жылғы [[ақпан]]да халықаралық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] ядролық қаруға қарсы қозғалысын құрып, оның Президенті атанды. Қозғалыс мақсаты – [[Семей полигоны|Семей ядролық сынақтар алаңын]] және дүниежүзіндегі басқа да ядролық сынақ алаңдарын жабу еді.  Антиядролық қозғалыс түпкі мақсатына жетіп, сынақтар тоқтатылды, ал полигон жабылды. Кейіннен &quot;Невада-Семей&quot; қозғалысы &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясы болып жаңадан құрылды.

1991–1995 жылдары Олжас Сүлейменов &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясының төрағасы болды. Оған қоса, 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

[[1995 жыл|1995]] жылғы [[тамыз]]дан бастап [[Италия|Италия республикасындағы]], оған қоса [[1996 жыл|1996]] жылғы [[сәуір]]ден бастап [[Грекия|Грекия республикасы]] мен [[Мальта|Мальта республикасындағы]] Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елші қызметін атқарды.

Елші қызметінде әдеби миссиясын жалғастырып, Рим қаласында 1998 жылы &quot;Жазу тілі&quot; ''(&quot;Язык письма&quot;, адамзат жазуы мен тілінің шыққан тегі туралы)'' мен &quot;Құдайдың күлкісі&quot; ''(&quot;Улыбка бога&quot;)'', 2001 жылы &quot;Айқас параллельдер&quot; ''(&quot;Пересекающиеся параллели&quot;ғ түркі-славян тілдері туралы)'', 2002 жылы &quot;Ежелгі түркілер&quot; ''(&quot;Тюрки в доистории&quot;, ежелгі түркілердің тілі мен жазуының шыққан тегі туралы)'' кітаптары жарық көреді. 2002 жылы &quot;Тюрки в доистории&quot; атты кітабы түркітану саласында көрнекті жетістіктері үшін Күлтегін сыйлығын алды.

2001 жылдан бастап Қазақстанның [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-]]&lt;nowiki/&gt;дағы тұрақты өкілі.

2022 жылы &quot;Байтақ&quot; халық экологиялық партиясы&quot; Олжас Сүлейменовты [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]на ұсыну идеясын қозғады.

=== Отбасы ===
Жұбайы – Маргарита Владимировна&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/society/194745-mneniya-kazahstanczev-o-mezhnaczionalnyh-brakah-razdelilis/ Мнения казахстанцев о межнациональных браках разделились | NUR.KZ.]&lt;/ref&gt;, 2023 жылы қайтыс болды.

Қыздары: Динара, Мәдина, Ләйлә.

Динара қызынан екі жиені бар: Дәмелі мен Димаш.

Өз атына жазып алған жиені Ескендір Сүлейменовты 2018 жылғы 22 маусым күні Қызылорда облыстық ІІД басшысының қызы көлікпен қағып кетті. Ескендір апатта дүниеден өтті.

==Ақындық==
Олжас Сүлейменов өлеңдерін орыс тілінде жазып, басында тек Қазақстанда ғана танымал еді. Бүкіл одаққа есімі алғаш рет [[1961 жыл]]ғы көктемде шыққан. Әдеби институттағы оқуынан шығып кеткен соң, [[Алматы]]ға қайтып оралып, &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жұмыс істей бастады. 11 сәуір күні [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырда]] болып жатқан оқиғаларды біліп, газет редакторы Федор Боярский Олжасқа &quot;адамның ғарышқа ұшуы туралы&quot; өлең жазуды ұсынды. Түні бойы тыңбай жазып, 12 сәуір күні [[Юрий Алексеевич Гагарин|Гагарин]] ғарышқа ұшқанын елге жария салғанда Сүлейменовтың өлеңі газет бетіне шығып, Қазақстанның бүкіл қалаларында қуанышты хабар ретінде таратылды. Бұл оқиғадан шабыттанған Олжас небәрі бір аптаның ішінде осы өлеңін ірі '''&quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot;''' поэмасына айналдырды. Бұл поэма [[Мамыр|мамыр айында]] жарық көрді.

Кейін Сүлейменов бұл туралы: &quot;Менің поэмам бүкіл Орталық телеарналар мен радиотолқындарды паш етті, ірі газеттерде басылып жатты. Апта сайын мені зауыттарға, фабрикаларға, студенттік аудиторияларға шақырып, кездесу өткізетін. Бұл менің үлкен жетістігім!&quot; деп айтқан. Олжастың бұл поэмасы Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолы]] Орталық комитетінің сыйлығына ие болды. Бұл Олжастың алғашқы мемлекет тарапынан берілген сыйлығы еді.

25 жасар Олжас Сүлейменовты [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа]]ға баратын кеңестік делегацияларға қоса бастады. Олжас өз поэмасын [[Париж]]дегі Сорбонна мен Нью-Йорктегі [[Колумбия университеті|Колумбия Университетінде]] оқыған. Сүлейменовты оқуынан шығарған әдеби институт директоры Серегин жақын арада оған телеграмма жолдап, әдеби институтқа оралуын сұраған. Кейіннен Олжас Сүлейменовтың &quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot; поэмасынан үзінді Гагариннің бейіттасына қашалады.

Сүлейменовтың танымалдық лебіне ілесіп, [[1961 жыл]]ы &quot;Арғымақтар&quot; атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. [[1962 жыл]]ы &quot;Жарық түндер&quot; ''(&quot;Солнечные ночи&quot;)'' өлеңдер жинағы жарық көрді. Бұл өлеңдер жинағы   IV Бүкілодақтық жас жазушылар жиналысында атап өтіліп, Николай Тихонов Олжасты ауыз толтырып мақтады.

1964 жылы шыққан &quot;Шығыстың құтты уақыты&quot; (&quot;Доброе время восхода&quot;) атты өлеңдер жинағы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағының]] Орталық Комитетінің сыйлығына ие болды. Әдеби сыншы Лев Аннинский Олжастың одақтық деңгейдегі танымалдығын келесідей түсіндіреді:

{{start citation}}Ақын Олжас өркениеттер қиылысында, мәдениеттер қиылысында қалыптасты. Өз бойында жастық қызба мінез бен сауаттылықты, үлгілік экспрессия, әлем өркениетіне филологиялық сезімді ұштастырады. Сүлейменовтың шығармаларында Пушкин, Уәлиханов, Конфуций мен Тагор үйлеседі. {{end citation}}

Сүлейменовтың өлеңдері мен поэмалары қоса алғанда [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Испан тілі|испан]], [[Чех тілі|чех]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Словак тілі|словак]], [[Болгар тілі|болғар]], [[Мажар тілі|мажар]], [[Моңғол тілі|моңғол]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдеріне аударылған. Ақын шығармашылығы [[Франция]]да ерекше танымал болды. Оның өлеңдері былай тұрсын, бірнеше тұтас өлең жинақтары тәржімаланды.

1969 жылы Олжас КОКП қатарына кірді. 1970 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленинның]] туғанына 100 жыл толуына орай, Олжастан поэмаға тапсырыс берді. Бірақ поэманың орнына баспаға өзінің &quot;Глиняная книга&quot; шығармасын алып келіп, бүкіл кеңестік зиялы қауым оны өте жоғары бағалады. Бұл поэмасы Сүлейменовтың ең үздік туындысы болып саналады. Бірақ Абай атындағы мемлекеттік сыйлықты мүлде басқа &quot;Синие острова&quot; поэмасы үшін алады.

 [[Сурет:Олжас Сүлейменов1.jpg|thumb|left]]

== Зерттеулері ==
Олжас тілтанушы ретінде көбінекей [[көне түркі тілі]]н зерттеді, әсіресе шумерлер және шумер тілі туралы зерттеулері батыс ғалымдарының көне тіл үнді-еуропа тілдерінен бастау алады дейтін қасаң теориясына пәрменді соққы берді.

Зерттеулері ретінде төмендегі бірнеше кітапті айтуға болады:
* [[1975 жыл|1975]] жылы жарық көрген «[[Аз и Я]]» кітабі [[Түркілер|түркі]] және [[Славяндар|славян]] [[халық]]тарының ежелгі жазба ескерткіштеріне арналған. Тым-тым арғы, есте жоқ ескі замандағы ұлт пен ұлыстардың тілі, ғұрып-әдеті сөз болған бұл кітапті кейінгі зерттеушілердің тамаша қолғанаты, оқушылардың, қызығушылардың сүйіп оқыр ғылымнамасы деуге болады. Әсіресе кітаптың Шумернама бөлімі оқырманды тың да, тілсім қиялдарға бастайды. Кітаптың соңы 1001 сөз атты этимологиялық сөздікке ұласып, бұрынғыдан кемелдене түсті.
* «1001 сөз» жазу мен таңбаның тарихы туралы шығарма, кітап әрқилы мәдениеттің кездейсоқ, жеке дара пайда болмастан бір-біріне тығыз байланыса отырып туылатынын, дамитынын осы ''1001 сөзді'' дәйек ете отырып дәлелдеуге тырысады.
* 1998&amp;nbsp;ж. жарық көрген «Жазу тілі» кітабы тарихқа дейіңі мәдениетке көзқарас, мұнда автор шығандай шырқап сонау майя тілі мен [[қытай тілі]] арасындағы байланысты зерттейді.
* «Тaрихқа дейінгі түркілер» кітабында [[Славян тілдері|славян]] және [[Түркі тілдері|түркі]] тілдерінің, атап айтқанда, көне [[Қазақ тілі|қазақ]] және көне [[Орыс тілі|орыс]] тілдерінің ежелгі өзара байланысы туралы айтылады. Жазушының ондаған жылдар бойы тынымсыз ізденуінің нәтижесінде табылған екі халықтың осындай әрекетке түсуіне қатысты материалдар ''көне қазақ тілі'' деген терминді алғаш рет қолдануға мүмкіндік берді. Кітапта бұл терминнің дұрыс екендігі толық дәлелденеді.

=== Аз и Я ===
&quot;Слово о полку Игореве&quot; немесе [[Игорь жасағы туралы жыр|&quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot;]] –Ежелгі Русь әдеби ескерткіші. Жырда 1185 жылы Игорь Святославұлы бастаған русь кінәздерінің половшыларға сәтсіз аяқталған жорығы туралы айтылады. Жыр шамамен 1185 жылы жазылған деген болжам бар. Бұл дастан ежелгі орыс тілінде жазылған деп есептеледі, бірақ орыс лингвистері бірнеше ғасыр бойы дастанның біраз бөлігін түсіне алмай, бұрмалап түсіндірген. Олжас Омарұлы Сүлейменов бұл дастанға алғаш рет [[1960 жыл]]ы әдеби институт студенті кезінде қызығушылық танытқан.

Олжастың шығармалары орыс тілінде жазылса да, өзі қазақ тілін жақсы меңгерген. Оған қоса, Олжас лингвист, яғни тіл ғылымының маманы болған соң, &quot;Слово о полку Игореве&quot; дастаны ол үшін мүлде қиындық тудырған жоқ. Жас лингвист жырдың түсініксіз сөздерінің сырын ашып, ауқымды зерттеу жұмысын жаза бастайды. 1962 жылдан бастап жыр туралы еңбектері жарық көре бастайды.

==== АЗиЯлық пайымдау ====
1963-1966 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде]] аспирантурада жүрген кезінде &quot;Игорь жасағы туралы жырдағы&quot; тюркизмдер&quot; ''(&quot;Тюркизмы в &quot;Слове о полку Игореве&quot;)'' атты кандидаттық диссертация әзірлейді. Олжас Сүлейменов дастанды қостілді деп санап, бұл тақырып аясында ауқымды зерттеу жүргізді. Автор дастан половец-орыс тілдері араласқан шығарма, екі тілдің арасында айқын шекара болмай, бірі екіншісін жалғап жырлайтын дастан екенін дәлелдеді. Оған қоса, автор дастандағы тюркизмдер, яғни түркі сөздері кейін орыс тіліне еш өзгеріссіз енгені туралы пайымдайды. Бұл тақырыпты кеңінен [[1975 жыл]]ы жарық көрген &quot;АЗиЯ. Книга благонамеренного читателя&quot; атты кітабында ашады.

Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында ежелгі русь халқы билингв – қостілді екенін ашық тұжырымдайды. Бұл идеясын жыр екі тілді түсінетін аудиторияға арналғанын, яғни орыс тілін білген адам, половшылар тілін де білгенін көрсету арқылы негіздейді. Сүлейменов қостілді русь халқы идеясын тек бір &quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot; негізінде ғана емес, саналуан дереккөздер арқылы дәлелдеуге тырысты.

==== Кеңестік қыспақ ====
[[Империализм]] мен руссоцентризмді ұстанған Кеңес идеологиясы [[Моңғол шапқыншылығы]], Русь кінәздерінің [[Алтын Орда|Алтын ордаға]] бағынған кезеңінде орыс тіліне мардымсыз ғана &quot;кумыс&quot;, &quot;аркан&quot; сияқты тюркизмдер енді деп қабылдайтын. Бірақ Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында Кеңес идеологиясының көзіне көрінбейтін, әркез орыс сөздері болып саналған орыс тіліндегі тюркизмдерді ашып көрсетті. Орыс академиктер қауымы бұл кітапты &quot;ұлы&quot; орыс тіліне бұрын-соңды болмаған қол сұқпа деп қабылдады.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Кітапқа кеңестік заманға тән [[Ұлтшылдық|«ұлтшылдық»]], '''[[Түркішілдік|«пантюркизм»]]''', «әдістемелік қателер» сияқты айыптар тағылды. Партия басшылығы тез арада кітапқа қатысты жедел шаралар қолданды. [[КОКП ОК саяси бюросы|Мәскеудегі басшылықтың]] нұсқауымен Қазақстан компартиясының орталық комитеті '''кітапқа теріс баға берді.''' &quot;АЗиЯ&quot; кітабы сатылымнан шығып, дүкен сөрелерінен, кітапханалардан алынды және жойылды. Бұл кітапты басуға рұқсат берген баспа директоры қызметінен босатылды. Ал автор Олжас Сүлейменовтың шығармалары санкцияға түсіп, 8 жыл бойы мүлде жарық көрмей кетті.

Республика басшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаевтың]] [[КОКП ОК бас хатшысы|КСРО басшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Брежневке]] жеке өтінішімен ғана Сүлейменов &quot;қатаң сөгіс&quot; алып қана құтылды. Сүлейменов сол заманда үлкен танымалдыққа ие болған соң, Сүлейменов ісін [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ОК қарауы тиіс еді. Бірақ Брежнев нұсқауымен іс Орталық комитеттен [[КСРО Ғылым Академиясы]]ның қарауына тапсырылды. &quot;АЗиЯ&quot;-ға тыйым салынғаннан кейін, бұл кітапқа КСРО-ның түркі халықтары қызыға бастады. Тәуелсіздік алған соң, бұл кітап қайта басылды.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы Ресей славист ғалымдарымен теріс бағаланды. Олар Сүлейменовті кәсіпқой лингвист емес, әуесқой зерттеуші, әрі фантаст деп атады. Олжастың көзқарасы нақты зерттеу нәтижесі емес, фантастикалық тұрғыдан қарастырылған деп айыптады. Славистер былай тұрсын, Ресейдің тюркологтері де Сүлейменовті жақтамады. Олар Сүлейменов жаңа сөздер ойлап тауып, жаңа грамматика құрастырды. Оның сөзі ойдан шығарылған, ал жазғаны - білімсіздіктің нәтижесі деп айып тақты.

Мұндай қарсы пікірге қарамастан, Тәуелсіздік жылдары Олжас Сүлейменов пікірін өзгеріссіз қалдырып, кітапты кішкене ғана өзгеріс енгізілген редакциясында жариялады.

== Саяси-қоғамдық қызметі ==
Қазақстанда атом сынақтарына тыйым салу - 1989 жылдың басындағы КСРО халық депутаттығына үміткер болған [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы Олжас Сүлейменовтің сайлау алды бағдарламасындағы ең бірінші пункт еді.

[[1973 жыл]]ы Сүлейменов «Сынақтарға тыйым салынсын!» деген сөздермен аяқталатын, Қазақстан үшін сол кезде ауыр тақырыпқа «Дикое поле» атаулы өлең жазған. [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонындағы]] сынақтар туралы сөз қозғаған болатын. Тек 1949-1963 жылдар аралығында Семей маңында сыналған барлық атом және сутегі бомбаларының жарылу күші Хиросимаға тасталған американдық атом бомбасының қуатынан 2500 есе артық болды, бүкіл аймаққа жан түршігерлік экологиялық зиян келтірді.

[[1989 жыл]]ы ақпанда Сүлейменов Қазақстан халқына теледидар арқылы үндеу жасады, келесі күні Алматыдағы Жазушылар одағы ғимарытының алдында ядролық қаруға қарсы «Невада — Семей» қозғалысының құрылғанын жариялады . Ядролық сынақтарға тыйым салу үшін небәрі бір айдың ішінде петицияға 4 миллионнан астам адам қол қойды. Кейін Семей қаласынан депутаттыққа сайланды. Сол жылдың жазында Сүлейменов КСРО халық депутаттарының I съезінде сөз сөйлеп, қозғалыстың мақсаты мен талаптары туралы баяндады. 1989 жылы 19 қазан ядролық сынақтар аяқталғаннан кейін, 1990 жылғы мамыр бірінші үкіметсіз «Антиядролық конгресс» өткізілді. Қозғалысты қолдау үшін шахматтан бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карпов бастаған бейбітшілік қорынан 400 мың рубль аударылды. Сүлейменов Қазақстан шахмат федерациясының төрағасы болды (1977—1995). Қазақстан Президенті Назарбаевтың 1991 жылғы 29 тамыздағы жарлығымен полигон түпкілікті жабылып, ядролық қаруды сынауға халықаралық мораторий жарияланды. Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа көптеген елдер қол қойды.

Осындай табыстардан кейін «Қазақстан халық конгресі» (1991-1995) қозғалысы саяси партиясына айналды. Осы жылдар бойы оның басшысы Сүлейменов болды.

== Жыр жинақтары ==

''«Біз жаңаша өлең жазуды Олжастан үйрендік»'' дейді — Сергей Марков, бұл болса Олжас өлеңдерінің тынысы өзгешелігін әйгілегендей. [[1961 жыл|1961]] жылғы тырнақ алды жинағы «Арғымақтар» кітабінан бері ол жиырма шақты жыр жинағына автор болды. ''«Халықтың тарихы айналып келгенде ақынның үлесіне тиеді»'' - дейді [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], оқып отырсаңыз Олжастың өлеңдері қазақ халқының талай ғасырлық мұңы мен қуанышын, сыры мен сипатын айтады, енді сіз бір ақынның жырын ғана емес бір ұлттың сан ғасырлық сәлихалы тарихын аралағандай боласыз. Олжас өлеңдері қазақ пен орыс арасында ғана емес, Еуропа елдері, Кіші Азия, Қытай, Америка елдері арасында өзінің асқақ қазақы үнін аспандата саңқылдатады.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;[[Сурет:Sobranie_sochinenyi_v_semi_tomah_Olzhasa_Suleimena.jpg|нобай|оңға|Орыс тілінде шыққан жеті томдық шығармалар жинағы (сегіз кітап). Алматы, Атамұра, 2004.]]

* «Арғымақтар», Қазақтың мемлекеттік көркем әдеби баспасы, Алматы, 1961 ж.
* «Олжас Сүлейменов жинағы», Жазушы, Алматы, 1967 ж.
* «Қыш кітап», Жазушы, Алматы, 1969 ж.
* «Атамекен», Жазушы, Алматы, 1972 ж.
* «Каждый день&amp;nbsp;— утро», Правда, Мәскеу, 1973 ж.
* «Повторяя в полдень», Жазушы, Алматы, 1973 ж.
* «Круглая звезда», Художественная литература, Мәскеу, 1975 ж.
* «Берега. Определение», Жазушы, Алматы, 1976 ж.
* «Olzsasz Sulejmen versei» (мажар тілінде), Еуропа кёнивкадо, Будапешт, 1976 ж.
* «Тұңғыш космонавт», Жалын, Алматы, 1979 ж.
* «Sakalai virs smevlus» (литван тілінде), Бага, Вильнюс, 1980 ж.
* «Земля, поклонись человеку!» (түркімен тілінде), Магарыф, 1985 ж.
* «Свиток», Молодая гвардия, Мәскеу, 1989 ж.
* «Аргамак» (моңғол тілінде), Улань газар, Улаанбаатр, 1990 ж.
* «Айналайын», Жібек жолы, Алматы, 1996 ж.
* «Исправляя метафорой мир», Қаржы-қаражат, Алматы, 1996 ж.
* «Im Azimut der Nomaden», Интердрюк, Лейпциг, 1997 ж.
* Собрание сочинений в 7 томах (в 8 книгах, орысша). Алматы, Атамұра баспасы, 2004.
* Таңдамалы туындылары, Жібек жолы, Алматы, 2005 ж.
* «Olzhas Sulejmenow gedichte» (неміс тілінде), Қазақстан, Алматы
* «Fizikçinin Duası» (түрік тілінде), Ыстамбұл, 1976 ж.

==Шығармалары:==
*Нұрлы түндер, А., 1962; 
*Қылықты түн, А., 1963; 
*Мешін жылы, А., 1967; 
*Таңдамалы лирика, М., 1968; 
*Ақ дария аспанында, Таш., 1970; 
*Атамекен, А., 1972; 
*Қалаулы қайырма, А., 1973; 
*Жұмыр жұлдыз, М., 1975; 
*Көңіл көкжиегі, А., 1976, 1980; 
*Определение берега, А., 1976, 1979; 
*Трансформация огня. А., 1985;
*Асқардан асу (Преодоление), А., 1987; 
*От января до апреля, А., 1989; 
*Тюрки в доистории, А., 2002.

==Марапаттары==

=== Мемлекеттік марапаттар ===

*1967 — [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]];
* 1981 — [[Құрмет Белгісі ордені]];
* 1984 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* 1986 — Қазан төңкерісі ордені — ''50 жасқа толуына орай;''
* 1990 — [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР халық жазушысы]]; 
* 2001 — 1-дәрежелі [[Барыс ордені|&quot;Барыс&quot; ордені]] — ''Қазақстандағы ядролық сынақтарға қарсы жүргізген күресі үшін;''
* 2006 — [[Отан ордені]] — ''70 жасқа толуына орай;''
* 2014 — Нәзір Төреқұлов атындағы &quot;Қазақстан Республикасының сыртқы саясатына қосқан үлесі үшін&quot; медалі; 
* 2016 — [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] атағы;
* 2016 — &quot;Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл&quot; медалі;
* 2020 — &quot;Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл&quot; медалі;

=== Шетелдік марапаттар ===

* 2004 — «За заслуги» ордені (Ингушетия, Ресей) — ''Ингушетия халқына сіңген еңбегі үшін;''
* 2006 — V дәрежелі кәніз Ярослав Мудрый ордені (Украина) — ''Қазақстан мен Украина халықтарының достығына қосқан үлесі үшін;''
* 2006 — «Шохрат» ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы достықты орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — &quot;Дружба&quot; ордені (Ресей) — ''Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығын орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — Өнер мен әдебиет орденінің кавалері (Франция).
* 2011 — &quot;Достлуг&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзірбайжан мәдениет таратуға қосқан үлесі үшін;''
* 2016 — Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мәдениет өз шығармаларында таратқаны үшін;''
* 2017 — 4-дәрежелі Күншығыс ордені (Жапония) — ''ядролық қарудың таралуына қарсы жүргізген саясаты және Жапон-Қазақ қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін;'' 
* 2021 — &quot;Шараф&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы мәдени сабақтастыққа қосқан үшесі үшін;''
* 2022 — Құрметті легион орденінің офицері (Франция).

=== Сыйлықтар ===

* 1961, 1963 — Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолының]] Орталық комитет сыйлығының лауреаты; 
* 1967 — «Доброе время восхода» өлеңдер жинағы үшңн Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағы сыйлығының лауреаты;
* 1973 — «Синие острова» поэмасы үшін Абай атындағы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2000 — Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2002 — Күлтегін атындағы халықаралық сыйлық лауреаты – ''&quot;түркітану саласындағы жетістіктері үшін&quot;'';
* 2003 — Халықаралық Түркия сыйлығының лауреаты – ''&quot;түркі әлеміне қосқан үлесі үшін&quot;;''
* 2013 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының бейбіт және даму Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2018 — Шыңғыс Айтматов атындағы ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясы сыйлығының лауреаты;
* 2020 — Мемлекетаралық ТМД &quot;Достастық жұлдыздары&quot; сыйлығының лауреаты.

=== Шығармашылық одақтардың марапаты ===

* 2017 —&quot;ЛиФФт&quot; Еуразиялық әдеби фестиваль алтыны ([[Еуразия]]).

=== Конфессиялық марапаты ===

* 2023 — «Мир и согласие» ордені (Қазақстан Православиелік Шіркеуі)

=== Құрметті ғылыми атақтары ===

* 2004 —Әлиев атындағы Қарашай-Шеркеш Мемлекеттік университеттің құрметті докторы;
* 2005 — Маржани атындағы тарих институтының құрметті докторы; (Татарстан Республикасының Ғылым Академиясы)
* 2006 — Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы;
* 2009 — [[Шәкәрім атындағы университет|Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеттің]] құрметті профессоры;

=== Құрметті азамат ===
* 2009 — Семей қаласының құрметті азаматы;
* 2014 — Баянауыл ауданының құрметті азаматы;
* 2015 — Павлодар облысының құрметті азаматы;
* 2019 — Алматы қаласының құрметті азаматы;

== Әдебиет ==
* Ахметов З.А., Национально-характерные черты языка поэзии Олжаса Сулейменова // в кн. О языке казахской поэзии, А., 1970;
* Гусев В., Национальное, интернациональное и общечеловеческое: об Олжасе Сулейменове и его “Глиняной книге” // в кн. Герой и стиль, М., 1983; 
* Бузаубагарова К.С., Стих Олжаса Сулейменова, А., 1984; 
* Диканбаева С., О стилистическом комплексе в творческом контексте О.Сулейменова // Сб. научных тр., А., 1984; 
* Толмачев Г., Повесть об Олжасе, А., 1996; 
* Вместе с Олжасом, А., 1996; 
* Ким Н.С., Эпидигматические отношения в языке и их реализация в русской художественной речи (на материале поэзии О.О. Сулейменова), Таш., 2002; 
* Жуминова А.Б., Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова, А., 2004; 
* Сарсембаева А.Ж., Анафора в поэзии О.О. Сулейменова, А., 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20091027002515/http://geocities.com/plt_2000plt_us/azia/ «Аз и Я»] {{ru icon}}
* [http://vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm «Язык Письма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808154307/http://www.vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm |date=2011-08-08 }} {{ru icon}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Грекиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:18 мамырда туғандар]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Барыс орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин комсомолы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан партияларының төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>1nrq64n2a05kfyp6vxaec5edajfu6sp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630248</id>
      <parentid>3630245</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3630248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48792" sha1="19kp7xyc4vbycqy9vwcofen5pcvungl" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Олжас Омарұлы Сүлейменов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Oljas Suleymenov.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 18.5.1936
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = [[А. М. Горький атындағы Әдебиет институты]]&lt;br /&gt; [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]
 | Мансабы              = прозашы, әдебиеттанушы, ақын
 | Шығармашылық жылдары = 
 | Бағыты               = 
 | Жанры                = әдебиеттану
 | Шығармалардың тілі   = [[Орыс тілі|орысша]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақстанның Еңбек Ері}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Отан ордені}} | {{Астана медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} }}
  {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазан төңкерісі ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ар-намыс ордені (Әзербайжан)}} | {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}} | {{Достық ордені (Әзербайжан)}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені|2006}} | {{Құрмет легионы орденінің офицері}} | {{Өнер және әдебиет орденінің иегері|2007}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Күншығыс ордені|4}} | {{Достық ордені (Ресей)|2007}} | {{Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)|2004}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы|2016}} }}
 | Сыйлықтары           = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}} | {{Ленин комсомол сыйлығы}} }}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Olzhas Suleimenov
}}
'''Олжас Омарұлы Сүлейменов''' ([[18 мамыр]] [[1936 жыл|1936]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, қазақ ақыны, жазушы, лингвист-ғалым, [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР Халық жазушысы]] (1990), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2016)&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/kk/1131150-nazarbaev-olzhas-suleymenovke-qazaq.html Назарбаев Олжас Сүлейменовке «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын берді]&lt;/ref&gt;. Халықаралық антиядролық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] қозғалысының негізін салушысы.

== Өмірбаяны ==
Олжас Сүлейменов [[1936]] жылғы [[мамырдың 18]] күні [[Алматы|Алматы қаласын]]да дүниеге келген. Әкесі – Омархан Сүлейменұлы, қазақ кавалерия полкінің офицері. Шешесі – Бәтима Насыржанқызы Беделбай. Нағашы атасы Насыржан Беделбай – белгілі көпес Ғабдұлуәлиевтің сауда үйінде коммерциялық басқарушы еді.

[[Арғын]] тайпасы [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Айдабол би|Айдабол]] тармағынан тарайды. Олжас – Жаяу Мұсаның бесінші ұрпағы. Шежіресі: '''Айдабол''' — Малғозы — Толыбай — Орман — Төбет — Байжан — '''Жаяу Мұса''' — Тайжан — Ақтай — Сүлеймен — Омархан — '''Олжас.''' &lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302062731/http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ |date=2013-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Белгілі түркітанушы ғалым [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] Олжасқа әкесі Омархан атылмай тұрып, екеуі бірге Норильскідегі лагерьде бірге отырып шыққанын айтқан.&lt;ref&gt;''Сапаралы Б.Т.'' Олжастың балалық шағы. — Алматы: Қағанат, 1996. — С. 5—15, 25—45. — 72 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7667-4034-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Алғашқы жылдары ===
1954 жылы Олжас мектеп бітіріп,  [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің Геология факультетіне түседі. 1959 жылы оқуын аяқтап, инженер-геолог мамандығын алып шығады. Студент кезінде геологиялық барлау жұмыстарына қатысқан.

[[1955 жыл]]дан бастап әдеби жолы басталады. Ал [[1959 жыл]]ы Мәскеудегі А.М. Горький атындағы Әдебиет институтының ақындық аударма ісі бөліміне түседі. 1961 жылы оқуын аяқтамас бұрын тоқтатуға мәжбүр болды.

[[1959 жыл]]ғы маусымда Олжастың өлеңдер топтамасы алғаш рет орталық басылымда жарық көрді.

[[1962 жыл|1962]]–[[1971 жыл|1971]] жылдарда [[Казахстанская правда|&quot;Казахстанская правда&quot;]] газетінің әдеби қызметкері; [[Қазақфильм|&quot;Қазақфильм&quot;]] киностудиясы сценарлық-редакциялық алқасының бас редакторы; [[Простор|&quot;Простор&quot; журналында]] журналистика бөлімінің меңгерушісы болып қызмет атқарды.

=== Жарқын шағы ===
[[1971 жыл|1971]]–[[1981 жыл|1981]] жылдарда [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның басқарма хатшысы;

[[1972 жыл]]дан бастап Азия мен Африка елдерінің жазушыларымен байланыс жөніндегі қазақ комитеттің төрағасы болды. 1975 жылы Азия мен Африка жазушыларының 5-конференциясын Алматы қаласында өткізу идеясының құрылтайшысы еді.

1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың соңына дейін Азия мен Африка жазушыларымен байланыс жөніндегі Кеңестік комитеттің төраға орынбасары болып қызмет етті.

1975 жылы [[Аз и Я|&quot;Аз и Я&quot;]] кітабы жарық көрді. Бұл кітап Мәскеуде теріс резонанс тудырып, оған тыйым салынды. Олжастың туындылары 8 жыл бойы басылымға түспей, ақын мүлде жазбай кетті.

[[1980 жыл|1980]]–[[1983 жыл|1984]] жылдарда [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әрі Президиум мүшесі. 1984—1989, 1989—1991 жылдарда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты.

[[1981 жыл]]ы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ХХVI съезінің делегаты.

[[1981 жыл|1981]]–[[1983 жыл|1983]] жылдары Қазақ КСР кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болды. Олжас Сүлейменовтың арқасында 1984 жылғы жазда Сергей Соловьевтің [[С.А.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты|ВГИК]]-тегі шеберханасы Республикалық байқау жарияланды. Сөйтіп қазақ киноматографиясында &quot;тың толқынның&quot; пайда болуына ықпалын тигізді.

[[1984 жыл|1984]]–[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы, КСРО Жазушылар Одағының хатшысы болды.

1989 жылғы [[ақпан]]да халықаралық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] ядролық қаруға қарсы қозғалысын құрып, оның Президенті атанды. Қозғалыс мақсаты – [[Семей полигоны|Семей ядролық сынақтар алаңын]] және дүниежүзіндегі басқа да ядролық сынақ алаңдарын жабу еді.  Антиядролық қозғалыс түпкі мақсатына жетіп, сынақтар тоқтатылды, ал полигон жабылды. Кейіннен &quot;Невада-Семей&quot; қозғалысы &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясы болып жаңадан құрылды.

1991–1995 жылдары Олжас Сүлейменов &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясының төрағасы болды. Оған қоса, 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

[[1995 жыл|1995]] жылғы [[тамыз]]дан бастап [[Италия|Италия республикасындағы]], оған қоса [[1996 жыл|1996]] жылғы [[сәуір]]ден бастап [[Грекия|Грекия республикасы]] мен [[Мальта|Мальта республикасындағы]] Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елші қызметін атқарды.

Елші қызметінде әдеби миссиясын жалғастырып, Рим қаласында 1998 жылы &quot;Жазу тілі&quot; ''(&quot;Язык письма&quot;, адамзат жазуы мен тілінің шыққан тегі туралы)'' мен &quot;Құдайдың күлкісі&quot; ''(&quot;Улыбка бога&quot;)'', 2001 жылы &quot;Айқас параллельдер&quot; ''(&quot;Пересекающиеся параллели&quot;ғ түркі-славян тілдері туралы)'', 2002 жылы &quot;Ежелгі түркілер&quot; ''(&quot;Тюрки в доистории&quot;, ежелгі түркілердің тілі мен жазуының шыққан тегі туралы)'' кітаптары жарық көреді. 2002 жылы &quot;Тюрки в доистории&quot; атты кітабы түркітану саласында көрнекті жетістіктері үшін Күлтегін сыйлығын алды.

2001 жылдан бастап Қазақстанның [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-]]&lt;nowiki/&gt;дағы тұрақты өкілі.

2022 жылы &quot;Байтақ&quot; халық экологиялық партиясы&quot; Олжас Сүлейменовты [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]на ұсыну идеясын қозғады.

=== Отбасы ===
Жұбайы – Маргарита Владимировна&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/society/194745-mneniya-kazahstanczev-o-mezhnaczionalnyh-brakah-razdelilis/ Мнения казахстанцев о межнациональных браках разделились | NUR.KZ.]&lt;/ref&gt;, 2023 жылы қайтыс болды.

Қыздары: Динара, Мәдина, Ләйлә.

Динара қызынан екі жиені бар: Дәмелі мен Димаш.

Өз атына жазып алған жиені Ескендір Сүлейменовты 2018 жылғы 22 маусым күні Қызылорда облыстық ІІД басшысының қызы көлікпен қағып кетті. Ескендір апатта дүниеден өтті.

==Ақындық==
Олжас Сүлейменов өлеңдерін орыс тілінде жазып, басында тек Қазақстанда ғана танымал еді. Бүкіл одаққа есімі алғаш рет [[1961 жыл]]ғы көктемде шыққан. Әдеби институттағы оқуынан шығып кеткен соң, [[Алматы]]ға қайтып оралып, &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жұмыс істей бастады. 11 сәуір күні [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырда]] болып жатқан оқиғаларды біліп, газет редакторы Федор Боярский Олжасқа &quot;адамның ғарышқа ұшуы туралы&quot; өлең жазуды ұсынды. Түні бойы тыңбай жазып, 12 сәуір күні [[Юрий Алексеевич Гагарин|Гагарин]] ғарышқа ұшқанын елге жария салғанда Сүлейменовтың өлеңі газет бетіне шығып, Қазақстанның бүкіл қалаларында қуанышты хабар ретінде таратылды. Бұл оқиғадан шабыттанған Олжас небәрі бір аптаның ішінде осы өлеңін ірі '''&quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot;''' поэмасына айналдырды. Бұл поэма [[Мамыр|мамыр айында]] жарық көрді.

Кейін Сүлейменов бұл туралы: &quot;Менің поэмам бүкіл Орталық телеарналар мен радиотолқындарды паш етті, ірі газеттерде басылып жатты. Апта сайын мені зауыттарға, фабрикаларға, студенттік аудиторияларға шақырып, кездесу өткізетін. Бұл менің үлкен жетістігім!&quot; деп айтқан. Олжастың бұл поэмасы Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолы]] Орталық комитетінің сыйлығына ие болды. Бұл Олжастың алғашқы мемлекет тарапынан берілген сыйлығы еді.

25 жасар Олжас Сүлейменовты [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа]]ға баратын кеңестік делегацияларға қоса бастады. Олжас өз поэмасын [[Париж]]дегі Сорбонна мен Нью-Йорктегі [[Колумбия университеті|Колумбия Университетінде]] оқыған. Сүлейменовты оқуынан шығарған әдеби институт директоры Серегин жақын арада оған телеграмма жолдап, әдеби институтқа оралуын сұраған. Кейіннен Олжас Сүлейменовтың &quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot; поэмасынан үзінді Гагариннің бейіттасына қашалады.

Сүлейменовтың танымалдық лебіне ілесіп, [[1961 жыл]]ы &quot;Арғымақтар&quot; атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. [[1962 жыл]]ы &quot;Жарық түндер&quot; ''(&quot;Солнечные ночи&quot;)'' өлеңдер жинағы жарық көрді. Бұл өлеңдер жинағы   IV Бүкілодақтық жас жазушылар жиналысында атап өтіліп, Николай Тихонов Олжасты ауыз толтырып мақтады.

1964 жылы шыққан &quot;Шығыстың құтты уақыты&quot; (&quot;Доброе время восхода&quot;) атты өлеңдер жинағы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағының]] Орталық Комитетінің сыйлығына ие болды. Әдеби сыншы Лев Аннинский Олжастың одақтық деңгейдегі танымалдығын келесідей түсіндіреді:

{{start citation}}Ақын Олжас өркениеттер қиылысында, мәдениеттер қиылысында қалыптасты. Өз бойында жастық қызба мінез бен сауаттылықты, үлгілік экспрессия, әлем өркениетіне филологиялық сезімді ұштастырады. Сүлейменовтың шығармаларында Пушкин, Уәлиханов, Конфуций мен Тагор үйлеседі. {{end citation}}

Сүлейменовтың өлеңдері мен поэмалары қоса алғанда [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Испан тілі|испан]], [[Чех тілі|чех]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Словак тілі|словак]], [[Болгар тілі|болғар]], [[Мажар тілі|мажар]], [[Моңғол тілі|моңғол]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдеріне аударылған. Ақын шығармашылығы [[Франция]]да ерекше танымал болды. Оның өлеңдері былай тұрсын, бірнеше тұтас өлең жинақтары тәржімаланды.

1969 жылы Олжас КОКП қатарына кірді. 1970 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленинның]] туғанына 100 жыл толуына орай, Олжастан поэмаға тапсырыс берді. Бірақ поэманың орнына баспаға өзінің &quot;Глиняная книга&quot; шығармасын алып келіп, бүкіл кеңестік зиялы қауым оны өте жоғары бағалады. Бұл поэмасы Сүлейменовтың ең үздік туындысы болып саналады. Бірақ Абай атындағы мемлекеттік сыйлықты мүлде басқа &quot;Синие острова&quot; поэмасы үшін алады.

 [[Сурет:Олжас Сүлейменов1.jpg|thumb|left]]

== Зерттеулері ==
Олжас тілтанушы ретінде көбінекей [[көне түркі тілі]]н зерттеді, әсіресе шумерлер және шумер тілі туралы зерттеулері батыс ғалымдарының көне тіл үнді-еуропа тілдерінен бастау алады дейтін қасаң теориясына пәрменді соққы берді.

Зерттеулері ретінде төмендегі бірнеше кітапті айтуға болады:
* [[1975 жыл|1975]] жылы жарық көрген «[[Аз и Я]]» кітабі [[Түркілер|түркі]] және [[Славяндар|славян]] [[халық]]тарының ежелгі жазба ескерткіштеріне арналған. Тым-тым арғы, есте жоқ ескі замандағы ұлт пен ұлыстардың тілі, ғұрып-әдеті сөз болған бұл кітапті кейінгі зерттеушілердің тамаша қолғанаты, оқушылардың, қызығушылардың сүйіп оқыр ғылымнамасы деуге болады. Әсіресе кітаптың Шумернама бөлімі оқырманды тың да, тілсім қиялдарға бастайды. Кітаптың соңы 1001 сөз атты этимологиялық сөздікке ұласып, бұрынғыдан кемелдене түсті.
* «1001 сөз» жазу мен таңбаның тарихы туралы шығарма, кітап әрқилы мәдениеттің кездейсоқ, жеке дара пайда болмастан бір-біріне тығыз байланыса отырып туылатынын, дамитынын осы ''1001 сөзді'' дәйек ете отырып дәлелдеуге тырысады.
* 1998&amp;nbsp;ж. жарық көрген «Жазу тілі» кітабы тарихқа дейіңі мәдениетке көзқарас, мұнда автор шығандай шырқап сонау майя тілі мен [[қытай тілі]] арасындағы байланысты зерттейді.
* «Тaрихқа дейінгі түркілер» кітабында [[Славян тілдері|славян]] және [[Түркі тілдері|түркі]] тілдерінің, атап айтқанда, көне [[Қазақ тілі|қазақ]] және көне [[Орыс тілі|орыс]] тілдерінің ежелгі өзара байланысы туралы айтылады. Жазушының ондаған жылдар бойы тынымсыз ізденуінің нәтижесінде табылған екі халықтың осындай әрекетке түсуіне қатысты материалдар ''көне қазақ тілі'' деген терминді алғаш рет қолдануға мүмкіндік берді. Кітапта бұл терминнің дұрыс екендігі толық дәлелденеді.

=== Аз и Я ===
&quot;Слово о полку Игореве&quot; немесе [[Игорь жасағы туралы жыр|&quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot;]] –Ежелгі Русь әдеби ескерткіші. Жырда 1185 жылы Игорь Святославұлы бастаған русь кінәздерінің половшыларға сәтсіз аяқталған жорығы туралы айтылады. Жыр шамамен 1185 жылы жазылған деген болжам бар. Бұл дастан ежелгі орыс тілінде жазылған деп есептеледі, бірақ орыс лингвистері бірнеше ғасыр бойы дастанның біраз бөлігін түсіне алмай, бұрмалап түсіндірген. Олжас Омарұлы Сүлейменов бұл дастанға алғаш рет [[1960 жыл]]ы әдеби институт студенті кезінде қызығушылық танытқан.

Олжастың шығармалары орыс тілінде жазылса да, өзі қазақ тілін жақсы меңгерген. Оған қоса, Олжас лингвист, яғни тіл ғылымының маманы болған соң, &quot;Слово о полку Игореве&quot; дастаны ол үшін мүлде қиындық тудырған жоқ. Жас лингвист жырдың түсініксіз сөздерінің сырын ашып, ауқымды зерттеу жұмысын жаза бастайды. 1962 жылдан бастап жыр туралы еңбектері жарық көре бастайды.

==== АЗиЯлық пайымдау ====
1963-1966 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде]] аспирантурада жүрген кезінде &quot;Игорь жасағы туралы жырдағы&quot; тюркизмдер&quot; ''(&quot;Тюркизмы в &quot;Слове о полку Игореве&quot;)'' атты кандидаттық диссертация әзірлейді. Олжас Сүлейменов дастанды қостілді деп санап, бұл тақырып аясында ауқымды зерттеу жүргізді. Автор дастан половец-орыс тілдері араласқан шығарма, екі тілдің арасында айқын шекара болмай, бірі екіншісін жалғап жырлайтын дастан екенін дәлелдеді. Оған қоса, автор дастандағы тюркизмдер, яғни түркі сөздері кейін орыс тіліне еш өзгеріссіз енгені туралы пайымдайды. Бұл тақырыпты кеңінен [[1975 жыл]]ы жарық көрген &quot;АЗиЯ. Книга благонамеренного читателя&quot; атты кітабында ашады.

Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында ежелгі русь халқы билингв – қостілді екенін ашық тұжырымдайды. Бұл идеясын жыр екі тілді түсінетін аудиторияға арналғанын, яғни орыс тілін білген адам, половшылар тілін де білгенін көрсету арқылы негіздейді. Сүлейменов қостілді русь халқы идеясын тек бір &quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot; негізінде ғана емес, саналуан дереккөздер арқылы дәлелдеуге тырысты.

==== Кеңестік қыспақ ====
[[Империализм]] мен руссоцентризмді ұстанған Кеңес идеологиясы [[Моңғол шапқыншылығы]], Русь кінәздерінің [[Алтын Орда|Алтын ордаға]] бағынған кезеңінде орыс тіліне мардымсыз ғана &quot;кумыс&quot;, &quot;аркан&quot; сияқты тюркизмдер енді деп қабылдайтын. Бірақ Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында Кеңес идеологиясының көзіне көрінбейтін, әркез орыс сөздері болып саналған орыс тіліндегі тюркизмдерді ашып көрсетті. Орыс академиктер қауымы бұл кітапты &quot;ұлы&quot; орыс тіліне бұрын-соңды болмаған қол сұқпа деп қабылдады.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Кітапқа кеңестік заманға тән [[Ұлтшылдық|«ұлтшылдық»]], '''[[Түркішілдік|«пантюркизм»]]''', «әдістемелік қателер» сияқты айыптар тағылды. Партия басшылығы тез арада кітапқа қатысты жедел шаралар қолданды. [[КОКП ОК саяси бюросы|Мәскеудегі басшылықтың]] нұсқауымен Қазақстан компартиясының орталық комитеті '''кітапқа теріс баға берді.''' &quot;АЗиЯ&quot; кітабы сатылымнан шығып, дүкен сөрелерінен, кітапханалардан алынды және жойылды. Бұл кітапты басуға рұқсат берген баспа директоры қызметінен босатылды. Ал автор Олжас Сүлейменовтың шығармалары санкцияға түсіп, 8 жыл бойы мүлде жарық көрмей кетті.

Республика басшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаевтың]] [[КОКП ОК бас хатшысы|КСРО басшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Брежневке]] жеке өтінішімен ғана Сүлейменов &quot;қатаң сөгіс&quot; алып қана құтылды. Сүлейменов сол заманда үлкен танымалдыққа ие болған соң, Сүлейменов ісін [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ОК қарауы тиіс еді. Бірақ Брежнев нұсқауымен іс Орталық комитеттен [[КСРО Ғылым Академиясы]]ның қарауына тапсырылды. &quot;АЗиЯ&quot;-ға тыйым салынғаннан кейін, бұл кітапқа КСРО-ның түркі халықтары қызыға бастады. Тәуелсіздік алған соң, бұл кітап қайта басылды.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы Ресей славист ғалымдарымен теріс бағаланды. Олар Сүлейменовті кәсіпқой лингвист емес, әуесқой зерттеуші, әрі фантаст деп атады. Олжастың көзқарасы нақты зерттеу нәтижесі емес, фантастикалық тұрғыдан қарастырылған деп айыптады. Славистер былай тұрсын, Ресейдің тюркологтері де Сүлейменовті жақтамады. Олар Сүлейменов жаңа сөздер ойлап тауып, жаңа грамматика құрастырды. Оның сөзі ойдан шығарылған, ал жазғаны - білімсіздіктің нәтижесі деп айып тақты.

Мұндай қарсы пікірге қарамастан, Тәуелсіздік жылдары Олжас Сүлейменов пікірін өзгеріссіз қалдырып, кітапты кішкене ғана өзгеріс енгізілген редакциясында жариялады.

== Саяси-қоғамдық қызметі ==
Қазақстанда атом сынақтарына тыйым салу - 1989 жылдың басындағы КСРО халық депутаттығына үміткер болған [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы Олжас Сүлейменовтің сайлау алды бағдарламасындағы ең бірінші пункт еді.

[[1973 жыл]]ы Сүлейменов «Сынақтарға тыйым салынсын!» деген сөздермен аяқталатын, Қазақстан үшін сол кезде ауыр тақырыпқа «Дикое поле» атаулы өлең жазған. [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонындағы]] сынақтар туралы сөз қозғаған болатын. Тек 1949-1963 жылдар аралығында Семей маңында сыналған барлық атом және сутегі бомбаларының жарылу күші Хиросимаға тасталған американдық атом бомбасының қуатынан 2500 есе артық болды, бүкіл аймаққа жан түршігерлік экологиялық зиян келтірді.

[[1989 жыл]]ы ақпанда Сүлейменов Қазақстан халқына теледидар арқылы үндеу жасады, келесі күні Алматыдағы Жазушылар одағы ғимарытының алдында ядролық қаруға қарсы «Невада — Семей» қозғалысының құрылғанын жариялады . Ядролық сынақтарға тыйым салу үшін небәрі бір айдың ішінде петицияға 4 миллионнан астам адам қол қойды. Кейін Семей қаласынан депутаттыққа сайланды. Сол жылдың жазында Сүлейменов КСРО халық депутаттарының I съезінде сөз сөйлеп, қозғалыстың мақсаты мен талаптары туралы баяндады. 1989 жылы 19 қазан ядролық сынақтар аяқталғаннан кейін, 1990 жылғы мамыр бірінші үкіметсіз «Антиядролық конгресс» өткізілді. Қозғалысты қолдау үшін шахматтан бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карпов бастаған бейбітшілік қорынан 400 мың рубль аударылды. Сүлейменов Қазақстан шахмат федерациясының төрағасы болды (1977—1995). Қазақстан Президенті Назарбаевтың 1991 жылғы 29 тамыздағы жарлығымен полигон түпкілікті жабылып, ядролық қаруды сынауға халықаралық мораторий жарияланды. Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа көптеген елдер қол қойды.

Осындай табыстардан кейін «Қазақстан халық конгресі» (1991-1995) қозғалысы саяси партиясына айналды. Осы жылдар бойы оның басшысы Сүлейменов болды.

== Жыр жинақтары ==

''«Біз жаңаша өлең жазуды Олжастан үйрендік»'' дейді — Сергей Марков, бұл болса Олжас өлеңдерінің тынысы өзгешелігін әйгілегендей. [[1961 жыл|1961]] жылғы тырнақ алды жинағы «Арғымақтар» кітабінан бері ол жиырма шақты жыр жинағына автор болды. ''«Халықтың тарихы айналып келгенде ақынның үлесіне тиеді»'' - дейді [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], оқып отырсаңыз Олжастың өлеңдері қазақ халқының талай ғасырлық мұңы мен қуанышын, сыры мен сипатын айтады, енді сіз бір ақынның жырын ғана емес бір ұлттың сан ғасырлық сәлихалы тарихын аралағандай боласыз. Олжас өлеңдері қазақ пен орыс арасында ғана емес, Еуропа елдері, Кіші Азия, Қытай, Америка елдері арасында өзінің асқақ қазақы үнін аспандата саңқылдатады.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;[[Сурет:Sobranie_sochinenyi_v_semi_tomah_Olzhasa_Suleimena.jpg|нобай|оңға|Орыс тілінде шыққан жеті томдық шығармалар жинағы (сегіз кітап). Алматы, Атамұра, 2004.]]

* «Арғымақтар», Қазақтың мемлекеттік көркем әдеби баспасы, Алматы, 1961 ж.
* «Олжас Сүлейменов жинағы», Жазушы, Алматы, 1967 ж.
* «Қыш кітап», Жазушы, Алматы, 1969 ж.
* «Атамекен», Жазушы, Алматы, 1972 ж.
* «Каждый день&amp;nbsp;— утро», Правда, Мәскеу, 1973 ж.
* «Повторяя в полдень», Жазушы, Алматы, 1973 ж.
* «Круглая звезда», Художественная литература, Мәскеу, 1975 ж.
* «Берега. Определение», Жазушы, Алматы, 1976 ж.
* «Olzsasz Sulejmen versei» (мажар тілінде), Еуропа кёнивкадо, Будапешт, 1976 ж.
* «Тұңғыш космонавт», Жалын, Алматы, 1979 ж.
* «Sakalai virs smevlus» (литван тілінде), Бага, Вильнюс, 1980 ж.
* «Земля, поклонись человеку!» (түркімен тілінде), Магарыф, 1985 ж.
* «Свиток», Молодая гвардия, Мәскеу, 1989 ж.
* «Аргамак» (моңғол тілінде), Улань газар, Улаанбаатр, 1990 ж.
* «Айналайын», Жібек жолы, Алматы, 1996 ж.
* «Исправляя метафорой мир», Қаржы-қаражат, Алматы, 1996 ж.
* «Im Azimut der Nomaden», Интердрюк, Лейпциг, 1997 ж.
* Собрание сочинений в 7 томах (в 8 книгах, орысша). Алматы, Атамұра баспасы, 2004.
* Таңдамалы туындылары, Жібек жолы, Алматы, 2005 ж.
* «Olzhas Sulejmenow gedichte» (неміс тілінде), Қазақстан, Алматы
* «Fizikçinin Duası» (түрік тілінде), Ыстамбұл, 1976 ж.

==Шығармалары:==
*Нұрлы түндер, А., 1962; 
*Қылықты түн, А., 1963; 
*Мешін жылы, А., 1967; 
*Таңдамалы лирика, М., 1968; 
*Ақ дария аспанында, Таш., 1970; 
*Атамекен, А., 1972; 
*Қалаулы қайырма, А., 1973; 
*Жұмыр жұлдыз, М., 1975; 
*Көңіл көкжиегі, А., 1976, 1980; 
*Определение берега, А., 1976, 1979; 
*Трансформация огня. А., 1985;
*Асқардан асу (Преодоление), А., 1987; 
*От января до апреля, А., 1989; 
*Тюрки в доистории, А., 2002.

==Марапаттары==

=== Мемлекеттік марапаттар ===

*1967 — [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]];
* 1981 — [[Құрмет Белгісі ордені]];
* 1984 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* 1986 — Қазан төңкерісі ордені — ''50 жасқа толуына орай;''
* 1990 — [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР халық жазушысы]]; 
* 2001 — 1-дәрежелі [[Барыс ордені|&quot;Барыс&quot; ордені]] — ''Қазақстандағы ядролық сынақтарға қарсы жүргізген күресі үшін;''
* 2006 — [[Отан ордені]] — ''70 жасқа толуына орай;''
* 2014 — Нәзір Төреқұлов атындағы &quot;Қазақстан Республикасының сыртқы саясатына қосқан үлесі үшін&quot; медалі; 
* 2016 — [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] атағы;
* 2016 — &quot;Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл&quot; медалі;
* 2020 — &quot;Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл&quot; медалі;

=== Шетелдік марапаттар ===

* 2004 — «За заслуги» ордені (Ингушетия, Ресей) — ''Ингушетия халқына сіңген еңбегі үшін;''
* 2006 — V дәрежелі кәніз Ярослав Мудрый ордені (Украина) — ''Қазақстан мен Украина халықтарының достығына қосқан үлесі үшін;''
* 2006 — «Шохрат» ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы достықты орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — &quot;Дружба&quot; ордені (Ресей) — ''Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығын орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — Өнер мен әдебиет орденінің кавалері (Франция).
* 2011 — &quot;Достлуг&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзірбайжан мәдениет таратуға қосқан үлесі үшін;''
* 2016 — Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мәдениет өз шығармаларында таратқаны үшін;''
* 2017 — 4-дәрежелі Күншығыс ордені (Жапония) — ''ядролық қарудың таралуына қарсы жүргізген саясаты және Жапон-Қазақ қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін;'' 
* 2021 — &quot;Шараф&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы мәдени сабақтастыққа қосқан үшесі үшін;''
* 2022 — Құрметті легион орденінің офицері (Франция).

=== Сыйлықтар ===

* 1961, 1963 — Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолының]] Орталық комитет сыйлығының лауреаты; 
* 1967 — «Доброе время восхода» өлеңдер жинағы үшңн Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағы сыйлығының лауреаты;
* 1973 — «Синие острова» поэмасы үшін Абай атындағы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2000 — Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2002 — Күлтегін атындағы халықаралық сыйлық лауреаты – ''&quot;түркітану саласындағы жетістіктері үшін&quot;'';
* 2003 — Халықаралық Түркия сыйлығының лауреаты – ''&quot;түркі әлеміне қосқан үлесі үшін&quot;;''
* 2013 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының бейбіт және даму Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2018 — Шыңғыс Айтматов атындағы ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясы сыйлығының лауреаты;
* 2020 — Мемлекетаралық ТМД &quot;Достастық жұлдыздары&quot; сыйлығының лауреаты.

=== Шығармашылық одақтардың марапаты ===

* 2017 —&quot;ЛиФФт&quot; Еуразиялық әдеби фестиваль алтыны ([[Еуразия]]).

=== Конфессиялық марапаты ===

* 2023 — «Мир и согласие» ордені (Қазақстан Православиелік Шіркеуі)

=== Құрметті ғылыми атақтары ===

* 2004 —Әлиев атындағы Қарашай-Шеркеш Мемлекеттік университеттің құрметті докторы;
* 2005 — Маржани атындағы тарих институтының құрметті докторы; (Татарстан Республикасының Ғылым Академиясы)
* 2006 — Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы;
* 2009 — [[Шәкәрім атындағы университет|Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеттің]] құрметті профессоры;

=== Құрметті азамат ===
* 2009 — Семей қаласының құрметті азаматы;
* 2014 — Баянауыл ауданының құрметті азаматы;
* 2015 — Павлодар облысының құрметті азаматы;
* 2019 — Алматы қаласының құрметті азаматы;

== Әдебиет ==
* Ахметов З.А., Национально-характерные черты языка поэзии Олжаса Сулейменова // в кн. О языке казахской поэзии, А., 1970;
* Гусев В., Национальное, интернациональное и общечеловеческое: об Олжасе Сулейменове и его “Глиняной книге” // в кн. Герой и стиль, М., 1983; 
* Бузаубагарова К.С., Стих Олжаса Сулейменова, А., 1984; 
* Диканбаева С., О стилистическом комплексе в творческом контексте О.Сулейменова // Сб. научных тр., А., 1984; 
* Толмачев Г., Повесть об Олжасе, А., 1996; 
* Вместе с Олжасом, А., 1996; 
* Ким Н.С., Эпидигматические отношения в языке и их реализация в русской художественной речи (на материале поэзии О.О. Сулейменова), Таш., 2002; 
* Жуминова А.Б., Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова, А., 2004; 
* Сарсембаева А.Ж., Анафора в поэзии О.О. Сулейменова, А., 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20091027002515/http://geocities.com/plt_2000plt_us/azia/ «Аз и Я»] {{ru icon}}
* [http://vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm «Язык Письма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808154307/http://www.vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm |date=2011-08-08 }} {{ru icon}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Грекиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:18 мамырда туғандар]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ленин комсомолы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан партияларының төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>19kp7xyc4vbycqy9vwcofen5pcvungl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630251</id>
      <parentid>3630248</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3630251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48467" sha1="tvrlmbnvglsl97f774ocamv3icuvgtu" xml:space="preserve">{{Жазушы
 | Есімі                = Олжас Омарұлы Сүлейменов
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Oljas Suleymenov.jpg
 | Ені                  = 
 | Суреттің аты         = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Лақап аты            = 
 | Туған күні           = 18.5.1936
 | Туған жері           = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Азаматтығы           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}
 | Ұлты                 = 
 | Білімі               = [[А. М. Горький атындағы Әдебиет институты]]&lt;br /&gt; [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]
 | Мансабы              = прозашы, әдебиеттанушы, ақын
 | Шығармашылық жылдары = 
 | Бағыты               = 
 | Жанры                = әдебиеттану
 | Шығармалардың тілі   = [[Орыс тілі|орысша]]
 | Дебюті               = 
 | Марапаттары          = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақстанның Еңбек Ері}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{1 дәрежелі Барыс ордені}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Отан ордені}} | {{Астана медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} }}
  {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{Астанаға 20 жыл медалі}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазан төңкерісі ордені}} | {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} | {{Құрмет Белгісі ордені}} | {{Еңбектегі ерлігі үшін медаль}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Ар-намыс ордені (Әзербайжан)}} | {{Даңқ ордені (Әзербайжан)}} | {{Достық ордені (Әзербайжан)}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені|2006}} | {{Құрмет легионы орденінің офицері}} | {{Өнер және әдебиет орденінің иегері|2007}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Күншығыс ордені|4}} | {{Достық ордені (Ресей)|2007}} | {{Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)|2004}} }}
 {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы|2016}} }}
 | Сыйлықтары           = {{қатар
 | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР-нің мемлекеттік сыйлық лауреаты}} | {{Ленин комсомол сыйлығы}} }}
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Olzhas Suleimenov
}}
'''Олжас Омарұлы Сүлейменов''' ([[18 мамыр]] [[1936 жыл|1936]], [[Алматы]]) — қоғам қайраткері, қазақ ақыны, жазушы, лингвист-ғалым, [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР Халық жазушысы]] (1990), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] (2016)&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/kk/1131150-nazarbaev-olzhas-suleymenovke-qazaq.html Назарбаев Олжас Сүлейменовке «Қазақстанның Еңбек Ері» атағын берді]&lt;/ref&gt;. Халықаралық антиядролық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] қозғалысының негізін салушысы.

== Өмірбаяны ==
Олжас Сүлейменов [[1936]] жылғы [[мамырдың 18]] күні [[Алматы|Алматы қаласын]]да дүниеге келген. Әкесі – Омархан Сүлейменұлы, қазақ кавалерия полкінің офицері. Шешесі – Бәтима Насыржанқызы Беделбай. Нағашы атасы Насыржан Беделбай – белгілі көпес Ғабдұлуәлиевтің сауда үйінде коммерциялық басқарушы еді.

[[Арғын]] тайпасы [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Айдабол би|Айдабол]] тармағынан тарайды. Олжас – Жаяу Мұсаның бесінші ұрпағы. Шежіресі: '''Айдабол''' — Малғозы — Толыбай — Орман — Төбет — Байжан — '''Жаяу Мұса''' — Тайжан — Ақтай — Сүлеймен — Омархан — '''Олжас.''' &lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302062731/http://www.tarih.spring.kz/ru/history/medieval/figures/tolybayuly/ |date=2013-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Белгілі түркітанушы ғалым [[Лев Николаевич Гумилев|Лев Гумилев]] Олжасқа әкесі Омархан атылмай тұрып, екеуі бірге Норильскідегі лагерьде бірге отырып шыққанын айтқан.&lt;ref&gt;''Сапаралы Б.Т.'' Олжастың балалық шағы. — Алматы: Қағанат, 1996. — С. 5—15, 25—45. — 72 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7667-4034-4&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Алғашқы жылдары ===
1954 жылы Олжас мектеп бітіріп,  [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің Геология факультетіне түседі. 1959 жылы оқуын аяқтап, инженер-геолог мамандығын алып шығады. Студент кезінде геологиялық барлау жұмыстарына қатысқан.

[[1955 жыл]]дан бастап әдеби жолы басталады. Ал [[1959 жыл]]ы Мәскеудегі А.М. Горький атындағы Әдебиет институтының ақындық аударма ісі бөліміне түседі. 1961 жылы оқуын аяқтамас бұрын тоқтатуға мәжбүр болды.

[[1959 жыл]]ғы маусымда Олжастың өлеңдер топтамасы алғаш рет орталық басылымда жарық көрді.

[[1962 жыл|1962]]–[[1971 жыл|1971]] жылдарда [[Казахстанская правда|&quot;Казахстанская правда&quot;]] газетінің әдеби қызметкері; [[Қазақфильм|&quot;Қазақфильм&quot;]] киностудиясы сценарлық-редакциялық алқасының бас редакторы; [[Простор|&quot;Простор&quot; журналында]] журналистика бөлімінің меңгерушісы болып қызмет атқарды.

=== Жарқын шағы ===
[[1971 жыл|1971]]–[[1981 жыл|1981]] жылдарда [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның басқарма хатшысы;

[[1972 жыл]]дан бастап Азия мен Африка елдерінің жазушыларымен байланыс жөніндегі қазақ комитеттің төрағасы болды. 1975 жылы Азия мен Африка жазушыларының 5-конференциясын Алматы қаласында өткізу идеясының құрылтайшысы еді.

1970 жылдардың басынан 1980 жылдардың соңына дейін Азия мен Африка жазушыларымен байланыс жөніндегі Кеңестік комитеттің төраға орынбасары болып қызмет етті.

1975 жылы [[Аз и Я|&quot;Аз и Я&quot;]] кітабы жарық көрді. Бұл кітап Мәскеуде теріс резонанс тудырып, оған тыйым салынды. Олжастың туындылары 8 жыл бойы басылымға түспей, ақын мүлде жазбай кетті.

[[1980 жыл|1980]]–[[1983 жыл|1984]] жылдарда [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты, әрі Президиум мүшесі. 1984—1989, 1989—1991 жылдарда [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты.

[[1981 жыл]]ы [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ХХVI съезінің делегаты.

[[1981 жыл|1981]]–[[1983 жыл|1983]] жылдары Қазақ КСР кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болды. Олжас Сүлейменовтың арқасында 1984 жылғы жазда Сергей Соловьевтің [[С.А.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты|ВГИК]]-тегі шеберханасы Республикалық байқау жарияланды. Сөйтіп қазақ киноматографиясында &quot;тың толқынның&quot; пайда болуына ықпалын тигізді.

[[1984 жыл|1984]]–[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Қазақстан жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы, КСРО Жазушылар Одағының хатшысы болды.

1989 жылғы [[ақпан]]да халықаралық [[Невада-Семей|&quot;Невада-Семей&quot;]] ядролық қаруға қарсы қозғалысын құрып, оның Президенті атанды. Қозғалыс мақсаты – [[Семей полигоны|Семей ядролық сынақтар алаңын]] және дүниежүзіндегі басқа да ядролық сынақ алаңдарын жабу еді.  Антиядролық қозғалыс түпкі мақсатына жетіп, сынақтар тоқтатылды, ал полигон жабылды. Кейіннен &quot;Невада-Семей&quot; қозғалысы &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясы болып жаңадан құрылды.

1991–1995 жылдары Олжас Сүлейменов &quot;Қазақстан халық конгресі&quot; партиясының төрағасы болды. Оған қоса, 1994–1995 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

[[1995 жыл|1995]] жылғы [[тамыз]]дан бастап [[Италия|Италия республикасындағы]], оған қоса [[1996 жыл|1996]] жылғы [[сәуір]]ден бастап [[Грекия|Грекия республикасы]] мен [[Мальта|Мальта республикасындағы]] Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елші қызметін атқарды.

Елші қызметінде әдеби миссиясын жалғастырып, Рим қаласында 1998 жылы &quot;Жазу тілі&quot; ''(&quot;Язык письма&quot;, адамзат жазуы мен тілінің шыққан тегі туралы)'' мен &quot;Құдайдың күлкісі&quot; ''(&quot;Улыбка бога&quot;)'', 2001 жылы &quot;Айқас параллельдер&quot; ''(&quot;Пересекающиеся параллели&quot;ғ түркі-славян тілдері туралы)'', 2002 жылы &quot;Ежелгі түркілер&quot; ''(&quot;Тюрки в доистории&quot;, ежелгі түркілердің тілі мен жазуының шыққан тегі туралы)'' кітаптары жарық көреді. 2002 жылы &quot;Тюрки в доистории&quot; атты кітабы түркітану саласында көрнекті жетістіктері үшін Күлтегін сыйлығын алды.

2001 жылдан бастап Қазақстанның [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-]]&lt;nowiki/&gt;дағы тұрақты өкілі.

2022 жылы &quot;Байтақ&quot; халық экологиялық партиясы&quot; Олжас Сүлейменовты [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]на ұсыну идеясын қозғады.

=== Отбасы ===
Жұбайы – Маргарита Владимировна&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/society/194745-mneniya-kazahstanczev-o-mezhnaczionalnyh-brakah-razdelilis/ Мнения казахстанцев о межнациональных браках разделились | NUR.KZ.]&lt;/ref&gt;, 2023 жылы қайтыс болды.

Қыздары: Динара, Мәдина, Ләйлә.

Динара қызынан екі жиені бар: Дәмелі мен Димаш.

Өз атына жазып алған жиені Ескендір Сүлейменовты 2018 жылғы 22 маусым күні Қызылорда облыстық ІІД басшысының қызы көлікпен қағып кетті. Ескендір апатта дүниеден өтті.

==Ақындық==
Олжас Сүлейменов өлеңдерін орыс тілінде жазып, басында тек Қазақстанда ғана танымал еді. Бүкіл одаққа есімі алғаш рет [[1961 жыл]]ғы көктемде шыққан. Әдеби институттағы оқуынан шығып кеткен соң, [[Алматы]]ға қайтып оралып, &quot;Казахстанская правда&quot; газетінде жұмыс істей бастады. 11 сәуір күні [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырда]] болып жатқан оқиғаларды біліп, газет редакторы Федор Боярский Олжасқа &quot;адамның ғарышқа ұшуы туралы&quot; өлең жазуды ұсынды. Түні бойы тыңбай жазып, 12 сәуір күні [[Юрий Алексеевич Гагарин|Гагарин]] ғарышқа ұшқанын елге жария салғанда Сүлейменовтың өлеңі газет бетіне шығып, Қазақстанның бүкіл қалаларында қуанышты хабар ретінде таратылды. Бұл оқиғадан шабыттанған Олжас небәрі бір аптаның ішінде осы өлеңін ірі '''&quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot;''' поэмасына айналдырды. Бұл поэма [[Мамыр|мамыр айында]] жарық көрді.

Кейін Сүлейменов бұл туралы: &quot;Менің поэмам бүкіл Орталық телеарналар мен радиотолқындарды паш етті, ірі газеттерде басылып жатты. Апта сайын мені зауыттарға, фабрикаларға, студенттік аудиторияларға шақырып, кездесу өткізетін. Бұл менің үлкен жетістігім!&quot; деп айтқан. Олжастың бұл поэмасы Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолы]] Орталық комитетінің сыйлығына ие болды. Бұл Олжастың алғашқы мемлекет тарапынан берілген сыйлығы еді.

25 жасар Олжас Сүлейменовты [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Еуропа]]ға баратын кеңестік делегацияларға қоса бастады. Олжас өз поэмасын [[Париж]]дегі Сорбонна мен Нью-Йорктегі [[Колумбия университеті|Колумбия Университетінде]] оқыған. Сүлейменовты оқуынан шығарған әдеби институт директоры Серегин жақын арада оған телеграмма жолдап, әдеби институтқа оралуын сұраған. Кейіннен Олжас Сүлейменовтың &quot;Адамға табын, Жер, енді!&quot; поэмасынан үзінді Гагариннің бейіттасына қашалады.

Сүлейменовтың танымалдық лебіне ілесіп, [[1961 жыл]]ы &quot;Арғымақтар&quot; атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. [[1962 жыл]]ы &quot;Жарық түндер&quot; ''(&quot;Солнечные ночи&quot;)'' өлеңдер жинағы жарық көрді. Бұл өлеңдер жинағы   IV Бүкілодақтық жас жазушылар жиналысында атап өтіліп, Николай Тихонов Олжасты ауыз толтырып мақтады.

1964 жылы шыққан &quot;Шығыстың құтты уақыты&quot; (&quot;Доброе время восхода&quot;) атты өлеңдер жинағы [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағының]] Орталық Комитетінің сыйлығына ие болды. Әдеби сыншы Лев Аннинский Олжастың одақтық деңгейдегі танымалдығын келесідей түсіндіреді:

{{start citation}}Ақын Олжас өркениеттер қиылысында, мәдениеттер қиылысында қалыптасты. Өз бойында жастық қызба мінез бен сауаттылықты, үлгілік экспрессия, әлем өркениетіне филологиялық сезімді ұштастырады. Сүлейменовтың шығармаларында Пушкин, Уәлиханов, Конфуций мен Тагор үйлеседі. {{end citation}}

Сүлейменовтың өлеңдері мен поэмалары қоса алғанда [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Испан тілі|испан]], [[Чех тілі|чех]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Словак тілі|словак]], [[Болгар тілі|болғар]], [[Мажар тілі|мажар]], [[Моңғол тілі|моңғол]] және [[Түрік тілі|түрік]] тілдеріне аударылған. Ақын шығармашылығы [[Франция]]да ерекше танымал болды. Оның өлеңдері былай тұрсын, бірнеше тұтас өлең жинақтары тәржімаланды.

1969 жылы Олжас КОКП қатарына кірді. 1970 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленинның]] туғанына 100 жыл толуына орай, Олжастан поэмаға тапсырыс берді. Бірақ поэманың орнына баспаға өзінің &quot;Глиняная книга&quot; шығармасын алып келіп, бүкіл кеңестік зиялы қауым оны өте жоғары бағалады. Бұл поэмасы Сүлейменовтың ең үздік туындысы болып саналады. Бірақ Абай атындағы мемлекеттік сыйлықты мүлде басқа &quot;Синие острова&quot; поэмасы үшін алады.

 [[Сурет:Олжас Сүлейменов1.jpg|thumb|left]]

== Зерттеулері ==
Олжас тілтанушы ретінде көбінекей [[көне түркі тілі]]н зерттеді, әсіресе шумерлер және шумер тілі туралы зерттеулері батыс ғалымдарының көне тіл үнді-еуропа тілдерінен бастау алады дейтін қасаң теориясына пәрменді соққы берді.

Зерттеулері ретінде төмендегі бірнеше кітапті айтуға болады:
* [[1975 жыл|1975]] жылы жарық көрген «[[Аз и Я]]» кітабі [[Түркілер|түркі]] және [[Славяндар|славян]] [[халық]]тарының ежелгі жазба ескерткіштеріне арналған. Тым-тым арғы, есте жоқ ескі замандағы ұлт пен ұлыстардың тілі, ғұрып-әдеті сөз болған бұл кітапті кейінгі зерттеушілердің тамаша қолғанаты, оқушылардың, қызығушылардың сүйіп оқыр ғылымнамасы деуге болады. Әсіресе кітаптың Шумернама бөлімі оқырманды тың да, тілсім қиялдарға бастайды. Кітаптың соңы 1001 сөз атты этимологиялық сөздікке ұласып, бұрынғыдан кемелдене түсті.
* «1001 сөз» жазу мен таңбаның тарихы туралы шығарма, кітап әрқилы мәдениеттің кездейсоқ, жеке дара пайда болмастан бір-біріне тығыз байланыса отырып туылатынын, дамитынын осы ''1001 сөзді'' дәйек ете отырып дәлелдеуге тырысады.
* 1998&amp;nbsp;ж. жарық көрген «Жазу тілі» кітабы тарихқа дейіңі мәдениетке көзқарас, мұнда автор шығандай шырқап сонау майя тілі мен [[қытай тілі]] арасындағы байланысты зерттейді.
* «Тaрихқа дейінгі түркілер» кітабында [[Славян тілдері|славян]] және [[Түркі тілдері|түркі]] тілдерінің, атап айтқанда, көне [[Қазақ тілі|қазақ]] және көне [[Орыс тілі|орыс]] тілдерінің ежелгі өзара байланысы туралы айтылады. Жазушының ондаған жылдар бойы тынымсыз ізденуінің нәтижесінде табылған екі халықтың осындай әрекетке түсуіне қатысты материалдар ''көне қазақ тілі'' деген терминді алғаш рет қолдануға мүмкіндік берді. Кітапта бұл терминнің дұрыс екендігі толық дәлелденеді.

=== Аз и Я ===
&quot;Слово о полку Игореве&quot; немесе [[Игорь жасағы туралы жыр|&quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot;]] –Ежелгі Русь әдеби ескерткіші. Жырда 1185 жылы Игорь Святославұлы бастаған русь кінәздерінің половшыларға сәтсіз аяқталған жорығы туралы айтылады. Жыр шамамен 1185 жылы жазылған деген болжам бар. Бұл дастан ежелгі орыс тілінде жазылған деп есептеледі, бірақ орыс лингвистері бірнеше ғасыр бойы дастанның біраз бөлігін түсіне алмай, бұрмалап түсіндірген. Олжас Омарұлы Сүлейменов бұл дастанға алғаш рет [[1960 жыл]]ы әдеби институт студенті кезінде қызығушылық танытқан.

Олжастың шығармалары орыс тілінде жазылса да, өзі қазақ тілін жақсы меңгерген. Оған қоса, Олжас лингвист, яғни тіл ғылымының маманы болған соң, &quot;Слово о полку Игореве&quot; дастаны ол үшін мүлде қиындық тудырған жоқ. Жас лингвист жырдың түсініксіз сөздерінің сырын ашып, ауқымды зерттеу жұмысын жаза бастайды. 1962 жылдан бастап жыр туралы еңбектері жарық көре бастайды.

==== АЗиЯлық пайымдау ====
1963-1966 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық университеті|Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінде]] аспирантурада жүрген кезінде &quot;Игорь жасағы туралы жырдағы&quot; тюркизмдер&quot; ''(&quot;Тюркизмы в &quot;Слове о полку Игореве&quot;)'' атты кандидаттық диссертация әзірлейді. Олжас Сүлейменов дастанды қостілді деп санап, бұл тақырып аясында ауқымды зерттеу жүргізді. Автор дастан половец-орыс тілдері араласқан шығарма, екі тілдің арасында айқын шекара болмай, бірі екіншісін жалғап жырлайтын дастан екенін дәлелдеді. Оған қоса, автор дастандағы тюркизмдер, яғни түркі сөздері кейін орыс тіліне еш өзгеріссіз енгені туралы пайымдайды. Бұл тақырыпты кеңінен [[1975 жыл]]ы жарық көрген &quot;АЗиЯ. Книга благонамеренного читателя&quot; атты кітабында ашады.

Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында ежелгі русь халқы билингв – қостілді екенін ашық тұжырымдайды. Бұл идеясын жыр екі тілді түсінетін аудиторияға арналғанын, яғни орыс тілін білген адам, половшылар тілін де білгенін көрсету арқылы негіздейді. Сүлейменов қостілді русь халқы идеясын тек бір &quot;Игорь жасағы туралы жыр&quot; негізінде ғана емес, саналуан дереккөздер арқылы дәлелдеуге тырысты.

==== Кеңестік қыспақ ====
[[Империализм]] мен руссоцентризмді ұстанған Кеңес идеологиясы [[Моңғол шапқыншылығы]], Русь кінәздерінің [[Алтын Орда|Алтын ордаға]] бағынған кезеңінде орыс тіліне мардымсыз ғана &quot;кумыс&quot;, &quot;аркан&quot; сияқты тюркизмдер енді деп қабылдайтын. Бірақ Олжас Сүлейменов &quot;АЗиЯ&quot; кітабында Кеңес идеологиясының көзіне көрінбейтін, әркез орыс сөздері болып саналған орыс тіліндегі тюркизмдерді ашып көрсетті. Орыс академиктер қауымы бұл кітапты &quot;ұлы&quot; орыс тіліне бұрын-соңды болмаған қол сұқпа деп қабылдады.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы қоғамда үлкен резонанс тудырды. Кітапқа кеңестік заманға тән [[Ұлтшылдық|«ұлтшылдық»]], '''[[Түркішілдік|«пантюркизм»]]''', «әдістемелік қателер» сияқты айыптар тағылды. Партия басшылығы тез арада кітапқа қатысты жедел шаралар қолданды. [[КОКП ОК саяси бюросы|Мәскеудегі басшылықтың]] нұсқауымен Қазақстан компартиясының орталық комитеті '''кітапқа теріс баға берді.''' &quot;АЗиЯ&quot; кітабы сатылымнан шығып, дүкен сөрелерінен, кітапханалардан алынды және жойылды. Бұл кітапты басуға рұқсат берген баспа директоры қызметінен босатылды. Ал автор Олжас Сүлейменовтың шығармалары санкцияға түсіп, 8 жыл бойы мүлде жарық көрмей кетті.

Республика басшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаевтың]] [[КОКП ОК бас хатшысы|КСРО басшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Брежневке]] жеке өтінішімен ғана Сүлейменов &quot;қатаң сөгіс&quot; алып қана құтылды. Сүлейменов сол заманда үлкен танымалдыққа ие болған соң, Сүлейменов ісін [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] ОК қарауы тиіс еді. Бірақ Брежнев нұсқауымен іс Орталық комитеттен [[КСРО Ғылым Академиясы]]ның қарауына тапсырылды. &quot;АЗиЯ&quot;-ға тыйым салынғаннан кейін, бұл кітапқа КСРО-ның түркі халықтары қызыға бастады. Тәуелсіздік алған соң, бұл кітап қайта басылды.

&quot;АЗиЯ&quot; кітабы Ресей славист ғалымдарымен теріс бағаланды. Олар Сүлейменовті кәсіпқой лингвист емес, әуесқой зерттеуші, әрі фантаст деп атады. Олжастың көзқарасы нақты зерттеу нәтижесі емес, фантастикалық тұрғыдан қарастырылған деп айыптады. Славистер былай тұрсын, Ресейдің тюркологтері де Сүлейменовті жақтамады. Олар Сүлейменов жаңа сөздер ойлап тауып, жаңа грамматика құрастырды. Оның сөзі ойдан шығарылған, ал жазғаны - білімсіздіктің нәтижесі деп айып тақты.

Мұндай қарсы пікірге қарамастан, Тәуелсіздік жылдары Олжас Сүлейменов пікірін өзгеріссіз қалдырып, кітапты кішкене ғана өзгеріс енгізілген редакциясында жариялады.

== Саяси-қоғамдық қызметі ==
Қазақстанда атом сынақтарына тыйым салу - 1989 жылдың басындағы КСРО халық депутаттығына үміткер болған [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] басқармасының бірінші хатшысы Олжас Сүлейменовтің сайлау алды бағдарламасындағы ең бірінші пункт еді.

[[1973 жыл]]ы Сүлейменов «Сынақтарға тыйым салынсын!» деген сөздермен аяқталатын, Қазақстан үшін сол кезде ауыр тақырыпқа «Дикое поле» атаулы өлең жазған. [[Семей полигоны|Семей ядролық полигонындағы]] сынақтар туралы сөз қозғаған болатын. Тек 1949-1963 жылдар аралығында Семей маңында сыналған барлық атом және сутегі бомбаларының жарылу күші Хиросимаға тасталған американдық атом бомбасының қуатынан 2500 есе артық болды, бүкіл аймаққа жан түршігерлік экологиялық зиян келтірді.

[[1989 жыл]]ы ақпанда Сүлейменов Қазақстан халқына теледидар арқылы үндеу жасады, келесі күні Алматыдағы Жазушылар одағы ғимарытының алдында ядролық қаруға қарсы «Невада — Семей» қозғалысының құрылғанын жариялады . Ядролық сынақтарға тыйым салу үшін небәрі бір айдың ішінде петицияға 4 миллионнан астам адам қол қойды. Кейін Семей қаласынан депутаттыққа сайланды. Сол жылдың жазында Сүлейменов КСРО халық депутаттарының I съезінде сөз сөйлеп, қозғалыстың мақсаты мен талаптары туралы баяндады. 1989 жылы 19 қазан ядролық сынақтар аяқталғаннан кейін, 1990 жылғы мамыр бірінші үкіметсіз «Антиядролық конгресс» өткізілді. Қозғалысты қолдау үшін шахматтан бұрынғы әлем чемпионы Анатолий Карпов бастаған бейбітшілік қорынан 400 мың рубль аударылды. Сүлейменов Қазақстан шахмат федерациясының төрағасы болды (1977—1995). Қазақстан Президенті Назарбаевтың 1991 жылғы 29 тамыздағы жарлығымен полигон түпкілікті жабылып, ядролық қаруды сынауға халықаралық мораторий жарияланды. Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа көптеген елдер қол қойды.

Осындай табыстардан кейін «Қазақстан халық конгресі» (1991-1995) қозғалысы саяси партиясына айналды. Осы жылдар бойы оның басшысы Сүлейменов болды.

== Жыр жинақтары ==

''«Біз жаңаша өлең жазуды Олжастан үйрендік»'' дейді — Сергей Марков, бұл болса Олжас өлеңдерінің тынысы өзгешелігін әйгілегендей. [[1961 жыл|1961]] жылғы тырнақ алды жинағы «Арғымақтар» кітабінан бері ол жиырма шақты жыр жинағына автор болды. ''«Халықтың тарихы айналып келгенде ақынның үлесіне тиеді»'' - дейді [[Александр Сергеевич Пушкин|А.С. Пушкин]], оқып отырсаңыз Олжастың өлеңдері қазақ халқының талай ғасырлық мұңы мен қуанышын, сыры мен сипатын айтады, енді сіз бір ақынның жырын ғана емес бір ұлттың сан ғасырлық сәлихалы тарихын аралағандай боласыз. Олжас өлеңдері қазақ пен орыс арасында ғана емес, Еуропа елдері, Кіші Азия, Қытай, Америка елдері арасында өзінің асқақ қазақы үнін аспандата саңқылдатады.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;[[Сурет:Sobranie_sochinenyi_v_semi_tomah_Olzhasa_Suleimena.jpg|нобай|оңға|Орыс тілінде шыққан жеті томдық шығармалар жинағы (сегіз кітап). Алматы, Атамұра, 2004.]]

* «Арғымақтар», Қазақтың мемлекеттік көркем әдеби баспасы, Алматы, 1961 ж.
* «Олжас Сүлейменов жинағы», Жазушы, Алматы, 1967 ж.
* «Қыш кітап», Жазушы, Алматы, 1969 ж.
* «Атамекен», Жазушы, Алматы, 1972 ж.
* «Каждый день&amp;nbsp;— утро», Правда, Мәскеу, 1973 ж.
* «Повторяя в полдень», Жазушы, Алматы, 1973 ж.
* «Круглая звезда», Художественная литература, Мәскеу, 1975 ж.
* «Берега. Определение», Жазушы, Алматы, 1976 ж.
* «Olzsasz Sulejmen versei» (мажар тілінде), Еуропа кёнивкадо, Будапешт, 1976 ж.
* «Тұңғыш космонавт», Жалын, Алматы, 1979 ж.
* «Sakalai virs smevlus» (литван тілінде), Бага, Вильнюс, 1980 ж.
* «Земля, поклонись человеку!» (түркімен тілінде), Магарыф, 1985 ж.
* «Свиток», Молодая гвардия, Мәскеу, 1989 ж.
* «Аргамак» (моңғол тілінде), Улань газар, Улаанбаатр, 1990 ж.
* «Айналайын», Жібек жолы, Алматы, 1996 ж.
* «Исправляя метафорой мир», Қаржы-қаражат, Алматы, 1996 ж.
* «Im Azimut der Nomaden», Интердрюк, Лейпциг, 1997 ж.
* Собрание сочинений в 7 томах (в 8 книгах, орысша). Алматы, Атамұра баспасы, 2004.
* Таңдамалы туындылары, Жібек жолы, Алматы, 2005 ж.
* «Olzhas Sulejmenow gedichte» (неміс тілінде), Қазақстан, Алматы
* «Fizikçinin Duası» (түрік тілінде), Ыстамбұл, 1976 ж.

==Шығармалары:==
*Нұрлы түндер, А., 1962; 
*Қылықты түн, А., 1963; 
*Мешін жылы, А., 1967; 
*Таңдамалы лирика, М., 1968; 
*Ақ дария аспанында, Таш., 1970; 
*Атамекен, А., 1972; 
*Қалаулы қайырма, А., 1973; 
*Жұмыр жұлдыз, М., 1975; 
*Көңіл көкжиегі, А., 1976, 1980; 
*Определение берега, А., 1976, 1979; 
*Трансформация огня. А., 1985;
*Асқардан асу (Преодоление), А., 1987; 
*От января до апреля, А., 1989; 
*Тюрки в доистории, А., 2002.

==Марапаттары==

=== Мемлекеттік марапаттар ===

*1967 — [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль]];
* 1981 — [[Құрмет Белгісі ордені]];
* 1984 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]];
* 1986 — Қазан төңкерісі ордені — ''50 жасқа толуына орай;''
* 1990 — [[Қазақстанның халық жазушысы|Қазақ КСР халық жазушысы]]; 
* 2001 — 1-дәрежелі [[Барыс ордені|&quot;Барыс&quot; ордені]] — ''Қазақстандағы ядролық сынақтарға қарсы жүргізген күресі үшін;''
* 2006 — [[Отан ордені]] — ''70 жасқа толуына орай;''
* 2014 — Нәзір Төреқұлов атындағы &quot;Қазақстан Республикасының сыртқы саясатына қосқан үлесі үшін&quot; медалі; 
* 2016 — [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]] атағы;
* 2016 — &quot;Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл&quot; медалі;
* 2020 — &quot;Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл&quot; медалі;

=== Шетелдік марапаттар ===

* 2004 — «За заслуги» ордені (Ингушетия, Ресей) — ''Ингушетия халқына сіңген еңбегі үшін;''
* 2006 — V дәрежелі кәніз Ярослав Мудрый ордені (Украина) — ''Қазақстан мен Украина халықтарының достығына қосқан үлесі үшін;''
* 2006 — «Шохрат» ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы достықты орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — &quot;Дружба&quot; ордені (Ресей) — ''Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығын орнатуға қосқан үлесі үшін;''
* 2007 — Өнер мен әдебиет орденінің кавалері (Франция).
* 2011 — &quot;Достлуг&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзірбайжан мәдениет таратуға қосқан үлесі үшін;''
* 2016 — Әзербайжан Республикасы Президентінің құрмет дипломы (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мәдениет өз шығармаларында таратқаны үшін;''
* 2017 — 4-дәрежелі Күншығыс ордені (Жапония) — ''ядролық қарудың таралуына қарсы жүргізген саясаты және Жапон-Қазақ қарым-қатынасына қосқан үлесі үшін;'' 
* 2021 — &quot;Шараф&quot; ордені (Әзербайжан) — ''Әзербайжан мен Қазақстан арасындағы мәдени сабақтастыққа қосқан үшесі үшін;''
* 2022 — Құрметті легион орденінің офицері (Франция).

=== Сыйлықтар ===

* 1961, 1963 — Қазақстан [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомолының]] Орталық комитет сыйлығының лауреаты; 
* 1967 — «Доброе время восхода» өлеңдер жинағы үшңн Бүкілодақтық Лениндік коммунистік жастар одағы сыйлығының лауреаты;
* 1973 — «Синие острова» поэмасы үшін Абай атындағы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2000 — Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2002 — Күлтегін атындағы халықаралық сыйлық лауреаты – ''&quot;түркітану саласындағы жетістіктері үшін&quot;'';
* 2003 — Халықаралық Түркия сыйлығының лауреаты – ''&quot;түркі әлеміне қосқан үлесі үшін&quot;;''
* 2013 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының бейбіт және даму Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2018 — Шыңғыс Айтматов атындағы ТМД елдерінің Парламентаралық Ассамблеясы сыйлығының лауреаты;
* 2020 — Мемлекетаралық ТМД &quot;Достастық жұлдыздары&quot; сыйлығының лауреаты.

=== Шығармашылық одақтардың марапаты ===

* 2017 —&quot;ЛиФФт&quot; Еуразиялық әдеби фестиваль алтыны ([[Еуразия]]).

=== Конфессиялық марапаты ===

* 2023 — «Мир и согласие» ордені (Қазақстан Православиелік Шіркеуі)

=== Құрметті ғылыми атақтары ===

* 2004 —Әлиев атындағы Қарашай-Шеркеш Мемлекеттік университеттің құрметті докторы;
* 2005 — Маржани атындағы тарих институтының құрметті докторы; (Татарстан Республикасының Ғылым Академиясы)
* 2006 — Баку мемлекеттік университетінің құрметті докторы;
* 2009 — [[Шәкәрім атындағы университет|Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеттің]] құрметті профессоры;

=== Құрметті азамат ===
* 2009 — Семей қаласының құрметті азаматы;
* 2014 — Баянауыл ауданының құрметті азаматы;
* 2015 — Павлодар облысының құрметті азаматы;
* 2019 — Алматы қаласының құрметті азаматы;

== Әдебиет ==
* Ахметов З.А., Национально-характерные черты языка поэзии Олжаса Сулейменова // в кн. О языке казахской поэзии, А., 1970;
* Гусев В., Национальное, интернациональное и общечеловеческое: об Олжасе Сулейменове и его “Глиняной книге” // в кн. Герой и стиль, М., 1983; 
* Бузаубагарова К.С., Стих Олжаса Сулейменова, А., 1984; 
* Диканбаева С., О стилистическом комплексе в творческом контексте О.Сулейменова // Сб. научных тр., А., 1984; 
* Толмачев Г., Повесть об Олжасе, А., 1996; 
* Вместе с Олжасом, А., 1996; 
* Ким Н.С., Эпидигматические отношения в языке и их реализация в русской художественной речи (на материале поэзии О.О. Сулейменова), Таш., 2002; 
* Жуминова А.Б., Тезаурус языковой личности поэта О.Сулейменова, А., 2004; 
* Сарсембаева А.Ж., Анафора в поэзии О.О. Сулейменова, А., 2005.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20091027002515/http://geocities.com/plt_2000plt_us/azia/ «Аз и Я»] {{ru icon}}
* [http://vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm «Язык Письма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110808154307/http://www.vadim-blin.narod.ru/olgas/iazyk/index.htm |date=2011-08-08 }} {{ru icon}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан дипломаттары]]
[[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Грекиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:18 мамырда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары]]
[[Санат:Қазақстан партияларының төрағалары]]
[[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>tvrlmbnvglsl97f774ocamv3icuvgtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәрсенбек Әлиакпарұлы Монтаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46358</id>
    <revision>
      <id>3630198</id>
      <parentid>3629464</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T12:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5691" sha1="hqv9yp9l4aup2j9ayqp4uod3atbdjem" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі              = Сәрсенбек Әлиакбарұлы Монтаев
 |Туған күні          = 15.12.1959
 |Туған жері          = [[Шиелі ауданы]], Ы. Жақаев атындағы ауыл
 |Азаматтығы         = {{KAZ}}
 |Ұлты               = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Мансабы            = ғалым, инженер-құрылысшы, педагог
 |Белсенді жылдары   = 1983 жылдан бастап
 |Білімі             = [[М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті |Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты]] (1983)
 |Мамандығы          = инженер-құрылысшы
 |Не үшін белгілі     = Композиттік материалдар технологиясы, «Жасыл құрылыс»
 |Марапаттары        = [[Парасат ордені]] (2026) &lt;br&gt; ҚР-ның құрметті құрылысшысы (2023) &lt;br&gt; ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009)
}}

'''Сәрсенбек Әлиакбарұлы Монтаев''' ([[15 желтоқсан]] [[1959 жыл]], [[Қызылорда облысы]] [[Шиелі ауданы]] Ы. Жақаев атындағы ауыл) — қазақстандық ғалым, [[техника ғылымдарының докторы]] (1997), [[профессор]] (1999). Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының корреспондент-мүшесі (2001). ҚР-ның құрметті құрылысшысы (2023), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009). [[Стэнфорд университеті]] (АҚШ) сарапшыларының бағалауы бойынша әлемдегі ең беделді ғалымдардың 2% рейтингіне (World's Top 2% Scientists) енген.

== Өмірбаяны ==
* [[1983 жыл]]ы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) бітірген.

=== Еңбек жолы ===
* 1991—2005 жж. — Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлік институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, факультет деканының орынбасары, факультет деканы қызметтерін атқарды.
* 2005—2013 жж. — [[Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінің]] факультет деканы.
* 2013—2020 жж. — Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті Ғылыми-зерттеу институтының директоры.
* 2020 жылдан бастап — аталмыш университетте Индустриялық-технологиялық институтының директоры.

== Ғылыми қызметі ==
Негізгі ғылыми бағыты — Қазақстанның табиғи және техногендік шикізатын өңдеу негізінде көп функционалды композиттік материалдарды алудың ресурс және энергия үнемдейтін технологияларын жасау; «Жасыл құрылыс» және ғимараттар мен құрылыстардың энергия тиімділігін арттыру бойынша технологиялық шешімдерді әзірлеу.

Сәрсенбек Монтаев 5 инновациялық жобаға ғылыми жетекшілік еткен. Ғалымның [[Хирш индексі]] — 15-ке тең. Ол — 130-дан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде [[Scopus]] және [[Web of Science]] деректер базасындағы 20-дан астам мақаланың, 3 монографияның және 10-нан астам инновациялық патенттің авторы. Ғылыми мектеп қалыптастырып, 5 ғылым кандидатын және 3 [[PhD-доктор|PhD]] докторын дайындаған.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2009)
* Қазақстан Республикасының құрметті құрылысшысы (2023)
* [[Парасат ордені]] (2026)&lt;ref&gt;СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023. ISBN 978-601-7059-54-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
[[Санат:15 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1959 жылы туғандар]]
[[Санат:Шиелі ауданында туғандар]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]</text>
      <sha1>hqv9yp9l4aup2j9ayqp4uod3atbdjem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марат Сәбитұлы Мұқанов (тарихшы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53723</id>
    <revision>
      <id>3630507</id>
      <parentid>3384560</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ғылым|Ғылым]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан тарихшылары|Қазақстан тарихшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="o9irgpb0vlpdvxl9qilwknrqly0r4lb" xml:space="preserve">'''Марат Сәбитұлы Мұқанов''' ([[1929|1929 жылы]] [[14 қараша]], Солтүстік Қазақстан облысы [[Петропавл|Петропавл қаласы]] – [[1998|1998 жылы]] [[18 мамыр]], [[Алматы|Алматы қаласы]]) – тарих ғылымдарының докторы ([[1989]]). [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-ды]] ([[1954]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген. [[Өскемен|Өскемен қаласындағы]] Тарихи-өлкетану мұражайында (1954– 55), Қазақстан Ғылым Академиясының ұйымдастырған [[этнология]]лық [[6]] [[экспедиция]] құрамында Қазақстанның [[9]] облысында болып, онда қазақтың [[этногенез]]і мен [[этнография]]сы және халықтың мәдени қарым-қатынастарының тарихы жөніндегі еңбектеріне мол материалдар (1956–87) жинады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;«Женские художественные промыслы казахов (историко-этнографическое исследование»&lt;/ref&gt; «Женские художественные промыслы казахов (историко-этнографическое исследование» деген тақырыпта докторантуралық  диссертация қорғаған. [[40|40-тан]] астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде [[6]] монографияның авторы.&lt;ref name=&quot;Source 2&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt; &lt;br&gt;
==Сілтемелер==
[http://dlib.eastview.com/browse/doc/2770087 Марат Сәбитұлы]

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>o9irgpb0vlpdvxl9qilwknrqly0r4lb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630508</id>
      <parentid>3630507</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан шежірешілері|Қазақстан шежірешілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="7r1v1fm0potq1nslinfpxwf1wwyjloi" xml:space="preserve">'''Марат Сәбитұлы Мұқанов''' ([[1929|1929 жылы]] [[14 қараша]], Солтүстік Қазақстан облысы [[Петропавл|Петропавл қаласы]] – [[1998|1998 жылы]] [[18 мамыр]], [[Алматы|Алматы қаласы]]) – тарих ғылымдарының докторы ([[1989]]). [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-ды]] ([[1954]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) бітірген. [[Өскемен|Өскемен қаласындағы]] Тарихи-өлкетану мұражайында (1954– 55), Қазақстан Ғылым Академиясының ұйымдастырған [[этнология]]лық [[6]] [[экспедиция]] құрамында Қазақстанның [[9]] облысында болып, онда қазақтың [[этногенез]]і мен [[этнография]]сы және халықтың мәдени қарым-қатынастарының тарихы жөніндегі еңбектеріне мол материалдар (1956–87) жинады.&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;«Женские художественные промыслы казахов (историко-этнографическое исследование»&lt;/ref&gt; «Женские художественные промыслы казахов (историко-этнографическое исследование» деген тақырыпта докторантуралық  диссертация қорғаған. [[40|40-тан]] астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде [[6]] монографияның авторы.&lt;ref name=&quot;Source 2&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt; &lt;br&gt;
==Сілтемелер==
[http://dlib.eastview.com/browse/doc/2770087 Марат Сәбитұлы]

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>7r1v1fm0potq1nslinfpxwf1wwyjloi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63432</id>
    <revision>
      <id>3630396</id>
      <parentid>3610581</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3630396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26296" sha1="s9ms7nvog24ctb8ux3t51j6f9g94gyo" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі
 |қысқартылған атауы    = ҚР ДСМ
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[1946 жыл]] {{Small|(тұңғыш рет)}}&lt;br&gt;[[2001 жыл]]&lt;br&gt;[[2017 жыл]] {{Small|(қазіргі)}}
 |таратылған жылы   = [[1997 жыл]] {{Small|(тұңғыш рет)}}&lt;br&gt;[[2014 жыл]]
 |ізашары1          = ҚР Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттігі (2001)
 |ізашары2          = ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі (2014)
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
 |штаб-пәтері       = 010000, [[Астана]] қаласы, Сол жағалау, Орынбор көшесі 8, Министрліктер үйі, 5-кіреберіс
  |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 7|lat_sec = 45
  |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 26|lon_sec = 30
 |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Министр
 |басшылықтың есімі2    = [[Тимур Сламжанұлы Сұлтанғазиев|Тимур Сұлтанғазиев]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/dsm?lang=kk gov.kz/memleket/entities/dsm
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] құрамына енетін Қазақстан Республикасының орталық атқарушы органы. Министрлік [[Қазақстан Республикасы]]ндағы денсаулық сақтау, медицина және фармацевтика ғылымы мен білім беру саласындағы мемлекеттік саясатты жүргізу; заңнамаға сәйкес азаматтардың мемлекет кепілдік берген көлем шегінде тегін медициналық көмек алуын қамтамасыз етуді ұйымдастыру; халықты және денсаулық сақтау ұйымдарын қауіпсіз, тиімді және саналы дәрілік заттармен қамтамасыз етуді ұйымдастыру жұмыстарын атқарады.

== Тарихы ==
Алғашында 1920 жылғы қазанда Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариаты ретінде құрылды.&lt;ref&gt;Қазақ КСР мемлекеттік мекемелері. Анықтамалық. Қазақ АКСР Әлеуметгік-мәдени құрылыс басқармасы органдары, әкімшілік-саяси органдары және әділет соты органдары (1920–1936) 2-т., З-б. Алматы, 1983, 36-37-6. қара). 1937 жылдан Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариаты. 1946 жылғы наурыздан — Министрлік. (Қазақстан Республикасының мемлекеттік мекемелері. Анықтамалық. Әлеуметтік-мәдени құрылыс басқармасы органдары, әкімшілік-саяси органдар және Қазақстан Республикасының әділет соты органдары
(1937–1977), 2-т., 3-6., Алматы, 1992, 26-27-6. қара).&lt;/ref&gt; Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігі ретінде 1946 жылғы наурыздан қызмет етіп келді.&lt;ref&gt;1992–1997 жылдар кезеңдегі мемлекеттік органдар туралы мәліметтер: қараңыз-Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (1991 жылғы 16 желтоқсан – 2001 жылғы 1 қаңтар). Анықтамалық. ҚР ПМ. - Алматы: БҮ &quot;Эдельвейс&quot;, 2004. 514-518 б. (Құрастырушылардың ескертпелері).&lt;/ref&gt; 1991 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі деп аталды.

1997 жылы қазанда Денсаулық сақтау министрлiгi мен Бiлiм және мәдениет министрлiгi қосылып, Бiлiм, мәдениет және денсаулық сақтау министрлiгi құрылды. 1999 жылы қаңтарда ол Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі болып өзгертіліп, қазан айында одан Денсаулық сақтау істері жөніндегі агенттік бөлінді.

2001 жылы Денсаулық сақтау істері жөніндегі агенттік Денсаулық сақтау министрлігі ретінде қайта құрылды.&lt;ref&gt;&quot;Азаматтардың денсаулығын қорғау саласында мемлекеттік басқаруды жетілдіру туралы&quot; ҚР Президентінің 2001 жылғы 17 қазандағы № 705 Жарлығы.&lt;/ref&gt; 2002 жылы 1 қаңтардан бастап министрліктің ведомстволары құрылды.

2014 жылы 6 тамызда Денсаулық сақтау министрлігі мен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі біріктіріліп, Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі құрылды. Министр қызметіне бұрынғы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] тағайындалды.

2017 жылы 25 қаңтарда Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі екіге бөлінді. Денсаулық сақтау министрлігінің басшылығына [[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртанов]] тағайындалса, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігін басқаруды Тамара Дүйсенова жалғастырды.

==Министрліктің негізгі міндеттері==
* Халықтың денсаулығын сақтау;
* Медицина ғылымы, фармацевтикалық және медициналық білім беру саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты әзірлеу;
* Азаматтардың заңнамаға сәйкес мемлекет кепілдік берген көлем шегінде тегін медициналық көмек алуын қамтамасыз етуді ұйымдастыру;
* Халықты және емдеу-алдын алу ұйымдарын қауіпсіз, тиімді және сапалы дәрі-дәрмек құралдарымен қамтамасыз етуді ұйымдастыру;
* Министрлік құзіреті шегінде халықаралық ынтымақтастықты ұйымдастыру және дамыту.

== Құрылымы ==
Министрліктің құрамында келесі ведомстволар бар:
* [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті|Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті]]
* [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті|Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті]]

== Қарамағындағы мекемелер ==
# &quot;Қазақ республикалық лепрозорийі&quot; ММ
# &quot;Жіті бақыланатын мамандандырылған үлгідегі республикалық психиатриялық аурухана&quot; ММ
# &quot;Республикалық арнайы медициналық қамтамасыз ету орталығы&quot; ММ
# &quot;Салидат Қайырбекова атындағы Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Академик Н.Ж. Батпенов атындағы Ұлттық ғылыми травматология және ортопедия орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Ұлттық шұғыл медицинаны үйлестіру орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Отан соғысының ардагерлеріне арналған республикалық клиникалық госпиталь&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Қазақстан Республикасының Ұлттық фтизиопульмонология ғылыми орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Отан соғысының ардагерлеріне арналған орталық клиникалық госпиталь&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Курортология және медициналық оңалту ғылыми-зерттеу институты&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Транспланттауды және жоғары технологиялық көрсетілетін медициналық қызметтерді үйлестіру жөніндегі республикалық орталық&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;СҚ-Фармация&quot; ЖШС
# &quot;Ұлттық нейрохирургия орталығы&quot; АҚ
# [[QazBioPharm|&quot;QazBioPharm&quot; ұлттық холдингі&quot; АҚ]]
# [[Астана медицина университеті|&quot;Астана медицина университеті&quot; КеАҚ]]
# [[Қазақ ұлттық медицина университеті|&quot;С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті&quot; КеАҚ]]
# [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті|&quot;Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті&quot; КеАҚ]]
# [[Семей медицина университеті|&quot;Семей медицина университеті&quot; КеАҚ]]
# &quot;Turar Healthcare&quot; КеАҚ
# &quot;Ұлттық балаларды оңалту орталығы&quot; КеАҚ
# &quot;Ұлттық ғылыми онкология орталығы&quot; ЖШС
# &quot;Қоғамдық денсаулық сақтау ұлттық орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# &quot;Республикалық медициналық-санитариялық алғашқы көмек орталығы&quot; ШЖҚ РМК
# [[Қарағанды медицина университеті|&quot;Қарағанды медицина университеті&quot; КеАҚ]]
# &quot;Еңбек гигиенасы және кәсіптік аурулар ұлттық орталығы&quot; КеАҚ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! class=unsortable| №
! class=unsortable| Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! class=unsortable colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
! class=unsortable| [[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Денсаулық сақтау министрі (–1991)'''}}
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sortname|Ақсұлтан|Аманбаев}}&lt;br&gt;{{small|(1940 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;1990
|желтоқсан&lt;br&gt;1991
| bgcolor=&quot;AA0000&quot; |
|[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]]
|[[Екінші Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (1991–1997)'''}}
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sortname|Ақсұлтан|Аманбаев}}&lt;br&gt;{{small|(1940 туған)}}
|желтоқсан&lt;br&gt;1991
|сәуір&lt;br&gt;1992
| bgcolor=&quot;&quot; |
|{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}}
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sort|Девятко, Василий Николаевич|[[Василий Николаевич Девятко]]}}&lt;br&gt;{{small|(1944 туған)}}
|сәуір&lt;br&gt;1992
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}}
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрі]] (1997–1999)'''}}
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|{{sort|Көшербаев, Қырымбек Елеуұлы|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]}}&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі|Денсаулық сақтау, білім және спорт министрі]] (1999)'''}}
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|{{sort|Көшербаев, Қырымбек Елеуұлы|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]}}&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|қазан&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау ісі жөніндегі агенттіктің төрағасы (1999–2001)'''}}
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]]
|{{sort|Омарова, Мария Нұрғалиқызы|[[Мария Нұрғалиқызы Омарова|Мария Омарова]]}}&lt;br&gt;{{small|(1951 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1999
|тамыз&lt;br&gt;2000
| bgcolor=&quot;&quot; |
|{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}}
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|тамыз&lt;br&gt;2000
|қазан&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref name=&quot;dosqaliev&quot;&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30111950&amp;pos=10;5#pos=10;5 |title= Доскалиев Жаксылык Акмырзаевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (2001–2014)'''}}
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;2001
|4 сәуір&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref name=&quot;dosqaliev&quot; /&gt;
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|4
|[[Сурет:Erbolat Dosaev (2017-11-13) (cropped).jpg|99px]]
|{{sort|Досаев, Ерболат Асқарбекұлы|[[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]}}&lt;br&gt;{{small|(1970 туған)}}
|5 сәуір&lt;br&gt;2004
|20 қыркүйек&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|5
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sort|Дерновой, Анатолий Григорьевич|[[Анатолий Григорьевич Дерновой|Анатолий Дерновой]]}}&lt;br&gt;{{small|(1951 туған)}}
|20 қыркүйек&lt;br&gt;2006
|20 қараша&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100715&amp;pos=1;84#pos=1;84 |title= Дерновой Анатолий Григорьевич (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|6
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sort|Досқалиев, Жақсылық Ақмырзаұлы|[[Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев|Жақсылық Досқалиев]]}}&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|20 қараша&lt;br&gt;2008
|7 қазан&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref name=&quot;dosqaliev&quot; /&gt;
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|7
|[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]]
|{{sort|Қайырбекова, Салидат Зекенқызы|[[Салидат Зекенқызы Қайырбекова|Салидат Қайырбекова]]}}&lt;br&gt;{{small|(1961–2016)}}
|7 қазан&lt;br&gt;2010
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;&quot; |
|{{sort|ЯЯЯ|''белгісіз''}}
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрі]] (2014–2017)'''}}
|-
|1
|[[Сурет:Tamara Duisenova (7.2016) (cropped).jpg|99px]]
|{{sort|Дүйсенова, Тамара Қасымқызы|[[Тамара Қасымқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]]}}&lt;br&gt;{{small|(1965 туған)}}
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
|25 қаңтар&lt;br&gt;2017
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]{{efn|2019 жылы [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясының мүшесі болған&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30157522&amp;pos=10;0#pos=10;0 |title= Дуйсенова Тамара Босымбековна (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;}}
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; |{{sort|ЯЯЯ|'''Денсаулық сақтау министрі (2017 бері)'''}}
|-
|8
|[[Сурет:Eljan Birtanov (cropped).jpg|99px]]
|{{sort|Біртанов, Елжан Амантайұлы|[[Елжан Амантайұлы Біртанов|Елжан Біртанов]]}}&lt;br&gt;{{small|(1971 туған)}}
|25 қаңтар&lt;br&gt;2017
|25 маусым&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://inbusiness.kz/ru/last/predsedatel-komiteta-partijnogo-kontrolya-nur-otan-prokommentiroval-zaderzhanie-elzhana-birtanova |title= Председатель комитета партийного контроля Nur Otan прокомментировал задержание Елжана Биртанова |lang= ru |work= inbusiness.kz |author= Абаев, Саян |date= 2020-11-03 |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|9
|[[Сурет:Alexei Tsoi (cropped).png|99px]]
|{{sort|Цой, Алексей Владимирович|[[Алексей Владимирович Цой|Алексей Цой]]}}&lt;br&gt;{{small|(1977 туған)}}
|25 маусым&lt;br&gt;2020
|20 желтоқсан&lt;br&gt;2021
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31646108&amp;pos=10;-12#pos=10;-12 |title= Цой Алексей Владимирович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|({{м.а.}})
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|{{sort|Бүркітбаев, Жандос Қонысұлы|[[Жандос Қонысұлы Бүркітбаев|Жандос Бүркітбаев]]}}&lt;br&gt;{{small|(1971 туған)}}
|20 желтоқсан&lt;br&gt;2021
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37743696&amp;pos=10;-12#pos=10;-12 |title= Буркитбаев Жандос Конысович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |10
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Ажар Ғиният (38343) (cropped).jpg|99px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{sortname|Ажар|Ғиният}}&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}}
| rowspan=&quot;2&quot; |11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| rowspan=&quot;2&quot; |6 ақпан&lt;br&gt;2024
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref name=&quot;giniyat&quot;&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31600599&amp;pos=9;-5#pos=9;-5 |title= Ажар Гиният (Тулегалиева Ажар Гиниятовна) - Параграф |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]&lt;ref name=&quot;giniyat&quot; /&gt;
|-
|11
|[[Сурет:Ақмарал Әлназарова (51774).jpg|99px]]
|{{sort|Әлназарова, Ақмарал Шәріпбайқызы|[[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]]}}&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}}
|6 ақпан&lt;br&gt;2024
|—
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34829435&amp;pos=11;3#pos=11;3 |title= Альназарова Акмарал Щарипбаевна - Параграф |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|Д]]</text>
      <sha1>s9ms7nvog24ctb8ux3t51j6f9g94gyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63937</id>
    <revision>
      <id>3630395</id>
      <parentid>3566554</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарамағындағы мекемелер */</comment>
      <origin>3630395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10331" sha1="9mdc3y6v7yvmelcofq0ojl70rtdjo43" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[31 наурыз]] [[2021 жыл]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік Ел даңғылы, 8 үй, &quot;Министрліктер үйі&quot; ғимараты, №15 кіреберіс
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = Айзада Құрманова
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/archive?lang=kk
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті''' — мемлекеттік рәміздер, архив ісі және басқаруды құжаттамалық қамтамасыз ету, электрондық құжат айналымы және электрондық архивтер, ономастика, геральдика, кітап және кітапхана ісі салаларында басшылықты жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]]нің ведомствосы.

== Тарихы ==
ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Мұрағаттар мен құжаттаманы басқару жөніндегі комитеті [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметінің]] [[1999]] ж. 29 сәуірдегі қаулысымен құрылды. [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президентінің]]﻿ [[2003]] ж. 13 қыркүйектегі Жарлығымен министрлік оны [[Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігі|ҚР Мәдениет министрлігі]] мен ҚР Ақпарат министрлігіне бөлу жолымен ҚР Мәдениет министрлігінің Мұрағатты басқару және құжаттама жөніндегі комитет болып қайта ұйымдастырылды.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (2001-2005 жж.) Анықтамалық: Екінші шығарылым./Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағаты. – Жауапты редактор: В.Н. Шепель; Алматы: “Эдельвейс” Баспа үйі: 2007.  ISBN 9965-602-37-9&lt;/ref&gt; ҚР Президентінің 2004 ж. 29 қыркүйектегі Жарлығына&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру
жөніндегі шаралар туралы&quot; ҚР Президентінің 2004 ж. 29 қыркүйектегі № 1449 Жарлығы
(ҚР ПҮАЖ, 2004, № 36, 474-бап).&lt;/ref&gt; сәйкес
ҚР Үкіметінің 2004 ж. 29 қазандағы қаулысымен&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің мәселелері&quot;
ҚР Үкіметінің 2004 ж. 29 қазандағы № 1130 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2004, № 42, 538-бап).&lt;/ref&gt; комитет ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің Ақпарат және мұрағат комитеті болып қайта ұйымдастырылды.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (2001-2005 жж.) Анықтамаламық: Екінші шығарылым./Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағаты. – Жауапты редактор: В.Н. Шепель; Алматы: “Эдельвейс” Баспа үйі: 2007.  ISBN 9965-602-37-9&lt;/ref&gt; 2006 жылы ол ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне, 2010 жылы ҚР Байланыс және ақпарат министрлігіне, 2012 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне берілді. 2014 жылы комитет таратылып, ҚР Байланыс және ақпарат агенттігіне қосылды. 2021 жылы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің құрамында Архив істері және құжаттаманы басқару комитеті қайта құрылды. 2023 жылы наурызда Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті болып өзгертіліп, қыркүйекте ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді.

== Міндеттері ==
# Мемлекеттік рәміздер, архив ісі және құжаттамалық қамтамасыз ету, электрондық құжат айналымы және электрондық архивтер, ономастика, геральдика, кітап және кітапхана ісі салаларында басшылықты жүзеге асыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G2300000386 &quot;Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті&quot; республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Комитеттің 5 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Мемлекеттік саясат және нормативтік-құқықтық реттеу басқармасы
# Мониторинг және мемлекеттік бақылау басқармасы
# Ұлттық архив қорын пайдалану және мемлекеттік қызметтер басқармасы
# Геральдикалық жұмыс басқармасы
# Кітап ісі басқармасы
# Ономастика басқармасы&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/archive/about/structure?lang=kk Комитет құрылымы]&lt;/ref&gt;

== Қарамағындағы мекемелер ==
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы|«Астана қаласындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы» РММ]]
* «Геральдикалық зерттеулер орталығы» РММ
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық архиві|«Қазақстан Республикасының Ұлттық архиві» РММ]]
* [[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы|«Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы» РММ]]
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы|«Қазақстан Республикасы Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы» РММ]]
* «Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығы» РММ
* [[Қазақстан республикасының орталық мемлекеттік архиві|«Орталық мемлекеттік архив» РММ]]
* [[Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік ғылыми-техникалық құжаттама мұрағаты|«Орталық мемлекеттік ғылыми-техникалық құжаттама архиві» РММ]]
* [[Қазақстан Республикасының кинофотоқұжаттар және дыбыс жазбаларының Орталық мемлекеттік мұрағаты|«Орталық мемлекеттік кино-фото құжаттар мен дыбыс жазбалары архиві» РММ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|А]]</text>
      <sha1>9mdc3y6v7yvmelcofq0ojl70rtdjo43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63975</id>
    <revision>
      <id>3630384</id>
      <parentid>3511083</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарамағындағы мекемелер */</comment>
      <origin>3630384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9336" sha1="kkmusxiwkq8cd2e4axb87t29eomhsmf" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті
 |қысқартылған атауы    = Қазғарыш
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     =  [[11 қыркүйек]] [[1991 жыл]] (агенттік түрінде)
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік ел даңғылы, № 8 үй, &quot;Министрліктер үйі&quot; әкімшілік ғимараты, 12-кіреберіс
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = Оралмағамбетов Баубек Жеткергенұлы
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/kazcosmos?lang=kk
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті''' — ғарыш қызметі саласындағы басшылықты жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі]]нің ведомствосы.

== Бұрынғы атаулары ==
Ғарыштық зерттеулер саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыру үшін 1991 жылы 11 қыркүйекте Президент Жарлығымен Қазақ КСР Космостық зерттеулер агенттiгi құрылды.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U910000441_ О создании Агентства космических исследований Казахской ССР]&lt;/ref&gt;
* Қазақ КСР Космостық зерттеулер агенттiгi (1991-1993)
* ҚР Министрлер Кабинетi жанындағы Ұлттық аэроғарыш агенттiгi (1993-1995)
* ҚР Ғылым және жаңа технологиялар министрлiгi жанындағы Ұлттық аэроғарыш агенттiгi (1995-1996)
* ҚР Ғылым министрлiгi - Ғылым академиясы жанындағы Ұлттық аэроғарыш агенттiгi (1996-1999)
* ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің Аэроғарыш комитеті (1999)
* ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлігінің Аэроғарыш комитеті (1999-2000)
* ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрлiгiнің Аэроғарыш комитеті (2000-2002)
* ҚР Көлiк және коммуникациялар министрлiгiнiң Аэроғарыш комитеті (2002-2004)
* ҚР Білім және ғылым министрлігінің Аэроғарыш комитеті  (2004-2007)
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғарыш агенттiгi|ҚР Ұлттық ғарыш агенттігі]] (2007-2014)
* ҚР Инвестициялар және даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті (2014-2016)
* ҚР Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Аэроғарыш комитеті (2016-2019)
* ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлiгiнiң Аэроғарыш комитеті (2019 ж. ақпан-маусым аралығы)
* ҚР Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Аэроғарыш комитеті (2019-2025)
* ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті (2025 жылдан бері)

== Міндеттері ==
# ғарыш қызметі саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысу және іске асыру
# Қазақстан Республикасының ғарыш саласын қалыптастыру және дамыту
# ғарыш технологиялары мен қызметтерінің нарығын қалыптастыру үшін жағдайлар жасау
# Қазақстан Республикасы ғарыш қызметінің заңнамалық және шарттық-құқықтық базасын жасау
# ғарыш қызметі саласындағы мемлекеттік басқару және мемлекеттік бақылау
# Ресей Федерациясының &quot;Байқоңыр&quot; кешенін жалға алуы бойынша жұмыстарды өз құзыреті шегінде үйлестіру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G19IPM00177 Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Аэроғарыш комитеті&quot; республикалық мемлекеттік мекемесі туралы ережені бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Комитеттің 8 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Қаржы және мемлекеттік сатып алу басқармасы
# Әкімшілік жұмыс басқармасы
# Халықаралық байланыс басқармасы
# Ғарыштық байланыс жүйелері басқармасы
# Ғылыми-техникалық әзірлемелер басқармасы
# &quot;Байқоңыр&quot; кешенін дамыту басқармасы
# Жерді қашықтықтан зондтау, навигация және ғарыш техникасын өндіру басқармасы
# Жоспарлау, талдау және бақылау басқармасы

== Қарамағындағы мекемелер ==
* «Инфракос» ШЖҚ РМК
* «Бәйтерек» Қазақстан-Ресей бірлескен кәсіпорны» АҚ 
* «Республикалық ғарыштық байланыс орталығы» АҚ
* [[Қазақстан Ғарыш Сапары|«Қазақстан Ғарыш Сапары» ұлттық компаниясы» АҚ]]
* «Ұлттық ғарыштық зерттеулер мен технологиялар орталығы» АҚ
* «Ғалам» ЖШС (0,5%)
* [[Астрофизика институты|«В.Г. Фесенков атындағы астрофизикалық институт» ЖШС]]
* [[Ионосфера институты|«Ионосфера институты» ЖШС]]
* «Байқоңырбаланс» РММ

== Басшылары ==
# [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]] (1993—1994)
# [[Айсұлтан Әбділлаұлы Қалыбаев|Айсұлтан Қалыбаев]] (1994—1998)
# [[Мейірбек Молдабекұлы Молдабеков|Мейірбек Молдабеков]] (1998—2001)
# Алмас Қосынов (2001—2006)
# Марат Нұрғожин (2006—2007)
# [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев|Талғат Мұсабаев]] (2007—2016)
# Еркін Шаймағамбетов (2016—2019)
# Баубек Оралмағамбетов (2019 жылдан бастап)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|А]]</text>
      <sha1>kkmusxiwkq8cd2e4axb87t29eomhsmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65665</id>
    <revision>
      <id>3630387</id>
      <parentid>3488873</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарамағындағы мекемелер */</comment>
      <origin>3630387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12956" sha1="9uik1oosa44zu44m4oeje7rnzas7zb5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[31 наурыз]] [[2021 жыл]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік Ел даңғылы, 8-үй, &quot;Министрліктер үйі&quot; ғимараты, №15 кіреберіс
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = Ерлан Дәкенов
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/culture?lang=kk
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті''' — мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану және кинематография салаларында ведомствоаралық үйлестіруді жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]]нің ведомствосы.

== Тарихы ==
ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Мәдениет комитеті [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметінің]] [[1999 жыл|1999]] ж. 29 сәуірдегі қаулысымен құрылды.&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің мәселелері&quot; ҚР Үкіметінің 1999 ж. 29 сәуірдегі № 499 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 1999, №16, 163- бап).). 1999-2000 жж. кезеңдегі мемлекеттік органдар туралы мәліметтер: қараңыз-Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары (1991 ж. 16 желтоқсан - 2001 ж. 1 қаңтар). Анықтамалық. ҚР ПМ. - Алматы: БҮ &quot;Эдельвейс&quot;, 2004. 601-602 б. (Құрастырушылардың ескертпелері).&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|ҚР Үкіметінің]] [[2003 жыл|2003]] ж. 24 қарашадағы қаулысымен комитет таратылып, функциялары мен өкілеттіктері ҚР Мәдениет министрлігіне берілді.&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің мәселелері&quot; ҚР Үкіметінің 2003 ж. 24 қарашадагы № 1172 қаулысы (ҚР ПҮАЖ, 2003, № 44, 477-бап).&lt;/ref&gt; 2007 жылы Мәдениет комитеті ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің құрамында қайта құрылды. 2010 жылы комитет ҚР Мәдениет министрлігінің, 2012 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің, 2014 жылы қайтадан ҚР Мәдениет министрлігінің құрамына еніп, Мәдениет және өнер істері комитеті болып өзгертілді де, кейін таратылды. 2021 жылы Мәдениет комитеті ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің құрамында қайта құрылып, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді.

== Міндеттері ==
# мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану, кинематография салаларында мемлекеттік саясатты іске асыру
# мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану, кинематография салаларында басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыру&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G2300000385 &quot;Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті&quot; республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Комитеттің 7 басқармаcы бар (2024 жылға):
# Кинематография басқармасы
# Музыка өнері басқармасы
# Музей қызметі және материалдық емес мәдени мұра басқармасы
# Жиынтық-талдау жұмысы басқармасы
# Репертуарлық саясат және өңірлік қызметті үйлестіру басқармасы
# Театр өнері басқармасы&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/culture/about/structure?lang=kk Комитет құрылымы]&lt;/ref&gt;
# Жиынтық-талдау жұмысы басқармасы

== Қарамағындағы мекемелер ==
* [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|«Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры» РМҚК]]
* [[Абайдың &quot;Жидебай-Бөрілі&quot; музей-қорығы|«Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» РМҚК]]
* [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|«Әбілхан Қастеев атындағы Қазақстан Республикасының ұлттық өнер музейі» РМҚК]]
* [[Әзірет Сұлтан қорық-мұражайы|«Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК]]
* «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК
* «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК
* «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК
* [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|«Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры» РМҚК]]
* [[Ежелгі Тараз ескерткіштері|«Ежелгі Тараз ескерткіштері» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК]]
* «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК
* [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|«Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясы» РМҚК]]
* «Қазақстан Республикасының мемлекеттік академиялық би театры» РМҚК
* [[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы|«Қазақстан Республикасының ұлттық орталық музейі» РМҚК]]
* [[Салтанат (би ансамблі)|«Қазақстан Республикасының «Салтанат» мемлекеттік би ансамблі» РМҚК]]
* [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі|«Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі» РМҚК]]
* «Қазқайтажаңарту» ШЖҚ РМК
* [[Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры|«Қалибек Қуанышбаев атындағы мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театры» РМҚК]]
* [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры|«Құдыс Қожамияров атындағы республикалық мемлекеттік академиялық ұйғыр музыкалық комедия театры» РМҚК]]
* [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|«Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі» РМҚК]]
* «Мәдениеттерді жақындастыру орталығы» мемлекеттік музейі» РМҚК
* [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|«Михаил Лермонтов атындағы Ұлттық орыс драма театры» РМҚК]]    
* [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры|«Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры» РМҚК]]
* [[Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры|«Наталия Сац атындағы Орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театры» РМҚК]]
* [[Ордабасы қорығы|«Ордабасы» ұлттық тарихи-мәдени қорығы» РМҚК]]
* [[Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі|«Отырар» мемлекеттік археологиялық музей-қорығы» РМҚК]]
* [[Республикалық академиялық неміс драма театры|«Республикалық академиялық неміс драма театры» РМҚК]]
* [[Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры|«Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театры» РМҚК]]
* [[Қазақконцерт|«Роза Бағланова атындағы «Қазақконцерт» мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы» РМҚК]]
* «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК
* [[Таңбалы мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы]] РМҚК
* [[Ұлытау ұлттық қорығы|«Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы» РМҚК]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|М]]</text>
      <sha1>9uik1oosa44zu44m4oeje7rnzas7zb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жетібай Жылқышыұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74271</id>
    <revision>
      <id>3630505</id>
      <parentid>3353908</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3630505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3277" sha1="72n2asd2g1ys5mmzm881qon78cv36eg" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =  
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 1940
 |Туған жері          = [[Таушық]], {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ КСР]]
 |Мансабы               = [[жазушы]], {{актер|КСРО|Қазақстан}}
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}&lt;br&gt;{{USSR}} (1940–1991)
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    =2015 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі''' (1940 жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]] Таушық ауылы – 2015) — мәдениет қызметкері, шежіреші.

== Өмірбаяны ==
Еңбек жолын есепшіліктен (1958) бастаған Жылқышыұлы Таушық поселкесі кеңесі атқару комитетінің хатшысы, [[Маңғыстау ауданы]] азаматтық қорғаныс штабының бастығы (1958–1967), ауданы мәдениет үйінің директоры, «Жастар» вокалды-аспаптар ансамблінің жетекшісі (1967–1974) болды. 

== Шығармашылығы ==
Аудандық халық театрының бірқатар қойылымдарына қатысып, Қыдыш (М.Әуезов, «Түнгі сарын»), Тұрсын Ходжаев (Ш.Құсайынов, «Біздің Ғани»), Қарпық, Мұса Байжанұлы (З.Ақышев, «Келіндер», «Жаяу Мұса»), Естай (М.Төлебаев, «Біржан – Сара» операсынан үзіндіде), Дүйсен (Қ.Аманжолов, «Досымның үйленуі»), т.б. рөлдерді шебер орындаған. 

Б.Тәжібаевтың «Дойыр мен домбыра» атты повесі бойынша «Ән құдіреті» атты инсценировка жазып, республикалық байқаудың лауреаты (1978) атанды. Оның кейбір шығармалары «Жыр-дария» (Ақтау, 1995), «Аманат» (1996) жыр жинақтарына енген. 

1997 жылдан «Адай шежіресін» жинақтаумен шұғылданады.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясы, Алматы, 1997;
&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;


{{Суретсіз мақала}}


{{Stub}}

[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]</text>
      <sha1>72n2asd2g1ys5mmzm881qon78cv36eg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630506</id>
      <parentid>3630505</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан шежірешілері|Қазақстан шежірешілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3336" sha1="4iepny4e0ua7zhhatda9kir4v2nau5x" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =  
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 1940
 |Туған жері          = [[Таушық]], {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ КСР]]
 |Мансабы               = [[жазушы]], {{актер|КСРО|Қазақстан}}
 |Азаматтығы            = {{KAZ}}&lt;br&gt;{{USSR}} (1940–1991)
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    =2015 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі''' (1940 жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]] Таушық ауылы – 2015) — мәдениет қызметкері, шежіреші.

== Өмірбаяны ==
Еңбек жолын есепшіліктен (1958) бастаған Жылқышыұлы Таушық поселкесі кеңесі атқару комитетінің хатшысы, [[Маңғыстау ауданы]] азаматтық қорғаныс штабының бастығы (1958–1967), ауданы мәдениет үйінің директоры, «Жастар» вокалды-аспаптар ансамблінің жетекшісі (1967–1974) болды. 

== Шығармашылығы ==
Аудандық халық театрының бірқатар қойылымдарына қатысып, Қыдыш (М.Әуезов, «Түнгі сарын»), Тұрсын Ходжаев (Ш.Құсайынов, «Біздің Ғани»), Қарпық, Мұса Байжанұлы (З.Ақышев, «Келіндер», «Жаяу Мұса»), Естай (М.Төлебаев, «Біржан – Сара» операсынан үзіндіде), Дүйсен (Қ.Аманжолов, «Досымның үйленуі»), т.б. рөлдерді шебер орындаған. 

Б.Тәжібаевтың «Дойыр мен домбыра» атты повесі бойынша «Ән құдіреті» атты инсценировка жазып, республикалық байқаудың лауреаты (1978) атанды. Оның кейбір шығармалары «Жыр-дария» (Ақтау, 1995), «Аманат» (1996) жыр жинақтарына енген. 

1997 жылдан «Адай шежіресін» жинақтаумен шұғылданады.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясы, Алматы, 1997;
&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;


{{Суретсіз мақала}}


{{Stub}}

[[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>4iepny4e0ua7zhhatda9kir4v2nau5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арман Қаниев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83590</id>
    <revision>
      <id>3630509</id>
      <parentid>3594336</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан шежірешілері|Қазақстан шежірешілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23820" sha1="lzxc0tzxx1cb7bl326w01i89eh2amik" xml:space="preserve">Арман Бақтанұлы Қани (22 ақпан, 1954 жыл, Павлодар қаласы) күрескер ақын, журналист, қоғам қайраткері.

[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Айбике-Шаншар руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}&lt;/ref&gt;

'''Мазмұны''' 

1.Өмірбаяны 

1.1. Балалық кез. Аталар мен әжелер  рухы.  

1.2.Жасөспірім шақ. «Жас ұлан» ұйымы. 

1.3.Қоғамдық өмір. 

2.Шығармашылық жол. 

2.1.Туындылары. 

2.2.Жыр жинақтары. 

2.3.Марапаттары.  

3. Дереккөздер.    


'''Өмірбаяны'''  

'''Балалық кез. Аталар мен әжелер рухы''' 

Арман Қани (2013 жылға дейін Қаниев) 1954 жылдың  22-нші ақпанында, Павлодар қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бақтан (1909-1995 жж) жүйрік ат, құмай тазы ұстап, аңшылықты кәсіп еткен. Алты ағайынды Қаз дауысты Қазыбек бидің (1667-1764 жж)  інісі Асанның ұрпақтары әуелден атбегілік, серілік өнерімен және қызуқанды  мінезімен ерекшеленген.  

Атасы Қани Әбжанұлы (1876-1933 жж) жас кезінен ел басқару ісіне араласқан, ұзақ уақыт ауылнайлық қызмет атқарған сауатты адам екен. Бірер ай Едірей болысы басшысының міндетін атқарыпты. Әжесі Кәсіп  (1888-1938 жж) «Үш Жүзге аты мәлім Жаяу Мұсаның» қызы,  сөзге ділмарлығымен  әрі әншілік өнерімен жұртшылықтың құрмет-қошеметіне бөленген.   

Анасы Сайран Қасенқызы (1922-1959 жж) сауда саласында істеген. Арғы нағашы атасы Түсіп Ботқаұлы Керекуде ақ түрменің жанында үй салып, пороход жалдаған ауқатты қазақтардың бірі болыпты. Болашақ ақынның 5 жасында анасы дүние салады да, екінші анасы Қамила Төлежанқызының (1916-2001 жж) тәрбиесін көреді. Қамиланың  немере ағасы, аса балажан адам  Ақылбек Мұқажанұлы Арманды бауырына басқан. 

Бақтанның  отбасымен бірге тұратын Ақылбекті балалар «Дәде» деп атаған. Ол кісі ойын-тойларда «Сәтбек батыр» сияқты ескі қиссаларды әндетіп айтатын. Өзге ағайындар Жаяу Мұсаның «Ақ сисасын», Мәдидің «Қаракесегін» шырқауды өздеріне мәртебе санаған. Мұның бәрі зерделі баланың шығармашылық бастауына оң ықпал етті.  

1961 жылы Абай атындағы №!0 орта мектептің  бірінші  сыныбына барды.1964 жылы Қаниевтер отбасы Баянауыл ауданының (кейін Май ауданына қараған) Ақшиман кеңшарына қоныс аударып, әкесі № I бөлімшеге жылқышы болып орналасады. Бұдан соң, Арман оқуын Ақшиман орталау мектеп-интернатында, Баянауыл орта мектебінде, Май ауданының Чапаев (қазіргі Саты) орталау мектебінде жалғастырады. 6-7 сыныптарды қайтадан Ақшиман орталау мектеп-интернатында,  8-9 сыныптарды Павлодар қаласындағы  № 3 облыстық қазақ мектеп-интернатында оқиды. 


'''Жасөспірім шақ. «Жас ұлан» ұйымы''' 

1960 жылдардың соңында Павлодар облысында  Қызыл империяның отаршылдық  саясаты қатты қарқын алғаны соншалықты халықтың әлеуметтік, мәдени өмірінен ұлттық салт-дәстүр ығыстырылып, құнсыздана  бастаған. Қаладағы  қоғамдық орындар мен көліктерде  қазақтардың бір-бірімен қазақша сөйлесуін өзге ұлт өкілдері ұлтшылдықтың анайы көрінісі ретінде қабылдап, оларға өшпенділік сезімімен қарайтын. Осындай әлеуметтік теңсіздікті бастан өткерген Арман 1969 жылдың қазан айында  негізі   № 3-нші облыстық   мектеп-интернатының оқушыларынан тұратын  «Жас ұлан» ұйымының  құрылуына бастамашылдық танытты. Сол кезде Кремльдің империялық саясатына қарсы өлеңдер  жазып, түрлі саяси іс-әрекеттерді астыртын жүзеге асырды.

1970-нші жылдың қаңтар айында «Жас ұлан» ұйымын мемлекеттік қауіпсіздік комитеті әшкереледі де, белсенді мүшелерінің үстінен атышулы 58-нші баппен қылмыстық іс қозғалды. Әйтеуір, ұлтшыл жасөспірімдердің тағдырына Қазақстан компартиясы ОК-нің І хатшысы Д.А. Қонаев араша түсіпті. Содан қылмыстық іс тоқтатылып,  айыптыларға комсомол ұйымы мен мектеп әкімшілігі тарапынан түрлі жазалау шаралары қолданылған. Ұйым жетекшісі Арман Қани '''«Ұлттық саясат мәселесіндегі өрескел идеялық-саяси қателігі үшін»''' комсомол қатарынан қуылды  және «өз еркімен» оқудан шығарылды. Мектеп әкімшілігі оқу-үлгерім табеліне тәртібі «3» деген белгі соғып, жағымды   мінездеме беруден бас тартты.  Мұндай құжатпен оқуын жалғастыру мүмкін емес еді. 

Кәмелет жасына жетпей  қара жұмысқа жегілген жасөспірім ақынның өлеңдерін аудандық газеттің  редакциясы да қабылдамады. '''«Компартия саясатына қарсы шығып, КГБ-ның қара тізіміне іліккен  адамның туындыларын аудандық партия ұйымының органына жариялау саяси қателік!»''' деп танылды. Осылайша, Арманның білім алу және баспасөзге жариялану құқықтарына қол сұғылып, шығармашылығына тосқауыл қойылды. 

Есесіне «Жас ұлан» оқиғасынан кейін  Павлодар қаласындағы балабақшалардың бірінде қазақ тобы ашылды. Әлгі мектепке дейінгі балалар мекемесі көп уақыт өтпей «Ақ бұлақ» атты тұңғыш қазақ балабақшасына айналды! Дүкендер мен көшелерге қазақша  атаулар беріле бастады.


'''Қоғамдық өмір''' 

1974 жылы әскери міндетін атқарып келген  Арман Қани Май ауданындағы Чапаев кеңшарында (қазіргі Саты) жүргізуші,  құрылысшы болып істейді. Бұл кезде әке-шешесі сол ауылда тұратын. Чапаев орта мектебінің 10-ншы сыныбын өндірістен  қол үзбей сырттай оқып бітірді (1976 ж). Кейін С. Торайғыров атындағы ПМУ-дың қазақ тілі мен әдебиеті факультетін де сырттай оқып тамамдады (1995 ж). 

1977 жылы Саты ауылының қызы Аханбаева Бақыт Көпейқызымен (1958 жт) шаңырақ көтеріп, Дана (1977 жт), Дариға (1981 жт) атты екі қыз бен Рауан (1986-2001 жж) атты бір ұл көреді.1978 жылы Павлодар қаласына  қоныс аударып, Иса Байзақов көшесіндегі өзінің туған үйіне келіп орнығады. 

1986 жылы Алматыда Желтоқсан оқиғасы басталғанда бірнеше серігімен бірге желтоқсаншыларға үн қосуға әрекеттенген.1989 жылдың ақпанында аса көрнекті ақын, мемлекет және қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтың  Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық қаруларды сынау жұмыстарын дереу тоқтату жөніндегі Ашық мәлімдемесін бірден қолдады. Атап айтқанда, қаланың орталық алаңына таяу жерде, Дзержинский (қазіргі Сәтбаев) көшесі бойында қолына плакат ұстап тұрып, сынаққа қарсы талапхатқа  он мыңдаған бейбітшіл адамға қол қойдыру ісін жүзеге асырды.

1990-1991 жылдары «Невада-Семей», «Азат» қозғалыстарының, «Қазақ тілі» қоғамының облыстық ұйымдарын құруға белсене атсалысты. Май ауданында өткен антиядролық митингілерге, Ермак қаласындағы атаман Ермак ескерткішінің алынуына байланысты өткізілген митингіге облыс телерадиокомитетінің тілшісі ретінде қатысып, телерадиохабарлар дайындады. Сондай-ақ кеңестік кезеңде тыйым салынған қазақ тілі, ислам діні, халық медицинасы тақырыптарын қолға алып,  хабарлар топтамасын жүйелі жүргізді. 

«Қазақ тілі»  қоғамы облыстық ұйымының «Ертіс дидары» газетінде тілші, редактор болып істеген кезінде қазақ тілі проблемаларын тұрақты  көтеріп, сыни мақалалар жариялап тұрды.   


'''Шығармашылық жол''' 

Бір кезде комсомол қатарынан да, мектептен  де   шығарылып, саяси сенімсіз адам  ретінде қудаланған, өлеңдері аудандық  газетте де жарияланбаған  Арман Қаниға  тағдыр  керемет тосын сый дайындап қойған екен! 1982 жылдың 6-тамызы күні «Тамшылар» атты топтама өлеңі «Қазақ әдебиеті» газетінде әйгілі ақын, Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты Жұмекен Нәжімеденовтың  алғысөзімен жарық көрді! Бұдан соң  Қазақстан шығармашыл жастарының «Жігер» фестиваліне  қатысып, дипломант атанды (Алматы, 1983 ж.). Осылайша, Қазақстан Жазушылар одағы мен Қазақстан комсомолы ұйымы  бірлесіп өткізген фестивальда жас таланттың бағы жанды!..

Сонсын топтама өлеңі қазақтың тарлан ақыны, Қазақстанның Халық жазушысы Қуандық Шаңғытбаевтың сәт сапар тілеуімен «Жалын» журналында жарық көрді (1985 ж). «Ар алдында» атты  алғашқы жыр жинағын  қазақ поэзиясының тағы бір көрнекті өкілі, Қазақстанның Халық жазушысы Мұзафар Әлімбаев жоғары бағалады.Осы жинағы үшін оған Павлодар қаласы шығармашыл зиялыларының «Қауышу» слетында  «Жылдың үздік ақыны» атағы берілді (2001 ж.). 

Арман Қани  «Бір өлең – бір әлем» республикалық мүшәйрасының І орын жүлдегері (Алматы, 2008 ж.), облыс пен облыстық радионың 70 жылдығына арналған «Туған жер – алтын діңгек» республикалық мүшәйрасының  жеңімпазы атанды (Павлодар, 2008 ж.). Бұл шарада қазылар алқасына Фариза Оңғарсыноватөрағалық еткен еді. 

2005 жылы Қазақстан Жазушылар одағының мүшелігіне қабылданып, 2012 – 2020 жылдары  Жазушылар одағының Павлодар облыстық филиалының директоры  қызметін атқарды. 

2012 жылдан бері Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 


'''Туындылары''' 

Арман Қани Кеңес одағының   ыдырау кезеңіндегі  саяси оқиғаларды кәсіби саясаткерлер тәрізді зерделеп, күрескер ақын ретінде өршіл рухпен жырлады. Саяси-азаматтық, діни-философиялық, сыршыл-махаббат жырларында қазақстандық патриотизм, отаншылдық,  туған жерге деген сүйіспеншілік пен адамдарды құрметтеушілік   сезімдері  дәріптелген. Дін тақырыбына жазылған  туындылары бұрынғы кітаби ақындар шығармаларының жаңа сипатқа еніп, жаңғырған жалғасы сияқты. Өмір, адам, қоғам, заман жайындағы байыптаулардан құралған азаматтық, философиялық туындыларында  қоғамның көлеңкелі тұстарын да ашып көрсетті.  

Ақынның   «Ақшабике» поэмасында  руаралық қақтығысқа  жол бермеу мақсатында өзінің сүйген жігітін мерт қылып, іле  өзіне қол салған қаһарман қыздың образы сомдалған. «Алтынның буы» лирикалық поэмасында  дүниеқоңыздыққа салынған әйелдің  өз күйеуі мен баласынан жерініп, ақыры опынып қалуы көркем бейнеленген.  

Арманның ақындық, азаматтық кредосы атойлап тұрған өлеңдерін Виктор Семерьянов, Константин Лунин, Масғұт Нұрмағамбетов, т.б. ақындар орыс тіліне тәржімалаған. Бірталай ақындар оның  азаматтық ұстанымы, саяси көзқарасы, ақындық талантына тәнті болып, арнау өлеңдер жазды.

Ол проза жанрынада бет бұрып, «Сарышегір», «Нарқасқа», «Қыз құлаған құз»,«Көк базарда», «Оралу» атты әңгімелер де жазған.

Арман Қани кеңестік кезеңнің 1970-1980 жылдары Павлодар облысында (бәлкім республикада) жасөспірім кезінен саяси қудалауды бастан өткеріп, қоғамның өгей баласы сияқты ғұмыр кешкен жалғыз диссидент қаламгер болды. Тағдырлы ақынның өз қатарластарынан айтарлықтай  ерекшеленетін ғұмырнамасы мен шығармашылық жолы жөнінде зерттеу еңбектері  жарық көруде. 


'''Жыр жинақтары''' 

Қазақстан жас ақындарының «Қарлығаш» ұжымдық жыр жинағына аққынның 31 өлеңі енген (Алматы, «Жалын» – 1984 ж.). '''«Ар алдында»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2001 ж.), '''«Қызыл түнектегі ақ бұрқақ», «Тамшылар»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2004 ж.) '''«Шындықпен бетпе-бет»''' (Алматы, «Қазақпарат» – 2006 ж.), '''«Жұлдызды  тұман»''' (Павлодар, «Кереку» – 2008), '''«Сен және мен»''' (Астана, «Фолиант» – 2012), '''«Үйлесім»''' (Павлодар, «Brand print» – 2014), '''«Баянауыл жырлары»''' (Павлодар, «Парасат» – 2014), '''«Қарашығымдағы бейнелер» '''   (Павлодар, «ЭКО» – 2019 ж), '''«Кереку жырлары»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2020 ж), '''«Туған жер төсінде», «Замандастар»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2021 ж) жинақтары жарық көрген.


'''Марапаттары''' 

«Құрмет» ордені (2021 ж.),  «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2013 ж), «Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы» (2016 ж), «Павлодар облысына сіңірген еңбегі үшін» (2012 ж), «Павлодар қаласының құрметті азаматы» (2015 ж), «Баянауыл ауданының құрметті азаматы» (2013 ж), «Май ауданының құрметті азаматы» (2020 ж) атақтарымен марапатталған. Қоғамдық-саяси өмірдегі белсенділігі үшін  «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011ж), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (2016 ж), «Павлодар облысына 75 жыл» (2012 ж), «Қазақ хандығына   550 жыл» (2015 ж), «Желтоқсан оқиғасына 30 жыл» (2016 ж), «Невада-Семей» қозғалысына 25 жыл» (2014 ж) мерекелік медальдары және Ресей Лермонтов комитетінің Қайсын Құлиев медалы (2019 ж) берілген. Сондай-ақ «Тіл жанашыры» құрмет белгісімен (2015 ж), «Тарихи әділеттік» қоғамдық комитеттің,  Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Алғыс хаттарымен марапатталған.


'''Дереккөздер''' 

1.Павлодар облыстық мемлекеттік мұрағаттар басқармасы қоры материалдары.

2.Арман Қаниев. «Тұтанбай жатып сөнген еді «Жас ұлан» // «Сарыарқа самалы» газеті      15 маусым, 1992 жыл.

3.Ғалымбек Жұматов «1969 жыл. Сол желтоқсан да ызғарлы еді» // «Халық кеңесі» газеті, 18 қыркүйек, 1992 жыл.

4.Жанболат Әлиханұлы Аупбаев «SOS» белгісі» // «Егемен Қазақстан» газеті, 30 қазан, 2002 жыл.

5.Ғалым Жайлыбай. «Біздің қоғамға Махамбет пен Мәди керек тәрізді…» Керекулік ақын Арман Қанимен сұхбат //«Қазақ әдебиеті» газеті. 24  ақпан, 2006 жыл.

6.Жанна Қыдыралина «КГБ жастар рухын сындыра алған жоқ» // «Нұр Астана» газеті, 4 маусым, 2009 жыл.

7.Алдан Смайылов. «Тасада қалған тағдырлар» // «Қазақ әдебиеті» газеті, 12-18 маусым, 2009 жыл.

8.Сайлау БАЙБОСЫН. «Жетпiсiншi жылдың жеткiншектерi жалауын тiккен «Жас ұлан» // «Жас Алаш»  газеті, 16 желтоқсан,  2010 жыл.

9.Ержұман Смайыл. Алаш идеясы және «ЕСЕП» партиясы // «Егемен Қазақстан» газеті, 23 ақпан, 2011 жыл.

10.  Сая Мұсайып. «Қызыл түнектегі ақ бұрқақ» // «Сарыарқа самалы» газеті, 20 ақпан, 2014 жыл.

11. Бақытжан Әбдірашұлы. Арман Қани, Қазақстан Жазушылар Одағы Павлодар облыстық филиалының директоры: «Мендегі медальдар отаршыл империяныкі емес, егемен елдікі, сондықтан қымбат!». «Рейтинг» газеті, 12 наурыз, 2014 жыл.

12. Ғалым Жайлыбай. «Кемелдік кезеңі» // «Ертіс дидары» газеті, 21 наурыз, 2014 жыл.

13. «Дорога людей: жажда свободы» // Документальный фильм, Казахстанский филиал МТРК «Мир»,  2016 г.


[[Сурет:Арман Қаниев.png|right|thumb]]&lt;references/&gt;

{{wikify}}


[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Павлодарда туғандар]]
[[Санат:1954 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>lzxc0tzxx1cb7bl326w01i89eh2amik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүйекті балықтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85935</id>
    <revision>
      <id>3630379</id>
      <parentid>3545129</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aisford</username>
        <id>105845</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Қаріп пішімдеу</comment>
      <origin>3630379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22437" sha1="g0htpfcwtm4jfugyb3ju829xjvim0dj" xml:space="preserve">[[Сурет:YellowPerch.jpg|thumb|Алабұға]]
'''Сүйекті балықтар''' ({{lang-la|Osteichthyes}}) — омыртқалы жануарлар класы, қазіргі заманда балықтардың ең түрге бай тобы. 


Дене ұзындығы 0,7-1,1 см, ден 5-7 м дейін, салмағы 1,5 т жетеді. Ішкі қаңқасы сүйектенген. Әрдайым тері сүйектері болады. Қабыршақтары әртүрлі: ганоидтық, космоидтық немесе сүйекті, (циклоидтық, немесе ктеноидтық). Желбезектері қоршаулармен бөлінбеген. Кейбір түрлердің торсылдағы жойылған. Ұрықтану сыртқы ортада өтеді, кейбір түрлері тірі табатындар. Тұщы су және теңіз балықтарының қысымды реттеуі әртүрлі: тұщы су балықтары артық суды желбезек және тері арқылы шығарады, ал теңіз балықтары, бүйрек және желбезек арқылы. 2 класс тармағы бар: [[қалаққанаттылар]] және [[сәулеқанаттылар]], (қазіргі заман балықтарының негізгі бөлігі).&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;

'''Сүйекті балықтардың''' қазіргі кезде 20 000-нан астам түрлері бар. Дене пішіндері де түрліше. Денесі '''бас, тұлға және құйрық''' бөлімдеріне бөлінген.
Сүйекті балықтардың терісі жалпақ әрі ірі қабыршақтармен қашаған. Қабыршақтарында ағаш діңіндегі жылдық сақиналарға ұқсас сызықтар бар. Осы сызықтарға қарап, балықтың жасын ажыратуға болады.
Сүйекті балықтардың қаңқасында сүйектер өте көп. Олардың [[қаңқа]] бөлімдері шеміршекті балықтардың қаңқа бөлімдеріне ұқсас. Сүйекті балықтардың желбезектерінің сырты сүйекті желбезек қақпағымен жабылған.
Сүйекті балықтардың көпшілігінің аузы бас бөлімінің алдыңғы тұсында орналасады. [[Жақсүйек]]терде және т.б. сүйектерде де тістері бар. Ал тұқы балықтарының желбезек доғаларында жұтқыншақ тістері де болады. Ауыз қуысына көлемді [[жұтқыншақ]] жалғасады. Қысқа өңеші қарынмен жалғасқан. Қоректік заттарға байланысты қарынның көлемі мен пішіні әр түрлі.
Жыртқыш балықтардың ([[алабұға]], [[шортан]]) қарны үлкен әрі созылғыш.
Қарыннан аш ішек басталады. Сүйекті балықтардың ішегі едәуір ұзын.
Кейбір балықтарда аш ішек пен тоқ ішектің түйіскен жерінде ұсақ тұйық өскіндер болады. Олар ішектің ішкі сіңіру бетін үлғайтады. Тік ішек аналь тесігімен аяқталады. Бауырлық, үйқыбездің өзектері аш ішектің алдыңғы бөлігіне ашылады. [[Бауыр]] [[улы заттар]] мен зиянды өнімдерді зарарсыздандыруға қатысады. 
Сүйекті балықтарда ерекше мүше - [[торсылдақ]] болады. Іші ауаға толы торсылдақ ұрықтың даму
кезеңінде ішектен бөлінеді. Ол балықтың дене салмағын өзгертіп, судың түрлі қабаттарына өтуіне
жағдай жасайды. Торсылдақ кейбір балықтарда тыныс алуға, дыбыс шығаруға қатысады. Су түбінде
тіршілік етуге бейімделген сүйекті балықтарда торсылдақ болмайды.
Сүйекті балықтар желбезектерінің сыртында сүйекті желбезек қақпағы болады. [[Желбезек шашақтары]] бірден сүйекті [[желбезек доғалары]]на бекіген. Сүйекті балықтардың терілі желбезекаралық пердесі болмайды. Тынысалуы желбезек қақпағының қозғалуына тікелей байланысты.
Сүйекті балықтардың қантарату жүйесі шеміршекті балықтарға ұқсас. Қарыншаның қабырғасы
құлақшадан қалың, одан құрсақ қолқа қантамыры басталады. Сүйекті балықтарда да екі [[бүйрек]],
екі несепағар өзек болады. Оларда алғаш рет зәрдің уақытша сақталатын мүшесі - қуық пайда болған. Зәр шығаратын тесік те сыртқа жеке ашылады. Сүйекті балықтар миының қүрылысы шеміршекті балықтардың миымен салыстырғанда қарапайым әрі кіші. [[Алдыңғы ми]] - шағын, екі ми сыңарына бөлінбеген. Ортаңғы ми мен [[Мишық|мишығының]] көлемі үлкендеу. Көзінің құрылысы
шеміршекті балықтарға ұқсас. Есту мүшесі де тек ішкі құлақтан тұрады. Балықтар бірімен-бірі
түрліше дыбыстар шығару арқылы байланыс жасайды. Дыбыстарды қабылдайтын; балықтар тіршілігінде маңызы зор.

Бұлардың иіс, дәм сезуі, бүйір сызығы шеміршекті балықтарға ұқсас.
Балықтарда дара жынысты, қосжыныстылық сирек кездеседі. Тек теңіз алабұғасы ғана қосжынысты. Аталықтарының да, аналықтарының да екі-екіден жыныс бездері бар. Аталық безден бөлінген сұйықтық шовал деп аталады. Оның құрамында өте көп мөлшерде [[аталық жыныс жасушасы]] - сперматозоидтар болады. Аналық безде [[уылдырық]] деп аталатын майда жүмыртқа жасушалар жетіледі. Сүйекті балықтар сырттай ұрықтанады, сондықтан да өте көп мөлшерде уылдырық шашады.
Кәсіптік мәні бар балықтарды көбейту үшін, арнайы балық зауыттарында қолдан ұрықтандырыл, шабақтар өсіріледі.
Кейбір балықтар көбею кезінде жылыстап, өрістейді. Мысалы, [[бекіре]]лер, албырттар теңіздей өзенге өрістеп, уылдырық шашады. Ал өзен жыланбалығы керісінше, өзеннен теңізге өтіп, уылдырық шашады. Ұрықтанған уылдырықтан бірте-бірте дернәсіл, одан [[шабақ]] өсіп жетіледі.
Балықтар мүхиттарда, теңіздерде, өзендерде, басқа да су айдындарында кездеседі. Әсіресе, теңіз жағалауының 200 метрге дейінгі қабаттарында көбірек таралған. Ондай жерлерге күн сәулесі мол түсіп, су өсімдіктері көп өседі. «Балдырлы көлде балық көп» деген сөз соны аңғартады.

'''Сүйекті балықтардың 2 класс тармағы бар.'''

Бүлардың кейбір отрядтарының қаңқасында сүйектен гөрі шеміршек көбірек. Сондықтан шеміршекті
балықтарға ұқсас белгілері байқалады. Мысалы

тұмсығының болуы, құйрық жүзбеқанат қалаларының тең болмауы. Олардың сүйекті балықтарға
тән желбезек қақпағы және торсылдағы болады.
Бұл балықтар бекіретәріздестер отрядына топтастырылған. Олардың денесін бойлай 5 қатар ірі
мүйізді шытыралар орналасқан. Мұндай шытыралар жонында, екі бүйірінің '''арқа және құрсақ'''
тұсында да бар. Басқа балықтардың денесінде осындай ірі мүйізді шытыралар болмайды. Балықтардың жеке түрлерін осы шытыралардың санына қарай ажыратады.
Бекірелердің кәсіптік мәні зор. Дәмді еті, қара уылдырығы қымбат бағаланады. Сондықтан да
халқымыз '''«балық патшасы - бекіре»''' деп атайды.
[[Каспий теңізі]]нде кездеседі. Олар уылдырық шашу үшін [[Еділ]], [[Жайық]] өзендеріне көтеріліп өрістейді. Ондай балықтарды өрістегіш балықтар деп атайды. Бекіре балықтарының тіршілігін байқаған халқымыз
'''«бекіренің басы тасқа тимей, қайтпайды»''' - деп қорытынды жасаған. '''«Бекіренің бал татыған еті»''', '''«бекіренің бес кеспесі»''' - деген сөздер бекіре етінің
құндылығын аңғартады. Бекіре балықтарының бір тобы - тасбекірелер. Қазақстанда кездесетін сырдария тасбекіресі мен пілмай сирек кездесетіндіктен, [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на (1996) тіркелген.
==Тармағы==
Сәулеқанатты балықтар класс тармағы қазiргi барлық балықтардың 90% астамы осы класс тармағына жатады. Бұлар барлық суларға тараған, барлық теңiздер мен мұхит суларына әртүрлi қабаттарды мекендейдi. Олардың көптеген түрлерiн тұщы сулардың, өзендер мен көлдерден, бұлақтар мен бөгеттерден кездестiруге болады. Сәулеқанаттылардың өзiне тән белгiлерi бар. Көкiрек қанаттарының қауырсындары бiрден иық белдеуiне бекидi. Сондықтан бұл класс тармағын қауырсын қанатты балықтар деп атайды. Дене қаңқасы толығынан сүйектен тұрады. Тыныс алу мүшесi желбезек, iшектiң үстiнде жатқан жүзу торсылдағы бар. Эволюцияның барысында тез жүзуге, жауларынан қорғануға, әртүрлi судың iшiнде тiршiлiк етуге бейiмделушiлiк қабiлетiнiң болуы тағы басқа да мүшелерiнде өзгерiстер болады. Бұл класс тармағы бiрнеше отряд үстiне бөлiнедi:

Отряд үстi ганоидтар –Ganiodomorpha

Бекiре тәрiздiлер отряды – Acipenseriformes

Бекiре тұқымдасы -  Acipenseridae

Қалақша тұмсықтылар тұқымдасы – Polyodontidae &lt;ref&gt;Дәуітбаева Ә. Омыртқасыздар зоология 1,2-бөлім. Алматы., 200&lt;/ref&gt;

== [[Сәулеқанаттылар]]  ==
Қазіргі кезде тіршілік ететін балықтардың 90%-дай астамы осы топқа жатады. Дүние жүзінің түрлі су айдындарында кеңінен таралған және олардың кәсіптік мәні зор. Сүйекті қабыршақтары денесіне жапсарласа орналасқан.
Құйрық жүзбеқанатының екі қалағы тең, торсылдақ бар, қаңқасы негізінен сүйектен тұрады. Сәулеқанатты балықтардың кәсіптік мәні бар басты отрядтарына ғана тоқталамыз.
== [[Қалаққанаттылар]]  ==
Бұған қостынысты және саусаққанатты балықтар жатады.
Қостынысты Салықтар. Олар желбезегімен әрі өкпемен тыныс алады. Құрғақшылық мезгілде суы
тартылып қалатын өзендерде тіршілік етеді. Қостынысты балықтардың торсылдағы өкпеге айналған.
Дене пішіні ұршық тәрізді, тұрқы '''30 сантиметрден 2 метрге''' дейін жетелі. Жұп жүзбеқанаттары нашар дамыған. Олар [[Амазон]] өзенінде, Африканың, Австралияның өзендерінде кездеседі.

== [[Саусаққанаттылар]]  ==
[[Сурет:Latimeria.jpg|200px|thumb|right|[[Латимерия]].]]
Бұл балықтар ерте заманда кеңінен таралып, кейін жойылып кеткен. Қазіргі кезде оның бір ғана - [[латимерия]] деген түрі сақталған. Ғалымдардың пікірі бойынша, үрлыққа алғаш шыққан қосмекенділердің арғы тегі, осы саусаққанатты балықтар. [[1938]] жылы [[Үнді мұхиты]]ның [[Африка]] жағалауынан [[латимерия]] алғаш рет ауға түсті. Саны аз болғандықтан, ауға өте сирек түседі. [[Латимерия]] - аузында өткір тістері бар жыртқыш балық. Денесінде желі өмір бойы сақталады. Үлкен өкпесі күрделі өзгеріске ұшырап, майлы мүшеге айналған. Ішкі танау тесігі болмағандықтан, атмосфералық ауамен тыныс ала алмайды. Жұп жүзбеқанаттары еті мол жалпақ қалаққа айналған. Жүзбеқанаттарының қаңқасы бес саусақты аяқтарға ұқсас Майшабақтәріздестер отряды. Көпшілік түрлері теңіздерде топтанып тіршілік етеді. Майшабақтардың Солтүстік Мұзды мұхит теңіздерінде көп тараған түрі - [[Мұхит майшабағы]]. [[Сардинка]] (Қиыр Шығыс теңіздерінде), [[қылқа]] ([[килька]]) (Балтық, Қара теңіз дерінде), [[түлкібалық]] ([[тюлька]]) (Каспий, Қара теңіздерінде) көптеп ау даналы. Каспийдің солтүстік аймағында, Жайық өзенінде кездесетін еділ майшабағы Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген.

'''[[Албырттәріздестер]]''' отряды. Дене тұрқы орташа, ірі балықтар ([[жеңсік албырт]]). Олар құйрық бөлімше жақын орналасқан майлы жүзбеқанаты арқылы басқа балықтардан бірден ажыратады. Бұлардың көпшілік түрлері өрістегіш балықтар. Албырттар Қиыр Шығыс теңіздерін де көптеп кездеседі. Уылдырық шашу үшін [[Амур|Амур өзеніне]] көтеріледі. Тіршілігінде бір-ақ рет уылдырық шашып, өледі.
Оған [[кета]], [[нерпа]], [[ұнысбалық]], т. б. балықтар жатады. Албырт балықтарынан қызыл уылдырық алынады. Бұған таулы алқаптың өзен-көлдерінде кездесетін, [[бахтах]]
([[форель]]) балығы да жатады. Еті өте дәмді болғандықтан, оны кейде &quot;патша балығы’’ деп атайды. Каспий және аралалбырттары деген түрлерінің саны аз болғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген. 
Сетінектер (трескалар) отряды. Қазіргі кезде кәсіптік мәні зор балықтардың көпшілігі осы отрядқа жатады. Сетінектер солтүстік жарты шардың қоңыржай және арктикалық теңіздерінде кеңінен таралған. Балықтың келтірілген еті сыртылдау ыдырайтын болғандықтан, «сетінек» деп аталған. Олардың еті, бауыр майы қымбат бағаланады. Бауырынан балық майы алынады. Оның құрамында [[Д витамині]] мол. Оны мешел ауруына қарсы ем ретінде пайдаланады.
Көзауықтар (камбалалар) отряды. Олардың тұлғасы жалпақ. Теңіздің түбінде тіршілік етуге бейімделген. Арқа жағының түсі қарақошқыл, ал құрсақ жағы ақшыл болады. Оларды арнайы темір аудар салып ауд айды. Көзауықтың тілбейне (глосса), қалқан деген түрлері Арал теңізіне жерсіндірілген. Соңғы жылдары Арал балықшылары тілбейнені аулан, табыс көзіне айналдыруда.
Тұқытәріздестер отряды. Бұл отрядқа тұщы суларда тіршілік ететін [[аққайран]], мөңке, [[қаракөз]], [[табан]], [[ақмарқа]], қаяз балықтары жатады. [[Тұқы]], мөңке
балықтарын қолдан жасаған тоған суларында өсіру тиімді әрі пайдалы. Олар (ақ амур, дөңмаңдай, т.б.) өсімдіктермен қоректенеді.
Қазақстанның су айдындарында 180-ге жуық балық түрлері кездеседі. Соның 16 түрі сирек кездесетіндіктен, Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген.
Солардың ішінде біздің елімізде ғана кездесетін балқаш алабұғасын, іле шармайын сақтап қалудың маңызы зор.
Сүйекті балықтар - денесі қабыршақтан қапталған, қабыршақтары және қаңқасы сүйектен түзілген, желбезек қақпақтары бар омыртқа жоталы жануарлар. Сүйекті балықтар негізгі 2 класс тармағына бөлінеді. Олар: сәулеқанатты және қалаққанатты балықтар. Сәулеқанатты балықтарға
[[бекіретәріздестер]], [[майшабақтәріздестер]], [[албырттәріздестер]], [[сетінектер]],
[[көзауықтар]], [[тұқытәріздес]] балықтар жатады. Ал қостынысты және саусаққанатты балықтар қалаққанаттыларға топтастырылады. Сүйекті балықтардың көпшілігінде [[торсылдақ]] бар. Су түбінде өмір сүретіндерінде торсылдақ болмайды. Бұлар - дара жынысты балықтар. Тек теңіз алабұлғасы ғана қосжынысты. Сүйекті балықтар [[уылдырық]] шашу арқылы сырттай ұрықтанады. Бұлардың кәсіптік маңызы зор. Сүйекті балықтар - алғаш сула өмір сүрген омыртқа жоталы жануарлар.&lt;ref&gt;Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Атамұра» баспасы, 2007. ISBN 9965-34-607-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Biosci-stub}}
{{commons|Category:Osteichthyes}}


[[Санат:Сүйекті балықтар]]</text>
      <sha1>g0htpfcwtm4jfugyb3ju829xjvim0dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тынышбек Майлыбайұлы Дайрабай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96818</id>
    <revision>
      <id>3630461</id>
      <parentid>2742870</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан шежірешілері|Қазақстан шежірешілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3299" sha1="rwe9yrddnzqvmxjivzi4j6j3jwsafab" xml:space="preserve">'''Тынышбек Майлыбайұлы Дайрабай''' (13.2.1943, [[Қызылорда облысы]] [[Жалағаш ауданы]] Жаңаталап ауылы) - [[ауыз әдебиеті]] үлгілерін жинаушы, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің профессоры (2003). Қазақстан Жазушылар, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.

1969 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Дайрабай Сыр өңірінен шыққан атақты би, батыр, шешен, жыраулардың шығармаларын жинаумен айналысады.

1969–1974 жылы Қызылорда облысының Тереңөзек ауданы «Еңбек туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1974–1976 жылы «Қараөзек» кеншарының партком хатшысы, 1979–1985 жылы Тереңөзек аупартком бөлімінің меңгерушісі, 1985–1995 жылы ауатком төрағасының орынбасары, аудан әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды. 1995 жылдан халықаралық «Түркістан» газетінде қызмет істеген.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt; 

== Кітаптары == 
* «Тоғанас батыр» (1991); 
* «Қаңлы Жүсіп» (1994); 
* «Кете Шөмекей шежіресі» (1995); 
* «Тереңөзек» (телеавтор) (1996); 
* «Тұғыры биік тұлға» (1998); 
* «Қорқыт Ата» энциклопедиясы (1999);
* «Төребай» (2001)
* «Кете Жүсіп» (2003); 
* «Дүр Оңғар» (2004);
* «Мұзарап ақын» (2004);
* «Сырдың сырлы сыры»;
* «Түркістан альбомы» (2005);
* «Ақын Қуаныш Баймағамбетов» (2007);
* «Сырдария аудан шежіресі» (2009);
* «Сыр перзенттері» (2010);
* «Билер сөзі — киелі» (2012);
* «Жеті тараудағы — жеті анық» (2012).

== Марапаттары ==
* Қазақстан Журналистер одағының Құрмет грамотасы (1993);
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің указымен «Еңбек ардагері»; 
* Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Құрметті профессоры» (2003); 
* Әлеуметтік ғылымдар академиясының «Құрметті академигі» (2004); 
* «ҚР Мәдениет қайраткері» (2005);
* Қармақшы, Жалағаш аудандарының «Құрметті азаматы».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>rwe9yrddnzqvmxjivzi4j6j3jwsafab</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630481</id>
      <parentid>3630461</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3297" sha1="rxu6d3aj36nvekh6pk6gekxblhxq676" xml:space="preserve">'''Тынышбек Майлыбайұлы Дайрабай''' (13.2.1943, [[Қызылорда облысы]] [[Жалағаш ауданы]] Жаңаталап ауылы) - [[ауыз әдебиеті]] үлгілерін жинаушы, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің профессоры (2003). Қазақстан Жазушылар, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.

1969 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Дайрабай Сыр өңірінен шыққан атақты би, батыр, шешен, жыраулардың шығармаларын жинаумен айналысады.

1969–1974 жылы Қызылорда облысының Тереңөзек ауданы «Еңбек туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1974–1976 жылы «Қараөзек» кеншарының партком хатшысы, 1979–1985 жылы Тереңөзек аупартком бөлімінің меңгерушісі, 1985–1995 жылы ауатком төрағасының орынбасары, аудан әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды. 1995 жылдан халықаралық «Түркістан» газетінде қызмет істеген.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt; 

== Кітаптары == 
* «Тоғанас батыр» (1991); 
* «Қаңлы Жүсіп» (1994); 
* «Кете Шөмекей шежіресі» (1995); 
* «Тереңөзек» (телеавтор) (1996); 
* «Тұғыры биік тұлға» (1998); 
* «Қорқыт Ата» энциклопедиясы (1999);
* «Төребай» (2001)
* «Кете Жүсіп» (2003); 
* «Дүр Оңғар» (2004);
* «Мұзарап ақын» (2004);
* «Сырдың сырлы сыры»;
* «Түркістан альбомы» (2005);
* «Ақын Қуаныш Баймағамбетов» (2007);
* «Сырдария аудан шежіресі» (2009);
* «Сыр перзенттері» (2010);
* «Билер сөзі — киелі» (2012);
* «Жеті тараудағы — жеті анық» (2012).

== Марапаттары ==
* Қазақстан Журналистер одағының Құрмет грамотасы (1993);
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің указымен «Еңбек ардагері»; 
* Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Құрметті профессоры» (2003); 
* Әлеуметтік ғылымдар академиясының «Құрметті академигі» (2004); 
* «ҚР Мәдениет қайраткері» (2005);
* Қармақшы, Жалағаш аудандарының «Құрметті азаматы».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>rxu6d3aj36nvekh6pk6gekxblhxq676</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630482</id>
      <parentid>3630481</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3328" sha1="hgvguq9racqv081w6ib6apdh1leb1ax" xml:space="preserve">'''Тынышбек Майлыбайұлы Дайрабай''' ([[13 ақпан]] [[1943 жыл|1943]], [[Қызылорда облысы]] [[Жалағаш ауданы]] Жаңаталап ауылы) — [[ауыз әдебиеті]] үлгілерін жинаушы, Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің профессоры (2003). Қазақстан Жазушылар, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.

1969 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Дайрабай Сыр өңірінен шыққан атақты би, батыр, шешен, жыраулардың шығармаларын жинаумен айналысады.

1969–1974 жылы Қызылорда облысының Тереңөзек ауданы «Еңбек туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1974–1976 жылы «Қараөзек» кеншарының партком хатшысы, 1979–1985 жылы Тереңөзек аупартком бөлімінің меңгерушісі, 1985–1995 жылы ауатком төрағасының орынбасары, аудан әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды. 1995 жылдан халықаралық «Түркістан» газетінде қызмет істеген.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt; 

== Кітаптары == 
* «Тоғанас батыр» (1991); 
* «Қаңлы Жүсіп» (1994); 
* «Кете Шөмекей шежіресі» (1995); 
* «Тереңөзек» (телеавтор) (1996); 
* «Тұғыры биік тұлға» (1998); 
* «Қорқыт Ата» энциклопедиясы (1999);
* «Төребай» (2001)
* «Кете Жүсіп» (2003); 
* «Дүр Оңғар» (2004);
* «Мұзарап ақын» (2004);
* «Сырдың сырлы сыры»;
* «Түркістан альбомы» (2005);
* «Ақын Қуаныш Баймағамбетов» (2007);
* «Сырдария аудан шежіресі» (2009);
* «Сыр перзенттері» (2010);
* «Билер сөзі — киелі» (2012);
* «Жеті тараудағы — жеті анық» (2012).

== Марапаттары ==
* Қазақстан Журналистер одағының Құрмет грамотасы (1993);
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің указымен «Еңбек ардагері»; 
* Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің «Құрметті профессоры» (2003); 
* Әлеуметтік ғылымдар академиясының «Құрметті академигі» (2004); 
* «ҚР Мәдениет қайраткері» (2005);
* Қармақшы, Жалағаш аудандарының «Құрметті азаматы».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>hgvguq9racqv081w6ib6apdh1leb1ax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жәмила Керімбайқызы Отарбекова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111102</id>
    <revision>
      <id>3630448</id>
      <parentid>3604953</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22232" sha1="3985wziylqanypjuu0ge85cubzt7k5g" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жәмила Керімбайқызы Отарбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.03.1966 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау|Қаратауда}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ғылыми аясы         = тіл білімі
 |Жұмыс орны          = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = филология ғылымдарының кандидаты
 |Ғылыми атағы        = профессор 
 |Альма-матер         = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
 |Ғылыми жетекші      = [[Сейілбек Мұқамеджарұлы Исаев]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Жәмила Керімбайқызы Отарбекова''' ([[2 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Жамбыл облысы]], [[Қаратау (қала)|Қаратау қаласы]]) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[филология]] ғылыми кандидаты (1997).

== Еңбек жолы ==
* 1983–1984 жылдары [[Алматы]]да СМУ-13 құрылыс белімінде жұмыс істеді. 
* Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і факультетін бітірген (1988). 
* 1988–1990 жылдары Қаратау қаласындағы [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ политехникалық институты]]ның бөлімшесінде оқытушы. 
* 1991–1993 жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында]] аспирант. 
* 1995 жылдан бастап осы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|институтта]] аға оқытушы. 
* ҚР ҒМ ғылым академиясының корр.-мүшесі [[Исаев Сейілбек Мұқамеджарұлы|С. Исаевтың]] жетекшілігімен «[[Жами ат-тауарих]]» тіліндегі сөзжасам деген тақырыпта кандидаты диссертациясын қорғады. 
* 5 [[мақала]] жариялады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

== Еңбектері ==
=== Монография ===
Қазақ тіліндегі деривативті және релятивті қосымшалардың функционалды-семантикалық сипаты // Монография. Алматы, 2017, 10 б.т.

=== Оқулықтар мен оқу құралдары ===
* Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам проблемалары жайында Алматы, 2000 ТП, Ануар. (көмекші құрал). 2 б.т. 43 б.;
* Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасамның жалпы мәселелері мен сөзжасамдық тәсілдер жайында // Алматы, Білім, 2001. Оқу құралы 5,3 б.т. 85 бет.;
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздіктері. Әскери іс. Алматы. Мектеп, 2001 (түсіндірме сөздік) 52 б.т. 480 бет. (Авторлар ұжымы).;
* Қазіргі қазақ тілі бойынша тест жинағы А., 2003 11, 4 б.т. (көмекші құрал), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған әдістемелік нұсқау А., 2003. 4,8 б.т. (көмекші құрал (авт. бірл.);
* Қазақ тіл білімі бойынша тест жинағы А., 2004. 12,5 б.т (Көмекші құрал), (авт. бірл.);
* Қазақ тіл білімі бойынша әдістемелік нұсқау. А., 2004 4,5 б.т (әдістемелік нұсқау), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған бақылау-жаттығу жұмыстары А. 2004 ж. 67 б. (Көмекші құрал), (авт. бірл.); 
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. А., 2004 ж., 107 бет, 6,7 б.т. (әдістемелік құрал), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай бөлім студенттеріне арналған әдістемелік құрал (Мектепке дейінгі және бастауыш білім» мамандықтары үшін) А.,2004. 98 бет 6.4 б.т. (әдістемелік құрал). (авт. бірл.);
* Жоғары оқу орындарында қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2009. 277 бет. Оқу құралы. (авт. бірл.);
* Қазақ тілі (авиация мамандығы студенттері үшін). Алматы, 2009. 8 б.т. Оқу құралы (авт. бірл);
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы, 2011. 142 бет. 9 б.т. Жұмыс дәптері (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі салалары бойынша тапсырмалар. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 85  бет.10, 6 б.т. (Т. Ермекова т.б.);
* Студент пен оқытушының бірлескен өздік жұмысын ұйымдастыру әдістемесі. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 159 бет 9,9 б.т. (А. Сатбекова, Т. Ермекова, М. Қанабекова, т.б.);
* Қазіргі қазақ тілі сөзжасамы бойынша студенттердің өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2013. - 102 бет. 10,6 б.т. (Ғ.Б. Шойбекова).
* Нормативті қазақ тілі // Алматы, ҚазМемҚызПУ, 2015. 154 б. 9,6 б.т. (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен лексикографиясы бойынша өздік жұмыс тапсырмалары. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 9,6 б.т. Ж. Отарбекова, Б. Нуржанова, П. Байтимбетова, А. Дауткулова;
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясы курс бойынша Блум таксономиясына негізделген сабақтар. Әдістемелік құралы. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 10 б.т.;
* Ж. Отарбекова, Г. Тоқтыбаева, А. Тоқбаева.  Қазақ тілі. Мұғалімге  арналған әдістемелік нұсқаулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2024. 108 б.;
* Ж.К. Отарбекова, Г.Қ. Абдирасилова, С.А.Оданова. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 7-сыныбына арналған. - Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 92 б.;
* Ж.К. Отарбекова, С.А. Оданова.   Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы: жалпы білім беретін мектептің 7-сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал. – Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2024. – 44 б.;
* Ж. Отарбекова, Г. Тоқтыбаева, А. Тоқбаева. Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 7-сынып оқушыларына арналған оқулық. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 272 бет.

=== Мектеп оқулықтары ===
* Қазақ тілі. 12 жылдық мектептің 5-сыныбы үшін Байқау оқулығы. Мектеп, 2007, 2008 жж.	278 бет (авт. бірл.);
* 12 жылдық мектептің 5-сыныбының Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау Мектеп, 2007 ж. 68 бет (әдістемелік құрал). (авт. бірл.);
* 5–6-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 1-кітап, 2011 ж. 7 б.т. (авт. бірл.);
* 7–8-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 2-кітап. 2011 ж. 13 б.т. (авт. бірл.);
* 9–10–11-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы.	3-кітап. 2011 ж. 10 б.т. (авт. бірл.);
* Қазақ тілі. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқу құралы. Арман-ПВ баспасы, 2016. - 48 бет  (Ермекова Т., Қасымбек А.);
* Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған оқулық Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 144 б. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева);
* Қазақ тілі. Мұғалім кітабы. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 136 б (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева);
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 5 сынып Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 44 б.(авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, С.А. Оданова);
* Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 208 бет. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) 208 бет. 11,76 б.т;
* Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 116 бет (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева);
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 6 сынып (авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 20 бет;
* Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 116 бет;
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар Т. Ермекова, Ж. Отарбекова Г.Б, Тоқтыбаева Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 2 б.т.;
* Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған оқулық. / Ж.К. Отарбекова, А.Е. Тоқбаева, Г.Б. Тоқтыбаева. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 256 бет;
* Отарбекова Ж.К. ж.б. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған. Ж.К. Отарбекова, А.Е. Тоқбаева, Қ.Д. Тұрсынова. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 92 бет.

== Жарияланымдар ==
=== ҚР ҒжЖБМ Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ғылыми қызметтің негізгі нәтижелерін жариялау үшін ұсынатын басылымдарда жарияланға мақалалар ===
* Сөзжасам мәселелері және оның түркологияда зерттелуі // Ізденіс-Поиск журналы. 1996. № 1. 5-11-б;
* Сөзжасамдық ұғымдар терминдер түрінде // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996 № 4. 100-103-б;
* «Жами-ат-тауарих» тіліндегі сөздердің қосарлану арқылы жасалуы және сөзжасамға қатысы // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996. №7-8. 79-86-б;
* Қайталама қос сөздердің лексика-грамматикалық сипаты мен сөзжасамға  қатысы // Ізденіс-Поиск журналы. 2000 ж. № 6. 10-14-б.;
* Қос сөз жасаудың сипаты жайында // Тілтаным. А., 2001.;
* Туынды сөздің лексикалық және сөзжасамдық мағынасының ара қатынасы жайында // Ұлт тағылымы. Ғылыми педагогикалық басылым. №4 2010, 259-262 б.;
* Етіс жұрнақтары сөз тудыра ма? // Журнал «ҚазҰУ Хабаршысы» Филология сериясы. №4-5, 140-142-б.;
* Сан есім сөзжасамының даулы мәселелері // Журнал «Қазақ тілі мен әдебиеті. №10.2010, 95-104-б.;
* Туынды сөздің сөзжасамдық мағынасын анықтау мәселесі жайында // Тілтаным. №3 2010, 124-129-б.;
* Зат есімнің кейбір реңк мәнді жұрнақтарының функциясы жайында // Тілтаным. №4. 2010, 25-28-б.;
* Сөзжасам қосымшаларының сандық-сапалық сипаты // Ұлт тағылымы. №4. 2010, 248-251-б.;
* Сөзжасамның кейбір қосымшаларының семантикалық дамуы // Ізденіс. №1 2011, 198-201-б.;
* Ортағасырлық ескерткіш тіліндегі қос қызметті қосымшалар // Ясауи атындағы қазақ-түрік университеті. Хабаршы. Филология сериясы. Түркістан. №2. 2011, 26-29-б.;
* Тіл дамуының философиялық заңдылықтары // Тілтаным.  №1. 2011, 101-105-б.;
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясы мен сөзжасамындағы күрделі етістік мәселесі жайында // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. №1. 2012, 93-96-бб.;
* Критериалды бағалау арқылы білім алушының құзіреттілігін қалыптастыру // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. №2 (52) 2015, 168-172 б.( Л.Әділбекова , А.Оразқан);
* Көне түркі сөздігіндегі соматикалық фразеологизмдердің жасалуы мен уәждемесі// Л.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті. Хабаршы. №5 (120).  2017. 622-626 –бб. (Шойбекова Ғ.);
* Қазақ тіліндегі деривативтік қосымшалардың функциялық сипаты жайында// Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология сериясы. № 1. 2018. 122-127-б. (Шойбекова Ғ.);
* Қазақ тіліндегі сөзжасамдық валенттілік жайында. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетi .ХАБАРШЫ «Филология ғылымдары» сериясы, №1(63), 2018. 84-89-бб.;
* Қазақ тіліндегі өсиет концептісі. Қазақстанның ғылымы мен өмірі. №2 (77) 2019. 171-176-бб. (Нұргалиева Н.Б.);
* Қазақ фольклорындағы дәстүрлі ментальдік және ұлттық таным. 30-34-бб.  Абай ат. ҰПУ Хабаршысы. «Филология ғылымдары» сериясы . №1(67).2019. (Балабекова Қ.Ш.);
* Тұрмыс-салт ертегілеріне лингвостатистикалық талдау. Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология ғылымдарының» сериясы, №4 (70), 2019ж.35-40-бб. (Балабекова Қ.Ш.) http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20200121011257.pdf{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Тілдік тұлға концепті. ПМУ Хабаршысы. Филология сериясы № 4 (2019) 149-157 бб. (Есимкулова С. С.). https://vestnik-philological.tou.edu.kz/storage/journals/105.pdf
* Ертегі жанрының адам санасының көрінісі ретінде  пайда болуы мен қалыптасуы // Наука и жизнь, «Филология ғылымдары» сериясы, № 6/3. 2019жыл. (Балабекова Қ.Ш. Отарбекова  Ж.К.);
* Абай  қарасөздеріндегі  концептілер жүйесі арқылы ақынның тілдік тұлғасын тану (лингвостатистикалық талдау негізінде). Еуразия гуманитарлық университеті  Хабаршысы. 2020. № 1. 221-228-бб. (Б. Нұржанова).  https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816000903/https://enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ |date=2022-08-16 }} 
* Абайдың қара сөздеріндегі функциялық жұрнақтардың қолданысы. Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. 2020. №3 163-169-бб. (Б.Н.Нуржанова, Л.Алипбекова) https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816000903/https://enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ |date=2022-08-16 }}
* Ж.К. Отарбекова, С.С. Есимкулова,  К.Қ. Нагиметова, Г.А. Ескермесова. Ғалым, қайраткер Мырзатай    Жолдасбековтің тілдік тұлғасы. ҚазҰУ хабаршысы, Филология сериясы. №4 (192). 2023. 96-106-бб. https://philart.kaznu.kz/index.php/1-FIL/article/view/4543
* Linguistic representation of the concepts of wealth and poverty in folk tales (Balabekova K.Sh., Otarbekova Zh.K.,  Imankulova M. A.), Tiltanym №2 (94) 2024. 52-66-бб. https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1284
* Kazak halk masallarindaki “ant”, “yemin” ve “vaat” (söz) kavramlarinin edimbilimsel görünümü. Ясауи университетінің Хабаршысы, №2 (132), 2024 40-52-бб.
(K.Ş.Balabekova, A.A.Kurmanali, J.K.Otarbekova)https://journals.ayu.edu.kz/index.php/habarshy/issue/view/71/87 
* Қазақ гидронимдеріндегі халықтық магия мен анимистік нанымдар. Bulletin of Toraighyrov University. Philology series 2025-03-28 | Journal article DOI:0.48081/KNDT2471 (А.К.Дауткулова, М.С.Атабаева, Ж.К.Отарбекова, Г.Ақтай. https://doi.org/10.48371/PHILS.2025.3.78.021 
# Морфологиялық құрылымдардың нейролингвистикалық ерекшеліктері 
А.Ғ.Сембаева, Ж.К.Отарбекова,Г.А.Ескермесова, А.А.Сатбекова. Абылай хан ат. ҚазХҚжӘТУ ХАБАРШЫСЫ. “ФИЛОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАРЫ” сериясы №3 (78) 2025, 371-391 б.
https://bulletin-philology.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/view/1977

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]]</text>
      <sha1>3985wziylqanypjuu0ge85cubzt7k5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122696</id>
    <revision>
      <id>3630397</id>
      <parentid>3539981</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарамағындағы мекемелер */</comment>
      <origin>3630397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27251" sha1="4ltgeef569m90egend75i8b7x5l27ih" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Энергетика министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[6 тамыз]] [[2014 жыл]]
 |ізашары1          = [[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ]], [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар]] мен [[Қазақстан Республикасы Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі|Қоршаған орта және су ресурстары]] министрліктері
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы, Қабанбай батыр даңғылы, 19
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов|Ерлан Ақкенженов]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Министрі
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/energo?lang=kk gov.kz/memleket/entities/energo]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі''' — [[Қазақстанның мұнай-газ өнеркәсібінің потенциалы|мұнай-газ өнеркәсібі]], [[көмірсутек]] өндіруде жер қойнауын пайдалану, газбен жабдықтау, [[электр энергетикасы]], жылумен жабдықтау, жаңартылатын энергия көздерін дамыту салаларында басшылық жасайтын, [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] құрамына кіретін орталық атқарушы орган.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1400000994 Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің мәселелері]&lt;/ref&gt; Министрлік 2014 жылдың тамызында [[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ]], [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар]] және [[Қазақстан Республикасы Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі|Қоршаған орта және су ресурстары]] министрліктерінің қосылуынан құрылды.&lt;ref name=&quot;forbes&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/news/2014/08/06/newsid_65216|title=Министерству энергетики РК передаются функции трех министерств|lang=ru|publihser=[[Forbes]]|date=2014-08-06|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
2014 жылдың сәуірінде [[Қазақстан энергетикасы|Қазақстан энергетиктері]], соның ішінде Қазақстан Электроэнергетика Ассоциациясының мүшелері [[Қазақстан премьер-министрі]] [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]ке [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар]] министрлігінен бөлініп, ҚР Энергетика министрлігін құру туралы өтінішпен жүгінді.&lt;ref&gt;КОНСТАНТИНОВ, Александр {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140813033311/http://pravo.zakon.kz/4621058-jenergetiki-khotjat-svoego-ministra.html|title=Энергетики хотят своего министра|date=2014-04-30}}&lt;/ref&gt; Сол жылдың 6 тамызында [[Қазақстан президенті|президент]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]] [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]]да өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында Энергетика министрлігінің құрылатынын, және оның [[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ]], [[Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі|Индустрия және жаңа технологиялар]] және [[Қазақстан Республикасы Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі|Қоршаған орта және су ресурстары]] министрліктерінің міндетін алатынын айтып кетті.&lt;ref name=&quot;forbes&quot; /&gt; Тұңғыш энергетика министрі болып [[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]] тағайындалды.

ҚР Үкіметінің 2014 жылғы 14 тамыздағы № 933 қаулысымен:
* Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті мен Атом энергиясы комитеті біріктіріліп, Энергетика министрлігінің Атомдық және энергетикалық қадағалау мен бақылау комитеті құрылды;
* Мұнай және газ министрлігінің Мұнай-газ кешеніндегі мемлекеттік инспекциялау комитеті мен Қоршаған ортаны қорғау және су ресурстары министрлігінің Экологиялық реттеу және бақылау комитеті біріктіріліп, Энергетика министрлігінің Мұнай-газ кешеніндегі экологиялық реттеу, бақылау және мемлекеттік инспекция комитеті құрылды.

ҚР Үкіметінің 2016 жылғы 15 шілдедегі № 409 қаулысымен Энергетика министрлігінің Мұнай-газ кешеніндегі экологиялық реттеу, бақылау және мемлекеттік инспекция комитеті Экологиялық реттеу және бақылау комитеті болып қайта аталды.

ҚР Президентінің 2019 жылғы 17 маусымдағы № 17 Жарлығымен Энергетика министрлігінің қоршаған ортаны қорғаудың, тұрмыстық қатты қалдықтармен жұмыс істеудің мемлекеттік саясатын қалыптастыру және іске асыру, табиғи ресурстарды қорғау, оларды ұтымды пайдалануды бақылау және қадағалау саласындағы функциялары мен өкілеттіктері жаңадан құрылған [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігіне]] берілді.

ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 5 шілдедегі № 479 қаулысымен Энергетика министрлігінің Экологиялық реттеу және бақылау комитеті Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Экологиялық реттеу және бақылау комитеті болып қайта аталды.

== Басшылығы ==
* Министр — [[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов|Ерлан Ақкенженов]].
* Министр орынбасары — [[Санжар Серікбайұлы Жаркешов|Санжар Жаркешов]].
* Министр орынбасары — [[Бақытжан Нәссенұлы Ілияс|Бақытжан Ілияс]]
* Министр орынбасары — [[Сұңғат Қуатұлы Есімханов|Сұңғат Есімханов]].
* Министр орынбасары — [[Құдайберген Берікұлы Арымбек|Құдайберген Арымбек]]. 
* Аппарат басшысы — [[Жанар Шайқықызы Жарылғасова|Жанар Жарылғасова]].

== Құрылымы ==
Энергетика министрлігінің 2023 жылдың қыркүйегіндегі жағдайы бойынша құрылымы:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/energo/about/structure/1/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Энергетика министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;
=== Комитеттері ===
Министрліктің жалғыз комитеті — [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті|Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті]]. Ол электр энергетикасы саласындағы басшылықты жүзеге асырады.

=== Департаменттері ===
Энергетика министрлігінің департаменті бар:
* Ішкі аудит департаменті;
* Жер қойнауын пайдалану департаменті;
* Газ және мұнай-газ-химия департаменті;
* Жұртшылықпен байланыс департаменті;
* Мұнай тасымалдау және өңдеу департаменті;
* Мұнай игеру және өндіру департаменті;
* Көмірсутектер және жер қойнауын пайдалану салаларындағы мемлекеттік бақылау департаменті;
* Электр энергетикасын дамыту департаменті;
* Атом энергетикасы және өнеркәсібі департаменті;
* Жаңартылған энергия көздері департаменті;
* Стратегиялық даму департаменті;
* Жолданымдарды және орындаушылық тәртіпті бақылау департаменті;
* Заң қызметі департаменті;
* Бюждет және қаржылық рәсімдер департаменті;
* Халықаралық ынтымақтастық департаменті;
* Цифрландыру департаменті;
* Персоналды дамыту департаменті;
* Қауіпсіздік департаменті.

== Қарамағындағы мекемелер ==
* Мұнай-газ кешеніндегі мемлекеттік инспекциясының батыс өңіраралық басқармасы
* Мұнай-газ кешеніндегі мемлекеттік инспекциясының оңтүстік өңіраралық басқармасы
* «Қазақстан Республикасының отын-энергетикалық кешенінің ахуалдық-талдамалық орталығы» АҚ
* «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» арнайы экономикалық аймағының басқарушы компаниясы» АҚ
* «Электр энергиясы мен қуаты рыногының қазақстандық операторы» АҚ
* «Жаңартылатын энергия көздерін қолдау жөніндегі қаржы-есеп айырысу орталығы» ЖШС
* «Капиталмұнайгаз» РММ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Энергетика және электрлендіру министрлігі|Энергетика және электрлендіру министрлігі]] (1992 жылға дейін)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Болат Ғазисұлы Нұржанов|Болат Нұржанов]]&lt;br&gt;{{small|(1938–2007)}}
|сәуір&lt;br&gt;1990
|ақпан&lt;br&gt;1992
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Энергетика және отын ресурстары министрлігі|Энергетика және отын ресурстары министрлігі]] (1992–1994)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Қадыр Қарқабатұлы Бәйкенов|Қадыр Бәйкенов]]&lt;br&gt;{{small|(1944–2022)}}
|ақпан&lt;br&gt;1992
|маусым&lt;br&gt;1994
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Энергетика және көмiр өнеркәсiбi министрлігі|Энергетика және көмiр өнеркәсiбi министрлігі]] (1994–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Владимир Васильевич Кармаков|Владимир Кармаков]]&lt;br&gt;{{small|(1951 туған)}}
|маусым&lt;br&gt;1994
|наурыз&lt;br&gt;1995
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1995
|4 наурыз&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі|Энергетика және табиғи ресурстар министрлігі]] (1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
|4 наурыз&lt;br&gt;1997
|16 маусым&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Дүйсенбай Төлеубайұлы Дүйсенов|Дүйсенбай Дүйсенов]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
|маусым&lt;br&gt;1997
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Энергетика, индустрия және сауда министрлігі|Энергетика, индустрия және сауда министрлігі]] (1997–2000)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Асығат Әсиұлы Жабағин|Асығат Жабағин]]&lt;br&gt;{{small|(1948—2023)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|сәуір&lt;br&gt;1998
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Ablyazov (2019-23-10).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Қабылұлы Әблязов|Мұхтар Әблязов]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|21 сәуір&lt;br&gt;1998
|қазан&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
|3
|[[Сурет:Vladimir Shkolnik (2015-06-17).jpg|99px]]
|[[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]&lt;br&gt;{{small|(1949 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1999
|13 желтоқсан&lt;br&gt;2000
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі|Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі]] (2000–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:Vladimir Shkolnik (2015-06-17).jpg|99px]]
|[[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]&lt;br&gt;{{small|(1949 туған)}}
|13 желтоқсан&lt;br&gt;2000
|19 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|2
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Baktykozha Izmukhambetov - May 2016 (cropped).jpg|99px]]
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
| rowspan=&quot;2&quot;|19 қаңтар&lt;br&gt;2006
| rowspan=&quot;2&quot;|27 тамыз&lt;br&gt;2007
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]&lt;ref name=&quot;baqtiqoja&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100926&amp;pos=12;6#pos=12;6|title=Измухамебтов Бактыкожа Салахатдинович|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref name=&quot;baqtiqoja&quot; /&gt;
|-
|3
|[[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]]
|[[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|27 тамыз&lt;br&gt;2007
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Энергетика министрлігі (2014 бері)'''
|-
|1
|[[Сурет:Vladimir Shkolnik (2015-06-17).jpg|99px]]
|[[Владимир Сергеевич Школьник|Владимир Школьник]]&lt;br&gt;{{small|(1949 туған)}}
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
|25 наурыз&lt;br&gt;2016
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/1741378.html|title=Школьнику вручен партбилет члена «Нур Отана»|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2004-05-28|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
|2
|[[Сурет:Kanat Bozymbayev (cropped).JPG|99px]]
|[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}}
|25 наурыз&lt;br&gt;2016
|18 желтоқсан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120706&amp;pos=10;126#pos=10;126 |title=Бозумбаев Канат Алдабергенович (персональная справка) |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|3
|[[Сурет:Nurlan Nogaev (49622109937).jpg|99px]]
|[[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]]&lt;br&gt;{{small|(1967 туған)}}
|18 желтоқсан&lt;br&gt;2019
|7 қыркүйек&lt;br&gt;2021
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31110266&amp;pos=10;143#pos=10;143|title=Ногаев Нурлан Аскарович (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-09-13}}&lt;/ref&gt;
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|4
|[[Сурет:Magzum Mirzagaliev (2020-07-17) (cropped).jpg|99px]]
|[[Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев|Мағзұм Мырзағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1978 туған)}}
|9 қыркүйек&lt;br&gt;2021
|5 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|5
|[[Сурет:Bolat Aqşolaqov.jpg|99px]]
|[[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]]&lt;br&gt;{{small|(1971 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|4 сәуір&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
|6
|[[Сурет:Almasadam Sätqaliev (2023-06-07).jpg|99px]]
|[[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1970 туған)}}
|4 сәуір&lt;br&gt;2023
|18 наурыз&lt;br&gt;2025
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
|7
|[[Сурет:Yerlan Akkenzhenov (cropped).jpg|99px]]
|[[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов|Ерлан Ақкенженов]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|19 наурыз&lt;br&gt;2025
|
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|''белгісіз''
|[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
|}

=== Мұнай және газ министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігі|Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігі]] (1994–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1940 туған)}}
|маусым&lt;br&gt;1994
|қазан&lt;br&gt;1994
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
| 
|[[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1947–2015)}}
|1994
|1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мұнай және газ министрлігі|Мұнай және газ министрлігі]] (2010–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Сауат Мыңбаев (2003-12-19).jpg|99px]]
|[[Сауат Мұхаметбайұлы Мыңбаев|Сауат Мыңбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|3 шілде&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Ұзақбай Сүлейменұлы Қарабалин|Ұзақбай Қарабалин]]&lt;br&gt;{{small|(1947 туған)}}
|3 шілде&lt;br&gt;2013
|4 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|Э]]
[[Санат:Энергетика министрліктері]]

{{stub}}</text>
      <sha1>4ltgeef569m90egend75i8b7x5l27ih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amanat Media Group</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138078</id>
    <revision>
      <id>3630317</id>
      <parentid>3505048</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бас директорлары */</comment>
      <origin>3630317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12018" sha1="4w8hxtjyk0wt0zjf2405af61svqd8j6" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Amanat Media Group
 |логотипі           = 
 |суреті             = 
 |сурет атауы        = 
 |түрі               = [[жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[2008 жыл|2008]]
 |құрушы             = Нұр Отан (қазіргі [[Аманат (партия)|«Amanat»]] партиясы)
 |орналасуы          = {{KAZ}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 12/1
 |басты адамдары     = Бақытжан Тұрлыбеков (Бас директоры)
 |саласы             = 
 |өнімі              = 
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = 
 |операциялық кіріс  = 
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = * «Айқын-Литер» ЖШС
* «Астана қ. теледидары» ЖШС 
* «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://amanatmediagroup.kz/
 |Ортаққор           = 
}}

'''«Amanat Media Group» ЖШС''' (2025 жылға дейін — ''«Nur Media» ЖШС'') — Қазақстандағы ең ірі медиакомпаниялардың бірі. 2008 жылы 25 қарашада [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының бастамасымен құрылған. Қазіргі кезде холдинг құрамына [[Astana TV|«Астана»]] телеарнасы, [[Айқын (газет)|«Айқын»]], «Литер», [[Түркістан газеті|«Түркістан»]] газеттері, «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі, [[Radio NS|«NS»]] және «Orda FM» радиостанциялары кіреді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ruslan-alishev-vozglavil-holding-nur-media-462084/ Руслан Алишев возглавил холдинг Nur Media]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Нұр-Медиа» холдингі құрылатыны 2008 жылдың қараша айында белгілі болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-200811280019 Учредителем нового медиа-холдинга будут ФНБ &quot;Самрук-Казына&quot; и НДП &quot;Нур Отан&quot;]&lt;/ref&gt; Холдинг «Дала мен қала», «Страна и мир» партиялық газеттері кіретін «Беркут-Медиа» компаниясының негізінде құрылған.

2009 жылы қаңтарда «Нұр-Медиа» холдингі журналист [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожиннен]] «Айқын», «Литер» және «Қазақстан теміржолшысы» газеттерін сыйға алды.&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/1373244.html В холдинг “Нур-медиа” переданы газеты “Литер” и “Айкын”]&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек холдинг «[[ҚазМұнайГаз]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясынан құрамына «Астана» телеарнасы мен «NS», «РДВ» радиостанциялары, «Нұр-Астана», «Түркістан», «Известия-Казахстан» газеттері кіретін «Рауан Медиа Групп» компаниясын сенімгерлік басқаруға алды.&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1023022/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4_%D0%A0%D0%9C%D0%93_2011.pdf Аудиторский отчет за 2011 год (консолидированный)]&lt;/ref&gt;

2013 жылы маусымда «Известия-Казахстан» газеті, қыркүйекте «Нұр-Астана» газеті жабылды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/gazeta-izvestiya-kazahstan-zakryilas-237179/ Газета &quot;Известия - Казахстан&quot; закрылась]&lt;/ref&gt;

2013 жылы желтоқсанда «Дала мен қала» және «Страна и мир» партиялық газеттері жабылды.&lt;ref&gt;[https://vlast.kz/obsshestvo/nur_media_zakryvaet_partijnye_gazety_dala_men_kala_i_strana_i_mir-3908.html «Нур медиа» закрывает партийные газеты «Дала мен кала» и «Страна и мир»]&lt;/ref&gt;

2014 жылы желтоқсанда «Нұр-Медиа» холдингі «Рауан Медиа Групп» компаниясын «ҚазМұнайГаздан» сатып алды. Нәтижесінде холдинг «Астана» телеарнасы, «NS» және «Orda FM» радиостанциялары, «Түркістан» газетінің толыққанды иесі болды.&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/27929?OptionName=ExtraData opi.dfo.kz]&lt;/ref&gt;

2018 жылы «Айқын», «Литер» газеттерінің редакциясы Алматыдан Астанаға көшті.&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4940983-izdaniya-ay-yn-i-liter-pereehali-v.html Издания &quot;Айқын&quot; и &quot;Литер&quot; переехали в столицу]&lt;/ref&gt;

2019 жылы қыркүйекте «Nur Otan» партиясын қайта жаңғырту аясында «Azattyq Ruhy» ақпарат агенттігі ашылды.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4984086-azattyq-ruhy-a-paratty-agentt-g-ashylyp.html Azattyq Ruhy Ақпараттық агенттігі ашылып, оған Серғали Балажан барады]&lt;/ref&gt;

2020 жылдың соңында «Қазақстан теміржолшысы» газеті Теміржол, автомобиль, әуе және су көлігі қызметкерлері салалық кәсіподағының (Қазкөліккәсіп) қарамағына берілді.&lt;ref&gt;[https://railnews.kz/ru/news/8703/ Газета «Қазақстан теміржолшысы» переходит в другую структуру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230612181956/https://railnews.kz/ru/news/8703/ |date=2023-06-12 }}&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Еншілес компаниялар
! Компания !! Компания директоры !! Құрылтайшысы !! Ақпарат құралдары 
|-
| «Айқын-Литер» ЖШС 
| [[Талғат Ешенұлы|Талғат Қырықбаев]] || «Amanat Media Group» ЖШС &lt;br&gt;«Астана қ. теледидары» ЖШС || [[Айқын (газет)|Айқын]] газеті мен Aikyn.kz сайты
[[Түркістан газеті|Түркістан]] газеті мен Turkystan.kz сайты

[[Литер (газет)|Литер]] газеті мен Liter.kz сайты
|-
| «Астана қ. теледидары» ЖШС 
| Әзизхан Әбілдинов || «Amanat Media Group» ЖШС &lt;br&gt;«Айқын-Литер» ЖШС ||
[[Astana TV|Астана]] телеарнасы мен Astanatv.kz сайты 

[[Orda FM]] радиосы мен Orda.fm сайты
|-
| «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС 
| Ербол Бегімбетов || «Астана қ. теледидары» ЖШС &lt;br&gt;«Amanat Media Group» ЖШС || [[Radio NS|NS]] радиосы мен Ns.kz сайты
|}

* «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі 2019 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Алтынай Досмадиярова.
* «Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті қазақ тілінде 2004 жылдың 6 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 40 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Амангелді Құрмет.
* «Литер» республикалық қоғамдық-саяси газеті орыс тілінде 2004 жылдың 3 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 30 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Жанна Ойшыбаева.
* «Түркістан» халықаралық газеті қазақ тілінде 1994 жылдың 28 қаңтарынан бастап шығады. Аптасына бір рет 5 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Бауыржан Бабажанұлы.
* «Aikyn.kz» сайты 2005 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Майра Жанысбай.
* «Liter.kz» сайты 2004 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Малика Галиева.
* «Turkystan.kz» сайты 2007 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Әлия Тілеужанқызы.
* «Orda FM» радиосы 2000 жылдан бері жұмыс істейді. 2013 жылға дейін «Ас FM», «РДВ», «Деловая волна» деп аталды. Директоры — Әйгерім Есенәлі.

=== Бұрынғы медиа активтері ===
* «Дала мен қала» газеті (2003—2013)
* «Страна и мир» газеті (2003—2013)
* «Известия-Казахстан» газеті (2000—2013)
* «Нұр-Астана» газеті (2004—2013)
* «Aynaline.kz» жастар порталы (2013—2015)
* «Munara.kz» ақпараттық порталы (2013—2016)
* «Remarka.kz» ақпараттық порталы (2013—2015)
* «Қазақстан теміржолшысы» газеті (1931—)

== Бас директорлары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+
! № !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған жылдар
|- 
| colspan=&quot;4&quot;| '''Беркут-Медиа'''
|- 
| 1 || Әділ Ыбыраев || 2007 || қараша&lt;br&gt;2008
|- 
| 2 || [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || қараша&lt;br&gt;2008 || желтоқсан&lt;br&gt;2008
|- 
| colspan=&quot;4&quot;| '''Нұр-Медиа, Nur Media, Amanat Media Group'''
|- 
| 1 || Арманжан Байтасов || желтоқсан&lt;br&gt;2008 || желтоқсан&lt;br&gt;2009
|- 
| 2 || Қайсар Жаңаханов || желтоқсан&lt;br&gt;2009 || желтоқсан&lt;br&gt;2011
|- 
| 3 || Ерлан Байжанов || желтоқсан&lt;br&gt;2011 || қаңтар&lt;br&gt;2014
|- 
| 4 || Болат Берсебаев || қаңтар&lt;br&gt;2014 || қыркүйек&lt;br&gt;2014
|- 
| 5 || Жанай Омаров || қыркүйек&lt;br&gt;2014 || шілде&lt;br&gt;2018
|- 
| 6 || [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || шілде&lt;br&gt;2018 || сәуір&lt;br&gt;2019
|- 
| 7 || Әлия Буриева || сәуір&lt;br&gt;2019 || шілде&lt;br&gt;2019
|- 
| 8 || Болат Кальянбеков || шілде&lt;br&gt;2019 || қаңтар&lt;br&gt;2022
|- 
| 9 || Руслан Әлішев || ақпан&lt;br&gt;2022 || сәуір&lt;br&gt;2022
|- 
| 10 || Бақтияр Мәкен || сәуір&lt;br&gt;2022 || желтоқсан&lt;br&gt;2024&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/naznacheniya/104931/bakhtiyar-maken-vozglavil-kholding-nur-media.html Бахтияр Макен возглавил холдинг Nur Media]&lt;/ref&gt;
|- 
| 11 || Бақытжан Тұрлыбеков || желтоқсан&lt;br&gt;2024 || маусым &lt;br&gt;2026
|- 
| 12 || Шалқар Қожаев || colspan=&quot;2&quot;| маусым &lt;br&gt;2026 бастап
|}

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Басылымдар]]</text>
      <sha1>4w8hxtjyk0wt0zjf2405af61svqd8j6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630324</id>
      <parentid>3630317</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бас директорлары */</comment>
      <origin>3630324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12014" sha1="2f11hktwri8m9p6vele3882891j0uvn" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Amanat Media Group
 |логотипі           = 
 |суреті             = 
 |сурет атауы        = 
 |түрі               = [[жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[2008 жыл|2008]]
 |құрушы             = Нұр Отан (қазіргі [[Аманат (партия)|«Amanat»]] партиясы)
 |орналасуы          = {{KAZ}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 12/1
 |басты адамдары     = Бақытжан Тұрлыбеков (Бас директоры)
 |саласы             = 
 |өнімі              = 
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = 
 |операциялық кіріс  = 
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = * «Айқын-Литер» ЖШС
* «Астана қ. теледидары» ЖШС 
* «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://amanatmediagroup.kz/
 |Ортаққор           = 
}}

'''«Amanat Media Group» ЖШС''' (2025 жылға дейін — ''«Nur Media» ЖШС'') — Қазақстандағы ең ірі медиакомпаниялардың бірі. 2008 жылы 25 қарашада [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының бастамасымен құрылған. Қазіргі кезде холдинг құрамына [[Astana TV|«Астана»]] телеарнасы, [[Айқын (газет)|«Айқын»]], «Литер», [[Түркістан газеті|«Түркістан»]] газеттері, «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі, [[Radio NS|«NS»]] және «Orda FM» радиостанциялары кіреді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ruslan-alishev-vozglavil-holding-nur-media-462084/ Руслан Алишев возглавил холдинг Nur Media]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Нұр-Медиа» холдингі құрылатыны 2008 жылдың қараша айында белгілі болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-200811280019 Учредителем нового медиа-холдинга будут ФНБ &quot;Самрук-Казына&quot; и НДП &quot;Нур Отан&quot;]&lt;/ref&gt; Холдинг «Дала мен қала», «Страна и мир» партиялық газеттері кіретін «Беркут-Медиа» компаниясының негізінде құрылған.

2009 жылы қаңтарда «Нұр-Медиа» холдингі журналист [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожиннен]] «Айқын», «Литер» және «Қазақстан теміржолшысы» газеттерін сыйға алды.&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/1373244.html В холдинг “Нур-медиа” переданы газеты “Литер” и “Айкын”]&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек холдинг «[[ҚазМұнайГаз]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясынан құрамына «Астана» телеарнасы мен «NS», «РДВ» радиостанциялары, «Нұр-Астана», «Түркістан», «Известия-Казахстан» газеттері кіретін «Рауан Медиа Групп» компаниясын сенімгерлік басқаруға алды.&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1023022/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4_%D0%A0%D0%9C%D0%93_2011.pdf Аудиторский отчет за 2011 год (консолидированный)]&lt;/ref&gt;

2013 жылы маусымда «Известия-Казахстан» газеті, қыркүйекте «Нұр-Астана» газеті жабылды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/gazeta-izvestiya-kazahstan-zakryilas-237179/ Газета &quot;Известия - Казахстан&quot; закрылась]&lt;/ref&gt;

2013 жылы желтоқсанда «Дала мен қала» және «Страна и мир» партиялық газеттері жабылды.&lt;ref&gt;[https://vlast.kz/obsshestvo/nur_media_zakryvaet_partijnye_gazety_dala_men_kala_i_strana_i_mir-3908.html «Нур медиа» закрывает партийные газеты «Дала мен кала» и «Страна и мир»]&lt;/ref&gt;

2014 жылы желтоқсанда «Нұр-Медиа» холдингі «Рауан Медиа Групп» компаниясын «ҚазМұнайГаздан» сатып алды. Нәтижесінде холдинг «Астана» телеарнасы, «NS» және «Orda FM» радиостанциялары, «Түркістан» газетінің толыққанды иесі болды.&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/27929?OptionName=ExtraData opi.dfo.kz]&lt;/ref&gt;

2018 жылы «Айқын», «Литер» газеттерінің редакциясы Алматыдан Астанаға көшті.&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4940983-izdaniya-ay-yn-i-liter-pereehali-v.html Издания &quot;Айқын&quot; и &quot;Литер&quot; переехали в столицу]&lt;/ref&gt;

2019 жылы қыркүйекте «Nur Otan» партиясын қайта жаңғырту аясында «Azattyq Ruhy» ақпарат агенттігі ашылды.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4984086-azattyq-ruhy-a-paratty-agentt-g-ashylyp.html Azattyq Ruhy Ақпараттық агенттігі ашылып, оған Серғали Балажан барады]&lt;/ref&gt;

2020 жылдың соңында «Қазақстан теміржолшысы» газеті Теміржол, автомобиль, әуе және су көлігі қызметкерлері салалық кәсіподағының (Қазкөліккәсіп) қарамағына берілді.&lt;ref&gt;[https://railnews.kz/ru/news/8703/ Газета «Қазақстан теміржолшысы» переходит в другую структуру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230612181956/https://railnews.kz/ru/news/8703/ |date=2023-06-12 }}&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Еншілес компаниялар
! Компания !! Компания директоры !! Құрылтайшысы !! Ақпарат құралдары 
|-
| «Айқын-Литер» ЖШС 
| [[Талғат Ешенұлы|Талғат Қырықбаев]] || «Amanat Media Group» ЖШС &lt;br&gt;«Астана қ. теледидары» ЖШС || [[Айқын (газет)|Айқын]] газеті мен Aikyn.kz сайты
[[Түркістан газеті|Түркістан]] газеті мен Turkystan.kz сайты

[[Литер (газет)|Литер]] газеті мен Liter.kz сайты
|-
| «Астана қ. теледидары» ЖШС 
| Әзизхан Әбілдинов || «Amanat Media Group» ЖШС &lt;br&gt;«Айқын-Литер» ЖШС ||
[[Astana TV|Астана]] телеарнасы мен Astanatv.kz сайты 

[[Orda FM]] радиосы мен Orda.fm сайты
|-
| «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС 
| Ербол Бегімбетов || «Астана қ. теледидары» ЖШС &lt;br&gt;«Amanat Media Group» ЖШС || [[Radio NS|NS]] радиосы мен Ns.kz сайты
|}

* «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі 2019 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Алтынай Досмадиярова.
* «Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті қазақ тілінде 2004 жылдың 6 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 40 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Амангелді Құрмет.
* «Литер» республикалық қоғамдық-саяси газеті орыс тілінде 2004 жылдың 3 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 30 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Жанна Ойшыбаева.
* «Түркістан» халықаралық газеті қазақ тілінде 1994 жылдың 28 қаңтарынан бастап шығады. Аптасына бір рет 5 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Бауыржан Бабажанұлы.
* «Aikyn.kz» сайты 2005 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Майра Жанысбай.
* «Liter.kz» сайты 2004 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Малика Галиева.
* «Turkystan.kz» сайты 2007 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Әлия Тілеужанқызы.
* «Orda FM» радиосы 2000 жылдан бері жұмыс істейді. 2013 жылға дейін «Ас FM», «РДВ», «Деловая волна» деп аталды. Директоры — Әйгерім Есенәлі.

=== Бұрынғы медиа активтері ===
* «Дала мен қала» газеті (2003—2013)
* «Страна и мир» газеті (2003—2013)
* «Известия-Казахстан» газеті (2000—2013)
* «Нұр-Астана» газеті (2004—2013)
* «Aynaline.kz» жастар порталы (2013—2015)
* «Munara.kz» ақпараттық порталы (2013—2016)
* «Remarka.kz» ақпараттық порталы (2013—2015)
* «Қазақстан теміржолшысы» газеті (1931—)

== Бас директорлары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+
! № !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған жылдар
|- 
| colspan=&quot;4&quot;| '''Беркут-Медиа'''
|- 
| 1 || Әділ Ыбыраев || 2007 || қараша&lt;br&gt;2008
|- 
| 2 || [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || қараша&lt;br&gt;2008 || желтоқсан&lt;br&gt;2008
|- 
| colspan=&quot;4&quot;| '''Нұр-Медиа, Nur Media, Amanat Media Group'''
|- 
| 1 || Арманжан Байтасов || желтоқсан&lt;br&gt;2008 || желтоқсан&lt;br&gt;2009
|- 
| 2 || Қайсар Жаңаханов || желтоқсан&lt;br&gt;2009 || желтоқсан&lt;br&gt;2011
|- 
| 3 || Ерлан Байжанов || желтоқсан&lt;br&gt;2011 || қаңтар&lt;br&gt;2014
|- 
| 4 || Болат Берсебаев || қаңтар&lt;br&gt;2014 || қыркүйек&lt;br&gt;2014
|- 
| 5 || Жанай Омаров || қыркүйек&lt;br&gt;2014 || шілде&lt;br&gt;2018
|- 
| 6 || [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || шілде&lt;br&gt;2018 || сәуір&lt;br&gt;2019
|- 
| 7 || Әлия Буриева || сәуір&lt;br&gt;2019 || шілде&lt;br&gt;2019
|- 
| 8 || Болат Кальянбеков || шілде&lt;br&gt;2019 || қаңтар&lt;br&gt;2022
|- 
| 9 || Руслан Әлішев || ақпан&lt;br&gt;2022 || сәуір&lt;br&gt;2022
|- 
| 10 || Бақтияр Мәкен || сәуір&lt;br&gt;2022 || желтоқсан&lt;br&gt;2024&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/naznacheniya/104931/bakhtiyar-maken-vozglavil-kholding-nur-media.html Бахтияр Макен возглавил холдинг Nur Media]&lt;/ref&gt;
|- 
| 11 || Бақытжан Тұрлыбеков || желтоқсан&lt;br&gt;2024 || мамыр &lt;br&gt;2026
|- 
| 12 || Шалқар Қожаев || colspan=&quot;2&quot;| мамыр &lt;br&gt;2026 бастап
|}

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Басылымдар]]</text>
      <sha1>2f11hktwri8m9p6vele3882891j0uvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630386</id>
      <parentid>3630324</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12015" sha1="jsuczryu6rkcnlyhdfpm3ipj3gbnwkw" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы              = Amanat Media Group
 |логотипі           = 
 |суреті             = 
 |сурет атауы        = 
 |түрі               = [[жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі            = 
 |құрылды            = [[2008 жыл|2008]]
 |құрушы             = Нұр Отан (қазіргі [[Аманат (партия)|«Amanat»]] партиясы)
 |орналасуы          = {{KAZ}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 12/1
 |басты адамдары     = Бақытжан Тұрлыбеков (Бас директоры)
 |саласы             = 
 |өнімі              = 
 |меншікті капиталы  = 
 |айналым            = 
 |операциялық кіріс  = 
 |таза табысы        = 
 |активтер           = 
 |капитализация      = 
 |қызметкерлер саны  = 
 |басшы компания     = 
 |бағынышты компания = * «Айқын-Литер» ЖШС
* «Астана қ. теледидары» ЖШС 
* «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС
 |аудитор            = 
 |сайты              = https://amanatmediagroup.kz/
 |Ортаққор           = 
}}
'''«Amanat Media Group» ЖШС''' (2025 жылға дейін — ''«Nur Media» ЖШС'') — Қазақстандағы ең ірі медиакомпаниялардың бірі. 2008 жылы 25 қарашада [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] партиясының бастамасымен құрылған. Қазіргі кезде холдинг құрамына [[Astana TV|«Астана»]] телеарнасы, [[Айқын (газет)|«Айқын»]], «Литер», [[Түркістан газеті|«Түркістан»]] газеттері, «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі, [[Radio NS|«NS»]] және «Orda FM» радиостанциялары кіреді.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/ruslan-alishev-vozglavil-holding-nur-media-462084/ Руслан Алишев возглавил холдинг Nur Media]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
«Нұр-Медиа» холдингі құрылатыны 2008 жылдың қараша айында белгілі болды.&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-200811280019 Учредителем нового медиа-холдинга будут ФНБ &quot;Самрук-Казына&quot; и НДП &quot;Нур Отан&quot;]&lt;/ref&gt; Холдинг «Дала мен қала», «Страна и мир» партиялық газеттері кіретін «Беркут-Медиа» компаниясының негізінде құрылған.

2009 жылы қаңтарда «Нұр-Медиа» холдингі журналист [[Ерлан Халижанұлы Бекхожин|Ерлан Бекхожиннен]] «Айқын», «Литер» және «Қазақстан теміржолшысы» газеттерін сыйға алды.&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq.org/a/1373244.html В холдинг “Нур-медиа” переданы газеты “Литер” и “Айкын”]&lt;/ref&gt; Бұдан бөлек холдинг «[[ҚазМұнайГаз]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясынан құрамына «Астана» телеарнасы мен «NS», «РДВ» радиостанциялары, «Нұр-Астана», «Түркістан», «Известия-Казахстан» газеттері кіретін «Рауан Медиа Групп» компаниясын сенімгерлік басқаруға алды.&lt;ref&gt;[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/1023022/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B4_%D0%A0%D0%9C%D0%93_2011.pdf Аудиторский отчет за 2011 год (консолидированный)]&lt;/ref&gt;

2013 жылы маусымда «Известия-Казахстан» газеті, қыркүйекте «Нұр-Астана» газеті жабылды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/gazeta-izvestiya-kazahstan-zakryilas-237179/ Газета &quot;Известия - Казахстан&quot; закрылась]&lt;/ref&gt;

2013 жылы желтоқсанда «Дала мен қала» және «Страна и мир» партиялық газеттері жабылды.&lt;ref&gt;[https://vlast.kz/obsshestvo/nur_media_zakryvaet_partijnye_gazety_dala_men_kala_i_strana_i_mir-3908.html «Нур медиа» закрывает партийные газеты «Дала мен кала» и «Страна и мир»]&lt;/ref&gt;

2014 жылы желтоқсанда «Нұр-Медиа» холдингі «Рауан Медиа Групп» компаниясын «ҚазМұнайГаздан» сатып алды. Нәтижесінде холдинг «Астана» телеарнасы, «NS» және «Orda FM» радиостанциялары, «Түркістан» газетінің толыққанды иесі болды.&lt;ref&gt;[https://opi.dfo.kz/p/ru/DfoObjects/objects/teaser-view/27929?OptionName=ExtraData opi.dfo.kz]&lt;/ref&gt;

2018 жылы «Айқын», «Литер» газеттерінің редакциясы Алматыдан Астанаға көшті.&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4940983-izdaniya-ay-yn-i-liter-pereehali-v.html Издания &quot;Айқын&quot; и &quot;Литер&quot; переехали в столицу]&lt;/ref&gt;

2019 жылы қыркүйекте «Nur Otan» партиясын қайта жаңғырту аясында «Azattyq Ruhy» ақпарат агенттігі ашылды.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4984086-azattyq-ruhy-a-paratty-agentt-g-ashylyp.html Azattyq Ruhy Ақпараттық агенттігі ашылып, оған Серғали Балажан барады]&lt;/ref&gt;

2020 жылдың соңында «Қазақстан теміржолшысы» газеті Теміржол, автомобиль, әуе және су көлігі қызметкерлері салалық кәсіподағының (Қазкөліккәсіп) қарамағына берілді.&lt;ref&gt;[https://railnews.kz/ru/news/8703/ Газета «Қазақстан теміржолшысы» переходит в другую структуру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230612181956/https://railnews.kz/ru/news/8703/ |date=2023-06-12 }}&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Еншілес компаниялар
! Компания !! Компания директоры !! Құрылтайшысы !! Ақпарат құралдары 
|-
| «Айқын-Литер» ЖШС 
| [[Талғат Ешенұлы|Талғат Қырықбаев]] || «Amanat Media Group» ЖШС &lt;br&gt;«Астана қ. теледидары» ЖШС || [[Айқын (газет)|Айқын]] газеті мен Aikyn.kz сайты
[[Түркістан газеті|Түркістан]] газеті мен Turkystan.kz сайты

[[Литер (газет)|Литер]] газеті мен Liter.kz сайты
|-
| «Астана қ. теледидары» ЖШС 
| Әзизхан Әбілдинов || «Amanat Media Group» ЖШС &lt;br&gt;«Айқын-Литер» ЖШС ||
[[Astana TV|Астана]] телеарнасы мен Astanatv.kz сайты 

[[Orda FM]] радиосы мен Orda.fm сайты
|-
| «NS Радиосы - Ұлттық Желі» ТРК» ЖШС 
| Ербол Бегімбетов || «Астана қ. теледидары» ЖШС &lt;br&gt;«Amanat Media Group» ЖШС || [[Radio NS|NS]] радиосы мен Ns.kz сайты
|}

* «Азаттық рухы» ақпарат агенттігі 2019 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Алтынай Досмадиярова.
* «Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті қазақ тілінде 2004 жылдың 6 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 40 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Амангелді Құрмет.
* «Литер» республикалық қоғамдық-саяси газеті орыс тілінде 2004 жылдың 3 наурызынан бастап шығады. Аптасына үш рет 30 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Жанна Ойшыбаева.
* «Түркістан» халықаралық газеті қазақ тілінде 1994 жылдың 28 қаңтарынан бастап шығады. Аптасына бір рет 5 мың тиражбен басылады. Бас редакторы — Бауыржан Бабажанұлы.
* «Aikyn.kz» сайты 2005 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Майра Жанысбай.
* «Liter.kz» сайты 2004 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Малика Галиева.
* «Turkystan.kz» сайты 2007 жылдан бері жұмыс істейді. Бас редакторы — Әлия Тілеужанқызы.
* «Orda FM» радиосы 2000 жылдан бері жұмыс істейді. 2013 жылға дейін «Ас FM», «РДВ», «Деловая волна» деп аталды. Директоры — Әйгерім Есенәлі.

=== Бұрынғы медиа активтері ===
* «Дала мен қала» газеті (2003—2013)
* «Страна и мир» газеті (2003—2013)
* «Известия-Казахстан» газеті (2000—2013)
* «Нұр-Астана» газеті (2004—2013)
* «Aynaline.kz» жастар порталы (2013—2015)
* «Munara.kz» ақпараттық порталы (2013—2016)
* «Remarka.kz» ақпараттық порталы (2013—2015)
* «Қазақстан теміржолшысы» газеті (1931—)

== Бас директорлары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; 
|+
! № !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған жылдар
|- 
| colspan=&quot;4&quot;| '''Беркут-Медиа'''
|- 
| 1 || Әділ Ыбыраев || 2007 || қараша&lt;br&gt;2008
|- 
| 2 || [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] || қараша&lt;br&gt;2008 || желтоқсан&lt;br&gt;2008
|- 
| colspan=&quot;4&quot;| '''Нұр-Медиа, Nur Media, Amanat Media Group'''
|- 
| 1 || Арманжан Байтасов || желтоқсан&lt;br&gt;2008 || желтоқсан&lt;br&gt;2009
|- 
| 2 || Қайсар Жаңаханов || желтоқсан&lt;br&gt;2009 || желтоқсан&lt;br&gt;2011
|- 
| 3 || Ерлан Байжанов || желтоқсан&lt;br&gt;2011 || қаңтар&lt;br&gt;2014
|- 
| 4 || Болат Берсебаев || қаңтар&lt;br&gt;2014 || қыркүйек&lt;br&gt;2014
|- 
| 5 || Жанай Омаров || қыркүйек&lt;br&gt;2014 || шілде&lt;br&gt;2018
|- 
| 6 || [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || шілде&lt;br&gt;2018 || сәуір&lt;br&gt;2019
|- 
| 7 || Әлия Буриева || сәуір&lt;br&gt;2019 || шілде&lt;br&gt;2019
|- 
| 8 || Болат Кальянбеков || шілде&lt;br&gt;2019 || қаңтар&lt;br&gt;2022
|- 
| 9 || Руслан Әлішев || ақпан&lt;br&gt;2022 || сәуір&lt;br&gt;2022
|- 
| 10 || Бақтияр Мәкен || сәуір&lt;br&gt;2022 || желтоқсан&lt;br&gt;2024&lt;ref&gt;[https://kapital.kz/naznacheniya/104931/bakhtiyar-maken-vozglavil-kholding-nur-media.html Бахтияр Макен возглавил холдинг Nur Media]&lt;/ref&gt;
|- 
| 11 || Бақытжан Тұрлыбеков || желтоқсан&lt;br&gt;2024 || мамыр &lt;br&gt;2026
|- 
| 12 || Шалқар Қожаев || colspan=&quot;2&quot;| мамыр &lt;br&gt;2026 бастап
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Басылымдар]]</text>
      <sha1>jsuczryu6rkcnlyhdfpm3ipj3gbnwkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенневиц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214946</id>
    <revision>
      <id>3630423</id>
      <parentid>3576644</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Pennewitz.jpg]] → [[File:DEU Pennewitz (Ilmenau) COA.svg]] JPG → SVG</comment>
      <origin>3630423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4355" sha1="3u83u1vben948a2l488kh0e6nhb3iac" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Пенневиц 
 |шынайы атауы            = Pennewitz 
 |сурет                   = IK Pennewitz.PNG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Pennewitz (Ilmenau) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=39 |lat_sec=37 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=03 |lon_sec=23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ильм 
 |кестедегі аудан         = Ильм (аудан){{!}}Ильм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ульрих Шуберт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 5,48 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 460 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 550 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036783 
 |пошта индексі           = 98708 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = IK 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 70 042 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.vg-langerberg.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Пенневиц''' ({{lang-de|Pennewitz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ильм (аудан)|Ильм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 550 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 5,48 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 70 042''. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Шуберт.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.vg-langerberg.de Ресми сайты]

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Ильм ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>3u83u1vben948a2l488kh0e6nhb3iac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ибдес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224287</id>
    <revision>
      <id>3630526</id>
      <parentid>1833065</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4097" sha1="9xxqkpi6f1p9983pyb3fg1oomw91mow" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Ибдес 
 |шынайы атауы            = Ibdes 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Испания 
 |елтаңба                 = Escudo_de_Ibdes.svg 
 |ту                      =  
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=13 |lat_sec=0 
  |lon_dir=W |lon_deg=1 |lon_min=50 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі 
 |аймағы                  = Арагон 
 |кестедегі аймақ         = Арагон 
 |аудан түрі              = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Сарагоса (провинция){{!}}Сарагоса 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Комарка (Испания){{!}}Ауданы
 |қауым                   = Комунидад-де-Калатаюд (комарка){{!}}Комунидад-де-Калатаюд
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Рамон Дусе - ПСОЭ 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 56.17 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 743 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 525 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 9,63 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = Ibdense, Ibedeña/o 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            =  
 |пошта индексі           =  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.ibdes.com 
 |сайт тілі               = es 
}} 
'''Ибдес''' ({{lang-es|Ibdes}}) — [[Испания]]дағы [[қала]]. [[Арагон]] автономды бірлестігіне қарасты [[Сарагоса (провинция)|Сарагоса]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Комунидад-де-Калатаюд (комарка)|Комунидад-де-Калатаюд]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан.

[[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 525 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 56.17 км² шамасында. 


== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.ibdes.com Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723061058/http://www.ibdes.com/ |date=2020-07-23 }}

{{Комунидад-де-Калатаюд ауданы муниципалитеттері}}
{{spain-geo-stub}}

[[Санат:Сарагоса елді мекендері]]</text>
      <sha1>9xxqkpi6f1p9983pyb3fg1oomw91mow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серік Имантайұлы Жақсыбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268335</id>
    <revision>
      <id>3630512</id>
      <parentid>2773340</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан шежірешілері|Қазақстан шежірешілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4691" sha1="rapx851qnh31j12snlnny8d39jnvscb" xml:space="preserve">'''Серік Имантайұлы Жақсыбаев''' (''21.4.1934 жылы туған, [[Новосібір облысы]] [[Довольное ауданы]] Довольное ауылы'') - тау-кен инженері, өлкетанушы, профессор [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі (1987).

[[Арғын]] тайпасының [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Қаржас]] бөлімінен шыққан&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=[[Серік Имантайұлы Жақсыбаев]] |тақырыбы=Қаржас ұрпақтары |сілтеме =http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591734&amp;lang=kk |орны=Павлодар |баспасы=ЭКО |жыл=2008 |барлық беті=400 |isbn=9965-08-265-0 |тиражы=1000}}&lt;/ref&gt;.

Павлодар қаласында Абай атындағы қазақ орта мектебін (1952), [[Алматы қаласы]]ндағы Қазақ тау-кен [[металлургия]] институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, 1957) бітірген.

[[Қарағанды қаласы]]ндағы №31 шахтада тау-кен шебері (1957- 58), [[Екібастұз]] қаласындағы тас көмірді ашық әдіспен өндіретін кәсіпорындарында тау-кен шебері, нормалаушы, бөлім бастығы (1958-69), Екібастұз қаласы партия комитеті өндіріс-көлік бөлімінің меңгерушісі (1969-70), [[Екібастұз]] тас көмір бассейніндегі «Богатырь» көмір қимасында еңбек және жалақы бөлімінің бастығы, бас экономист, директордың экономика жөніндегі орынбасары (1970-94) болып жұмыс істеді. 1963-67 жылы «Иртышуголь» тресінің көп таралымды «Угольный Экибастуз» газетінің редакторы міндетін қоса атқарды, 1967-80 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сотының халық заседателі болды, 1980 жылы [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның Экономика институтында «Роторлы [[экскаватор]]мен көмір өндірудің экономикалық тиімділігі» атты тақырыпта диссертация қорғап, экономика ғылым кандидаты ғылыми атағын, 1983 жылы КСРО Көмір өнеркәсібінің құрметті қызметкері атағын алды.

1994 жылы зейнеткерлік демалысқа шықты. 1994—2008 жылы [[Қаныш Сәтбаев]] атындағы [[Екібастұз]] инженер-техника институтында проректор, экономика және менеджмент кафедрасының меңгерушісі болды. 1995 жылдан Екібастұз қаласының құрметті азаматы. 1997 жылы ҚР Минералдық ресурстар академиясының мүшесі болып сайланды. 72 ғылыми еңбектің, 3 монографияның, 9 кітаптың, оның ішінде «Қаржас ұрпақтары» атты шежірелік-танымдық жинақтың, 627 әр түрлі тақырыптардағы мақалалардың авторы. 2001 жылы [[Павлодар облысы]] әкімінің шешімімен «Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін» төс белгісі берілді. &lt;ref&gt;Қаныш Сатпаев. Энциклопедия / Бас редактор Б.Ө.Жақып. — Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]», 2011 жыл. ISBN 9965-893-74-8&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1934 жылы туғандар]]
[[Санат:Ресейде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]


{{stub}}</text>
      <sha1>rapx851qnh31j12snlnny8d39jnvscb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоғарғы Вьенна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479882</id>
    <revision>
      <id>3630416</id>
      <parentid>1902794</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1843" sha1="ico2pf3bx9g71svqjyyhms91z7p7q1k" xml:space="preserve">'''Жоғарғы Вьенна''' ({{lang-fr|Haute-Vienne}}, {{lang-oc|Nauta-Vinhana}}) — [[Франция]]ның батысындағы департамент, [[Лимузен (аймақ)|Лимузен]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 87. Әкімшілік орталығы — [[Лимож]]. Халық саны 353,9 мың адам (департаменттер арасында 62-ші орын, [[1999]] ж.).

== Географиясы ==
Жер аумағы 5520 км². Департамент арқылы [[Вьенна (өзен)|Вьенна]], [[Шаранта (өзен)|Шаранта]] өзендері ағып өтеді. 

== Әкімшілік-аумақтық бөлінісі ==
Департамент 2 округ, 54 кантон және 293 коммунаны қосады.

== Тарихы ==
Жоғарғы Вьенна — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы [[Лимузен]] провинциясының аймағында пайда болған. Атауы [[Вьенна (өзен)|Вьенна]] өзенінен шыққан.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары]]

== Сілтемелер ==
* {{ref-fr}} [http://www.Haute-Vienne.pref.gouv.fr/ Préfecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103084423/http://www.haute-vienne.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-03 }}
* {{ref-fr}} [http://www.cg87.fr/ Conseil général]

{{france-geo-stub}}
{{Франция департаменттері}}
{{Жоғарғы Вьенна департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Жоғарғы Вьенна|*]]</text>
      <sha1>ico2pf3bx9g71svqjyyhms91z7p7q1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3630458</id>
      <parentid>3630162</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3630458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17099" sha1="2sqzf8v781bmyg62098fyqwgnxtzxp0" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35481]||623||26||18||263||28||3||34336||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2830]||272||7||6||366||8||15||2142||0||4||10||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1178]||37||0||0||11||17||0||1102||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 449]||15||0||7||33||6||1||370||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>2sqzf8v781bmyg62098fyqwgnxtzxp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3630197</id>
      <parentid>3629841</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T12:01:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3630197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8063" sha1="srwxol1evnzx3es86wowml35f44eh9l" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2515}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:1851}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1325}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:507}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:236}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 7 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 8 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:160}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 9 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 11 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 12 || [[User:Зилола Садирханова|Зилола Садирханова]] || [[Special:Contributions/Зилола Садирханова|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Зилола Садирханова}}
|-
| 13 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 14 || [[User:Жайсанкүл|Жайсанкүл]] || [[Special:Contributions/Жайсанкүл|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Жайсанкүл}}
|-
| 15 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 16 || [[User:Тілдер бөлімі|Тілдер бөлімі]] || [[Special:Contributions/Тілдер бөлімі|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Тілдер бөлімі}}
|-
| 17 || [[User:Туғанай Сламгазина|Туғанай Сламгазина]] || [[Special:Contributions/Туғанай Сламгазина|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Туғанай Сламгазина}}
|-
| 18 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:92}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}}
|-
| 19 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 20 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}}
|-
| 21 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 22 || [[User:Uzsport|Uzsport]] || [[Special:Contributions/Uzsport|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Uzsport}}
|-
| 23 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}}
|-
| 24 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 25 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}}
|-
| 26 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 27 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 28 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Lucky2704}}
|-
| 29 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 30 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}}
|-
| 31 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}}
|-
| 32 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 33 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 34 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 35 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 36 || [[User:Kas77777|Kas77777]] || [[Special:Contributions/Kas77777|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Kas77777}}
|-
| 37 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 38 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 39 || [[User:Ольга Муравьева|Ольга Муравьева]] || [[Special:Contributions/Ольга Муравьева|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ольга Муравьева}}
|-
| 40 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 41 || [[User:Balaburgem|Balaburgem]] || [[Special:Contributions/Balaburgem|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Balaburgem}}
|-
| 42 || [[User:Kazman322|Kazman322]] || [[Special:Contributions/Kazman322|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kazman322}}
|-
| 43 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 44 || [[User:Nos9877|Nos9877]] || [[Special:Contributions/Nos9877|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Nos9877}}
|-
| 45 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 46 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 47 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 48 || [[User:Мейрамггүл Жүманбетова|Мейрамггүл Жүманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамггүл Жүманбетова|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Мейрамггүл Жүманбетова}}
|-
| 49 || [[User:Малика Назарова|Малика Назарова]] || [[Special:Contributions/Малика Назарова|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Малика Назарова}}
|-
| 50 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}}
|-
| 51 || [[User:~2026-33897-00|~2026-33897-00]] || [[Special:Contributions/~2026-33897-00|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|~2026-33897-00}}
{{/end}}</text>
      <sha1>srwxol1evnzx3es86wowml35f44eh9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аңғар Смағұлов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>504723</id>
    <revision>
      <id>3630462</id>
      <parentid>3389669</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан шежірешілері|Қазақстан шежірешілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2394" sha1="phzwm8rjxoa93xtlzvqwsew8xums7vw" xml:space="preserve">[[Сурет:АнгарСмагулов.jpg|нобай|оңға|Аңғар Смағұлов]]
Аңғар Марғозыұлы Смағұлов 1957 жылы Ақшатау кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] бұтағынан шыққан.&lt;ref&gt;Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3&lt;/ref&gt;

1974 жылы Ж. Алтайбаев атындағы (бұрынғы К. Маркс) орта мектебін бітірген.

1974-1980 жылдар аралығында Ә. І. Сембаев (бұрынғы Ж. Жабаев) атындағы орта мектепте мұғалім, Шет аудандық &quot;Ильич туы&quot; газетінің партия тұрмысы бөлімінде тілші, Ақшатау селолық мәдениет үйінде директор қызметтерін атқарды. 1980-1995 жылдары &quot;Ақшатау&quot; кеңшарының әр саласында еңбек етті. Одан кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Қазір &quot;КарьерТау&quot; мекемесінде қызмет атқарады.

Көптеген танымдық мақалалар жазған. Бірқатар кітаптары жарық көрген.

Жергілікті өлкетанушы, шежіреші. Қырғыз Республикасына барған &quot;Кенесары&quot; экспедициясының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf
http://baq.kz/kk/regional_media/post/463
&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://baq.kz/kk/regional_media/post/463&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Шет ауданы - энциклопедия, Алматы, ҚАЗақпарат - 2013 жыл, 328 бет&lt;/ref&gt;


[[Санат:1957 жылы туғандар]]
[[Санат:Педагогтар]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>phzwm8rjxoa93xtlzvqwsew8xums7vw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630492</id>
      <parentid>3630462</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2412" sha1="ti884eaiaqhq0rx240m6p4xaxtgaexf" xml:space="preserve">[[Сурет:АнгарСмагулов.jpg|нобай|оңға|Аңғар Смағұлов]]
Аңғар Марғозыұлы Смағұлов 1957 жылы Ақшатау кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] бұтағынан шыққан.&lt;ref&gt;Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3&lt;/ref&gt;

1974 жылы Ж. Алтайбаев атындағы (бұрынғы К. Маркс) орта мектебін бітірген.

1974-1980 жылдар аралығында Ә. І. Сембаев (бұрынғы Ж. Жабаев) атындағы орта мектепте мұғалім, Шет аудандық &quot;Ильич туы&quot; газетінің партия тұрмысы бөлімінде тілші, Ақшатау селолық мәдениет үйінде директор қызметтерін атқарды. 1980-1995 жылдары &quot;Ақшатау&quot; кеңшарының әр саласында еңбек етті. Одан кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Қазір &quot;КарьерТау&quot; мекемесінде қызмет атқарады.

Көптеген танымдық мақалалар жазған. Бірқатар кітаптары жарық көрген.

Жергілікті өлкетанушы, шежіреші. Қырғыз Республикасына барған &quot;Кенесары&quot; экспедициясының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысқан.&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://baq.kz/kk/regional_media/post/463&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://baq.kz/kk/regional_media/post/463&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шет ауданы - энциклопедия, Алматы, ҚАЗақпарат - 2013 жыл, 328 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1957 жылы туғандар]]
[[Санат:Педагогтар]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>ti884eaiaqhq0rx240m6p4xaxtgaexf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630493</id>
      <parentid>3630492</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="9k97i6hl5a7tjbqzhxh7l3qammqomkp" xml:space="preserve">[[Сурет:АнгарСмагулов.jpg|нобай|оңға|Аңғар Смағұлов]]
Аңғар Марғозыұлы Смағұлов 1957 жылы Ақшатау кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] бұтағынан шыққан.&lt;ref&gt;Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3&lt;/ref&gt;

1974 жылы Ж. Алтайбаев атындағы (бұрынғы К. Маркс) орта мектебін бітірген.

1974-1980 жылдар аралығында Ә. І. Сембаев (бұрынғы Ж. Жабаев) атындағы орта мектепте мұғалім, Шет аудандық «Ильич туы» газетінің партия тұрмысы бөлімінде тілші, Ақшатау селолық мәдениет үйінде директор қызметтерін атқарды. 1980-1995 жылдары «Ақшатау» кеңшарының әр саласында еңбек етті. Одан кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Қазір &quot;КарьерТау&quot; мекемесінде қызмет атқарады.

Көптеген танымдық мақалалар жазған. Бірқатар кітаптары жарық көрген.

Жергілікті өлкетанушы, шежіреші. Қырғыз Республикасына барған &quot;Кенесары&quot; экспедициясының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысқан.&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://baq.kz/kk/regional_media/post/463&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://baq.kz/kk/regional_media/post/463&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шет ауданы - энциклопедия, Алматы, ҚАЗақпарат - 2013 жыл, 328 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1957 жылы туғандар]]
[[Санат:Педагогтар]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>9k97i6hl5a7tjbqzhxh7l3qammqomkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630494</id>
      <parentid>3630493</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="hjc23wyjjvb5dj0ijwmfpn9lw7mnw8m" xml:space="preserve">{{Қысқа мақала}}
[[Сурет:АнгарСмагулов.jpg|нобай|оңға|Аңғар Смағұлов]]
Аңғар Марғозыұлы Смағұлов 1957 жылы Ақшатау кентінде дүниеге келген. Арғын тайпасы, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руының]] [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]] бұтағынан шыққан.&lt;ref&gt;Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3&lt;/ref&gt;

1974 жылы Ж. Алтайбаев атындағы (бұрынғы К. Маркс) орта мектебін бітірген.

1974-1980 жылдар аралығында Ә. І. Сембаев (бұрынғы Ж. Жабаев) атындағы орта мектепте мұғалім, Шет аудандық «Ильич туы» газетінің партия тұрмысы бөлімінде тілші, Ақшатау селолық мәдениет үйінде директор қызметтерін атқарды. 1980-1995 жылдары «Ақшатау» кеңшарының әр саласында еңбек етті. Одан кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Қазір &quot;КарьерТау&quot; мекемесінде қызмет атқарады.

Көптеген танымдық мақалалар жазған. Бірқатар кітаптары жарық көрген.

Жергілікті өлкетанушы, шежіреші. Қырғыз Республикасына барған &quot;Кенесары&quot; экспедициясының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысқан.&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://baq.kz/kk/regional_media/post/463&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Tamyryn_tartkan_terennen.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://baq.kz/kk/regional_media/post/463&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шет ауданы - энциклопедия, Алматы, ҚАЗақпарат - 2013 жыл, 328 бет&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1957 жылы туғандар]]
[[Санат:Педагогтар]]
[[Санат:Шет ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>hjc23wyjjvb5dj0ijwmfpn9lw7mnw8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанқылыш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512327</id>
    <revision>
      <id>3630441</id>
      <parentid>3621031</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-36378-14</username>
        <id>182806</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2440" sha1="hbrygcpla1rfauptwjvyr1nddwvuk1g" xml:space="preserve">'''Жанқылыш''' – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінде мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей.&lt;ref&gt;М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энциклопедиясы – 4 том, 672 бет.&lt;/ref&gt;

Генетикасы мен Антропологиясы:

Генетикалық негізі: Қазіргі шежірелік және ДНҚ-зерттеулердің (генеалогиялық генетика) нәтижесі бойынша, бұл рудың негізгі өкілдері арасында R1a гаплотобы жиі кездеседі. Бұл генетикалық желі ежелгі Еуразия даласын мекендеген көшпелі скиф-сақ тайпалары мен ортағасырлық қыпшақтардың тікелей ұрпақтары екенін көрсетеді.

Антропологиялық ерекшелігі: Ру өкілдерінің арасында бет-әлпет құрылымы жағынан батыс және солтүстік еуропалықтарға (соның ішінде финно-угор халықтарына) тән кейбір фенотиптік (сыртқы) ұқсастықтар кездеседі. Бұл ерекшелік ежелгі скиф тайпаларының қалыптасу тарихындағы еуропеоидтық компоненттің сақталуымен байланысты деп түсіндіріледі.


== Шежіре ==
* Әлімнен — Жаманақ (Шекті).
* Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. 
* Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай.
* Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>hbrygcpla1rfauptwjvyr1nddwvuk1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630496</id>
      <parentid>3630441</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-36378-14|~2026-36378-14]] ([[User talk:~2026-36378-14|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3370072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="lklv6hd69cs6o6pc1is9z882gjmn4gs" xml:space="preserve">'''Жанқылыш''' – Кіші жүз құрамындағы Әлім тайпасының Шекті руынан тараған атаның бірі. (Айт, Бұжыр, Жанқылыш, Жақайым) Ол Ақбансыр, Қазбансыр болып екіге бөлінеді. Қазан революциясынан бұрын Ембі уезінің Қошқарата болысымен Арал, Шалқарата және Қарақалпақстанның Шымбай, Қоңырат уездерін мекен еткен. Таңбасы Әлімұлы тайпасының таңбасымен бірдей.&lt;ref&gt;М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энциклопедиясы – 4 том, 672 бет.&lt;/ref&gt; Ру тайпасы шамамен орта ғасырларда батыс Еуропадан шығыс Еуропаға (Батыс Қазақстанға) көшіп келген{{дереккөзі келтірілмеген}}. Рудың адамдарының бет әлпеті батыс Еуропалықтарға және Солтүстік Еуропалықтарғада (көбінесе финно-угорларға) ұқсас болып келеді.
== Шежіре ==
* Әлімнен — Жаманақ (Шекті).
* Жаманақтан — Шыңғыс, Өріс, Бәубек.
* Бәубектен — Көкбөрі, Темірбақты, Жанқылыш.
* Жанқылыштан — Ақбансыр, Қазбансыр. 
* Ақбансырдан — Жайын, Қожай, Құлқара, Шожай.
* Қазбансырдан — Ұлтарақ, Құлтас (Соқыр), Қаналы.

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>lklv6hd69cs6o6pc1is9z882gjmn4gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ шежірелерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527168</id>
    <revision>
      <id>3630459</id>
      <parentid>3547882</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қожа */</comment>
      <origin>3630459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116643" sha1="rbtn94jxs0v5ddda3zdls8u45xuyubk" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б. 
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Үйсін]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.
==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== Қаракерей ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== Бура ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== Көкжарлы ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== Матай ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== Садыр ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== Терістаңбалы ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== Бағаналы ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== Балталы ====
==== Сарыжомарт ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== Абақ ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== Ашамайлы ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== Адай ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>rbtn94jxs0v5ddda3zdls8u45xuyubk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630460</id>
      <parentid>3630459</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әлім, Шөмен */</comment>
      <origin>3630460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116708" sha1="sdxoe88l1uokqtj5u842i1dfv4fmdyg" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б. 
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Үйсін]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.
==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== Қаракерей ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== Бура ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== Көкжарлы ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== Матай ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== Садыр ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== Терістаңбалы ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== Бағаналы ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== Балталы ====
==== Сарыжомарт ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== Абақ ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== Ашамайлы ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== Адай ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>sdxoe88l1uokqtj5u842i1dfv4fmdyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630463</id>
      <parentid>3630460</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үйсін */</comment>
      <origin>3630463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116717" sha1="bz9scmmt100yp6fvoex3005r557a7qu" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б. 
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.
==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== Қаракерей ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== Бура ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== Көкжарлы ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== Матай ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== Садыр ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== Терістаңбалы ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== Бағаналы ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== Балталы ====
==== Сарыжомарт ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== Абақ ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== Ашамайлы ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== Адай ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>bz9scmmt100yp6fvoex3005r557a7qu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630464</id>
      <parentid>3630463</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Албан */</comment>
      <origin>3630464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116757" sha1="8ezuv1k6vtwn788wbayxixcf3lyy8cp" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б. 
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан руы|Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.
==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== Қаракерей ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]ISBN 978-601-06-3520-3
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== Бура ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== Көкжарлы ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== Матай ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== Садыр ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== Терістаңбалы ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== Бағаналы ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== Балталы ====
==== Сарыжомарт ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== Абақ ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== Ашамайлы ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== Адай ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>8ezuv1k6vtwn788wbayxixcf3lyy8cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630465</id>
      <parentid>3630464</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Найман */</comment>
      <origin>3630465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117022" sha1="6oukoaxq1kuunev5p2hnw7tqw7ecyig" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б. 
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан руы|Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.
==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Қаракерей]] ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]ISBN 978-601-06-3520-3&lt;nowiki/&gt;ISBN 978-601-06-3520-3
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== [[Бура (найман)|Бура]] ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== [[Көкжарлы]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== [[Садыр]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]] ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== [[Балталы]] ====
==== [[Саржомарт|Сарыжомарт]] ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== [[Абақ Керей|Абақ]] ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]] ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Адай]] ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>6oukoaxq1kuunev5p2hnw7tqw7ecyig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630466</id>
      <parentid>3630465</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жалпы */</comment>
      <origin>3630466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116795" sha1="gc9vxzdq4oalwsvn1httau64vfdpt2s" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан руы|Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.
==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Қаракерей]] ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]ISBN 978-601-06-3520-3&lt;nowiki/&gt;ISBN 978-601-06-3520-3
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== [[Бура (найман)|Бура]] ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== [[Көкжарлы]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== [[Садыр]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]] ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== [[Балталы]] ====
==== [[Саржомарт|Сарыжомарт]] ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== [[Абақ Керей|Абақ]] ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]] ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Адай]] ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>gc9vxzdq4oalwsvn1httau64vfdpt2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630467</id>
      <parentid>3630466</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сүйіндік */</comment>
      <origin>3630467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117021" sha1="otoyxg1bsb7oeob482gjgwx1e21xqc5" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан руы|Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.
==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б.

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Қаракерей]] ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]ISBN 978-601-06-3520-3&lt;nowiki/&gt;ISBN 978-601-06-3520-3
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== [[Бура (найман)|Бура]] ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== [[Көкжарлы]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== [[Садыр]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]] ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== [[Балталы]] ====
==== [[Саржомарт|Сарыжомарт]] ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== [[Абақ Керей|Абақ]] ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]] ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Адай]] ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>otoyxg1bsb7oeob482gjgwx1e21xqc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630468</id>
      <parentid>3630467</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Арғын */</comment>
      <origin>3630468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117021" sha1="hojdsx0vkh7ttvmp47cgto9qknsu8tb" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан руы|Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;


==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б.

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.

==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Қаракерей]] ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]ISBN 978-601-06-3520-3&lt;nowiki/&gt;ISBN 978-601-06-3520-3
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== [[Бура (найман)|Бура]] ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== [[Көкжарлы]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== [[Садыр]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]] ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== [[Балталы]] ====
==== [[Саржомарт|Сарыжомарт]] ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== [[Абақ Керей|Абақ]] ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]] ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Адай]] ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>hojdsx0vkh7ttvmp47cgto9qknsu8tb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630469</id>
      <parentid>3630468</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орта жүз */</comment>
      <origin>3630469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117020" sha1="tdtvx70sype74zt1jbpqt84sq8grmhd" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Атауы, баспа, автор, жыл, бет саны, тиражы және ISBN. Тізімде - 409 шежіре.

== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан руы|Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б.

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.

==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Қаракерей]] ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]ISBN 978-601-06-3520-3&lt;nowiki/&gt;ISBN 978-601-06-3520-3
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== [[Бура (найман)|Бура]] ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== [[Көкжарлы]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== [[Садыр]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]] ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== [[Балталы]] ====
==== [[Саржомарт|Сарыжомарт]] ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== [[Абақ Керей|Абақ]] ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]] ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Адай]] ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>tdtvx70sype74zt1jbpqt84sq8grmhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630504</id>
      <parentid>3630469</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3630504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117073" sha1="o1oqcmkenwt5nob12vms1dvj50006m5" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Кітап болып шыққан қазақ руларының шежірелері. Тізімде - 409 шежіре.

Қосу керек мәліметтер:
# Атауы, 
# баспа, 
# автор, 
# жыл, 
# бет саны, 
# тиражы 
# ISBN.
== Жалпы ==
# Алпысбес М., Аршабек Т., Қасен Е., Кейкі Е. Көне Көктау, байырғы Баянаула байтағының тарихы: монографиялық зерттеу. / Жауапты ред. Алпысбес М. – Астана: Парасат Әлемі, 2005. - 480 б., суретті; - Авт. титулды бетте көрсетілген . – 1000 дана – 9965-747-06-7 (мұқ.).
# Алпысбес М. Қазақ шежіресі: тарихнамалық - деректанулық зерттеу: монография. Астана: BG-Print. 2013. 380 б.  
# Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Орынбор, 1911.
# Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Қазақ шежіресі хақында}}&lt;/ref&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html | title=Қазақ шежірелері}}&lt;/ref&gt;
# Казахская родословная — Алматы: 1994 ж. Қазақша.
# Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж. 160 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Қазақ шежіресі — А.: «Атамұра» 1994 ж.}}&lt;/ref&gt;
# Востров В. В., Муканов М. С. «Родоплеменной состав и расселение казахов (конец XIX- начало XX вв.)», Издательство «Наука» Казахской ССР, Алма-Ата, 1968, 256 с.
# Шежіре қазақтың ру-тайпалық құрылысы,Редактор Баишева С, Алматы, издательство Рауан, 1991 г, Тираж 100 000, ISBN 5-625-01841-3
# «Қазақ шежіресі»(тарихи деректер, аңыз-әңгімелер, этнографиялық мәліметтер), Сергали Есбембетович Толыбеков , Алғы сөзін жазған: Х. Маданов. Алматы, Қазақстан,1992ж. 144 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.ieconom.kz/index.php/ru/about/direktori/2-uncategorised/198-sergali | title=Сергали Есбембетович Толыбеков}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/19/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,Өлке, 1997, 136(108) стр.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://almaty.satu.kz/p367645-zhzd-shezhres-sariev.html | title=Үш жүздің шежіресі, І. Сариев, Алматы,}}&lt;/ref&gt; 
# Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.elibrary.kz/databases/statia/detail.php?ID=122906 | title=Көпеев М. Ж. Қазақ шежіресі. (Дайындаған С. Дәуітов). – Алматы: Жалын, 1993. – 76 б.}}&lt;/ref&gt;
# Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi  / Мұхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ., Ғабдуллин Х.А. - Орал , 2002. - 292 с. - ISBN 9965553165&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Байұлы мен Жетiру және Төре, Төлеңгiт, Ноғай-Қазақ шежiрелерi}}&lt;/ref&gt;
#  Қазақ шежіресі хақында/ М. Мұқанов, В. Востров. - Алматы : Атамұра, 2000. - 216 с. - ISBN 5-7667-8450-3&lt;ref name=&quot;Қазақ шежіресі хақында&quot;/&gt;
# Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ руларының шежіресі, &quot;Қаламгер&quot; шығармашылық алқасы. Жауапты шығарушылар: Ж. С. Әбдіхалықов, Ж.Жағыпаров, Қазақстан компартиясының Целиноград обкомы баспасының баспаханасы. 1991 ж. Тиражы 50 000 дана.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vk.com/doc175754105_283260341?hash=16fddc8d5dfbe34335&amp;dl=10be74cf7f0f3c160a | title=Қазақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Бейсенбайұлы Ж, Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен &quot;Ана тілі&quot; газетіне түскен мәліметтер негізінде жасалған) Алматы, Ана тілі, 1994, 160 бет
# Қазақ тарихынан: шежірелер, жазбалар, пікірлер, зерттеулер. Құрастырушы: Н. Құлмұхамбетова, орыс тілінен аударған Ә. Орынбаева. Алматы, Жалын, 2004, 464 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/11/zoomed}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАЛИЛАХАНОВ Т. Жұмбақ жазулар мен шытырман шежірелер. – Алматы: Рауан, 1996. – 139 б. (күмәнді)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page14.html}}&lt;/ref&gt;
#  ҚАМБАРҰЛЫ У. Көккөз ұрпағы: шежіре-тарих. – Алматы: Әл-Фараби, 1997. – 212 б.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# ҚАРЖАНИЗ. Шежіре шеңбері. –Шымкент:Ғасыр –Ш, 2002. – 477 б&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;
# Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі. Құл-Мұхаммед М. Жауапты редактор: М. Қозыбаев. Алматы, Атамұра, 1994, 224 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/15/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Маңабай, А.У. Әзиз әулет: Шахиахмед Хазрет пен оның інісі Фатих имамның ћәм олардың ұрпақтарының шежіресі / АсҚар Уәлиұлы Маңабай, Алматы, Өнер, 2001, 304 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер. Мұкаметканұлы Н. Аударған: А. Қожабеков. Алматы, Жалын, 1994, 144 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Отыз әулет - мың ұрпақ шежіре дерекнама. Құраст: Ж. Жунісжанұлы, Алматы, Информ-А, 2002, 311 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [http://takebin.com/f/AbgLhxBitTMR8 Қазақ шежіресі. Сәдібеков З. Ред.: Г. Байжанова. Тайшкент, Узбекистон.1994, 144 бет].
# Ұрпақ үндестігі: шежірелер. Сүлеймен Н. Алматы, Б. ж. 2003,  352 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Шежіре. Түлкібайұлы К. Ғылыми ред: М. әбусейітова, Н. Базылхан. Алматы. Дайк-Пресс, 2004 , 173 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Халидуллин О. Х. Алматы, 2004 ж. 448 стр. 
# Арғынбаев Х., Востров В., Мұқанов. Қазақ шежiресi хақында / Құраст: Ә. Пірманов. ред. алқасы: М. Қозыбаев (бас ред.),  Алматы: Атамұра, 2000, 463 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шежірелер жинағы XIII-XVI ғасырдағы Қазақстан, Орта Азия тарихына қатысты маңызды тарихи деректер. Жалайыр Қ. Алматы. Қазақстан.1997. 128 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# &quot;Волости, уезды ... Казахи: С схематической картой низовых административно-территориальных делений проживания казахов в 1897-1915 ж.ж. : этнолого-картографическое исследование&quot; Асет Темиргалиев&lt;ref&gt;https://books.google.kz/books/about/%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8.html?id=Y6AkrgEACAAJ&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1644049 Қазақ ұлтының ықшамдалған шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / О. Ысқақов ; [ред. Е. Қ. Алияров&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2022. - 419 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мұқ. атауы: Қазақ елі шежіресі . – Библиогр.: 401-415 б. . – 500 дана – ISBN 978-601-211-379-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592943 Қазақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : ЖК&quot;Байтасов Б.С.&quot;, 2012. - 96 бет 19 см - Кітаб мұқаб.: Шежіре: қазақтың ру-тайпалық құрылысы. - МаралХасен қоры . . – 1000 дана – 9965-9911-2-Х : 369 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1527439 Орыс энциклопедияларындағы қазақ шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Құл-Мұхаммед Мұхтар ; Жауапты ред.М.Қ.Қозыбаев... – Алматы : Атамұра, 1994. - 224 бет 21х13см . . – 10000 дана – 5-7667-2955-3]

== [[Ұлы жүз]] ==
# Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В.  Қазақ шежiресi хақында : Ұлы жүздің шежіресі ,Алматы: Атамұра, 2000, 204 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Ұлы жүздің шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с, Автор: Усенбаев Т, ISBN 9786010601468 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookcenter.kz/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%A3%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D1%83%D0%B7-%D0%90%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81-3%D1%82%D0%BE%D0%BC-%D0%A3%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2-%D0%A2-%D1%82%D0%B2-%D0%BF-2008-527%D1%81;book=4457/ | title=Казак шежіресі. Улы жуз-Ак арыс. 3том/ Усенбаев Т/ тв. п. / 2008/ 527с}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек-Баба -Алып Бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі, Құрастырылған А.Байғазыұлы - Алматы: &quot;Өнер&quot; баспасы.2006 жыл, 522 бет, ISBN 5-89840-441-4
# Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі, С. Еркінбекұлы, Шымкент, «Нұрдана-LTD» баспасы, ISBN нөмірі — 978-601-7266-18-9 ,776 бет, 2011 ж&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%20%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Албан руы|Албан]] ===
# Албан айт елі жанбаба шежіресі, 2011 – жылы, Құлжа, тоқтасын мұқамади ұлы, елеубәй әмірбек ұлы, әметжән қожақымет ұлы, базарбай төйеке ұлы, сенбек ауесқан ұлы, іле гәзеті баспасы, таралым саны: 500&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=30675 | title=Албан айт елі жанбаба шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Албан шежіресі. Хантәңірі Т. Алматы, Тоғанай Т. 1997, 112 бет &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Албан ата энциклопедиялық шежіре. Алматы, 2003 - 1352 бет. Алмабеков Т.,  ISBN 9965-00-838-8&lt;ref&gt;http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025040357/http://www.emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |date=2018-10-25 }}&lt;/ref&gt;
#  Қожалымов З. Қ 56    Албан – Әлмерек – Құрман – Үмбет ата ұрпақтарының шежіресі: Рулық анықтама, тарихи мәліметтер, естеліктер. /З.Қожалымов. – Алматы: Шалкөде, 2019. – 298 бет. ISBN 978-601-06-5877-6&lt;ref&gt;http://www.anck.kz/ulyzhus/1.htm&lt;/ref&gt;
#  {{кітап
 |авторы         = Тынышбек Алмабекұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Тоғанай Т
 |жыл         = 2014
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 456
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-7409-77-9
 |тиражы       = 300
}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593124 Онтағар баба шежіресі: Ұлы жүз. Үйсін. Албан тайпасының Онтағар руы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи-шежіре кітап / ... – Астана : Нұр-Принт-75, 2011. - 228+180 бет 24 см . . – 1000 дана – 978-601-7085-21-6 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591727 Мәмбетқожа - Алжан шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Нұх Пайғамбардан өзіме дейін / Әріпбай Тұңғышбай ... – Алматы : Мирас, 2013. - 200 бет 22 см . . – 400 дана – 9965-9894-9-4 : 1000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1108047 Біздің әулет / Қалиұлы, Байынқол Қалиұлы, Дүйсебек ... – Алматы : [Раритет&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 231 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 9965-472-28-1 (мұқ.)]

=== [[Дулат]] ===
==== [[Сиқым]] ====
# Сиқым шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; ред. алқасы:Ж. Сұлтанов (төраға) және т.б. Алматы, Қазақпарат. 2006, 920 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Аққойлы шежіресі, автор - Ә. Дәуітбеков, 2011 жылы Шымкент,  «Кітап» баспасы, ISBN 9965-847-95-9 , 256 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://library.kiwix.org/wikipedia_kk_all/A/%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96.html | title=Аққойлы шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Сиқым Тоғатай шежіресі. Құраст.: Ә. Дәуітбеков; Шымкнт Кітап ЖШС, 2015, 564 бет. ISBN 978-601-7404-68-0

==== [[Жаныс]] ==== 
# Жаныс ұрпағы: Бөгезілі шежіресі.Шымкент. Ғасыр-Ш. 2003, 220 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Жаныс Оймауыт шежіресі. Шымкент, Әбдіәкімұлы М, &quot;Ғасыр-Ш&quot;, 2003,  212 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ халқының Төле биі Әз Төленің Қожабек-Жолан ұрпақтары шежіресі. Құрастырушы: З. Әбдіқадырұлы, А. Айтмыраұлы. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2001, 152 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592521 Жаныс-Байыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; құраст.: М. Ысқақбай, С. Еркінбеков... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2009. - 240 б., [9&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. портр.; 29 см. - Сыйлық дана . . – 1000 дана – ISBN 978-601-205-083-7 (мұқ.) : 2000 тг.]

==== [[Шымыр]]  ====
# Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі. Алматы, 2011 - 216 бет. ISBN 978-601-06-1677-6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.bookchamber.kz/kz/component/content/article/13-2012-07-05-03-50-01/3338 | title=Шымыр ата. Төрт қарағай ұрпақтарының Құттұқ баба шежіресі ()}}&lt;/ref&gt;
# Шымыр атаның Күнту шежіресі. Бірімқұлұлы К, Алматы, Қазақпарат, 2003 - 168 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр. Издательство Өнер, Алматы, 2007, Құрастырушы авторы Асангелді Отаров, 816 бет.  ISBN 978-601-209-017-8&lt;ref&gt;https://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591920&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Жиенбет шежіресі. Хасенов С. Алматы. Мерей. 1996. 77 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/20/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Садыбай-Байтана шежіре. Шығарушы алқаның төрағасы Ж. Мәмбетәліұлы. Алматы. Полиграфия, 1995, 111 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ботпай]]  ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590944 &quot;Бұлантай&quot; баба шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. С. Асанбаев ... – Алматы : Атамұра, 2008. - 232 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 600 дана – ISBN 9965-21-678-9 (мұқ.) : 400 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591398 Ботбай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ерматов Сәдуақас Ерматұлы ... – Алматы : Мерей, 2007. - 28 бет 20,5 см. - Сыйлық дана, - Тит.бетте: Ерматов Сәдуақас Ерматұлы . . – 9965-435-72-3 : 200 теңге]

=== [[Сарыүйсін ]] ===
# Сарыүйсін шежіресі ,  Мырзахметұлы М., Қаналыұлы Е. , 32 б&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Казахский Экономический Университет им. Т. Рыскулова}}&lt;/ref&gt;

=== [[Суан]] ===
# Бағыс – Суан: шежіре / Шежіре деректерін. жүйелеп жазған Б. Көбейұлы; алқа мүшелері Ә. Бектайұлы, Алматы, Нұрлы әлем, 1996, 240 бет
# Суан: шежіре. Жинақтап баспаға әзірлеген Т. Жапарқұлұлы тб. Алматы, Жалын. 2000, 352 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суан: шежіре. Құраст: С. Ешмұхамбетов. Алматы. Жалын. Ақжазық ЖШС. 1993, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Суаннан шыққан сегіз би (тарихи-деректі аңыздар) шежіре. Алматы, Жалын, 1997, 144 бет&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Бәйдібек баба алып бәйтерек. Суан. Издательство &quot;Нур-Алем&quot; 2014 год.&lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221224051/https://www.olx.kz/obyavlenie/kniga-shezhire-roda-suan-IDfRade.html#8cfc454b86 |date=2019-02-21 }}&lt;/ref&gt;
# Ұлы жүз Үйсін Суан тайпасының батырлар, билер болыстар шежіресі, Шәріпқан Әбділоқапқазыұлы, Palitra-Press баспасы.Алматы, 2018 &lt;ref&gt;https://www.olx.kz/obyavlenie/uly-zhuz-uysin-suan-shezhiresi-2018-zh-IDjuz2d.html{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593027 Бөлек батыр Бөргелтайұлы (1707-1794) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : ұрпақтар шежіресі / ... – Алматы : Өнер, 2010. - 320 бет 28,5 см . . – 500 дана – 5-89840-441-4 : 1200 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591888 Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Ұрпақтар шежіресі. Суан [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Жалын, 2014. - 944 бет 28 см . . – 1000 дана – 978-601-7286-96-5 : 5000 теңге]

=== [[Шапырашты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1516538 Елім: Теке - Дәулетбай [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Н. Сарғожаев ... – Алматы : ҮшҚиян, 2009. - 155, [4&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – 978-601-06-0081-2 (мұқ.) : 30 тг.]

=== [[Ошақты]] ===
# Насырхан Жұмағұл. &quot;Бәйдібек баба - Алып Бәйтерек: Ұрпақтар шежіресі (Ошақты шежіресі). &quot;Өнер&quot; баспасы, 2005 ж. ISBN 9965-768-24-2

=== [[Ысты]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591927 Бәйдібек баба ұрпақтарының шежіресі. Ысты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Шымкент : Нұрдана-LTD, 2011. - 776 б., [14&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; 29,5 см . . – 2500 дана – ISBN 978-601-7266-18-9 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1510135 &quot;Тасша&quot; шежіресі және ұрпаққа өсиет [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Б. Абаев ... – Қарағанды : &quot;Нұрдана-LTD&quot;, 2011. - 192 б., фотосуретті; . – Библиогр.: 191 б. . – 1000 дана – 978-601-7266-12-7 (мұқ.) : 100 тг.]

=== [[Сіргелі]] ===
# Сіргелі Қарабатыр шежіресі.  Әбдіәкімұлы М, Алматы, &quot;Алтын алқа&quot;, 1997,  304 бет&lt;ref name=&quot;http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/4/zoomed&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Үштаңбалы - ақкеңірдек, тутаңбалы, қайшылы. Мырзатайұлы С. Шымкент, Ғасыр-Ш, 2003, 4 кітап. 581 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Елібай шежіресі. Сүлейменқызы Р. Қарағанды. Б.ж. 2000, 18 бет. (сіргелі екені күмәнді)
# Сіргелі. Байжігіт-Шалдар шежіресі. Алматы, Нұрлы әлем, 2005, 376 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# Сіргелі шежіресі: Момбек Әбдәкімұлы, 1997, Алматы, 304 бет. ISBN 5-8380-0739-7

=== [[Жалайыр]] ===
# Жалайыр. Он екі ата. Шежіре. Тарақ , Толқымбекұлы Р. Алматы, Дәуір, 2000, 112 (733) б&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;irbis.kazeu.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1543871 Бәйшегір. Жиенбет шежіресі [Мәтін] / К. Сүлейменұлы ... – Алматы : [б. ж.], 2004. - 78, [1] б. . . – 700 дана – ISBN 9965-27-035-X (мұқ.) : 0 тг.]&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1671489 Бекпенбет (Шегелек) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [жұмысшы топ.: С. Садақбайұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; ақпар. мен мәлім. басп. тапсырған: М. К. Куштеков ; ред. Ж. Нармахан... – Алматы : Білік баспасы, 2020. - 383 б. . – Библиогр.: 381 б. . – 400 дана – ISBN 978-601-06-7376-2]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685587 Жалайырлар [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Хамзин ... – Алматы : Қазақ кітабы, 2022. - 683, [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., электронды мәтіндік мәліметтер; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7608-41-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591003 Аманжол ата ұрпағы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарих, шежіре, естелік ) / ... – Алматы : Мектеп, 2011. - 256 бет, сур.; 21 см . . – 3000 дана – 978-601-293-585-1 : 750 теңге]

=== [[Шанышқылы]] ===
# “Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006 Turan-Iqbol баспасы &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D2%B1%D0%BB%D1%8B-%D0%B6%D2%AF%D0%B7-%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD-%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80/ | title=“Ұлы Жүз Шанышқылы Дархан елінің шежіресі”. Омар Темірбайұлы, Сәйділлә Ахметкәрімұлы, Мекембай Омарұлы. Ташкент, 2006}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96-%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ | title=“Шанышқылы шежіресі”, Мекембай Омарұлы}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы және тайпа”, Керімбай Боранбаев: шежіреге көзқарас,. Алматы: Өнер, 2004- 200 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# “Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев, Өнер баспасы. 2004&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://berdeke.kz/blog/2012/08/03/%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B-%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD/ | title=“Шанышқылы – көне тайпа”, Керімбай Боранбаев}}&lt;/ref&gt;
# Шаңышқылы-Сұрым шежіресі. Келімбетұлы Н. Алматы. Б.о.ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Шанышқылы: Ұрпақтар сабақтастығы. Алматы. Тоғанай баспасы. 2012. 492 бет. ISBN 978-601-7007-86-7. Жауапты шығарушы Мырзахан Ахметов. Редакция алқасы: Тілеуқұл Өмірзақов, Әбдуәлі Данай және тб. 1,2 кітап.

=== [[Қаңлы]] ===
# Шарипов Ф. Шежере рода Кан-Канлы // Ватандаш. — 2007. — № 5. — С. 178—195. — ISSN 1683-3554
# Қайдар Ә. Қаңлы (тарихи шежіре). – А.: «Дайк-Пресс», 2004. – 610 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Қаңлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 12|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-22-7|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1677625 Қаңлы-Бадырақ шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. С. Садуақасов ; [құраст., жин. Р. С. Садуақасов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Алматы-Болашақ, 2023. - 231 б., [7&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . – Библиогр.: 229 б. . – 450 дана – ISBN 978-601-7646-56-1]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591659 Шежіре - ата-бабалар аманаты: қаңлы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байымбеков Шаймұрат ... – Астана, 2015. - 112 бет, сур.; 20 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3575-3 : 250 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591174 Келес өңірі Жүзімдік аулындағы Сары қаңлылар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Қазақ университеті, 2017. - 194 бет, сур.; 21 см . . – 300 дана – 978-601-04-3051-8 : 775 тг.]

== [[Орта жүз]] ==
# Муканов М. Из исторического прошлого: (родословная племен керей и уак). – А., 1998. – 160 б.; Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. – А., 2000. – 464 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
# Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев, АЛМАТЫ, 2012 жыл, 388 бет, ISBN 978-601-06-0326-4&lt;ref name=&quot;http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp&quot;&gt;{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}&lt;/ref&gt;
# Шынай Р. Ата-баба тарихы. Шежіре. Керей және уақ рулары. – Баян-Өлке, 1991. – 63&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://kozhalar.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=23:mawkhur&amp;catid=3:makala2&amp;Itemid=10 | title=Қожа шежірелері және мұсылмандық тарихнама}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1169822 Орта жүз Арғын ішіндегі Атығай мен Қарауыл шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Р. Тұяқбайұлы ... – [Астана?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [20--?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 97, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. - Сыйға тарту етілген кітап. Автор қолтаңбасымен . – Библиогр.: 97 б. . – 300 дана – 5-7667-9801-6 : 30 тг.]

=== [[Арғын]] ===
# Арғын руларының қысқаша шежіресі [Текст] / И. О. Омаров. - Қарағанды : [б. и.], 1991. - 98 с.&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Арғын. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. 9 том.  3 кітап. Алматы. 2007.  547,550 б.
# Әбдіғали Б. Арғын Төртуыл тарихынан:Шежіре, Алматы, Қазақпарат, 2007, 322 бет. ISBN 9965-65457-3
# Исмагулов О. «Этническая генография Казахстана». Алматы. 1997. стр.19
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/129758 Тарақты және қаракесек шежіресі [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с. - ISBN 5-7667-2995-6]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot; /&gt;
# Өкпенің Кәрімтайы. Арғын: Мейрам шежіресі. – Павлодар: ЭКО, ҒӨФ, 2001. – 318 (311) б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Литература о Павлодарской области}}&lt;/ref&gt;
# Оразалы Ш. Шежiре—асыл мұра, 2010 ж., Астана.
# Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі, 1995, ISBN 5-615-0177553-8. Павлодар Дауа-Қазақстан&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://pavlodar.pav.olx.kz/obyavlenie/rodoslovnaya-shezhre-ertis-bayanaula-aryn-syndk-klk-aydabol-ID5gXBf.html#26be8b91c8 | title=Тілеке Жеңіс, Шежіре. Ертіс-Баянауыл өңірі}}&lt;/ref&gt;

==== [[Қуандық]] ====
[[Сурет:Алтай шежиреси.jpeg|thumb|Обложка книги Алтай шежиреси]]
# Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Есмағамбетов З. Қарағанды. ТОО Арко. 2000, 107 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Тоқа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2000. — 402 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 | title=Бикенов, Жарылкасын Бикенович}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/002311503c7b5fe6f2572&lt;/ref&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2002. — 620 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Жакенов. Қарпық және Қожа шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2008. — 1008 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;
# Бикенов; Исабек; Әбеуов. Алтай Қалыбек шежіресі. — Қарағанды: Қарағанды Полиграфиясы, 2009. — 400 бет. (казах.)&lt;ref name=&quot;Бикенов, Жарылкасын Бикенович&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115037cbaebcaa87e&lt;/ref&gt;
# Ибрахим (Жакан) Исламулы. «Шежире Алтая» — Караганды: 1997 ж.. На казахском языке.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D0%BA%D0%B8 | title=Алтай-Карпыки}}&lt;/ref&gt;
# Рашит Каренов. &quot;Қарекелер&quot; 2000 ж. ISBN 9965-464-37-5 Қарағанды ҚарМУ баспасы. 250 экз. 
# Алтай шежіресі, жауапты редактор -- Хакім Омар, Құрастырушы Ісләмов Ібрахым (Жақан). Алматы, «Темірқазық» баспасы, 2014&lt;ref&gt;http://altay-sh.kz/kz/press-center/54-altaj-shezhiresi-atatek-tarazysy{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# Бөрші тарихы һәм шежіресі. Құрастырғандар Алпысбаев Б, Бимолдин Ж. Астана Профи Медиа 2017, 252 бет&lt;ref&gt;https://pp.userapi.com/c845417/v845417045/e4c84/xrqtJgmRyys.jpg&lt;/ref&gt;
# Ахметов Аманке, Алсай шежіресі. Қарғанды, 2007
# Байұзақұлы Сағындық, Алтай шежіресі (Әлке және Байдалы), Көкшетау. 2007
# Дүйсенбекұлы Әбдікәрім, Сармантай руының шежіресі. Қарағанды. Кәсіби білім баспасы, 2005
# Есмағанбетова З.Ә. Атадан қалған алтын тамыр. Сармантай руының тарихи шежіресі. Қарағанды. Арко баспасы, 2000
# Алдаберген руының шежіресі [Текст] / А. А. Ахметбекұлы. - Қарағанды : Болашақ-Баспа, 2002. - 84 с. - ISBN 9965-528-57-8&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD | title=Карагандинская ОУНБ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593359 Темеш руының шежіресі, Астана &quot;Сарыарқа&quot; 2009, 638 бет. Авторлар ұжымы Таукейтегі Қ.А., Ахметжанов Қ.А. және т.б. ISBN 9965-536-95-3]
# Тұңғатар  шежіресі, Бүркітбай Әжібайұлы Айқынбай, Амангелді Мақшиұлы Мақши, Саян Сапышұлы Кәкімжан. Қарағаны, TENGRI 2020. 300 бет&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1439072592938181&amp;set=p.1439072592938181&amp;type=1&amp;theater&lt;/ref&gt;
# https://ru.calameo.com/read/002311503aa04b93439f2
# Қарнақ (Тоқа) шежіре. Аманбай Қапияш Әлкенұлы.Қарағанды. 2018. &lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0023115038ea2e6a094ae&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1593364&amp;simple=true Тінәлі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Смағұлов ; ред. алқа: А. Амансүгіров, Б. Жұмаділдин т.б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2012. - 541, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті; . – Библиогр.: 539-540 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-7318-31-4 (мұқ.) : 3000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592043 Бабалардың тарихи шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Сармантай, Байдәулет руының тарихи шежіресі / Есмағамбетов Зейнетдин Әлімшайхыұлы ... – Қарағанды, 2012. - 222 бет, 12 бет фотосур.; 21 см . . – 350 дана – ISBN жоқ : 400 тенге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592025 Енең тоқасы. Жәдік шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы, 2010. - 120 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 300 дана – 978-601-7020-19-4 : 250 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591663 Алтай Қалыбек шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Бикенов Ж.Б. Исабек Т.К. Әбеуов Қ.Ә. ... – Қарағанды : Қарағанды Полиграфиясы&quot; АҚ, 2009. - 400 бет 21 см . . – 400 дана – 978-601-7020-15-6 : 400 теңге]

==== [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] ====
# «Орманшы шежіресі», 2004, Қ.Әбдіков&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://saryarka-samaly.kz/index.php/component/k2/item/2657-laasy-bardy-zhaasy-barr | title=Ағасы бардың жағасы бар}}&lt;/ref&gt; , 	Павлодар: ЭКО, 2004. – 360 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://refdb.ru/look/2945799-p51.html | title=Книги на казахском языке}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591673 Қаржас шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Біләлов Д.Ж. Билялов Б.Д. ... – Қарағанды, 2010. - 520 бет 21 см. . . – 500 дана – 978-601-204-064-7 : 550 теңге]
# Қаржас ұрпақтары [Мәтін] / Жақсыбаев, Серік Имантайұлы. - Павлодар : 2008. - 400 б., суретті .394-397 б.&lt;ref&gt;http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921010300/http://www.kazneb.kz/bookView/view/?brId=1162947&amp;simple=true |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662755 Орта жүз: Арғын - Айдабол тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Аллаберген ... – Павлодар : ЭКО, 2015. - 1183 б., суретті; - Мәтін қазақ, орыс тілд. . . – 500 дана – ISBN 978-601-284-128-2 (мұқ.) : 0 тг.]
# Алпысбес М., Сүйіндік Айдабол бидің ұрпақтары: тарихи генеологиялық зерттеу, Монография, Қарағанды, КАРМУ баспасы, 2010, 464 б.

==== [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] ====
[[File:Қаракесек шежіресі.jpeg|thumb|Қаракесек шежіресі]]
[[File:Кояншытагай шежире.jpg|thumb|Қояншытағай шежіре кітабы, 2018 жыл.]]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109359 Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі: [жинақ&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / құраст.: К. М. Бекмағамбетов, Ж. Н. Шөженов. - Қарағанды : Арко, 2010. - 771 с. : - ISBN 978-601-204-066-1] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B%3C.%3E%29&amp;Z21ID=&amp;S21SRW=AVHEAD&amp;S21SRD=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21CNR=10 | title=Арғын. Қаракесек. Кәрсөн. Аралбай руының шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1109359&amp;simple=true&amp;lang=kk#&lt;/ref&gt;
# Кәрсен шежіресі (Бес Назар). Көккөзов М. Қарағанды. ТОО Арко. 1998. 59 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Қарамеңді шежіресі, Сәкен Сайран Керімұлы, Қарағанды, Болашақ-Баспа, 2006, 706  бет
# Қояншы-Дәулет-Таңай, Болашақ-Баспа, 2008, 293 бет. Н. О. Дулатбеков(төраға),  Н.Т. Жұмәділова, Б. Доскеев, Қ. Медиев, С. Тұңғышбеков, Г.Ш. Рымжанова және т.б. ISBN 9965-534-40-3. Екінші рет 2018 жылы Атамұра баспасынан шықты.
# Жақсыбайұлы Т. Шежіре. Қаракесек руына жататын Сарым еліндегі Өтеміс – Тоқсан ұрпақтарынан тарайтын Тоқсары, Құлық, Құлсары, Қожақұл ұрпақтарының шежіресі. Екінші кітап. – Қарағанды, 1999. – 356 б.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt; екінші рет 2012 жылы.
# «Қаракесек шежіресі», бірінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Қани Арман Бақтанұлы. Кітаптың таралымы – 500 дана. 2010&lt;ref name=&quot;«Қаракесек шежіресі» жарық көрді &quot;&gt;{{cite web | url=http://www.ertisdidary.com/news/pavlodarda_arakesek_shezhiresi_zhary_k_rdi/2010-12-12-135 | title=«Қаракесек шежіресі» жарық көрді}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923193707/http://www.bookchamber.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3356&amp;catid=13%3A2012-07-05-03-50-01&amp;Itemid=38&amp;lang=ru |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592493 «Қаракесек шежіресі», екінші том, Павлодар, «ЭКО» ЖШС баспаханасы, Еңсебаев . Кітаптың таралымы – 500 дана. 2017 Палодар ЖШС ЭКО. 646 бет 28,5 см .– 978-601-284-200-5 : 2000 тг., – 9965-08-462-9(общ.)]
# Орта жүз, Арғын арысының Болатқожа (Қаракесек) және олармен қоныстас Тарақты, Жағалбайлы, Шөптеміс, Ырғақты руларының шежіресі. М. Сәрсекеев. - Алматы : Атамұра, 1995. - 272 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/461050 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Текст&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Смаилов. - Алматы : Жедел басу, 2008. - 421 с. - ISBN 9965-702-65-9]&lt;ref name=&quot;Карагандинская ОУНБ&quot;/&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1600695 Қаракесек Шаншар абыз әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Шежіренің кестелік мәтіні) / Ж. Б. Смаилов – 2-бас. , толықт., түзетілген .- Алматы : [б. о. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2010.– 550 дана . – 9965-702-91-8 (мұқ.) 1-кітап .– 399 б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 40 тг.,] Толықтиырып түзетіліп екінші басылым.
# Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://ru.calameo.com/books/001798844063dfa171e29 | title=Қ.Сәденов.Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Керней шежіресі, Төрехан Майбас, Қарағанды, Болашақ-Баспа 2005, 360 б, Тираж 1000, ISBN 9965-528-85-3
# Қаракесек …Керней Шаң шежіресі   автор Смагулов А., Қанат Боранқұлов, Әбдіров М. /39/
# БАЛҒАБАЙ МӘЖИТ КЕНЖЕҰЛЫ “Әлтеке, Сапақ шежіресі».&lt;ref&gt;https://www.elim.kz/article/432/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917214004/https://www.elim.kz/article/432/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;
# Бабаң (Балта) атасы, Қаржас Омар, Сансызбай Қуат, Төрехан Майбас. Алматы, 2010, &quot;Нұр-Принт-75&quot;, 248 бет&lt;ref&gt;https://vk.com/club128496879?z=photo-128496879_432351521%2Falbum-128496879_236013466&lt;/ref&gt;
# Ісімақұлы С. Шұбыртпалы шежіресі.&lt;ref&gt;http://adebiportal.kz/upload/iblock/444/4441c0b93a6e7e908b363b7e87f7a6e6.pdf&lt;/ref&gt;
# Таупық Рымжанов. Жалықпас шежіресі. (Ядролық полигонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997. Переиздание: Алматы, 2019, ISBN 5-7667-4577-X. 268бет
# Садуақасов Зарықбек. Көшім ата ұрпақтары жөнінде шежіре. — Егіңдібұлақ, 2017. (под вопросом)
# Шұбыртпалы шежіресі, Сығаман Сарылар. Алматы. Ғылым баспасы, 2017. 140 бет. Бірінші кітап&lt;ref&gt;https://vk.com/club120686485?w=wall-120686485_13&lt;/ref&gt;

==== [[Бегендік]] ====
# Сарықозған.Көбек батыр шежіресі. Аяшинов Дәурен &lt;ref&gt;https://freedocs.xyz/docx-448728474 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092515/https://freedocs.xyz/docx-448728474 |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# Қозған Арғын (Бегендік, Шегендік) шежіресі. 2013 жыл. Шежіре жинаушы Ысқақов Бақытжан Мағзомұлы.&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Атығай]] ====
# Атыгай Шежиресы (составители С. Жумабаев, К. Кудайбергенов, А. Галеев). Петропавловсск. 2010. 510 с.&lt;ref&gt;https://www.proza.ru/2013/04/22/605&lt;/ref&gt;
# {{кітап
 |авторы         = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = Атығай шежіресі
 |шынайы атауы     = 
 |сілтеме          = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf
 |уикитека         = 
 |жауапты     = Серікбай елемесов
 |басылым     = 
 |орны        = Петропавл
 |баспасы     = Зщднфке
 |жыл         = 2010
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 510
 |сериясы      = 
 |isbn         = 
 |тиражы       = 
}}

==== [[Қарауыл]] ====
# Оразалы Ш. Көмекей қылды қарауылдың шежiресi, 2015 ж. Алматы.

==== [[Қанжығалы руы]] ====
# Қанжығалы шежiресi, Құрастырушылар Ғ.Умаров, Қ.Әлімжанов, бас редактор Негимов Серік 558 бет, Астана 2017 - ISBN 9786013026701
# Қанжығалы шежiресi, Еңсебаев Т.А. - Павлодар : ЭКО, 2004. - 494 с. - ISBN 9965652652&lt;ref&gt;http://library.psu.kz/fulltext/buuk/b1994.pdf&lt;/ref&gt;
# Кәмали Жұмабаев. Қанжығалы шежіресі. — Қостанай: «Шапақ», 2005. — 136 б.
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Атан батыр және шежіре, Астана 2004
# Ағзамов Шаймұрат, Қанжығалы Шағалақ ұрпағы, Астана 2009
# Бақтыбайқызы Майданқажы, Шежіре Малай құрылысы, Астана 2009
# Бөкеш (Букешов) Мейрам Сарсетұлы, Қанжығалы Лабашы - Пұшқантай руларының тарихы мен шежіресі және эссе, әңгімелер, мақалалар. Астана 2010
# Ахметов Теміртас, Қанжығалы Қаратума айналасының шежіре кітабы, Астана 2014
# Әдірешов М.Б. Қанжығалы Киікбай шежіресі, Павлодар 2016
# Байболов С. Есіргеп руының шежіресі. Астана, &quot;Астана полиграфия&quot; 2010. 352 бет

==== [[Бәсентиін]] ====
# «Бәсентиін-Сырым шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
# «Бәсентиін-Андас шежіресі» Аяшинов Дәурен&lt;ref&gt;http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529092600/http://akbettau.webpress.kz/storage/71/710c551afd7c5267ea6a1665d31f5829.pdf |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;
==== [[Тобықты]] ====
# [https://www.calameo.com/books/0025301697fa0dca6ac3e Дадан тобықты (Өмір) шежіре. Кенжеқараұлы С. Жезқазған. Б.о.ж. 2002. 283 бет]&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e&lt;/ref&gt;
# Жанболатұлы М. Тобықты-Шыңғыстау шежіресі. Үш томдық. І т. -Алматы. Курсив, 2004.  І т.- 519 бет, ІІ т.- 423 бет. ІІІ т.- 559 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alashainasy.kz/shezhire/taraktyi-taypasyinyin-shejres-57008/ | title=ТАРАҚТЫ ТАЙПАСЫНЫҢ ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1579678 Тобықты Шыңғыстау шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : үш томдық / М. Жанболатұлы ; [алғы сөз М. Мағауин; ред. М. Оспанов&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; .- [Семей?&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2004.– 2000 дана . – 9965-657-82-3 (мұқ.) Библиогр.: 415-416 б. 2-том .– 423, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., суретті . (мұқ.)]
==== [[Тарақты]] ====
# Орта жүздің Ноқта ағасы Тарақты шежіресі, Яһуда Амандықов, ISBN 965-611-88-2, 2009, Алматы, Тираж 2000, 1120 бет.
==== [[Тоқал Арғын]] ====
# {{кітап|авторы= Әкімбек қажы Қабденұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Арғын, Таз (Алдияр) руының шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Қостанай|баспасы= Қостанай баспа үйі ЖШС|жыл= 2008|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-227-027-3|тиражы= }}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591008 Аталар ізімен [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Мерген руының шежіресі) / ... – Астана : Сарыарқа, 2013. - 384 бет, фотосур.; 20,5 см . . – 1000 дана – 978-601-277-134-3 : 1100 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1109683 Атамды менің сұрасаң... : этнографиялық эссе / Шүкірұлы, Сабыржан ... – Алматы : Нұр-Принт-75, 2011. - 462, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 978-601-7085-24-7 (мұқ.)]

=== [[Қоңырат]] ===
# Қоңырат шежіресі, Алматы, Жалын баспасы, 1992, Есіркеп Кәрібайұлының жазбалары бойынша, құрастырып толықтырған Байбота Серікбайұлы, Қошым-Ноғай, 80 бет, Тираж 45 000, ISBN 5-610-01120-5
# ӘБДІРАМАНҰЛЫ А. Халық данасы: Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. – Алматы: Рауан, 1992. – 91 6&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Қоңырат Маңғытай: Андас, Орынбет аталары: шежіре, тарихи деректер. алматы: Б.о.ж., 2002 , 1 кітап, 112 бет
# Ата-бабаның ауызша шежіресі. Орта жүздің Қоңырат шежіресі. Қоңырат Көктің құсы Сүйінбай Жәни Қараша. Шалысбайұлы Н. Алматы. Жазушы. 2000, 128 бет. ISBN 5-605-01718-7
# Сүйілші батырдың ұрпақтары (немесе жетімдер шежіресі). Алматы. Рауан. 1995, 133 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Құрман ата. Тіней шежіресі. Амлаты. Мерей. 2001. 174 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Әбдіжаппар Сапарбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Маңғытай шежіресі|шынайы атауы= Маңғытай шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Фортуна Полиграф|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 360|сериясы= |isbn=978-601329-125-3|тиражы= 3000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590938 Тойты ата шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / К. Ақылбайұлы ; [ақылдастар алқасы: Е. Құрманбеков [ж. б.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; ; алғысөз орнына Ә. Қалмырзаұлы&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Қасиет, 2009. - 120 бет 20,5 см. . . – 800 дана – ISBN 9965-679-21-5 (мұқ.) : 200 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593138 Қоңырат жетімдер руының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Білім, 2011. - 424 бет 22 см. . . – 9965-09-680-5 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1645532 Тоқболат шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тоқболат баба және оның ұрпақтары / Ә. Қалмырзаұлы ... – Астана : Қасиет, 2014. - 487 б., суретті; 27 см . . – 1000 дана – ISBN 9965-679-33-9 (мұқ.) : 1100 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593098 Қоңырат тарихы мен шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Курсив, 2016. - 444 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-06-3668-2 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593060 Жауғашты. Қадірберді, Қасқа және Андас ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Нұрлы Әлем, 2015. - 232 бет, сур.; 25 см . . – 300 дана – 978-601-205-547-4 : 1200 тг.]

=== [[Қыпшақ]] ===
# “Шаштылар» шежіре, (Қыпшақ тармағы) Алматы 2002 ж., 248 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57}}&lt;/ref&gt;
# Ата – баба шежіресі Қыпшақ шежіресі 92 баулы қыпшақ. Бұлтын ата ұрпақтары. Мыңжылдықтар тоғысында Тарихи-Шежіре 1 том 2009 жыл Құрастырған: Нұрғали Сарыпбекұлы.&lt;ref&gt;https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:r6joybrEYxYJ:https://issuu.com/fazylbek/docs/zhaksy_soz_ulttak_dastur_zhan_azygy+&amp;cd=1&amp;hl=ru&amp;ct=clnk&amp;gl=kz&amp;client=firefox-b&lt;/ref&gt;
# «Есте қалар ел тарихы»(Қыпшақ Қарабалық шежіресі) А. Шаяхмет. — Қостанай, 2005.- 232 б.
# {{кітап|авторы= Әбенов Әлмырза Қалмырзаұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= 9 баулы қыпшақ. Ұзын аталығынан тарайтын алтыбас ата ұрпақтары шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат|жыл= 2019|томы= |беттері= |барлық беті= 672|сериясы= |isbn=978-601-7351-77-9|тиражы= 1280}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584411 Маңдай батыр [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Қобыланды батырдың тармағы, Ұзын Қыпшақ ұрпақтарының тарихи белестері мен аңыз әңгімелері, шежірелері) / Д. Нұрғалиұлы ... – Қостанай : Қарлығаш, 2018. - 188 б., суретті; . – Библиогр.: 186 б. . – 100 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592033 Тарихтан мұрағат - Ұрпаққа ұлағат [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Есабыз шежіресі / Ертуғанұлы Аманкелді ... – Астана : КазМедиаГруп, 2007. - 456 бет, 130 бет фотосур., кестелер; 21 см . . – 2000 дана – 9965-811-02-4 : 600 теңге]

=== [[Найман]] ===
# Б.Китапбаев «Тоғыз таңбалы найман» («Девятитамговые найманы»), «Кайнар», 1994 ж., қ. Алматы&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# З. Кайсенов «Найман шежіресі»(«Родословная найманов» (2 книги), ПО «Полиграфия», 1998 ж., Типография областной газеты «Рудный Алтай»,  2001 ж., қ. Усть – Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# К. Сейсебаев «Найманы» ( на рус. яз.), 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
# Е. Елгон «Наймандар», ОАО «Шыгыс Баспа», 2000 ж., қ. Усть-Каменогорск&lt;ref name=&quot;http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.vkoem.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=410:2010-08-03-08-35-15&amp;catid=98:2010-05-05-03-22-46&amp;Itemid=93 | title=Еликпай Б. М. К вопросу о родословной найманов}}&lt;/ref&gt;
#   Тәуке шежіресі,  Жаманбаев, Шернияз. Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 252 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%20%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 | title=Тәуке шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7 | title=Тәуке шежіресі [Текст] / Ш. Жаманбаев.}}&lt;/ref&gt;
# Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов. - Өскемен : &quot;Рудный Алтай&quot; газетінің баспаханасы, 2001 - .   2-ші кітап. - 272 б. - ISBN 9965-575-13-4 &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Найман шежіресі [Мәтін] / З. Ә. Қайсенов, А. Қайсенов.}}&lt;/ref&gt;
# Тоғызтаңбалы наймандар : тарихи басылым. - Астана : Астана полиграфия, 2008. - 240 с. - ISBN 9965-571-70-8&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. - [О. ж.] : [б. ж.], 1992. - 598 б.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;/&gt;
# Шежіре : тоғыз таңбалы найман / Б. Кітапбаев. Алматы. Қайнар. Саржайлау ШҚ, 1994. 1 бөлім - 310 бет. 2 бөлім  - 275 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тарақты А.Балталы, бағаналы ел аман бол (шежіре). Тарихқа көзқарас; Ұлы дала тарихына шолу; Үш жүздік құрылым; Далалық ауызша тарихнама; Шежіре/ А. Тарақты; Сейдімбек А. Ред: Н. Ақбаев.-Алматы:Қазақ ун-ті, 1993. -224 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://lib.enu.kz/kz/wp-content/uploads/2013/06/--lt-ruhaniyatyinyi---zhanashyiryi-belgili---alyim-zhazushyi-A--seleu-Seydimbekti---e--bekteri.pdf | title=Балталы , бағаналы ел аман бол}}&lt;/ref&gt;
# Қазақ шежіресі:Орта жүз-Найман шежіресі. Қрастырушы: Г. Жұмаділова. Алматы. Б.б., 1992. 43 бет&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
# Көнші шежіресі. Сыдықов М. пікір жазғандар: А. Тұрышев, Т. Еңсебаев. Павлодар. Б.о.б. 2004, 278 бет.&lt;ref name=&quot;turkacadem.kz&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58}}&lt;/ref&gt;
# Қарауыл-Жасық шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
# Найман Тоқабай шежіресі. – Алматы: 2005. – 121-б.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128174303/https://e-history.kz/kz/publications/view/4203 |date=2020-01-28 }}&lt;/ref&gt;
# Тіней шежіресі. Авторы: [[Мақсұт Оразай]] (Сұлтан Жармұхаммедұлы) 2001 ж. Таралымы 2000 дана. Бағалы қағаздар баспасы - 480004, Алматы қ. Абылайхан д., 56-үй. &lt;ref&gt;[https://drive.google.com/file/d/1RRmHGHy8Rb1CWxepqsbb0ZsVFescY8lM/view?usp=sharing Найман Ақтаз Тіней шежіресі, 2001 ж.]&lt;/ref&gt;
# Мешелқызы Мәкен, Көкенай Бидашұлы. Найман-Төртуыл, Тоғыз руларының шежіресі [Мәтін] / ; [құраст.: М. Мешелқызы, К. Бидашұлы] - Өскемен : [б. ж.], 2016 . - 363 б., портр., сурет. . Библиогр. 358 б. - 300 дана . – 978-601-7788-11-7 (мұқ.) &lt;ref&gt;http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210922115034/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1533899 |date=2021-09-22 }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Х.М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпааларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584361 Тоғыз таңбалы Найман [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / Б. Кітапбаев – 2-бас. , толықт. .- Өскемен : Рекламный Дайджест , 2007.– 200 дана . – 998-601-7022-00-6 1-том . Ергенекті: Саржомарт, Бура, Жеті Көкжарлы– 245, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1584329 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Кітапбаев- Алматы : Қайнар , 1994.– 3000 дана . – 5-620-00761-8 2-бөлім . Тоғыз таңбалы Найман– 271, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593583 Қарсалшақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежіре-деректер) / Қ. Алтыбаев Д. Солтанов ... – Өскемен : Рекламный дайджест, 2014. - 269 б., суретті; . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; – 978-601-7421-12-0]
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1528546&amp;simple=true Өр Алтай, Асау Қалжыр, Қара Ертіс [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. М. Мешелқызы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2014. - 559 б. . – Библиогр. 552 б. . – 200 дана – 978-601-7475-32-1 (мұқ.) : 100 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1028318 Қарт Алтай аясында Ару Марқа [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Өскемен : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2010. - 558 б., суретті; . . – 300 дана – 978-601-80036-6-0 (мұқ.) : 1000 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/481414 Ел іші - шежіре кеніші [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Нұрғалиұлы ... – Семей : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2008. - 429 б., сурет; . . – 300 дана – 978-601-7002-10-7 (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Қаракерей]] ====
# Тоғыз таңбалы Найман. Қаракерей, Сыдықов М. Қ.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=73:l-r-&amp;catid=37:2011-07-07-04-25-18 | title=«Қаракерей шежіресі» кітабы}}&lt;/ref&gt;
# Байсалбай Т. С. Шежіре-тарих сыр шертсе... (Найман – Қаракерей – Жанғұлы руының шежіресі). Алматы, Көркем, 2007. 344 б
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593139 {{кітап|авторы= Құрмаш Төлегенұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құрмаш-ата шежіресі, Семізнайман Меңлібай Ізбасар тармағы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Төлегенов Талғат Құрмашұлы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Полиграфкомбинат ЖШС|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 304|сериясы= |isbn= 978-601-06-3520-3|тиражы= 1000}}]ISBN 978-601-06-3520-3&lt;nowiki/&gt;ISBN 978-601-06-3520-3
# Найман-Қаракерей Жаңбыршы руының шежіресі. Құраст: Ж. Жұманов. Алматы, Айкос, 2001, 484 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі  :  1-ші том. Байжігіт-Жұмық-Саты тармағы / М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;irbis.pushkinlibrary.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://irbis.pushkinlibrary.kz/cgi-bin/irbis64r_13/cgiirbis_64.exe?LNG=kz&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKAZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKAZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 | title=Тоғыз таңбалы найман Қаракерей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Найман Тоқпақ шежіресі,  Бәтесбайұлы К., Бегатарұлы Ж. , Алматы, 2000, 100 б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Найман Тоқпақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# «Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж. ISBN 9965-09-043-2&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://alakol.zhetysu.gov.kz/pages/54/ | title=«Қаракерей Тоқпақ шежіресі», автор К.Бәтесбай, Алматы, изд. Білім, 2002 ж.}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман. Қаракерей. Алдияр ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Баянжүрек, 2016. - 280 бет, сур.; 26 см . . – 500 дана – 978-601-7532-36-9 : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593107 Қошқарбай Шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Таугуль-Принт, 2018. - 512 бет, 24 бет жапсырма сур.; 21 см . . – 500 дана – 978-601-7153-10-6 : 1600 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1084288 Қос бәйтерек [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Оспановтар әулетінің шежіресі / Күмісбайұлы, Шәкен ... – Алматы : Баянжүрек, 2013. - 203 б., [16&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . . – 1000 дана – 978-601-7008-88-8 (мұқ.) : 40 тг.]

==== [[Бура (найман)|Бура]] ====
# Бура шежіресі. М. Қ. Сыдықов. 2 том. Павлодар, 2006&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;&gt;{{cite web | url=http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=48&amp;Itemid=58 | title=Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы}}&lt;/ref&gt;
==== Төртуыл ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1636578 Төртуыл, Тоғыз тарихнамасы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ; [құраст. Б. М. Құмарбеков ; жауапты ред. Н. Сапуанов ; ред. алқасы: К. Бидашев [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Таймас, 2021. - 535 б., суретті; . – Библиогр.: 533-534 б. . – 1000 дана – ISBN 978-601-264-191-2 (мұқ.) : 0 тг.]
==== [[Көкжарлы]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1107495 Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі,  Қапасұлы, Сағди.  Өскемен : Медиа-Альянс, 2006. - 100 б. - ISBN 9965-704-88-7] &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://85.29.152.70/cgi-bin/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNKZ_PRINT&amp;P21DBN=KNKZ&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D3%A8%D0%9A%D0%96%D0%90%D0%A0%D0%9B%D0%AB | title=Көкжарлы Найман Бөрте шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1107495&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1515014 Көкжарлы Көкжал Барақ батыр, оның ұрпақтары және руластары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / С. К. Игибаев ... – Өскемен : Рекламный Дайджест, 2015. - 277 б., портр.; - Қазақ хандығына 550 жыл . . – 300 дана – 978-601-7421-41-0 (мұқ.) : 50 тг.]

==== [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] ====
# Найман, Матай-Төртқара руының шежіресі. Құраст: Б. Қазығұлов, М. Қазамбаев. Алматы, Атамұра, 2004, 208 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/17/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1511652 Қызай тарихы және қызай елі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мамытханұлы Т. Либекұлы ... – Алматы : Мерей, 2013. - 95 б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; . . – 500 дана – 978-601-80205-9-9 (мұқ.) : 30 тг.]

==== [[Садыр]] ====
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593117 Найман-Садыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Мерей, 2015. - 222 бет 20 см . . – 500 дана – 978-601-06-3497-8 : 1300 тг.]
==== [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]] ====
# Терістаңбалы шежіресі. М. Қ. Сыдықов.&lt;ref name=&quot;Сыдықов Мүсәйіп Қыдырқанұлы&quot;/&gt;
==== [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]] ====
# Найман тайпасы Бағаналы руы Тоңболат, Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі, Алматы, 2017, 384 бет, Редакторлары: Кеңес Садықұлы, Серік Тұрдалыұлы, Ғабиден Жаңабайұлы, Оразхан Садықұлы
# «Найманның бір баласы Бағаналы» (Алматы, 1998 ж.) (Марат Ниязбековтің көп күш салуымен)&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610075655/https://e-history.kz/kz/publications/view/3623 |date=2020-06-10 }}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593112 Найман тайпасы. Бағаналы руы. Тоңболат. Сары, Сарымық ұрпақтарының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Полиграфкомбинат, 2017. - 384 с 29,5 см . . – 1000 дана – 978-601-06-4201-0 : 3000 тг.]
==== [[Балталы]] ====
==== [[Саржомарт|Сарыжомарт]] ====
# {{кітап
 |авторы         = Қоңырбаев Құмар Жансейітов /Ақатайұлы/, Қасенов Әбдірахман Мұқанұлы
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы         = 
 |шынайы атауы     = Найман Ұлан батыр / Ергенекті / Сарыжомарт - Жиенбет шежіресі
 |сілтеме          = 
 |уикитека         = 
 |жауапты     = 
 |басылым     = 
 |орны        = Алматы
 |баспасы     = Полиграфкомбинат
 |жыл         = 2015
 |томы        = 
 |беттері     = 
 |барлық беті    = 136
 |сериясы      = 
 |isbn         = 978-601-06-3129-8
 |тиражы       = 1000
}}

=== [[Керей (тайпа)|Керей]] ===
# Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей. Халидуллин О. Х. Дайк-пресс, 2005 ж. 344 стр. ISBN 9965-27-777-Х ,  Тираж: 500 экз.&lt;ref name=&quot;http://www.flip.kz/catalog?prod=123674&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=123674 | title=Қазақтың біртұтас шежіресі. Керей. Генеалогия казахов. Керей.  Халидуллин О. Х. }}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор:Керей Клим Төлемісұлы.&quot;Семей-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.250 бет. Тираж - 250 . 2001 жыл.  ISBN 9965-533-14-8 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cce3/88A1jB1GVl8.jpg | title=Жондағы Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pp.vk.me/c624431/v624431606/cced/3f-9hV9ikz8.jpg | title=Жобалай Керей}}&lt;/ref&gt;
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы. 205 бет.ISBN 9965-533-14-8.Тираж 250.&quot;Жастар-Печать&quot; өндірістік кооперативінде басылды.28.06.2007
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 2001, 205 бет.
# Жондағы Жобалай Керей Елінде.Автор :Керей Клим Төлемісұлы.Семей. &quot;Семей-Печать&quot; 1995, 148 бет
# Шақантай.Автор:Төлтай Тайтөлеу Ысқақұлы.&quot;Искандер&quot; баспаханасы.2009 жыл.312 бет+қосымша. ISBN 9965-763-32-1 .Тираж 200 экз.
# {{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Керей|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2014|томы= 12|беттері= |барлық беті= 607|сериясы= |isbn= 9965-765-46-4|тиражы= 1000}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1529667 Бір әулеттің тарихы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Қ. Мұқанов С. Жұмабаев ; Солтүстік Қазақстан өлкетану мұражайы &quot;Асыл мұра&quot; орт.... – Петропавл : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2003. - 262, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [3&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., сурет.; - Мәтін қазақ және орыс тілд. . – Библиогр. 261 б. . – 500 дана – 5-7667-9702-8]
==== [[Абақ Керей|Абақ]] ====
# Абақ керей, Іле халық баспасы, Күйтін, 1994ж., 380 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Жәнтекей Сүйіндік, шежіресі, Үрімжі, 2001ж., 96 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# Шақабай шежіресі, Үрімжі, 2000 ж., 300 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1720955 Шақабай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Абақ Керей Жәнтекей / С. Абыз ұлы ... – Шыңжаң : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 515 бет - Мәтіні араб графикасымен қазақ тілінде . . – 1500 дана]
# Самырат шежіресі, 2006 ж, 176 бет.&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
# САМЫРАТТАР, Тілеуберді Сайдолдаұлы, Таралымы 1000 дана.ЖШС “Полиграфия-сервис и Ко”,&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=1083&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=1083}}&lt;/ref&gt;
==== [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]] ====
# Самай Керей шежіресі, Қ. Мұқанов/ қ. Петропавл: Издательство &quot;Северный Казахстан&quot;, 2014 - 92 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nklibrary.kz/catalog/item797.html | title=Самай Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;

=== [[Уақ]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593300 Уақ шежіресі, Т. Е. Дәйкенов,  Фолиант, 2009 ж. Тираж: 1500 экз.,  1008 стр.,  ISBN 9965-35-784-6]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.flip.kz/catalog?prod=392968 | title=Уақ шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Уақ Шоға Шежіресі, Автор: Зейнолла Олжабаев. Описание: Зейнолла О. Уақ Шоға Шежіресі/ О. Зейнолла.- Петропавловск: Северный Казахстан, 2003.- 243с. ISBN 9965-00-929-5&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/catalog/item304.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509070550/https://elib.skolib.kz/pdf/ZeynollaOlzahabayevYakShogaShezhire.pdf |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Тарақты]] ===

== [[Кіші жүз]] ==
# Үсенбаев Теңізбай, Алшын шежiресi. Адам атадан өзіме шейін Кызылорда. Тумар, 2003, 464 бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Алшын шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://corp.delovoimir.kz/books/alshyn%20shezhiresi.pdf | title=АЛШЫН ШЕЖІРЕСІ}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106583 Табылдиев Х. Қалмұратов А. Кіші жүз рулары. (шежіресі мен тарихы) – Алматы: Ер-Дәулет, 1994. – 110 бет.]&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.namys.kz/?p=6831 | title=Мөңке би: Ұят жағы кем болар, сөйткен заман кез болар}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1106583&amp;simple=true&amp;lang=kk&lt;/ref&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1994 – 128-б&lt;ref name=&quot;namys.kz&quot;/&gt;
# Маданов Х. Кіші жүз шежіресі. – Алматы: Атамұра, 1993 – 168-бет&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;
# Кіші жүз шежіресі. Сиқым-тегі Ж. Алматы. Б.ж. 2001, 48 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/18/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүздің кейбір аталары. шежіре. Құраст: Т. Досақұлы. Алматы. Рауан. 1995. 32 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Серік Дәулетов. Алшын шежіресі. Жаңаша көзқарас. - Тараз: Графика-Ю, 2015- 93 бет -ISBN 978-601-06-3257-8
# [[Пернебай Дүйсенбин]]. &quot;Үркердей болып көшкен жұрт&quot;. &quot;Литера-М&quot; баспасы. 2007 ж. ISBN 9965-9885-2-8
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/117257 Кіші жүз шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Неталиев ; [бас редакторы Н. Әжіғалиев ; жауапты шығарушы Ғ. Әнес&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Арыс, 2002. - 248 бет– (Қазына. Атырау ақын-жазушыларының кітапханасы. ; 25-кітап . . – 1500 дана – ISBN 9965-17-042-8 (мұқ.) : 450 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1106842 Кіші жүз шежіресі [Электронный ресурс&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Х. Маданов ... – Алматы : Атамұра : Қазақстан, 1993. - 169 б. . . – 5-615-01435-0]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544196 Үркердей болып көшкен жұрт... [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи, танымдық, деректік, шежірелік, әдеби туынды / Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2007. - 1022, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сур.; . . – 2000 дана – 9965-9885-2-8 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/83266 Алшын-От-Ана [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Ж. Ақбай ... – Орал : [Б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, [2006&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;. - 163 б., суретті; . – Библиогр.: 162 б. . – 1000 дана : 300 тг.]
=== [[Жетіру]] ===
# Сабитов Ж. М. О происхождении казахского рода Табын. №2, 2012
# Жетiру шежiресi: Тама, Табын және Кердерi рулары / Ахметов К.Ғ. - Орал : Полиграфсервис, 2004. - 132 с. - ISBN 9965681031&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Жетiру шежiресi [Текст] : тама, Табын және Кердерi рулары}}&lt;/ref&gt;
# Жетіру Керейт шежіресі. Түйімбетов М. Қызылорда, Тұмар, 2004, 384 бет
# Сартай шежіресі. Қоңарбай Базарбайұлы&lt;ref&gt;https://scontent.fala4-2.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/67627705_2088403364801338_2549471932407873536_n.jpg?_nc_cat=107&amp;_nc_oc=AQn_d9PfGq3UsdZZcxLGAXQPZbwR-hWCfy-dFUmRtp9paMGJMp44ng0YiMTPJI9Z4o4&amp;_nc_ht=scontent.fala4-2.fna&amp;oh=6297f53cf54ecc4999c0cd91767b66e0&amp;oe=5DA124DB{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# &quot;Тарақты табын шежіресі&quot; Қалдыбай Құттымұратов, Ақтөбе, 2009 ж, 150 бет, ISBN 978-601-06-0110-9&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://aktobe.akt.olx.kz/obyavlenie/taraty-tabyn-shezhres-ID55eA7.html | title=&quot;Тарақты табын шежіресі&quot;}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1590946 Ұрпағымыз Керейттің [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Асанов ; [ред. алқа: Т. Асанов [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; .- Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; , 2013.– 1000 дана . – ISBN 978-601-209-103-8 (мұқ.) 2-кітап . Шежіре– 460, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592425 Керейт ата ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : шежіре / ... – Алматы : Өнер, 2011. - 448 бет, 16 бет сур.; 24 см - Кітапта Керейт руының тарихы, тарихи тұлғалардың елге еңбегі сіңген өнер адамдары жайлы баяндалған . . – 2000 дана – 978-601-209-103-8 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1592140 Тама - Жөгі шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Жамбылов Байбосын ... – Тараз : Сенім, 2017. - 480 бет, сур.; 22,5 см . . – 500 экз. – 978-601-7820-15-2 : 2000 тг.]

=== [[Әлімұлы|Әлім]], [[Шөмекей|Шөмен]] ===
# Дайрабаев Тынышбек. Кете-Шөмекей шежіресі.- Алматы: Ана тілі, 1995.- 168 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://doc.nlrk.kz/result/ebook_209/ | title=Кете-Шөмекей шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=89839&amp;simple=true&amp;green=1 Алты ата Әлім шежіресі. Дәуренбекұлы Ж. Алматы, Перзент шағын кәсіпорны, 1992, 32 бет]
# Әйтеке би шежіренамасы. Есламғалиұлы М. Алматы. Жеті жарғы. 1998. 112 бет.&lt;ref&gt;{{cite web | url=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed | title=turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/21/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# М.Каракожаев &quot;Шөмен ата шежіресі&quot; — Алматы: DS Yanus, 2015. — 448 с. — ISBN 978-601-06-3379-7.
# Тажис Мынжасар &quot;Шежірем сыр шертсе&quot; - Тараз. ЛитРес: Самиздат, 2015. -570 с.
# Мұқамбетқали (Махат) Мырхиев. &quot;Дөйт ұранды Шөмекей шежіресі&quot; Ата-баба ізімен. - Ақтөбе. Литер-А, 2005 - 183 бет - ISBN 9965-27-612-9
# {{кітап|авторы= Дайрабай Тыныштық|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Тойқожа батыр әулеті|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Нұрлыбек Саматұлы|басылым= Полиграфкомбинат ЖШС|орны= Алматы|баспасы= |жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= 320|сериясы= |isbn= 978-601-06-3475-6|тиражы= 500}}
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1725595 Алшын-Әлім-Ұланақ [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Жолан шежіресі / С. Кәрімұлы С. Әбдірешұлы ... – Астана : &quot;Boor-print&quot;, 2025. - 191 б., суретті; . . – 1000 дана – ISBN 978-601-12-2958-6]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533263 Кіші жүз Әлім аталығының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Тілеуқабылұлы . – 2-бас. .. – Алматы : Шапағат-Нұр, 2006. - 223 б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-018-7 : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1661302 Шежіре [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (жалғасы) : Атырау өңірін қоныстанған Әлімнің Кете атасының ұрпақтары : Ұраны - Майлыбай, Таңбасы - П, Х / Ғ. Жұмашев Қ. Ғабдешұлы ... – Атырау : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2004. - 89 б. . . – 300 дана – ISBN 9965-475-01-5]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1653297 Қарабас батырдың ұрпақтары [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Төлепбергени ... – Ақтөбе : А-Полиграфия, 2006. - 176 б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 1000 дана – 9965-691-95-9]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1601511 Тойқожа батыр әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Т. Дайрабай ; [редакция алқасы: Б. Мырзабеков, Н. Саматұлы [ж. б.&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt;... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2015. - 317, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [20&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 500 дана – ISBN 978-601-06-3475-6 (мұқ.) : 1500 тг.]

=== [[Байұлы]] ===
# Спан, Ә., Жұбаев, С. 2006. Ер Төлеп. Алматы: Эверо, 2006. 306 б. (Адай руының ішінде)
# Қондыбай, С. 2010. Медет шежіресі // Толық шығармалар жинағы. Т. 14. Алматы: Арыс, 2010. 186-357 б. (Адай руының ішінде)
# Ахметов К.Ғ.: Кіші жүз Алаша руының шежіресі, Орал, 2006
# Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы, Атшыбайұлы Ә., Алматы: Жолдас және К, 2000,&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Шеркеш шежіресі. Ата баба тарихы}}&lt;/ref&gt; 134 б
# «Қаратөбе – Алаша шежіресі» , Сагынов Тлеккабыл&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/ru/karatobe.php | title=Қаратөбе – Алаша шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі/ К. Ғ. Ахметов. - Орал , 2008. - 192 бет. - ISBN 9965-681-34-1&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Кіші жүз Асқар (Байбақты, Жанбақты, Тынбақты) және Тана руларының шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# ӘБДІРАСЫЛ З. Түгейболат, Алдай, Қожамжар: шежіре. – Шымкент: Жібек жолы, 2000. – 1-кітап. – 210 б.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/files/assets/basic-html/page4.html}}&lt;/ref&gt;
# Бәйтерек.(кіші жүз Байұлы Ысық руының шежіресі) Алматы, Өлке, 2004, 584бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/6/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Кіші жүз. Қызылқұрт (Әліке) руының шежіресі [Текст]. - Орал : Полиграфсервис, 2012. - 304 б. - (Қарға тамырлы қазақ). - ISBN 978-601-7104-41-2 :
# Кіші жүздің байұлына кіретін сегіз арыс масқар руының шежіресі [Текст] / Е.Р. Әзірбаев, К.Ғ. Ахметов. - Орал, 2009&lt;ref&gt;http://37.151.126.30/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;Z21ID=&amp;I21DBN=KNIGI&amp;P21DBN=KNIGI&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21FMT=fullwebr&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=10&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21LOG=1&amp;S21P03=K=&amp;S21STR=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96%20%D0%B6%D2%AF%D0%B7{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
# {{кітап|авторы= Қабиболла Сыдиықұлы, Кемелхан Есболов, Кенжағали Шаңқанов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ақбота шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Информ-А|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= 978-601-7442-02-6|тиражы= 2000}}
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1602697 Селбай әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / И. Жақанов ... – Астана : Фолиант, 2012. - 349, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [8&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; - Мырзатай Жолдасбеков қоры . . – 1000 дана – ISBN 978-601-292-584-5 (мұқ.) : 0 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1681874 Есентемір Байұлы [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (этнотарихты толғау) / Т. Біләлұлы Ы. Сүйінұлы ... – Алматы : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2000. - 274 б., суретті; . . – 500 дана – ІSBN 5-7667-5953-3]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1544198 Шеркешнама [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / П. Дүйсенбин ... – Алматы : Литера-М, 2015. - 1215 б., сур.; . – Библиогр. 1214 б. . – 5000 дана – 978-601-80456-7-7 (мұқ.) : 150 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1541168 Әке аманаты [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / М. Мәжитов ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2013. - 107 б. - Автор қолтаңбасымен . . – [т. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; (мұқ.) : 40 тг.]
==== [[Адай]] ====
# {{кітап|авторы= Көптілеу Ізтұрғанұлы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Құнанорыс адай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Өнер|жыл= 2014|томы= |беттері= |барлық беті= 728|сериясы= |isbn= 978-601-209-179-3|тиражы= 1500}}
# Адай шежіресі, Меңдалыұлы А. Алматы, Информ-А, 2002 ж, 240(480) б&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.kazeu.kz/CGI/irbis64r_12/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=BOOKF&amp;P21DBN=BOOKF&amp;S21FMT=infow_wh&amp;S21ALL=%28%3C.%3ES%3D%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%20--%20%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=5&amp;S21CNR=10 | title=Адай шежіресі, Меңдалыұлы А.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://issuu.com/alinurqoja/docs/shejire_aday/10 | title=Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/16/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# Адай шежіресі. Мендалиев Алшын.Алматы, 2002ж.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.twirpx.com/file/1591215/ | title=Мендалиев Алшын. Адай шежіресі}}&lt;/ref&gt;
# Адай.Құдайке шежіресі. Қартбаев А. Алматы. Атамұра. 2006, 384бет&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed | title=http://turkacadem.kz/bibliografia/turki_tarihy/orta_gasyr/01kaz/kitap/index.html#/14/zoomed}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593137 Адай. Құдайке шежіресі (ХХI ғасырға бабамен бірге) [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Қартбаев ... – Астана : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2007. - 495, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 9965-21-399-2 (мұқ.) : 0 тг.]
#  [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1614219 Құнанорыс шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : тарихи деректі, шежірелік жазбалар, зерттеулер, әдеби нұсқалар / ; [құраст. К. Ізтұрғанұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Бабамұра-М, 2010. - 280, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б. . . – 1000 дана – ISBN 978-601-7064-05-1 (мұқ.)]
# Адай шежіресі, Жетібай Жылқышыұлы Тастеміртегі. 2014 ж. Алматы, Print Express баспасы, 1-9 том. Тиражы - 1000 дана. ISBN 978-601-7046-58-3 &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=758740814210752&amp;id=100002245213610 | title=Адай шежіресі. 8 том}}&lt;/ref&gt;
# Адай жүрежаты Зорбайұлы Құлбай руының шежіресі, Ақтау, 2014
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593423 Шоғы батырдың (қырықмылтықтың) шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Тоғанай Т, 2011. - 24 бет 20 см . . – 2000 дана – 978-601-7007-53-9 : 600 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1593111 Мамыр шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ... – Алматы : Арыс, 2019. - 296 бет 22 см . . – 1000 дана – 978-601-291-411-5 : 1300 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1619428 Тереңге жайған тамырын [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (Сүйіндік ата ұрпақтары) / ; [құраст.: Қ. Ғабдолла, А. Мұханбетов, И. Ақдрашев ; ред. Қ. Мұқашев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Ақтөбе : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;, 2020. - 191 б. . . – 500 дана]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1629001 Жылқыайдар ұрпағының шежіресі. әулеттер [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : (шежірелік хикаялар) / Қ. Қалдыоразұлы ; [шығ. жауапты Қ. Жылқышиев&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Атырау : Ағатай баспасы, 2014. - 351 б., [24&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет; . . – 200 дана – 978-601-7405-76-2]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507561 Мұңал ұрпақтары [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Б. Айдаралыұлы ... – Алматы : Үш қиян, 2015. - 413, [1&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., [10&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п., фотосурет.; - қазақ, орыс тілд. . – Библиогр. 412 б. . – 500 дана – 978-601-7194-29-1 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507553 Адайдың қара шаңырағы - Әли шежіресі [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 278, [2&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; б., сурет.; . – Библиогр. 278 б. . – 1000 дана – 978-601-7194-69-7 : [б. ж.&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1507552 Әли ұрпағының анықтамасы [Text&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / ; [құраст., дайынд. Б. Айдаралыұлы&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;... – Алматы : Үш қиян, 2013. - 508 б. . . – 1 000 дана – 978-601-7194-69-7]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591709 Олжашы шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : Тарихи танымдық баян / Есетова Айнахан ... – Алматы : Өлке, 2010. - 496 бет, 32 бет сур.; 23 см - Адай тайпасының бір бұтағы Олжашы руының тарихына қатысты зерттеулер мен хикаят-эсселер . . – 1000 дана – 978-601-253-054-4 : 2000 теңге]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591178 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 5-том– 1000 дана . – 978-601-7046-62-0, – 978-601-7046-58-3 – 754 б. : 2500 тг.,]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591440 Адай шежіресі ; құраст. Ж.Ж. Тастеміртегі – 3-бас., толықт. ,- Алматы : Print Express , 2014. 6-том – 978-601-7046-58-3, – 1000 дана . – 978-601-7046-63-7 – 584 б. : 2500 тг.]
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1591156 Адай шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / . – 3-бас., толықт. .. – Алматы : Print Express, 2014. - 500 б. 21 см. . . – 1000 дана – 978-601-7046-66-8 : 2500 тг., – 978-601-7046-58-3]

=== [[Ноғай-Қазақ]] ===

== Жүзден тыс ==
# Ерофеева И. Родословные казахских ханов и кожа XVIII–XIX вв. (история, историография, источники). – А., 2003. – 178 с.&lt;ref name=&quot;Қазақ шежірелері&quot;/&gt;
=== [[Төре]] ===
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1608150 Барақ хан әулеті [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; : зерттеулер : [көптомдық&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / А. Ахметов- Нұр-Сұлтан : Алашорда , 2020.– 3000 дана . – 978-601-7627-26-3 (2-т.) (мұқ.), – 978-601-7627-13-3 - ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Тіл саясаты комитеті «Мәдениет және өнер саласындағы бәсекелестікті жоғарылату, қазақстандық мәдени мұраны сақтау, зерделеу мен насихаттау және мұрағат ісінің іске асырылу тиімділігін арттыру» бағдарламасы «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін сатып алу, басып шығару және тарату» кіші бағдарламасы бойынша жарық көрді . Библиогр.: 375-379 б. 2-том . Хан-сұлтандар шежіресі– 382 б., [19&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; п. сурет . (мұқ.) : 1800 тг.,]

=== [[Қожа]] ===
# Сунақ шежіресі. Құдияров С. Алматы, Атамұра, 1995, 208 бет
# [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1533251 Қожалар шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Саттарұлы Сейт-Омар ... – Алматы, 2016. - 672 бет . . – 1000 дана – 978-601-06-3550-0]&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914154152/http://kozhalar.kz/2016153-qozhalar-shezhiresi-kitaby |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;
# Қожалар шежіресі, Саттарұлы Сейт-Омар ... – Астана, 2025, 780 бет, ISBN 978-601-11-0418-0. Екінші басылым.
# «Ұлы пайғамбар және ұрпақтары» Кәмел Жүністегі, 2007, 2014.&lt;ref&gt;http://kozhalar.kz/20163430-kamel-zhunistegi-zhajly-uzik-syr&lt;/ref&gt;
# Бақсайыс әулие, Ермахан Төреғожаев, Алматы 2015

=== [[Төлеңгіт]] ===
# Бөкейлiк төленгiттер. Ахметов, К. Ғ., Тоқсанов, Б., Атаев, А. Қ. - Орал. : Полиграфсервис, 2006. - 64 с. - ISBN 9965-748-33-0&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://irbis.wkau.kz/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=VSEK_PRINT&amp;P21DBN=VSEK&amp;S21STN=1&amp;S21REF=&amp;S21FMT=fullw_print&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=&amp;S21P01=0&amp;S21P02=1&amp;S21P03=A=&amp;S21STR=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2,%20%D0%9A.%20%D2%92. | title=Бөкейлiк төленгiттер}}&lt;/ref&gt;
=== [[Қырғыз руы]] ===
# Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы) / Т. Ж. Асқартегі. - Қарағанды : [б. и.], 1995. - 30 с.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://catalog.karlib.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?LNG=&amp;C21COM=S&amp;I21DBN=IBIS&amp;P21DBN=IBIS&amp;S21FMT=fullwebr&amp;S21ALL=%28%3C.%3EK%3D%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%3C.%3E%29&amp;FT_REQUEST=&amp;FT_PREFIX=K%3D&amp;Z21ID=&amp;S21STN=1&amp;S21REF=3&amp;S21CNR=20 | title=Шежіре (Қырғыздардың бір тармағы)}}&lt;/ref&gt;
# [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1591380&amp;simple=true = Родословия , Ақан-Жиенқұл жанұясының шежіресі [Мәтін&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; / Байбұлан Серғазы Ахмет-Сұлтан ... – Алматы : Ценные бумаги, 2014. - 42 бет 19,5 см - Қаз., орыс тіл. . . – 100 дана – 978-601-06-3023-9 : 200 тг.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140929073711/http://shezhyre.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=64&amp;Itemid=57 |date=2014-09-29 }}
* http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/239-tarikh/2786-kazak-shezhireleri.html
* http://www.topreferat.com/%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81/5210-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5{{Deadlink|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Кітаптар]]</text>
      <sha1>o1oqcmkenwt5nob12vms1dvj50006m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зэйн Малик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533702</id>
    <revision>
      <id>3630516</id>
      <parentid>3534927</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5397" sha1="kf0qwshsorvs0cwqb4imdb53tl40yn9" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Зэйн Малик
 |Атауы                = Zayn Malik
 |Сурет                = Zayn Wiki.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = Зэйн Джаваад Малик
 |Туған күні         = 12.01.1993
 |Туған жері         = [[Брэдфорд]], [[Ұлыбритания]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = [[2010 жыл|2010]] - осы уақыт
 |Мемлекет             = {{GBR}}
 |Мамандықтары         = {{әнші|Ұлыбритания|XXI ғасыр}}
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[вокал]]
 |Жанрлары             = [[Поп-музыка|Поп]], [[Данс-поп]]
 |Лақап аттары         = DJ Malik, Bradford Bad Boy
 |Ұжымдары             = [[One Direction]]
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = [[Columbia Records]]
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Зэйн Джаваад Малик''' ({{lang-en|Zayn Javaad Malik}}) — [[1993 жыл|1993 жылы]] [[12 қаңтар|12 қаңтарда]] [[Брэдфорд]] қаласында дүниеге келді. Ол дүниежүзіне танымал «[[One Direction]]» атты ағылшын-ирландық топтың бұрынғы мүшесі.

== Отбасы ==
Зэйн ағылшын-пәкістан отбасында дүниеге келген. Ол - [[мұсылман]], жартылай пәкістандық, жартылай ағылшын. Әкесі пәкістандық Ясер Малик, анасы ағылшын Триша Малик. Оның 3 қарындасы бар: Дония (21 жас), Валия (15 жас) және Сафаа (12 жас).

== Мектеп жылдары және өнер жолының басы ==
Зэйн өз оқуын &quot;Lower Fields&quot; мектебінде бастады, сосын &quot;Tong&quot; мектебіне көшті. Өз оқуын мемлекеттік жалпыға білім беру мектебінде аяқтады. Оны араласқан қаны үшін алдыңғы екі мектепке қабылдаған жоқ. Мемлекеттік жалпыға білім беру мектебіне түскенде, Зейн сұхбатта, ол өзінің бет-әлпеті мен ата-тегін мақтан тұтқанын айтты. &quot;[[The X-Factor]]&quot; бағдарламасына барудың алдында оның атасы қайтыс болды. Зэйннің денесінде Вальтер атасының аты араб тілінде жазылған. &quot;The X-Factor&quot; бағдарламасының басында, Малик «Мен тәжірибе іздегенмін» деп айтқан. Әлемге әйгілі [[Ашер]], [[Бруно Марс]], [[Майкл Джексон]] сияқты әртістерден үлгі алған. Бағдарламада Марио атты американдық әншінің «Let Me Love You» әнін орындады. Зэйн темекіге құнықты, бірақ өзіне сенімді болып, шылым шегуді тастайын деді. Бірақ бірнеше рет қолынан келмеді.

== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Фильмның атауы
!Шынайы атауы
!Жылы
!Рөлі
|-
|[[One Direction: Бұл біз]]
|This Is Us
|[[2013 жыл|2013]]
|өзін сомдайды
|-
|Big Time Tour (ТВ)
|Big Time Tour
|[[2012 жыл|2012]]
|өзін сомдайды
|-
|MSN Exclusives
|MSN Exclusives
|[[2012 жыл|2012]]
|өзін сомдайды
|-
|Алан Карр: Мылжың
|Alan Carr: Chatty Man
|[[2009 жыл|2009]]
|өзін сомдайды
|-
|[[iCarly]]
|iCarly
|[[2012 жыл|2012]]
|өзін сомдайды
|-
|[[X-фактор]]
|The X Factor
|[[2004 жыл|2004]]-[[2012 жыл|2012]]
|өзін сомдайды
|}

== Жеке өмірі ==
[[2012 жыл|2012 жылдан]] бастап, &quot;[[Little mix]]&quot; тобының мүшесі [[Перри Эдвардс|Перри Эдвардспен]] кездесе бастады. [[2013 жыл|2013 жылы]] Зэйн мен Перри некелесуге шешім қабылдады, алайда 2015 жылдың тамыз айында жұп айырылысты. [[2015 жыл|2015 жылдың]] [[25 наурыз|25 наурызында]], [[One Direction|«One Direction»]] тобынан шықты. 2015-2021 жылдар аралығында Джиджи Хадидпен жұп болды және 2020 жылы олардың Хай Хадид Малик (Khai Hadid Malik) есімді қызы дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://lichnosti.net/people_4621.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316061651/http://lichnosti.net/people_4621.html |date=2015-03-16 }}
* http://www.kinopoisk.ru/name/2501549/
* https://twitter.com/zaynmalik
* http://instagram.com/niazkilam</text>
      <sha1>kf0qwshsorvs0cwqb4imdb53tl40yn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3630419</id>
      <parentid>3630071</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3630419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61053" sha1="k7yjf2cw50j95kr437mtkzt45z7734e" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;96332&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 332]
| data-sort-value=&quot;1100&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1100]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86567&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;85199&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 85 199]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84039&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55561&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 561]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 785]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;30796&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 30 796]
| data-sort-value=&quot;51&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 51]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;22671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 671]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;20892&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 20 892]
| data-sort-value=&quot;164&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 164]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;19372&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 372]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17197&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 197]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16072&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13765&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11321&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 321]
| data-sort-value=&quot;59&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10144&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8178]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7950]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7488&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7420&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4515&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4429&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4429]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3715&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3715]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3221&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3221]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2901&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2901]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2466&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2466]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2103&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2103]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2009&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1609&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1609]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1539&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1539]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1531&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1531]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1218&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1173&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1173]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1079&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1079]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;872&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 872]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 726]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;619&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;588&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 588]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>k7yjf2cw50j95kr437mtkzt45z7734e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарбағатай қорықшасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>553955</id>
    <revision>
      <id>3630410</id>
      <parentid>3579839</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T00:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Красный</username>
        <id>53878</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3630410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3292" sha1="qjlsxnxpja5oud1mazxce4w9ka8kbdl" xml:space="preserve">{{Қорық аймағы
 |Атауы                  = Тарбағатай қорықшасы
  |Төл атауы             = 
 |Сурет                  = Tarbagataisiy rayon.jpg
  |Сурет атауы           = 
 |ХТҚО санаты            = 
 |Ауданы                 = 240 мың га
 |Орташа биіктігі        =  
 |Құрылған уақыты        = [[1968 жыл|1968]] жыл
 |Келушілер саны         = 
 |Келушілер саны жылы    = 
 |Басқаратын ұйым        = 
 |Сайты                  =
 |Координаттары          = 47.289766/84.100246
 |CoordScale             = 
 |Ел                     = Қазақстан
  |Аймақ                 = Шығыс Қазақстан облысы
   |Аудан                = Зайсан ауданы/Тарбағатай ауданы
 |Ең жақын қала          = 
 |Позициялық карта       =  
 |Ортаққордағы санаты    = 
}}
'''Тарбағатай мемлекеттік қорықшасы''' – 10 жылға арналып [[1968 жыл]]ы құрылған. [[1978 жыл|1978]] жылы қызмет мерзімі келесі 10 жылға ұзартылды. Облыстық мәні зор. 

== Географиялық орны, жер бедері ==
[[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Зайсан ауданы|Зайсан]] және [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай]] аудандарының 240 мың га жерін алып жатыр. [[Маңырақ]] жотасының далалық бөлігі мен [[Шілікті аңғары]]ның солтүсті бөлігінде орналасқан. Қорықшаның жерін [[Құсты (өзен)|Құсты]], Қызыл қайыңды, [[Қандысу]], Қарасу және т.б өзендер кесіп өтеді.

== Флорасы мен фаунасы ==
Таудың ортаңғы белдеуінде бетеге аралас, астық тұқымдас өсімдіктер, тау етегінде жусан, бетеге аралас көптеген шөп түрлері  өседі. Шатқалдар мен тау баурайында бұта мен ағаш, атап өтсек: зерек, итмұрын, үшқат, қараған, тал, мойыл, көктерек. аққайың шоқтанып, жанданып тоғайға айналған. Қорықшада Қызыл кітапқа енгізілген жолақ қарашұбар жылан, дуадақ, ақбас тырна, дала бүркіті, қарабауыр бұлдырық, лашын, ителгі, бүркіт, қарақұс, арқар, қоян, суыр, елік, құр, сұр шіл, кекілік, үкі мекендейді.&lt;ref&gt;АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан қаумалдары]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы]]</text>
      <sha1>qjlsxnxpja5oud1mazxce4w9ka8kbdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Судзуми Тонегава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556081</id>
    <revision>
      <id>3630432</id>
      <parentid>3617203</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dorotheoio</username>
        <id>183505</id>
      </contributor>
      <origin>3630432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6703" sha1="o3co2jq5vg00tiioyso4wx7r2l1eglj" xml:space="preserve">{{Ғалым
| Есімі                  = Судзуми Тонегава 
| Шынайы есімі       = 利根川 進
| Суреті          = Susumu-Tonegawa.png
| Сурет ені               = 
| Сурет тақырыбы = 
| Туған жері       = [[Нагоя]], [[Жапония]]
| Қайтыс болған күні=
| Қайтыс болған жері =
| Азаматтығы = Жапония
| Ғылыми аясы = [[Молекулалық биология]]
| Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]]
| Альма-матер = [[Киото университеті]]
| Ғылыми жетекші =
| Атақты шәкірттері =
| Несімен белгілі = адаптивтік [[иммундық жүйе]]дегі [[генетика]]лық механизмді ашқан
| Марапаттары = [[Луиза Гросс Хорвиц жүлдесі]] (1982)  &lt;br /&gt;
[[Мәдениет ордені]] (1984) &lt;br /&gt;  {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1987]]) 
| Сайт =
}}
'''Судзуми Тонегава''' (сонымен қатар '''Сусуму Тонегава''', {{lang-jp|利根川 進}}, {{lang-en|Tonegawa Susumu}}; [[6 қыркүйек]]те [[1939]] ж.т., [[Нагоя]], [[Жапония]]) — [[Жапония|жапондық]] [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]], [[1987 жыл]]ы «[[Антидене]]лер құрылуының түрлілігі [[генетика]]лық принципі» [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты. Соңғы уақытта, ол жад қалыптастыру жасушаларының механизмдерін зерттеуге көшті. [[Массачусетс технологиялық институты]]ның профессоры.

== Өмірбаяны ==
Судзуми Тонегава өмірге 6 қыркүйекте 1939 жылы [[Нагоя, Айти|Нагоя]] қаласында([[Жапония]]) келген. Ол [[Токио]]дағы беделді мектеп бітірген (''Хибия жоғарғы мектебі''), кейін 1963 жылы [[Киото университеті]]н ([[Киото]]) бітірген. Диссертациясын [[Сан-Диего Калифорния университеті]]нде қорғап [[Салк институты]]ндағы ([[Сан-Диего]]) Нобелевь сыйлығының лауреаты [[1975 жыл]]ғы [[Ренато Дульбекко]]ның лабораториясында жұмыс істеген. Кейін иммунологиялық зерттеулерін [[Базель иммунология институты]]нда ([[Базель]]) жасады, бұнда жасаған өз тәжірибелері, жаңалықтарға әкелді. 1981 жылы [[Массачусетс технологиялық институты]]ның профессоры болып, профессор [[Пиковер оқыту және жад институты]]н құрды.

== Ғылымға үлесі ==
Тонегава адаптивтік [[иммундық жүйе]]дегі [[генетика]]лық механизмді ашқаны үшін жақсы белгілі. Ықтимал [[Антигендер|антигендердің]] үлкен санынан ағзаны қорғау үшін иммундық жүйесі әртүрлі миллиондаған [[антиденелер]]ді генерациялау қабілетті. Әрбір антидене бір генді кодтайтын болса, онда ол  миллиондаған  гендер қажет болған еді. Тонегава бұл парадоксты шешті. [[1976 жыл]]ғы бастаған тәжірибелерінде, Тонегава генетикалық материал сондай жолмен тасуы мүмкіндігі бар ол  антиденелердің үлкен жиынтығын тудыруға қабілетті екенін көрсетті. [[B-лимфоциттер]]дегі ([[лимфоциттер]], синтездеуші антиденелер) тышқан эмбриондарындағы және ересек [[Үй тышқаны|тышқандардың]] [[ДНҚ]] салыстыру, ол ересек жануарлардың B-лимфоциттеріндегі гендер көшеді, рекомбинициялайды және қиып алынады, онда антиденелер айнымалы бөлітерінің сан алуан түрлілігіне әкеледі (сыртқы ақуызбен арнайы таныйтын және байланысатын бөлік). Иммундық жүйенің қажетті антиденелердің нұсқасын іздеуге қабілеттілігіне әкеледі, ол антигендерді байланыстырады, және органға түскен инфекцияға кедергі жасайтын деңгейлерде синтез бастайды.

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/tonegawa-autobio.html Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530225400/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/tonegawa-autobio.html |date=2013-05-30 }} {{ref-en}}
* [http://web.mit.edu/biology/www/facultyareas/facresearch/tonegawa.html «MIT Biology» сайтындағы өмірбаяны] {{ref-en}}
* [http://web.mit.edu/picowercenter/faculty/tonegawa.html Описание на сайте «Picower Institute for Learning and Memory»] {{ref-en}}

{{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}}

[[Санат:Молекулярлық биологтар]]
[[Санат:Жапония иммунологтары]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Мәдениет орденінің кавалері]]
[[Санат:6 қыркүйекте туғандар]]</text>
      <sha1>o3co2jq5vg00tiioyso4wx7r2l1eglj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630434</id>
      <parentid>3630432</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dorotheoio</username>
        <id>183505</id>
      </contributor>
      <origin>3630434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6754" sha1="o7xvy50587y2hk06j71dxpwnzoddr8x" xml:space="preserve">{{Ғалым
| Есімі                  = Судзуми Тонегава 
| Шынайы есімі       = 利根川 進
| Суреті          = Susumu-Tonegawa.png
| Сурет ені               = 
| Сурет тақырыбы = 
| Туған күні        = 6.09.1939
| Туған жері       = [[Нагоя]], [[Жапония]]
| Қайтыс болған күні=11.07.2026
| Қайтыс болған жері =
| Азаматтығы = Жапония
| Ғылыми аясы = [[Молекулалық биология]]
| Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]]
| Альма-матер = [[Киото университеті]]
| Ғылыми жетекші =
| Атақты шәкірттері =
| Несімен белгілі = адаптивтік [[иммундық жүйе]]дегі [[генетика]]лық механизмді ашқан
| Марапаттары = [[Луиза Гросс Хорвиц жүлдесі]] (1982)  &lt;br /&gt;
[[Мәдениет ордені]] (1984) &lt;br /&gt;  {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1987]]) 
| Сайт =
}}
'''Судзуми Тонегава''' (сонымен қатар '''Сусуму Тонегава''', {{lang-jp|利根川 進}}, {{lang-en|Tonegawa Susumu}}; [[6 қыркүйек]]те [[1939]] ж.т., [[Нагоя]], [[Жапония]]) — [[Жапония|жапондық]] [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]], [[1987 жыл]]ы «[[Антидене]]лер құрылуының түрлілігі [[генетика]]лық принципі» [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты. Соңғы уақытта, ол жад қалыптастыру жасушаларының механизмдерін зерттеуге көшті. [[Массачусетс технологиялық институты]]ның профессоры.

== Өмірбаяны ==
Судзуми Тонегава өмірге 6 қыркүйекте 1939 жылы [[Нагоя, Айти|Нагоя]] қаласында([[Жапония]]) келген. Ол [[Токио]]дағы беделді мектеп бітірген (''Хибия жоғарғы мектебі''), кейін 1963 жылы [[Киото университеті]]н ([[Киото]]) бітірген. Диссертациясын [[Сан-Диего Калифорния университеті]]нде қорғап [[Салк институты]]ндағы ([[Сан-Диего]]) Нобелевь сыйлығының лауреаты [[1975 жыл]]ғы [[Ренато Дульбекко]]ның лабораториясында жұмыс істеген. Кейін иммунологиялық зерттеулерін [[Базель иммунология институты]]нда ([[Базель]]) жасады, бұнда жасаған өз тәжірибелері, жаңалықтарға әкелді. 1981 жылы [[Массачусетс технологиялық институты]]ның профессоры болып, профессор [[Пиковер оқыту және жад институты]]н құрды.

== Ғылымға үлесі ==
Тонегава адаптивтік [[иммундық жүйе]]дегі [[генетика]]лық механизмді ашқаны үшін жақсы белгілі. Ықтимал [[Антигендер|антигендердің]] үлкен санынан ағзаны қорғау үшін иммундық жүйесі әртүрлі миллиондаған [[антиденелер]]ді генерациялау қабілетті. Әрбір антидене бір генді кодтайтын болса, онда ол  миллиондаған  гендер қажет болған еді. Тонегава бұл парадоксты шешті. [[1976 жыл]]ғы бастаған тәжірибелерінде, Тонегава генетикалық материал сондай жолмен тасуы мүмкіндігі бар ол  антиденелердің үлкен жиынтығын тудыруға қабілетті екенін көрсетті. [[B-лимфоциттер]]дегі ([[лимфоциттер]], синтездеуші антиденелер) тышқан эмбриондарындағы және ересек [[Үй тышқаны|тышқандардың]] [[ДНҚ]] салыстыру, ол ересек жануарлардың B-лимфоциттеріндегі гендер көшеді, рекомбинициялайды және қиып алынады, онда антиденелер айнымалы бөлітерінің сан алуан түрлілігіне әкеледі (сыртқы ақуызбен арнайы таныйтын және байланысатын бөлік). Иммундық жүйенің қажетті антиденелердің нұсқасын іздеуге қабілеттілігіне әкеледі, ол антигендерді байланыстырады, және органға түскен инфекцияға кедергі жасайтын деңгейлерде синтез бастайды.

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/tonegawa-autobio.html Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530225400/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/tonegawa-autobio.html |date=2013-05-30 }} {{ref-en}}
* [http://web.mit.edu/biology/www/facultyareas/facresearch/tonegawa.html «MIT Biology» сайтындағы өмірбаяны] {{ref-en}}
* [http://web.mit.edu/picowercenter/faculty/tonegawa.html Описание на сайте «Picower Institute for Learning and Memory»] {{ref-en}}

{{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}}

[[Санат:Молекулярлық биологтар]]
[[Санат:Жапония иммунологтары]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Мәдениет орденінің кавалері]]
[[Санат:6 қыркүйекте туғандар]]</text>
      <sha1>o7xvy50587y2hk06j71dxpwnzoddr8x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630435</id>
      <parentid>3630434</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dorotheoio</username>
        <id>183505</id>
      </contributor>
      <origin>3630435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6760" sha1="p8bcpjyb8g41suieawuve1hnqvm1ow4" xml:space="preserve">{{Ғалым
| Есімі                  = Судзуми Тонегава 
| Шынайы есімі       = 利根川 進
| Суреті          = Susumu Tonegawa Photo.jpg
| Сурет ені               = 
| Сурет тақырыбы = 
| Туған күні        = 6.09.1939
| Туған жері       = [[Нагоя]], [[Жапония]]
| Қайтыс болған күні=11.07.2026
| Қайтыс болған жері =
| Азаматтығы = Жапония
| Ғылыми аясы = [[Молекулалық биология]]
| Жұмыс орны = [[Массачусетс технологиялық институты]]
| Альма-матер = [[Киото университеті]]
| Ғылыми жетекші =
| Атақты шәкірттері =
| Несімен белгілі = адаптивтік [[иммундық жүйе]]дегі [[генетика]]лық механизмді ашқан
| Марапаттары = [[Луиза Гросс Хорвиц жүлдесі]] (1982)  &lt;br /&gt;
[[Мәдениет ордені]] (1984) &lt;br /&gt;  {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1987]]) 
| Сайт =
}}
'''Судзуми Тонегава''' (сонымен қатар '''Сусуму Тонегава''', {{lang-jp|利根川 進}}, {{lang-en|Tonegawa Susumu}}; [[6 қыркүйек]]те [[1939]] ж.т., [[Нагоя]], [[Жапония]]) — [[Жапония|жапондық]] [[Молекулалық биология|молекулалық биолог]], [[1987 жыл]]ы «[[Антидене]]лер құрылуының түрлілігі [[генетика]]лық принципі» [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты. Соңғы уақытта, ол жад қалыптастыру жасушаларының механизмдерін зерттеуге көшті. [[Массачусетс технологиялық институты]]ның профессоры.

== Өмірбаяны ==
Судзуми Тонегава өмірге 6 қыркүйекте 1939 жылы [[Нагоя, Айти|Нагоя]] қаласында([[Жапония]]) келген. Ол [[Токио]]дағы беделді мектеп бітірген (''Хибия жоғарғы мектебі''), кейін 1963 жылы [[Киото университеті]]н ([[Киото]]) бітірген. Диссертациясын [[Сан-Диего Калифорния университеті]]нде қорғап [[Салк институты]]ндағы ([[Сан-Диего]]) Нобелевь сыйлығының лауреаты [[1975 жыл]]ғы [[Ренато Дульбекко]]ның лабораториясында жұмыс істеген. Кейін иммунологиялық зерттеулерін [[Базель иммунология институты]]нда ([[Базель]]) жасады, бұнда жасаған өз тәжірибелері, жаңалықтарға әкелді. 1981 жылы [[Массачусетс технологиялық институты]]ның профессоры болып, профессор [[Пиковер оқыту және жад институты]]н құрды.

== Ғылымға үлесі ==
Тонегава адаптивтік [[иммундық жүйе]]дегі [[генетика]]лық механизмді ашқаны үшін жақсы белгілі. Ықтимал [[Антигендер|антигендердің]] үлкен санынан ағзаны қорғау үшін иммундық жүйесі әртүрлі миллиондаған [[антиденелер]]ді генерациялау қабілетті. Әрбір антидене бір генді кодтайтын болса, онда ол  миллиондаған  гендер қажет болған еді. Тонегава бұл парадоксты шешті. [[1976 жыл]]ғы бастаған тәжірибелерінде, Тонегава генетикалық материал сондай жолмен тасуы мүмкіндігі бар ол  антиденелердің үлкен жиынтығын тудыруға қабілетті екенін көрсетті. [[B-лимфоциттер]]дегі ([[лимфоциттер]], синтездеуші антиденелер) тышқан эмбриондарындағы және ересек [[Үй тышқаны|тышқандардың]] [[ДНҚ]] салыстыру, ол ересек жануарлардың B-лимфоциттеріндегі гендер көшеді, рекомбинициялайды және қиып алынады, онда антиденелер айнымалы бөлітерінің сан алуан түрлілігіне әкеледі (сыртқы ақуызбен арнайы таныйтын және байланысатын бөлік). Иммундық жүйенің қажетті антиденелердің нұсқасын іздеуге қабілеттілігіне әкеледі, ол антигендерді байланыстырады, және органға түскен инфекцияға кедергі жасайтын деңгейлерде синтез бастайды.

== Сілтемелер ==
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/tonegawa-autobio.html Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530225400/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1987/tonegawa-autobio.html |date=2013-05-30 }} {{ref-en}}
* [http://web.mit.edu/biology/www/facultyareas/facresearch/tonegawa.html «MIT Biology» сайтындағы өмірбаяны] {{ref-en}}
* [http://web.mit.edu/picowercenter/faculty/tonegawa.html Описание на сайте «Picower Institute for Learning and Memory»] {{ref-en}}

{{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}}

[[Санат:Молекулярлық биологтар]]
[[Санат:Жапония иммунологтары]]
[[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Мәдениет орденінің кавалері]]
[[Санат:6 қыркүйекте туғандар]]</text>
      <sha1>p8bcpjyb8g41suieawuve1hnqvm1ow4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Журахон Рахмонбердиевич Рахмонов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560580</id>
    <revision>
      <id>3630424</id>
      <parentid>3620106</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16691" sha1="09vwlt6l8jdnqrspy2epps2isf7j8as" xml:space="preserve">{{Кинематограф
 |есімі                  = Журахон Рахмонбердиевич Рахмонов
 |сурет          = 
 |суреттің сипаттамасы = 
 |туылғанындағы есімі     = {{lang-uz|Раҳмонов Жўрахон Раҳмонбердиевич}}
 |туған күні        = 18.8.1917
 |туған жері       = [[Ош]] қаласы, [[Ош облысы]] [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |қайтыс болған күні          = 7.04.1977
 |қайтыс болған жері         = [[Ош]] қаласы, [[Ош облысы]] [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |мамандығы  = {{актер|КСРО|Қырғызстан}}
 |азаматтығы          = {{USSR}} [[Қырғызстан]]
 |белсенділік жылдары      = [[1937]]  – [[1977]]
 |шоғырланғаны          =
 |киностудия           = 
 |марапаттары            = 
 |imdb_id	= 
 |сайты	= 
}}
'''Журахон Рахмонбердиевич Рахмонов''' — [[Бабур атындағы Ош мемлекеттік академиялық өзбек музыкалық драма театры|Бабыр атындағы Ош театрдың]] негізін қалаушы, кеңестік қырғыз [[театр]] және [[кино]] [[актер]]і, [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек ССР]] еңбек сіңірген әртісі ([[1974 жыл|1974]]).

== Өмірбаяны ==
Журахон Рахмонов [[Ош]] қаласында 18 тамызда [[1917 жыл]]ы қызметкерлер отбасында дүниеге келген. Ол [[Бабур атындағы Ош мемлекеттік академиялық өзбек музыкалық драма театры|Киров атындағы Ош өзбек драма театрының]] (қазір [[Бабыр]] атындағы) негізін қалаушылардың бірі болды. [[1937 жыл]]ы, ол Ош театрда [[актер]] енгізілген. Сондай-ақ [[Бабур атындағы Ош мемлекеттік академиялық өзбек музыкалық драма театры|Киров атындағы Ош өзбек драма театрының]] негізін қалаушы болып әкесі Рахмонберди Мадазимов ([[1914 жыл]]дан бастап) табылады, сондай-ақ оның ағасы Уринбой Рахмоновтың ([[1927 жыл]]дан бастап) табылады.

[[1938 жыл]]ы [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Армия]] қатарына шақырылды. [[Кеңес-Фин соғысы]], тұндыру [[Санкт-Петербург|Ленинград]]ты қорғауға қатысқан, 2-ші Белорус майданының 9 танк корпусының 95 танк бригадасының аға сержанты болып қызмет атқарды. Ол [[Ресей]], [[Украина]], [[Беларусь]], [[Польша]], [[Германия]], [[Берлин]] және [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстаг]] басып азат етуге қатысқан. Ол «Отан соғысы» II дәрежелі орденімен (23 тамызда [[1943 жыл]]ғы тапсырыс саны 9-TК №015/п), және көптеген [[медаль]]дармен марапатталған.

Соғыстан кейін Журахон Рахмонов [[Бабур атындағы Ош мемлекеттік академиялық өзбек музыкалық драма театры]] жұмыс істейді оралды және ол жерде өнер қызметкерiнiң жұмыс істеді, оның өмірінің соңына дейін, ол [[театр]] және [[кино]] жүзден астам рөлдерді орындады.

Журахон Рахмонов 7 сәуір [[1977 жыл]]ы қайтыс болған және [[Ош]] қаласында жерленген.

== Фильмография ==
*[[1971]] - &quot;Захар Беркут&quot;
*[[1972]] - &quot;Kөше&quot;
*Жолбарыс&quot; - басмашы
*&quot;Азамат&quot;

== [[Бабур атындағы Ош мемлекеттік академиялық өзбек музыкалық драма театры|Театрда]] жұмыс істеу ==
*1937 - [[Фридрих Шиллер|Шиллер]] «Алдау және махаббат», Ш.Хуршид «Фархад және Ширин».
*1938 - C. Гольдони «Екі қожайынға бір қызметкер», Сабир Абдулла, «Өзбекстан саберi».
*1946 - Мұхтаров «Әйелдер құрметте».
*1947 - Уйгун «Көктем», Хуршид «Фархад және Ширин».
*1948 - K.Tренёв «Қызыл галстук», Уйгун «Өмір әні», Уйгун «Олтiнкол».
*1949 - Фатхуллин «Гүлтешелері», Хамид Алимжан «Семург».
*1950 - Акрам Исмаил «Әділет», Сабир Абдулла [[Алпамыс батыр|«Алпамыш»]].
*1951 - [[Бөкенбаев Жомарт|Бөкенбаев]] [[Тоқтағұл Сатылғанов|«Тоқтағұл»]], Хуршид «Лейли және Мәжнүн».
*1952 - Шүкір Садулла «Ёрилтош», Махмуд Рахмон «Қуаныш», Абдулла Каххар «Жібек сузана».
*1953 - Иззат Сұлтан «[[Әлішер Науаи]]», Н.В. Лысенко «Наталка Полтавка», K. Яшин «Нурхон».
*1954 - Шүкір Садулла «Өрісіне мерекелеу», Бахром Рахмонов «Жүрек құпиялары».
*1955 - K.Яшин «Oфтобхон», [[Рабиндранат Тагор]] «Ганг өзенінің қыз».
*1956 - K.Яшин «Равшан және Зулхумор», Фатхуллин «Отанды қалтқысыз сүю», Ахмедов «Құпияларды кеуде».
*1957 - Сабир Абдулла [[Алпамыс батыр|«Алпамыш»]], Самад Вургун «Юлдуз».
*1958 - Хамид Алимжан «Ойгул және Бахтиёр», M.Шатров «Революция атымен».
*1959 - Тұрсын Собiров «Орзигул», Ахмад Бобожон «Ашық Гариб және Шахсанам», A.Бобожон «Тайфун», Хамза «Паранжа құпиялары».
*1960 - Кубанычбек Маликов «Жоғары жерге туралы», Хамид Гулам «Ташбалта ғашық», Карло Гоцци «Турандот ханшайым».
*1961 - Рихси Орифжонов &quot;Егер басшысы қисық болса&quot;, K.Яшин «Дилором».
*1962 - Шүкір Садулла «Екі білезіктер», Бексултан Жакиев «Әкесі тағдыры».
*1963 - Мухаммаджон Хайруллаев «Балалар», Абдулла Каххар «Табыттан дауыс», Яхёхон Маматхонов «Мели хоббон, Наби товон».
*1964 - Ахмад Бобожон «Өлеңның трагедиясы», [[Қанабек Байсейітов|Қ. Байсейітов]], [[Қуандық Төлегенұлы Шаңғытбаев|Қ. Шаңғытбаев]] «Беу, қыздар-ай», [[Уильям Шекспир]] «Отелло», Касымали Жантөшев «Ібіліс қыз», [[Премчанд]] «Ниммi».
*1965 - Жамал Сахиб «Гули сиёх», Фатхуллин «Оның жастық махаббат», Касымалы Жантөшев «Тау бүркіт», Иззат Сұлтан «Бүркіттің ұшу».
*1966 - Иззат Сұлтан «Белгісіз тұлға», Сабир Абдулла, «Гүл және Навруз», [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]] «[[Ана - Жер-Ана]]», Уйгун «Парвона».
*1967 - [[Әлішер Науаи]] «Дилором», Адхам Рахмат «Абдулла Нәбиев», Уткур Рашид «Құдалар», Касымалы Жантөшев «Мұртты қыз».
*1968 - [[Қадыри Абдулла|Абдулла Қадыри]] «Құрбандық үстелінің шаян», Анатолий Софронов «Үйленген аспаз», Мирзабек Тойбаев «Жаңа қалыңдық», Бекниязов, Исмаилов «Екі оттың арасында», Абдугани Абдугафуров «Өкініш».
*1969 - [[Николай Васильевич Гоголь|Н.В. Гоголь]] «Үйлену», Хамид Гулам «Оғаш нәрселер», Шараф Рашидов «Қуатты толқын» Мирзакалон Исмоилий «Қашан Ферғана астам көтеріледі кезде».
*1970 - Т. Абдумомунов  «Кім соңғы күледі», М. Ордубади «Қалыңдық 5 сом», Шухрат «Арзан күйеу», Димитрас Псафас «Өтірікші қажет».
*1971 - A.Д. Иловайский «Чанду оқиғалары», Гунтекин &quot;Шариғат бойынша алдау&quot;, Умаржон Исмаилов &quot;Рустам&quot;, Суорун Омоллоон «Таңсәрі бұрын».
*1972 - Мұхтаров «Тозақ ұрпақ», Токтоболот Абдумомунов «Атабектың кызы», A.Абдугафуров «Балойи нафс».
*1973 - Абдукаххор Маннонов «Өмір бастауы», Александр Островский «Найзағай», Хамид Гулам «Ташбалта ғашық», Саидмуродов «Тау сұлулық».
*1974 - A.Абдугафуров «Күйдіргі әйел», Жура Махмудов «Сұлулық», [[Аалы Тоқамбаев]] «Аширбой», Рихси Орифжонов «Жазасы жоқ қылмыс», Саид Ахмад, «Келін бүлік».
*1975 - Тұрсын Сабиров «Орзигул», [[Николай Васильевич Гоголь|Н.В. Гоголь]] «Ревизор», Умарахунов «Алыстан адам», Хутаев «Жас жүрек қарттар», Акрам Исмаил «Әділет».
*1976 - Мехрибон Назаров &quot;Басқа қолмен&quot;, Т. Абдумомунов &quot;Ешкімге айтпаңыз&quot;, Бабаханов «Әзіл-қалжың Әли», Ахмедов «Құпияларды кеуде».
*1977 - Папаян «Үйлену алдында тәртіпсіздік», [[Насирдин Байтемиров]] «Уркуя», A.Абдугафуров «Әкелер мұрасы», [[Аалы Тоқамбаев]]  «Жанашырлық жануарлар».

Сонымен қатар, ол көптеген [[концерт]]терге қатысты.

== Отбасы==
Әкесі: [[Рахмонберди Мадазимов]] ([[1875]]-[[1933]]). Ана: Бибихон ([[1884]]-[[1922]]). Әйелі Ойимхон ([[1929]]-[[1997]]). Балалар: Анзиратхон ([[1951]]-[[2015]]), Муяссархон ([[1955]]), Санжарбек қажы ([[1959]]-[[2012]]), Минурахон ([[1962]]), Муаззамхон ([[1964]]), Әнуар ([[1969]]-[[2004]]).

== Марапаттары ==
*2-дәрежелі Отан соғысы ордені (23 тамыз [[1943 жыл]])
*«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің жиырма жыл» медалі (03.02.[[1968 жыл]])
*«КСРО Қарулы Күштерінің 50 жыл» медалі (25.10.[[1968 жыл]]).
*«Владимир Ильич Ленин туғанына 100-жылдығына естелік» мерейтойлық медалі (10.04.[[1970 жыл]]) 
*«Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 25 жылдығы» белгісі ([[1970 жыл]])
*«1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің отыз жыл» медалі (21.11.[[1975 жыл]])
*[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек ССР]] еңбек сіңірген әртісі (5 шілде [[1974 жыл]])
*[[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]і Президиумының Құрмет грамотасымен (10 ақпан [[1968 жыл]]) 
*9 бесжылдығы Ударнигы (28 қаңтар [[1976 жыл]])
*[[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]і Президиумының Құрмет грамотасымен (28 тамыз [[1974 жыл]]) 
*[[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] Мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасымен ([[1957 жыл]])
*және [[Ұлы Отан соғысы]]ның [[ардагер]]і ретінде көптеген [[медаль]]дармен марапатталған.&lt;ref&gt;[[Ош облысы]]ның [[энциклопедия]]сы. «Театр өмір» бөлім, [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғыз КСР]] [[Ғылым академиясы]]ның жарияланған, 110-бет, [[1987 жыл]], [[Бішкек|Фрунзе қаласы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А. Абдугафуров «Ош көрнекті ұлдары», 129-130 бет. [[2000 жыл]]ы, [[Ош]] қаласы.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;А. Абдугафуров «Ош академиялық театры», 6, 41, 45 бет. [[2010 жыл]]ы, [[Ош]] қаласы.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20150202215028/http://www.echoosha.narod.ru/March07/deti.htm &lt;small&gt;Актер әулеті&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20150202205819/http://www.echoosha.narod.ru/December08/teatr.htm &lt;small&gt;Олар ізашарлар болды&lt;/small&gt;]
* [http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386102084 &lt;small&gt;Центразия Тұлғалар&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114341/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1386102084 |date=2016-03-04 }}
* [http://portalus.ru/modules/biographies/rus_readme.php?archive=&amp;id=1422777290&amp;start_from=&amp;subaction=showfull&amp;ucat=12 &lt;small&gt;Атақты өмірбаяны&lt;/small&gt;]
* [http://www.onteatr.ru/aktery/rakhmonov-zhurakhon-rakhmonberdievich &lt;small&gt;Кеңес кино және театр актерлері ерлер&lt;/small&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304095856/http://www.onteatr.ru/aktery/rakhmonov-zhurakhon-rakhmonberdievich |date=2016-03-04 }}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp12969646/ &lt;small&gt;Мұрағаттық құжаттар ЦАМО аға сержант Рахманов Журахон&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20160415175431/http://referaty.in.ua/index.php?newsid=1546318 &lt;small&gt;Дерексіз&lt;/small&gt;]
* [https://web.archive.org/web/20160214164058/http://dunyouzbeklari.com/archives/128495 &lt;small&gt;Журахон Рахмоновтың Муштум журналы&lt;/small&gt;]
* [http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 &lt;small&gt;Театрдың тарихы&lt;/small&gt;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117023421/http://teatrbabur.kg/index.php/ru/istoriya-2 |date=2015-11-17 }}

[[Санат:Өзбекстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]]
[[Санат:Қырғызстанда театр қозғалысының құрылтайшылары]]</text>
      <sha1>09vwlt6l8jdnqrspy2epps2isf7j8as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рахманов сарқырамасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569321</id>
    <revision>
      <id>3630420</id>
      <parentid>3595743</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2710" sha1="eqip6h17i52omw21g3zeeabwosvhon9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
==Сипаттама==
[[Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданындағы [«Рахман қайнары» шипажайы](0.5.2, 0.5.6) маңында орналасқан табиғи гидрологиялық нысан. Арасан өзені аңғарының оңтүстік-шығысына қарай 1,8 шақырым жерде, Рахман көлінің қазаншұңқырында жатыр. Сарқыраманың биіктігі 5-6 метр шамасында, ол тік жартастан төмен ағады.]] 2265 метр биіктікте шағын теңіздік (мұздық кейіптегі) бұлақ ағатын, атаусыз өзеншік орналасқан. Дәл осындай екі атаусыз тау арқылы терең жылғада ағып өте отырып, ол Рахманов көліне келіп құяды. Жылға түбінің жоғарғы бөлігі қатты қыңырлы болып (15 градусқа дейін), ал төменгісі – сәл кілтелі (15-20 градусқа дейін) келеді. Жартастардың бүйірлерінде құламалығы 35 градусқа дейін жетеді. Жылға қалың жапырақты ну орманмен жабындалған, оның төбесінен арналы үйінділерде өсетін альпі көгалы мен шөбі жайылып жатыр. Мықты да, алқапты, оңайлықпен бұзылмайтын таулар бір-бірінен сәл қашықтықта (10 нан 30 м дейін) болатын, бұлақ сулары иірмелі сарқырамалар арқылы ағып өтетін, тік сынды, қатты құламалы қабырғалары бар үш биік ойықты құрайды. Сарқырама ені шағын ғана, орташа алғанда, шамамен 1 м. Кемер қабырғалары құралай ағатын сарқырама есесінен жылтырланған, ал сарқырама негіздемелерінде (түрлердің мықтылығына орай), сәл иіліңкі, сумен тежелген ойықтар пайда болған.

==Cілтеме==
http://conf.rating.kz/kk/page/10298{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]]</text>
      <sha1>eqip6h17i52omw21g3zeeabwosvhon9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630490</id>
      <parentid>3630420</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3595743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="7bj3vwhu92a9tr7xsn6h5mogonfjp9p" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
==Сипаттама==
2265 метр биіктікте шағын теңіздік (мұздық кейіптегі) бұлақ ағатын, атаусыз өзеншік орналасқан. Дәл осындай екі атаусыз тау арқылы терең жылғада ағып өте отырып, ол Рахманов көліне келіп құяды. Жылға түбінің жоғарғы бөлігі қатты қыңырлы болып (15 градусқа дейін), ал төменгісі – сәл кілтелі (15-20 градусқа дейін) келеді. Жартастардың бүйірлерінде құламалығы 35 градусқа дейін жетеді. Жылға қалың жапырақты ну орманмен жабындалған, оның төбесінен арналы үйінділерде өсетін альпі көгалы мен шөбі жайылып жатыр. Мықты да, алқапты, оңайлықпен бұзылмайтын таулар бір-бірінен сәл қашықтықта (10 нан 30 м дейін) болатын, бұлақ сулары иірмелі сарқырамалар арқылы ағып өтетін, тік сынды, қатты құламалы қабырғалары бар үш биік ойықты құрайды. Сарқырама ені шағын ғана, орташа алғанда, шамамен 1 м. Кемер қабырғалары құралай ағатын сарқырама есесінен жылтырланған, ал сарқырама негіздемелерінде (түрлердің мықтылығына орай), сәл иіліңкі, сумен тежелген ойықтар пайда болған.

==Cілтеме==
http://conf.rating.kz/kk/page/10298{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]]</text>
      <sha1>7bj3vwhu92a9tr7xsn6h5mogonfjp9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жәміш қақпалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569325</id>
    <revision>
      <id>3630422</id>
      <parentid>3616111</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2208" sha1="055syfr08oaipv3j7rvylyoj4asuwwj" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Жәміш қақпалары''' — Семей қаласының алғашқы құрылыс ғимаратының бірі. XVIII ғасырдың сәулет ескерткіші. Біздің заманымызға дейін Жәміш қақпаларының тек батыс бөлігі ғана сақталған. 1773 жылы қақпалар мен бекініс қабырғалары инженер-капитан Г.Г. Андреевтың басшылығымен жасалған жоба бойынша тұрғызылды. Қақпалар тау тақтайшаларынан және күйдірілген кірпіштен арка тәріздес күмбезді төбе және қарапайым суретті ернеуі бар етіліп салынды. Арканың қалыңдығы екі метр, қабырғалары 10 м тереңдікте болды. Жоғары жағы дөңгеленіп, кішігірім үңгіртау тәріздес болды. Қақпаның ұзындығы 7,27 м құраса, ал ені 7,79 м, ал максимальды биктігі 7,43 м құрады. Ғимаратқа барлығы 203 куб метр кірпіш салынған. [[ Үш қақпаның ішінен тек Жәміш қақпасы ғана ХХ ғасырға дейін жетті. Кенесары хан көтерілісі мен кеңестік кезеңдегі қаланы қайта жоспарлау кезінде ол бірнеше рет бұзылу алдында тұрды. 1973 жылы ескі тарихи қақпа толығымен сүріліп, дәл сол жылы оның нақты тарихи макеті (көшірмесі) жаңа орынға қайта тұрғызылды.]]&lt;ref&gt;http://conf.rating.kz/kk/page/10156 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112190611/http://conf.rating.kz/kk/page/10156 |date=2016-11-12 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>055syfr08oaipv3j7rvylyoj4asuwwj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630488</id>
      <parentid>3630422</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3573936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="jbzxbsf0uvvd2sibdonm2ewulzz0nuw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Жәміш қақпалары''' — Семей қаласының алғашқы құрылыс ғимаратының бірі. XVIII ғасырдың сәулет ескерткіші. Біздің заманымызға дейін Жәміш қақпаларының тек батыс бөлігі ғана сақталған. 1773 жылы қақпалар мен бекініс қабырғалары инженер-капитан Г.Г. Андреевтың басшылығымен жасалған жоба бойынша тұрғызылды. Қақпалар тау тақтайшаларынан және күйдірілген кірпіштен арка тәріздес күмбезді төбе және қарапайым суретті ернеуі бар етіліп салынды. Арканың қалыңдығы екі метр, қабырғалары 10 м тереңдікте болды. Жоғары жағы дөңгеленіп, кішігірім үңгіртау тәріздес болды. Қақпаның ұзындығы 7,27 м құраса, ал ені 7,79 м, ал максимальды биктігі 7,43 м құрады. Ғимаратқа барлығы 203 куб метр кірпіш салынған.&lt;ref&gt;http://conf.rating.kz/kk/page/10156 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112190611/http://conf.rating.kz/kk/page/10156 |date=2016-11-12 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>jbzxbsf0uvvd2sibdonm2ewulzz0nuw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халықаралық бағдаршам күні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569329</id>
    <revision>
      <id>3630421</id>
      <parentid>3288767</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2368" sha1="j7x3e6dwksyopcdlpbhxfzrvcn2aj44" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}}Халықаралық бағдаршам күні. 1914 жылы болған оқиғаға байланысты 5 тамыз күні атап өтіледі. Осы күні Американың Кливленд қаласында заманауи құрылғылардың алғашқы үлгілері пайда болды. Оның қызыл және жасыл шамдары болды, ал түстерін ауыстырған кезде дыбыс сигналын шығарып тұрды. Не дегенмен, ең алғашқы бағдаршамды британдық Джей Найт 19-ғасырда-ақ ойлап тапқан . Бұл аппарат 1868 жылы Лондон парламенті ғимаратының алдына орнатылды. Үш жылдан кейін бағдаршам өздігінен жарылып, полиция қызметкерін жарақаттады. Бұл оқиғадан кейін бағдаршам 50 жылға ұмытылып, тек 1910 жылы екі түсі бар алғашқы автоматты бағдаршам құрылғысы  патенттелді.
Қазіргі қолданыстағы үш түсті бағдаршамдарды алғаш рет 1920 жылы Детройт пен Нью-Йорк қалаларының тұрғындары көрді. Уақыт өте келе құрылғылар Америка мен Еуропаның түрлі қалаларында кең қолданыла бастады. [[Қазіргі қолданыстағы үш түсті бағдаршамдарды алғаш рет 1920 жылы Детройт пен Нью-Йорк қалаларының тұрғындары көрді. Уақыт өте келе құрылғылар Америка мен Еуропаның түрлі қалаларында кеңінен қолданыла бастады.

https://kaz.inform.kz/news/98-zhyl-buryn-dal-osy-kuni-alemdegi-algashky-bagdarshamdar-payda-boldy_a2484585]]
&lt;ref&gt;http://inform.kz/en/5-tamyz-kazakparat-kuntizbesi-atauly-kunder-okigalar-esimder_a2484365 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104204922/http://inform.kz/en/5-tamyz-kazakparat-kuntizbesi-atauly-kunder-okigalar-esimder_a2484365 |date=2016-11-04 }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>j7x3e6dwksyopcdlpbhxfzrvcn2aj44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630489</id>
      <parentid>3630421</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Жүсіп Жарқынай ХББ|Жүсіп Жарқынай ХББ]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3288767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1872" sha1="65dm18f4z1ex56d0a9wvgj9td6v08ku" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}}Халықаралық бағдаршам күні. 1914 жылы болған оқиғаға байланысты 5 тамыз күні атап өтіледі. Осы күні Американың Кливленд қаласында заманауи құрылғылардың алғашқы үлгілері пайда болды. Оның қызыл және жасыл шамдары болды, ал түстерін ауыстырған кезде дыбыс сигналын шығарып тұрды. Не дегенмен, ең алғашқы бағдаршамды британдық Джей Найт 19-ғасырда-ақ ойлап тапқан . Бұл аппарат 1868 жылы Лондон парламенті ғимаратының алдына орнатылды. Үш жылдан кейін бағдаршам өздігінен жарылып, полиция қызметкерін жарақаттады. Бұл оқиғадан кейін бағдаршам 50 жылға ұмытылып, тек 1910 жылы екі түсі бар алғашқы автоматты бағдаршам құрылғысы  патенттелді.
Қазіргі қолданыстағы үш түсті бағдаршамдарды алғаш рет 1920 жылы Детройт пен Нью-Йорк қалаларының тұрғындары көрді. Уақыт өте келе құрылғылар Америка мен Еуропаның түрлі қалаларында кең қолданыла бастады.
&lt;ref&gt;http://inform.kz/en/5-tamyz-kazakparat-kuntizbesi-atauly-kunder-okigalar-esimder_a2484365 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104204922/http://inform.kz/en/5-tamyz-kazakparat-kuntizbesi-atauly-kunder-okigalar-esimder_a2484365 |date=2016-11-04 }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>65dm18f4z1ex56d0a9wvgj9td6v08ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөрлі жүзік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569363</id>
    <revision>
      <id>3630425</id>
      <parentid>3601594</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2125" sha1="4zzrrxvrsoojvgrwefuheg7ll5wdfwm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Мөрлі жүзік''' — ертедегі хан-сұлтандардың, би, әскер басы, т.б. дәрежелі кісілердің бір нәрсені куәландыру үшін мөр басатын арнаулы жүзігі. Ондай жүзіктің көзінде әдейі құйылған таңба болады. Мөрлі жүзік туралы қазақ эпостарында айтылады, өткен ғасырдың басында қолданудан шығып қалған. &quot;Хат берген даулы жерге мөр басатын, Қолында қызыл алтын жүзігі бар&quot; [[Мөрлі жүзіктер түркілер түсінігінде сакралды мәнге ие, аймен (аспандық металл) байланысты күмістен жасалған. Мамандар оларды сақтауға арналған ағаш сандықшалардың болғанын айтады, олар арқар мүйізі тәрізді пішінде жасалған. Мүйіз ежелгі дәуірлерден бері фарнның, яғни патшалық даңқ пен құдайлық рақымның символы болып саналған. Қазақтың Шыңғыс әулеті өкілдері «арқар» ұранын қолданғаны да белгілі.

Жүзіктің материалы, пішіні, әшекейі, нақты жазуы және басқа да белгілердің барлығы бірігіп, хандық биліктің айбыны мен ұлылығын айқындаған.]](Қазақ эпосы, Алматы,[[1958]], 485-б.).&lt;ref&gt;Қазақ қолөнері аталымдарының түсіндірме сөздігі, &quot;Сардар&quot; баспа үйі, Алматы, [[2012]], 312-б. ISBN 978-601-7174-29-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4zzrrxvrsoojvgrwefuheg7ll5wdfwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630487</id>
      <parentid>3630425</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3581864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1127" sha1="3ef7q1qe6fqdo682prfqngq03nsy6vb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Мөрлі жүзік''' — ертедегі хан-сұлтандардың, би, әскер басы, т.б. дәрежелі кісілердің бір нәрсені куәландыру үшін мөр басатын арнаулы жүзігі. Ондай жүзіктің көзінде әдейі құйылған таңба болады. Мөрлі жүзік туралы қазақ эпостарында айтылады, өткен ғасырдың басында қолданудан шығып қалған. &quot;Хат берген даулы жерге мөр басатын, Қолында қызыл алтын жүзігі бар&quot; (Қазақ эпосы, Алматы,[[1958]], 485-б.).&lt;ref&gt;Қазақ қолөнері аталымдарының түсіндірме сөздігі, &quot;Сардар&quot; баспа үйі, Алматы, [[2012]], 312-б. ISBN 978-601-7174-29-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3ef7q1qe6fqdo682prfqngq03nsy6vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маңғыт әулеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>577770</id>
    <revision>
      <id>3630477</id>
      <parentid>3601606</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2014" sha1="mt4v37v6np8ts9mq6rodmci3b44uex5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Маңғыт әулеті''' — [[Бұқара әмірлігін 164 жыл бойы үздіксіз басқарған, шығу тегі түркі-моңғолдық маңғыт тайпасынан шыққан атақты билеушілер әулеті. ]]Бұхар хандарының әулеті (1753–1920); Аштархандар әулетін ауыстырып, Мұхаммед Рақым (1753–1758) әмір атанды. Маңғыт әулетінің ''атақты өкілдері'': Даниял би (1758–1785), Шаһ-Мұрад (1785–1800), Хайдар (1800–1826), Насрулла (1826–1860), Мұзаффар әд-Дин (1860–1885). Маңғыт әулеті феодалды бытыраңқылықпен дәйекті түрде күрес жүргізді. Маңғыт әулетінің тұсында феодалды қанаудың күшеюі ірі халық көтерілістеіне қытай-қыпшақ (1821–1825), Самарқан қолөнершілерінің (1826), шаруалардың (1885, 1888, 1889) көтерілісіне әкеп соқты, Мұзаффар әд-Дин әмір тұсында 1868 жылғы келісім мен 1873 жылғы толықтырылған келісім бойынша Бұхара хандығы Россияның протекторатын мойындады. Маңғыт әулеті 1920 жылға дейін билік құрды. Халық революциясының нәтижесінде Маңғыт әулеті құлатылып, Бұхар Халықтық Совет Республикасы орнады.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 7-том. 1975 жыл.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mt4v37v6np8ts9mq6rodmci3b44uex5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630486</id>
      <parentid>3630477</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3363525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1778" sha1="1s4fisfkzkwlcs08grah52m8ij1y3sb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Маңғыт әулеті''' — Бұхар хандарының әулеті (1753–1920); Аштархандар әулетін ауыстырып, Мұхаммед Рақым (1753–1758) әмір атанды. Маңғыт әулетінің ''атақты өкілдері'': Даниял би (1758–1785), Шаһ-Мұрад (1785–1800), Хайдар (1800–1826), Насрулла (1826–1860), Мұзаффар әд-Дин (1860–1885). Маңғыт әулеті феодалды бытыраңқылықпен дәйекті түрде күрес жүргізді. Маңғыт әулетінің тұсында феодалды қанаудың күшеюі ірі халық көтерілістеіне қытай-қыпшақ (1821–1825), Самарқан қолөнершілерінің (1826), шаруалардың (1885, 1888, 1889) көтерілісіне әкеп соқты, Мұзаффар әд-Дин әмір тұсында 1868 жылғы келісім мен 1873 жылғы толықтырылған келісім бойынша Бұхара хандығы Россияның протекторатын мойындады. Маңғыт әулеті 1920 жылға дейін билік құрды. Халық революциясының нәтижесінде Маңғыт әулеті құлатылып, Бұхар Халықтық Совет Республикасы орнады.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 7-том. 1975 жыл.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1s4fisfkzkwlcs08grah52m8ij1y3sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бақбақ шарабы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578376</id>
    <revision>
      <id>3630483</id>
      <parentid>3614842</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2665" sha1="ng2pzzc1jzta8qah40sr0i46cb3njms" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{cleanup}}
'''Бақбақ шарабы''' ({{lang-en|Dandelion Wine}}) — америкалық жазушы [[Рэй Брэдбери]] жазған роман. [[Романның сюжеті бір бағытты емес, ол кішігірім естеліктер мен хикаялардан құралған. ]]Бұл кітап ең алғаш 1957 жылы жарық көрді. Әлемнің 100 басты кітаптар тізіміне кірген.

== Сюжет ==
Он екі жасар Дуглас әр жазда әр нәрсені ең бірінші рет істеп көреді. Ол бірінші маусымда азанда ерте тұрып, бар ауылды оятады. Дуглас өзінің інісі Томмен, анасымен, әкесімен, екі әжесімен және атасымен Иллинойс штатындағы кішкентай Гринтаун қалашығында тұрады. Осы 1 маусымнан 1928 жылдың қайталанбас жаз айы басталады. Әр жаз сайын Дугластың отбасы ең алғаш іс-әркеттері бақбақ теруге барады. Осы жазда да Дугласс Томмен, әкесімен бақбақ шарабын жасау үшін бақбақ теруге барады. Бұл күн Дугласс үшін ерекше күн болады. Ол ең алғаш бұл күнде артынан қарап тұрған тылсым күшті сезгендей болады. Алайда артқа қараса ол күш болмағандай барлығы да тынышталып қалады. Осылай екі күн не болып жатқанын түсінбей жүреді. Тек үшінші күні ғана ол бұл күшті сезініп, өзінің тірі екенін, өмір сүретінін түсінеді. Осы жазда ол өзінің інісі Томмен әртүрлі қызыққа батады. Бірақ, қуанышпен бірге қайғы келіп, ол бір әжесінен айырылады. Тек әжесінен емес, бұрыннан танитын қарт адамдармен де қоштасады. Дәл осылай оқиға бірінен соң бірі жалғасып, өрби береді.

[[Санат:Рэй Брэдбери туындылары]]
[[Санат:Балалар әдебиеті]]</text>
      <sha1>ng2pzzc1jzta8qah40sr0i46cb3njms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630485</id>
      <parentid>3630483</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3600030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2506" sha1="cd9xrbhfeubza4o2urkspd2nihcf4co" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{cleanup}}
'''Бақбақ шарабы''' ({{lang-en|Dandelion Wine}}) — америкалық жазушы [[Рэй Брэдбери]] жазған роман. Бұл кітап ең алғаш 1957 жылы жарық көрді. Әлемнің 100 басты кітаптар тізіміне кірген.

== Сюжет ==
Он екі жасар Дуглас әр жазда әр нәрсені ең бірінші рет істеп көреді. Ол бірінші маусымда азанда ерте тұрып, бар ауылды оятады. Дуглас өзінің інісі Томмен, анасымен, әкесімен, екі әжесімен және атасымен Иллинойс штатындағы кішкентай Гринтаун қалашығында тұрады. Осы 1 маусымнан 1928 жылдың қайталанбас жаз айы басталады. Әр жаз сайын Дугластың отбасы ең алғаш іс-әркеттері бақбақ теруге барады. Осы жазда да Дугласс Томмен, әкесімен бақбақ шарабын жасау үшін бақбақ теруге барады. Бұл күн Дугласс үшін ерекше күн болады. Ол ең алғаш бұл күнде артынан қарап тұрған тылсым күшті сезгендей болады. Алайда артқа қараса ол күш болмағандай барлығы да тынышталып қалады. Осылай екі күн не болып жатқанын түсінбей жүреді. Тек үшінші күні ғана ол бұл күшті сезініп, өзінің тірі екенін, өмір сүретінін түсінеді. Осы жазда ол өзінің інісі Томмен әртүрлі қызыққа батады. Бірақ, қуанышпен бірге қайғы келіп, ол бір әжесінен айырылады. Тек әжесінен емес, бұрыннан танитын қарт адамдармен де қоштасады. Дәл осылай оқиға бірінен соң бірі жалғасып, өрби береді.

[[Санат:Рэй Брэдбери туындылары]]
[[Санат:Балалар әдебиеті]]</text>
      <sha1>cd9xrbhfeubza4o2urkspd2nihcf4co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайлар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>580582</id>
    <revision>
      <id>3630471</id>
      <parentid>3595752</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3285" sha1="bnj2oswyk9ha22l06ckhum0t2mzodiv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Тайлар(тайша ไทยสยาม)-Тайланд елінің басты этносы. Діні-буддизм.Тілдері-тайлық. Оларды басқаша сиам немесе кхонтай(тайша khotai-босадам) деп атайды. Халқының саны-90 млн. адам . Лао, буи, чжуань және т.б. ұлттар тайлардың туыс ұлттары болып саналады.
[[File:Wat Phra That Khao Noi.jpg|right|thumb|Нан провинциясындағы Будда статуясы]]
==Тілі==
Тай тілін көбінесе тайлар қолданады. Бұл таңқаларлық емес, себебі тай тілі 5 томнан(бұл өте қиын) тұрады.Тай тілі тай-кхадай тілі отбасына жатады.

==Діні==
Тайлардың 95 пайызы Тхеравада буддизмінде құлшылық етеді. Бұл дін шыдамдылықты талап етеді. Сол себепті тайлар өте шыдамды келеді.Олардың ең басты міндеттері санук(ләззат алу), сабай(жағымдылық) және сабай (әсемдік). Тайлардың ең басты ерекшелігі , олардың күлкісі. Тайлар әр нәрсеге күлімсіреумен қарайды.
==Тағамдары==
[[Тай асханасы тәтті, қышқыл, тұзды және ащы дәмдердің бірегей үйлесімінің арқасында әлемдегі ең жақсыларының бірі деп танылған. Атақты том-ям сорпасы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілген. Көше тағамы мұнда сонша дамыған, сондықтан көптеген отбасылар үйден тыс тамақтануды қалайды.]]Сорпа:том-ян- кунг, том кха гай, том-ян және т.б. Тіскебасарлар:тайша спринг роллдар. Қою тағамдар:Жасыл кари , пад-тай, қызанақ , брокколи және креветкалар қосылған қарақұмық кеспесі және т.б.
==Тарихы==
Адам баласы Тайланд аумағын палеолит дәуірінен бері өмір сүріп келе жатыр.Тайлар ертеден Тайландтың аумағында мекен етіп келеді. Оның басқа үнді-қытай мемлекеттерінен ерекшелігі, олар ешқашан бодан болмаған. Сол үшін олар өздерін кхонтай , яғни бос , тәуелсіз адам деп атайды.

==Сілтемелер==
http://www.exotai.ru/khto-takie-taici{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B
https://eda.ru/recepty/tayskaya-kuhnya</text>
      <sha1>bnj2oswyk9ha22l06ckhum0t2mzodiv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630484</id>
      <parentid>3630471</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бақтыгүл|Бақтыгүл]] ([[User talk:Бақтыгүл|т]]) өңдемелерінен [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3595752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2713" sha1="6394twstj1wqo4l30rwau93muc40ybw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Тайлар(тайша ไทยสยาม)-Тайланд елінің басты этносы. Діні-буддизм.Тілдері-тайлық. Оларды басқаша сиам немесе кхонтай(тайша khotai-босадам) деп атайды. Халқының саны-90 млн. адам . Лао, буи, чжуань және т.б. ұлттар тайлардың туыс ұлттары болып саналады.
[[File:Wat Phra That Khao Noi.jpg|right|thumb|Нан провинциясындағы Будда статуясы]]
==Тілі==
Тай тілін көбінесе тайлар қолданады. Бұл таңқаларлық емес, себебі тай тілі 5 томнан(бұл өте қиын) тұрады.Тай тілі тай-кхадай тілі отбасына жатады.

==Діні==
Тайлардың 95 пайызы Тхеравада буддизмінде құлшылық етеді. Бұл дін шыдамдылықты талап етеді. Сол себепті тайлар өте шыдамды келеді.Олардың ең басты міндеттері санук(ләззат алу), сабай(жағымдылық) және сабай (әсемдік). Тайлардың ең басты ерекшелігі , олардың күлкісі. Тайлар әр нәрсеге күлімсіреумен қарайды.
==Тағамдары==
Сорпа:том-ян- кунг, том кха гай, том-ян және т.б. Тіскебасарлар:тайша спринг роллдар. Қою тағамдар:Жасыл кари , пад-тай, қызанақ , брокколи және креветкалар қосылған қарақұмық кеспесі және т.б.
==Тарихы==
Адам баласы Тайланд аумағын палеолит дәуірінен бері өмір сүріп келе жатыр.Тайлар ертеден Тайландтың аумағында мекен етіп келеді. Оның басқа үнді-қытай мемлекеттерінен ерекшелігі, олар ешқашан бодан болмаған. Сол үшін олар өздерін кхонтай , яғни бос , тәуелсіз адам деп атайды.

==Сілтемелер==
http://www.exotai.ru/khto-takie-taici{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B
https://eda.ru/recepty/tayskaya-kuhnya</text>
      <sha1>6394twstj1wqo4l30rwau93muc40ybw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табақты күлдіреуіш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>596054</id>
    <revision>
      <id>3630240</id>
      <parentid>3629729</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5470" sha1="lr92krnfuumhpa3rk1d6pznqqxwf7vq" xml:space="preserve">'''Табақты күлдіреуіш''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстік өңірлеріне тән [[шаңырақ]] күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан ерекше құрылымдық түрі.&lt;ref name=&quot;KazakhCulture&quot;&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. — Алматы: DPS, 2014. — 430 б.&lt;/ref&gt; Бұл элемент [[Киіз үй|киіз үйдің]] төбесін бекітіп, оның күмбез тәріздес пішінін сақтауда маңызды рөл атқарады.

== Жасалу технологиясы мен құрылымы ==
Шаңырақтың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. Бес-алты имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ шеңберімен (тоғынмен) біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. Күлдіреуіштің бұған дейінгі нұсқаларымен салыстырғанда, бұл түрін жасау шеберлерге әлдеқайда оңай болып табылады.&lt;ref name=&quot;Margulan&quot;&gt;Марғұлан Ә. Х. Қазақ халық қолөнері. — Алматы: Өнер, 1986. — 256 б.&lt;/ref&gt; Алайда ол көркемдік және механикалық беріктік сипаттары жағынан дәстүрлі, күрделі иілген күлдіреуіш түрлерінен анағұрлым төмен бағаланады.&lt;ref name=&quot;ShanyrakStud&quot;&gt;Шаңырақ: киіз үй құрылымы мен ұлттық ою-өрнектің мәні // Stud.kz ғылыми порталы. — 2021.&lt;/ref&gt;

== Көркемделуі мен ою-өрнектері ==
Көпшілік бұқараға арналған қарапайым шаңырақтарға ешқандай арнайы әшекей жасалмайды, олар тек табиғи қызыл немесе қоңыр түсті жосалаумен ғана шектеледі.&lt;ref name=&quot;BilimAll&quot;&gt;Киіз үйдің түрлері мен құрылысы // Bilim-all.kz ақпараттық-танымдық порталы. — 2024.&lt;/ref&gt; Ал ауқатты адамдар мен байлар шаңырақты киіз үйдің басқа да ағаш сүйектерімен (уық, кереге, сықырлауық) қосып арнайы бояулармен сырлатады. Немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдейді.&lt;ref name=&quot;ZhasZhanary&quot;&gt;Киіз үй ағаш сүйегінің қасиеті мен боялуы // Jastar janary. — 2024.&lt;/ref&gt;

Ою-өрнектер, негізінен, мынадай төрт үлкен топқа бөлінеді:
* '''Геометриялық мотивтер''' (ирек, төртқұлақ, шаршы элементтері);
* '''Симболдық белгілер''' (дөңгелек, күн, тоғыз аяқ белгілері);
* '''Өсімдік тектес өрнектер''' (жапырақ, гүл, сабақ түрлері);
* '''Зооморфтық мотивтер''' (қошқармүйіз, сыңармүйіз элементтері).

Шаңырақ бетіне ұлттық ою-өрнектер жүргізу үшін үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспап қолданылады. Бұл дәстүрлі құралды халық арасында '''қобы''' деп атайды.&lt;ref name=&quot;KazEtnography&quot;&gt;Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.&lt;/ref&gt;

== Дәстүрлі күлдіреуішпен салыстырмалы сипаттамасы ==
Дәстүрлі күлдіреуіштер сәмбі талынан арнайы қозда иіліп, әр иінде 3-тен 8-ге дейін бекітілсе, табақты нұсқада орталық тұтас тақтай басты тірекке айналады.&lt;ref name=&quot;ShanyrakWiki&quot;&gt;Шаңырақ құрылымы және оның бөлшектері // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2023.&lt;/ref&gt; Бұл құрылым жел мен қардың салмағын бөлуде дәстүрлі тоқымалы күлдіреуіштерден әлсіздеу болғанымен, Оңтүстік Қазақстанның климаты жұмсақ, қары аз аймақтарында тез әрі тиімді жасалуына байланысты кең таралған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақтың дәстүрлі баспанасы]]
[[Санат:Киіз үй]]
[[Санат:Қазақ қолөнері]]</text>
      <sha1>lr92krnfuumhpa3rk1d6pznqqxwf7vq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630243</id>
      <parentid>3630240</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жасалу технологиясы мен құрылымы */</comment>
      <origin>3630243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5478" sha1="63mm3nq3bs4so8dx2s98dtxabyr23ib" xml:space="preserve">'''Табақты күлдіреуіш''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстік өңірлеріне тән [[шаңырақ]] күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан ерекше құрылымдық түрі.&lt;ref name=&quot;KazakhCulture&quot;&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. — Алматы: DPS, 2014. — 430 б.&lt;/ref&gt; Бұл элемент [[Киіз үй|киіз үйдің]] төбесін бекітіп, оның күмбез тәріздес пішінін сақтауда маңызды рөл атқарады.

== Жасалу технологиясы мен құрылымы ==
[[Шаңырақ]]тың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. Бес-алты имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ [[шеңбер]]імен (тоғынмен) біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. Күлдіреуіштің бұған дейінгі нұсқаларымен салыстырғанда, бұл түрін жасау шеберлерге әлдеқайда оңай болып табылады.&lt;ref name=&quot;Margulan&quot;&gt;Марғұлан Ә. Х. Қазақ халық қолөнері. — Алматы: Өнер, 1986. — 256 б.&lt;/ref&gt; Алайда ол көркемдік және механикалық беріктік сипаттары жағынан дәстүрлі, күрделі иілген күлдіреуіш түрлерінен анағұрлым төмен бағаланады.&lt;ref name=&quot;ShanyrakStud&quot;&gt;Шаңырақ: киіз үй құрылымы мен ұлттық ою-өрнектің мәні // Stud.kz ғылыми порталы. — 2021.&lt;/ref&gt;

== Көркемделуі мен ою-өрнектері ==
Көпшілік бұқараға арналған қарапайым шаңырақтарға ешқандай арнайы әшекей жасалмайды, олар тек табиғи қызыл немесе қоңыр түсті жосалаумен ғана шектеледі.&lt;ref name=&quot;BilimAll&quot;&gt;Киіз үйдің түрлері мен құрылысы // Bilim-all.kz ақпараттық-танымдық порталы. — 2024.&lt;/ref&gt; Ал ауқатты адамдар мен байлар шаңырақты киіз үйдің басқа да ағаш сүйектерімен (уық, кереге, сықырлауық) қосып арнайы бояулармен сырлатады. Немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдейді.&lt;ref name=&quot;ZhasZhanary&quot;&gt;Киіз үй ағаш сүйегінің қасиеті мен боялуы // Jastar janary. — 2024.&lt;/ref&gt;

Ою-өрнектер, негізінен, мынадай төрт үлкен топқа бөлінеді:
* '''Геометриялық мотивтер''' (ирек, төртқұлақ, шаршы элементтері);
* '''Симболдық белгілер''' (дөңгелек, күн, тоғыз аяқ белгілері);
* '''Өсімдік тектес өрнектер''' (жапырақ, гүл, сабақ түрлері);
* '''Зооморфтық мотивтер''' (қошқармүйіз, сыңармүйіз элементтері).

Шаңырақ бетіне ұлттық ою-өрнектер жүргізу үшін үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспап қолданылады. Бұл дәстүрлі құралды халық арасында '''қобы''' деп атайды.&lt;ref name=&quot;KazEtnography&quot;&gt;Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.&lt;/ref&gt;

== Дәстүрлі күлдіреуішпен салыстырмалы сипаттамасы ==
Дәстүрлі күлдіреуіштер сәмбі талынан арнайы қозда иіліп, әр иінде 3-тен 8-ге дейін бекітілсе, табақты нұсқада орталық тұтас тақтай басты тірекке айналады.&lt;ref name=&quot;ShanyrakWiki&quot;&gt;Шаңырақ құрылымы және оның бөлшектері // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2023.&lt;/ref&gt; Бұл құрылым жел мен қардың салмағын бөлуде дәстүрлі тоқымалы күлдіреуіштерден әлсіздеу болғанымен, Оңтүстік Қазақстанның климаты жұмсақ, қары аз аймақтарында тез әрі тиімді жасалуына байланысты кең таралған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақтың дәстүрлі баспанасы]]
[[Санат:Киіз үй]]
[[Санат:Қазақ қолөнері]]</text>
      <sha1>63mm3nq3bs4so8dx2s98dtxabyr23ib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630244</id>
      <parentid>3630243</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көркемделуі мен ою-өрнектері */</comment>
      <origin>3630244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5502" sha1="8y93h1v02970vl5becrqr1y4qofykwj" xml:space="preserve">'''Табақты күлдіреуіш''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстік өңірлеріне тән [[шаңырақ]] күлдіреуішін жасау тәсілінің кейінірек қалыптасқан ерекше құрылымдық түрі.&lt;ref name=&quot;KazakhCulture&quot;&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. — Алматы: DPS, 2014. — 430 б.&lt;/ref&gt; Бұл элемент [[Киіз үй|киіз үйдің]] төбесін бекітіп, оның күмбез тәріздес пішінін сақтауда маңызды рөл атқарады.

== Жасалу технологиясы мен құрылымы ==
[[Шаңырақ]]тың төбесін алақандай табақ тәрізденген қалың дөңгелек тақтай шығарып тұрады. Бес-алты имектеу күлдіреуіштер оны шаңырақ [[шеңбер]]імен (тоғынмен) біріктіреді. Табақтың төменгі бетінің ортасында шаңырақ көтергенде бақанның басын тірейтін саяздау ұя жасалады. Күлдіреуіштің бұған дейінгі нұсқаларымен салыстырғанда, бұл түрін жасау шеберлерге әлдеқайда оңай болып табылады.&lt;ref name=&quot;Margulan&quot;&gt;Марғұлан Ә. Х. Қазақ халық қолөнері. — Алматы: Өнер, 1986. — 256 б.&lt;/ref&gt; Алайда ол көркемдік және механикалық беріктік сипаттары жағынан дәстүрлі, күрделі иілген күлдіреуіш түрлерінен анағұрлым төмен бағаланады.&lt;ref name=&quot;ShanyrakStud&quot;&gt;Шаңырақ: киіз үй құрылымы мен ұлттық ою-өрнектің мәні // Stud.kz ғылыми порталы. — 2021.&lt;/ref&gt;

== Көркемделуі мен ою-өрнектері ==
Көпшілік бұқараға арналған қарапайым шаңырақтарға ешқандай арнайы әшекей жасалмайды, олар тек табиғи қызыл немесе қоңыр түсті жосалаумен ғана шектеледі.&lt;ref name=&quot;BilimAll&quot;&gt;Киіз үйдің түрлері мен құрылысы // Bilim-all.kz ақпараттық-танымдық порталы. — 2024.&lt;/ref&gt; Ал ауқатты адамдар мен байлар шаңырақты киіз үйдің басқа да ағаш сүйектерімен ([[уық]], [[кереге]], [[сықырлауық]]) қосып арнайы бояулармен сырлатады. Немесе шаңырақ бөлшектерінің үй ішінен көрініп тұратын беттерін мүмкіндігінше саяз сызықтар жүргізу арқылы әр түрлі өрнектермен көркемдейді.&lt;ref name=&quot;ZhasZhanary&quot;&gt;Киіз үй ағаш сүйегінің қасиеті мен боялуы // Jastar janary. — 2024.&lt;/ref&gt;

Ою-өрнектер, негізінен, мынадай төрт үлкен топқа бөлінеді:
* '''Геометриялық мотивтер''' (ирек, төртқұлақ, шаршы элементтері);
* '''Симболдық белгілер''' ([[дөңгелек]], күн, тоғыз аяқ белгілері);
* '''Өсімдік тектес өрнектер''' ([[жапырақ]], [[гүл]], сабақ түрлері);
* '''Зооморфтық мотивтер''' (қошқармүйіз, сыңармүйіз элементтері).

Шаңырақ бетіне ұлттық ою-өрнектер жүргізу үшін үшкір пышақ сияқтанып темірден соғылатын арнайы аспап қолданылады. Бұл дәстүрлі құралды халық арасында '''қобы''' деп атайды.&lt;ref name=&quot;KazEtnography&quot;&gt;Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті мен тұрмысы: Этнографиялық зерттеулер. — Алматы: Ғылым, 1997. — 280 б.&lt;/ref&gt;

== Дәстүрлі күлдіреуішпен салыстырмалы сипаттамасы ==
Дәстүрлі күлдіреуіштер сәмбі талынан арнайы қозда иіліп, әр иінде 3-тен 8-ге дейін бекітілсе, табақты нұсқада орталық тұтас тақтай басты тірекке айналады.&lt;ref name=&quot;ShanyrakWiki&quot;&gt;Шаңырақ құрылымы және оның бөлшектері // Уикипедия ашық энциклопедиясы. — 2023.&lt;/ref&gt; Бұл құрылым жел мен қардың салмағын бөлуде дәстүрлі тоқымалы күлдіреуіштерден әлсіздеу болғанымен, Оңтүстік Қазақстанның климаты жұмсақ, қары аз аймақтарында тез әрі тиімді жасалуына байланысты кең таралған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақтың дәстүрлі баспанасы]]
[[Санат:Киіз үй]]
[[Санат:Қазақ қолөнері]]</text>
      <sha1>8y93h1v02970vl5becrqr1y4qofykwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601902</id>
    <revision>
      <id>3630247</id>
      <parentid>3586499</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7973" sha1="3s2ilwu0z63nl3lru73ld916x8qpqr1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!--
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]],

[[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3s2ilwu0z63nl3lru73ld916x8qpqr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630250</id>
      <parentid>3630247</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылауы]]) істеген нөмір 3630247 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3630250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8138" sha1="mtyea7x0a1ob80pm6ekmheez8h2utlu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]],

[[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>mtyea7x0a1ob80pm6ekmheez8h2utlu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630252</id>
      <parentid>3630250</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8151" sha1="rnsmfj0d88ft50hyg2tzzg7ct48up21" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]],

[[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rnsmfj0d88ft50hyg2tzzg7ct48up21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630253</id>
      <parentid>3630252</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8168" sha1="bm60y2hxtcxmivtvs6kcb3gl1ryanqv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]],

[[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>bm60y2hxtcxmivtvs6kcb3gl1ryanqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630254</id>
      <parentid>3630253</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8167" sha1="75wyxlo8ye6qdgo3t9vp375fp7pgvp5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>75wyxlo8ye6qdgo3t9vp375fp7pgvp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630255</id>
      <parentid>3630254</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8174" sha1="4xm43fb27f3k93efy60o9ywyl0z1bmb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}}[[КСРО]] → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4xm43fb27f3k93efy60o9ywyl0z1bmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630256</id>
      <parentid>3630255</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8162" sha1="7o03nqcnvrvwbiczs45m0ugnstsq16c" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{Flagicon|USSR}} → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7o03nqcnvrvwbiczs45m0ugnstsq16c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630257</id>
      <parentid>3630256</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8153" sha1="fooaqtxobjt87gxk9oge70zizuoum5v" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{Flagicon|Kazakhstan}}[[Қазақстан]]
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fooaqtxobjt87gxk9oge70zizuoum5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630258</id>
      <parentid>3630257</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8115" sha1="pje5esx4078qtw1c9y72cd1hto7tx5o" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]] [[1996]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pje5esx4078qtw1c9y72cd1hto7tx5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630259</id>
      <parentid>3630258</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8123" sha1="ihflkcf023szg1r6cpsagp9y109pu2f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау қаласы]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ihflkcf023szg1r6cpsagp9y109pu2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630260</id>
      <parentid>3630259</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8110" sha1="cd0nvvjuesd8hqf9dhuusyqxrbdvn0b" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cd0nvvjuesd8hqf9dhuusyqxrbdvn0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630261</id>
      <parentid>3630260</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8219" sha1="fj4ftmqmkc7g2ko9ocsep22egjguxft" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақ Автономиялы Социалистік Кеңестік Республикасы|Қарақалпақ АССР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fj4ftmqmkc7g2ko9ocsep22egjguxft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630262</id>
      <parentid>3630261</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8227" sha1="kz4zle0lta4z5pmdju5aobihzwg0jzv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Социалистік Кеңестік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kz4zle0lta4z5pmdju5aobihzwg0jzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630263</id>
      <parentid>3630262</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8227" sha1="cur9lhx0x1xh8xa41rq59slb49mnejs" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cur9lhx0x1xh8xa41rq59slb49mnejs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630264</id>
      <parentid>3630263</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8228" sha1="3cd7wjtpcoy3kqaqizqpxtxp2yr2yku" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936]]-[[1996]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3cd7wjtpcoy3kqaqizqpxtxp2yr2yku</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630267</id>
      <parentid>3630264</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8242" sha1="6uwoc5pd5xg4aebat1blg7a93i8r7op" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936 жыл]]-[[1996 жыл]]) - елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6uwoc5pd5xg4aebat1blg7a93i8r7op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630270</id>
      <parentid>3630267</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8244" sha1="85c1tsz9mso03v13bksidwc6htd5ub5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[1936 жыл]]-[[1996 жыл]]) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>85c1tsz9mso03v13bksidwc6htd5ub5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630274</id>
      <parentid>3630270</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8323" sha1="imehlhx9el5x30ae26eng1glo6dirfq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым, 1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]])ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>imehlhx9el5x30ae26eng1glo6dirfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630276</id>
      <parentid>3630274</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8326" sha1="7b99rystbwc45cgq2j0gevgdvc4q3qa" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Советінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7b99rystbwc45cgq2j0gevgdvc4q3qa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630277</id>
      <parentid>3630276</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8326" sha1="90faftqjhr1ffv2kk9bdyf9qfj1urh6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>90faftqjhr1ffv2kk9bdyf9qfj1urh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630278</id>
      <parentid>3630277</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8326" sha1="fqbj4yf0dvpa7lp3rq74wegbfzw14be" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, [[Бердімбет]]тен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fqbj4yf0dvpa7lp3rq74wegbfzw14be</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630279</id>
      <parentid>3630278</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8322" sha1="be2znw13vqohrglhrcej97ke6ed34n9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері [[Қарабау]], [[Мақат]], [[Мұқыр]] ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>be2znw13vqohrglhrcej97ke6ed34n9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630280</id>
      <parentid>3630279</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:55:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8314" sha1="5z1uiv9boobjs98sn2zsx8hy63l7z6o" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Сағынбай Нұрғалиев туралы ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5z1uiv9boobjs98sn2zsx8hy63l7z6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630281</id>
      <parentid>3630280</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сағынбай Нұрғалиев туралы */</comment>
      <origin>3630281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8286" sha1="hgptae8nwncxiuo58526l54ofpszvpa" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

== Сағынбай Нұрғалиев көшесі ==
* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hgptae8nwncxiuo58526l54ofpszvpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630282</id>
      <parentid>3630281</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сағынбай Нұрғалиев көшесі */</comment>
      <origin>3630282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8231" sha1="9m0p7tzmcsf8qa6i8mbjk3k4ptwmp0d" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* [[1953]] жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* [[1955]] жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* [[1955]] жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1956]] жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* [[1963]] жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* [[1967]] жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1973]] жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* [[1976]] жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* [[1987]] жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* [[1988]] жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974]] жылы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* [[1975]] және [[1977]] жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* [[1990]] жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9m0p7tzmcsf8qa6i8mbjk3k4ptwmp0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630283</id>
      <parentid>3630282</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қысқаша өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8179" sha1="73p5jkspl0lof8ivjhjttj7fofa53w6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996]] жылы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>73p5jkspl0lof8ivjhjttj7fofa53w6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630286</id>
      <parentid>3630283</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қысқаша өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8179" sha1="eh1wnj8cb7jsmc3qxlpap3o74z9e5qp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, [[1936]] жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1960]] жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, [[1963]] жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1966]] жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1967]] жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1969]] жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1971]] жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, [[1974]] жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>eh1wnj8cb7jsmc3qxlpap3o74z9e5qp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630287</id>
      <parentid>3630286</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жанұясы */</comment>
      <origin>3630287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8147" sha1="20m9ne3w2mqs74rw534yzzkhgnsojex" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''АҚЫЛ мен ІЗЕТ'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына беріліпті. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен адамгершілік құрмет деп білеміз.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>20m9ne3w2mqs74rw534yzzkhgnsojex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630289</id>
      <parentid>3630287</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Естеліктер */</comment>
      <origin>3630289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8098" sha1="qxy1p0stjl2rssw69bc380vab9q3z5o" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>qxy1p0stjl2rssw69bc380vab9q3z5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630290</id>
      <parentid>3630289</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:04:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8510" sha1="ravapyoyeazjmyxruev1wv4o78cv2jt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері және қоғамдық бірлестіктер тізілімі.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ravapyoyeazjmyxruev1wv4o78cv2jt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630291</id>
      <parentid>3630290</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қысқаша өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8732" sha1="2y44wdhh36khusc9h29o2z6kvin2k8g" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері және қоғамдық бірлестіктер тізілімі.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін мемлекеттік қолдау бабы.&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>2y44wdhh36khusc9h29o2z6kvin2k8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630293</id>
      <parentid>3630291</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қысқаша өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9561" sha1="hyaoj01mmdiea1cwhaoc40n6rcp60i9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері және қоғамдық бірлестіктер тізілімі.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;«Жекпе-жек» ұлттық спорт федерациясының ресми ақпараттық порталы. Федерацияның аймақтық құрылымы мен басшылық құрамы.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының дамуы мен басшылық құрамы туралы есептік мәліметтері.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt;
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін мемлекеттік қолдау бабы.&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.&lt;ref&gt;«Sport Qory» спортты қолдау қоры. «Жекпе-жек» ұлттық спорт федерациясының жобалары мен даму серпіні.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hyaoj01mmdiea1cwhaoc40n6rcp60i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630295</id>
      <parentid>3630293</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9528" sha1="jexoslkp4y2g38u1cpywx6l9ygpvztn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;«Жекпе-жек» ұлттық спорт федерациясының ресми ақпараттық порталы. Федерацияның аймақтық құрылымы мен басшылық құрамы.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының дамуы мен басшылық құрамы туралы есептік мәліметтері.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt;
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін мемлекеттік қолдау бабы.&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.&lt;ref&gt;«Sport Qory» спортты қолдау қоры. «Жекпе-жек» ұлттық спорт федерациясының жобалары мен даму серпіні.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jexoslkp4y2g38u1cpywx6l9ygpvztn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630296</id>
      <parentid>3630295</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қысқаша өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9462" sha1="1qaeeduakjr4763g4fidtsuv3gfurbq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін мемлекеттік қолдау бабы.&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;
* Өзінің балаларына арнап өсиет қалдырып кеткен, арнайы күнделік дәптерін бастаған.&lt;ref&gt;«Sport Qory» спортты қолдау қоры. «Жекпе-жек» ұлттық спорт федерациясының жобалары мен даму серпіні.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1qaeeduakjr4763g4fidtsuv3gfurbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630298</id>
      <parentid>3630296</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қысқаша өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9332" sha1="0g8zsh1p0kfst5opqlg7sx02zj8hu0i" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
&lt;!-- {{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;Атырау облысының мемлекеттік архиві. Гурьев қалалық Халық депутаттары кеңесінің ХХ шақырылымының материалдары (1990 ж. хаттамалар).&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы (1920—2000 жж.): Анықтамалық. — Атырау, 2002.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0g8zsh1p0kfst5opqlg7sx02zj8hu0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630300</id>
      <parentid>3630298</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9159" sha1="i70x295czj9olg4verjqnbfmo0hhido" xml:space="preserve">{{Тұлға
|Есімі = 
|Шынайы есімі        = 
|Сурет               = 
|Сурет ені           = 
|Сурет атауы         = 
}} --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;Атырау облысының мемлекеттік архиві. Гурьев қалалық Халық депутаттары кеңесінің ХХ шақырылымының материалдары (1990 ж. хаттамалар).&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы (1920—2000 жж.): Анықтамалық. — Атырау, 2002.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>i70x295czj9olg4verjqnbfmo0hhido</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630301</id>
      <parentid>3630300</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8994" sha1="pin4qglrfbsl1ijs0w8hj2wmg3cooe4" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;Атырау облысының мемлекеттік архиві. Гурьев қалалық Халық депутаттары кеңесінің ХХ шақырылымының материалдары (1990 ж. хаттамалар).&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы (1920—2000 жж.): Анықтамалық. — Атырау, 2002.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pin4qglrfbsl1ijs0w8hj2wmg3cooe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630303</id>
      <parentid>3630301</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері|Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9076" sha1="ds6xvh0uqgettawny4ekgszxqp9m4ax" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;Атырау облысының мемлекеттік архиві. Гурьев қалалық Халық депутаттары кеңесінің ХХ шақырылымының материалдары (1990 ж. хаттамалар).&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы (1920—2000 жж.): Анықтамалық. — Атырау, 2002.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;

[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]</text>
      <sha1>ds6xvh0uqgettawny4ekgszxqp9m4ax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630304</id>
      <parentid>3630303</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қоғам қайраткерлері|Қоғам қайраткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9129" sha1="rvil3ht3m8msc1vc66tvo6xm0u251wa" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;Атырау облысының мемлекеттік архиві. Гурьев қалалық Халық депутаттары кеңесінің ХХ шақырылымының материалдары (1990 ж. хаттамалар).&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы (1920—2000 жж.): Анықтамалық. — Атырау, 2002.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
&lt;br /&gt;&lt;references /&gt;

[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>rvil3ht3m8msc1vc66tvo6xm0u251wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630388</id>
      <parentid>3630304</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9135" sha1="1zjq6iu1c5dtejh7inqowfn2y095dsc" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;Атырау облысының мемлекеттік архиві. Гурьев қалалық Халық депутаттары кеңесінің ХХ шақырылымының материалдары (1990 ж. хаттамалар).&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы (1920—2000 жж.): Анықтамалық. — Атырау, 2002.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>1zjq6iu1c5dtejh7inqowfn2y095dsc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630389</id>
      <parentid>3630388</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9135" sha1="cuv215vxsczm7d064hgclpzcqerknj4" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев.png
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = [[15 маусым]] [[1936 жыл]]
 |Туған жері          = [[Хожелі ауданы]], [[Қарақалпақстан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қарақалпақ АКСР-ы]]
 |Мансабы               = қоғам қайраткері, еңбек ардагері
 |Азаматтығы            = {{USSR}} → {{KAZ}}
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]
 |Қайтыс болған жері    = [[Атырау]]
 |Әкесі                 = Нұрғали Есенбайұлы
 |Анасы                 = Зағипа Қатымқожақызы
 |Жұбайы                = Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева
 |Балалары              = Қалия, Гүлнар, Болат, Абат, Самат, Марат, Талғат
 |Марапаттары           = бірнеше Мақтау қағаздары және медальдар
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев''' ([[15 маусым]], [[1936 жыл]]ы туған; [[23 сәуір]], [[1996 жыл]]ы қайтыс болған) — елдің сауда саласына үлкен үлесін қосқан еңбек ардагері, Маңғышлақ облыстық Кеңесінің депутаты (1977), Гурьев қалалық Кеңесінің депутаты (1990). Ол [[Байұлы|он екі ата Байұлы]]ның [[Есентемір]] руынан, Бердімбеттен тарайды. Арғы атасы Есенбай, Әкесі Нұрғали ел ішінде, ағайын-тума арасында жақсы істерімен көрінген, сыйлы болған. Негізгі тұрақтаған жерлері Қарабау, [[Мақат]], Мұқыр ауылдары.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы / Бас редактор Б. Ғ. Аяған — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2008. — ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

== Қысқаша өмірбаяны ==
* [[15 маусым]] [[1936 жыл|1936]] жылы Қарақалпақ АССР-ы Хожелі ауданында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Қазақстанның сауда және қызмет көрсету саласының тарихы: Жинақ. — Алматы: Экономика, 2005.&lt;/ref&gt;
* [[1950 жыл|1950]] жылы қыркүйек айында Хожелі ауданы Хотеп ауылынан Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Жантерек стансасына көшіп келген.
* 1953 жылы Мақат орта мектебін бітірген.
* 1955 жылы Алматы сауда теxникумын бітірген (Қарғалы).
* 1955 жылы - Гурьев облысы Бақсай аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.&lt;ref&gt;Сейітқалиев М. Он екі ата Байұлы: Есентемір руының шежіресі. — Атырау: Өлке, 2011.&lt;/ref&gt;
* 1956 жылы - Мақат аудандық сауда базасында бас буxгалтердің орынбасары.
* 1963 жылы - Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағында бас буxгалтер.
* 1967 жылы Қызыл-Қоға аудандық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1973 жылы Маңғышлақ облыстық тұтынушылар одағының төрағасына сайланған.
* 1976 жылы - Гурьев облыстық тұтынушылар одағы сауда саласының орынбасары.
* 1987 жылы - Гурьев қалалық өнеркәсіп сауда бөлімінің төрағасы.
* 1988 жылы Гурьев облыстық &quot;Казтекстильторг&quot; базасының төрағасы қызметіне сайланған.
* [[20 мамыр]] [[1974 жыл]]ы Қазақ ССР Тұтынушылар одағы Советіне мүше болып сайланды.
* 1975 және 1977 жылдары Маңғышлақ облыстық Советінің депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;Атырау облысының мемлекеттік архиві. Гурьев қалалық Халық депутаттары кеңесінің ХХ шақырылымының материалдары (1990 ж. хаттамалар).&lt;/ref&gt;
* 1990 жылы Гурьев қалалық Советінің депутаты болып сайланды.
* Сағынбай Нұрғалиев сонымен бірге бірнеше рет Мақтау қағаздарымен және медальдармен марпатталды.&lt;ref&gt;Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві. Маңғышлақ облыстық Халық депутаттары советінің шақырылымдары мен шешімдері (1977 ж. қорлар).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Атырау облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы (1920—2000 жж.): Анықтамалық. — Атырау, 2002.&lt;/ref&gt;
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиев [[1996 жыл]]ы [[23 сәуір]] күні дүниеден өтті. Атырау облысының Мақат ауылында жерленген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Нұрғалиев С.


&quot;АҚЫЛ МЕН ІЗЕТ&quot;: Естелік, әңгіме, эссе


Семей, 2006.-160 бет.

ISBN 9965-27-521-1&lt;/ref&gt;

== Жанұясы ==
* Зайыбы - Ақжібек Ықсанқызы Нұрғалиева, 1936 жылы туған.
* Қызы - Қалия Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1960 жылы туған, Атырау облыстық реанимация бөлімінің бастығы.
* Қызы - Гүлнар Сағынбайқызы Нұрғалиева, 1963 жылы туған.
* Баласы - Болат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1966 жылы туған, құрылыс саласында жұмыс жасайды.
* Баласы - Абат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1967 жылы туған.
* Баласы - Самат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1969 жылы туған, инженер.
* Баласы - Марат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1971 жылы туған, жеке кәсіпкер.
* Баласы - Талғат Сағынбайұлы Нұрғалиев, 1974 жылы туған, жеке кәсіпкер.

== Естеліктер ==
* Сағынбай Нұрғалиұлы Нұрғалиевтің өмірбаяны, балаларына арнап қалдырған өсиеті, бастаған күнделігі және ол жайлы естелік әңгімелер мен арнау өлеңдер &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; (Семей 2006) атты кітапта жазылған.

* &quot;'''''Ақыл мен Ізет'''''&quot; кітабы шыққалы жатқанда Атыраудан жағымды жаңалық келді. Қаланың бір көшесі Сағынбай Нұрғалиевтің атына берілген. Бұл да Сағынбайдың отбасына, өзіне деген үлкен құрмет.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Сурет:Сағынбай Нұрғалиев көшесі.png|ортаға|сүрмесіз]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ | Жұлдызы биік жан еді...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013222/https://atr.kz/zh-ldyzy-biik-zhan-edi/ |date=2018-05-09 }}
* [https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ | Сағынбай Нұрғалиев жайлы естелік әңгіме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509013332/https://qamba.info/site/book/online/saghyndyq-spanuly-murat-salamatv/content/content_4.xhtml/ |date=2018-05-09 }}

[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]</text>
      <sha1>cuv215vxsczm7d064hgclpzcqerknj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прапімпорн Карнчанда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602053</id>
    <revision>
      <id>3630332</id>
      <parentid>3430648</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3871" sha1="dd0djwuyw6dtu49i9vtitbsg9eux3jn" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда [[Синакхаринтхра]] атындағы [[Бангкок университеті]]н ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Jaika Stunts ұйымында жаттықтырушы болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді.&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>dd0djwuyw6dtu49i9vtitbsg9eux3jn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630333</id>
      <parentid>3630332</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3863" sha1="82leyovjfy42omp4cifr3cak1kx5vk0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Jaika Stunts ұйымында жаттықтырушы болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді.&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>82leyovjfy42omp4cifr3cak1kx5vk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630334</id>
      <parentid>3630333</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="0wg1eqt868amfxbdh1o7u4shhe1rfu7" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Jaika Stunts ұйымында жаттықтырушы болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді.&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>0wg1eqt868amfxbdh1o7u4shhe1rfu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630335</id>
      <parentid>3630334</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:43:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3664" sha1="jlza285e0kum7u1h8kcsrq7149evsx1" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Jaika Stunts ұйымында жаттықтырушы болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді.&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>jlza285e0kum7u1h8kcsrq7149evsx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630336</id>
      <parentid>3630335</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4644" sha1="6brck4f9m5ecw9ufl3i97ymjp93lz3f" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt; Қазіргі уақытта Jaika Stunts ұйымында жаттықтырушы болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді.&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады. Қазіргі уақытта ол Бангкоктағы Джайка каскадерлер тобында жұмыс істейді және негізінен тай қойылымдарында ойнайды. Оның ең көрнекті рөлдерінің қатарында Ракпан Танадпожанамарттың «Король кобрасы» (2008) фильміндегі офицер Наринторн және «Жарқанат аңшысы» (2006) қорқынышты фильміндегі Пим бар. Прапимпорн Карнчанда Роберт Янгтың «Қанды маймыл » (2007) фильміндегі Ченне рөлімен еуропалық танымалдылыққа ие болды. Актрисаның ең есте қаларлық рөлдерінің бірі - 2011 жылғы «Ханым» өмірбаяндық фильміндегі бирмалық саясаткер Кин Кидің рөлі.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>6brck4f9m5ecw9ufl3i97ymjp93lz3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630337</id>
      <parentid>3630336</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4511" sha1="00l985deo0yz4bq54ayp5pqqm9u9ard" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады. Қазіргі уақытта ол Бангкоктағы Джайка каскадерлер тобында жұмыс істейді және негізінен тай қойылымдарында ойнайды. Оның ең көрнекті рөлдерінің қатарында Ракпан Танадпожанамарттың «Король кобрасы» (2008) фильміндегі офицер Наринторн және «Жарқанат аңшысы» (2006) қорқынышты фильміндегі Пим бар. Прапимпорн Карнчанда Роберт Янгтың «Қанды маймыл » (2007) фильміндегі Ченне рөлімен еуропалық танымалдылыққа ие болды. Актрисаның ең есте қаларлық рөлдерінің бірі - 2011 жылғы «Ханым» өмірбаяндық фильміндегі бирмалық саясаткер Кин Кидің рөлі.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>00l985deo0yz4bq54ayp5pqqm9u9ard</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630338</id>
      <parentid>3630337</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4515" sha1="2q0jmykhzig4mmdqivv21qyvmssjcac" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады. Қазіргі уақытта ол [[Бангкок]]тағы Джайка каскадерлер тобында жұмыс істейді және негізінен тай қойылымдарында ойнайды. Оның ең көрнекті рөлдерінің қатарында Ракпан Танадпожанамарттың «Король кобрасы» (2008) фильміндегі офицер Наринторн және «Жарқанат аңшысы» (2006) қорқынышты фильміндегі Пим бар. Прапимпорн Карнчанда Роберт Янгтың «Қанды маймыл » (2007) фильміндегі Ченне рөлімен еуропалық танымалдылыққа ие болды. Актрисаның ең есте қаларлық рөлдерінің бірі - 2011 жылғы «Ханым» өмірбаяндық фильміндегі бирмалық саясаткер Кин Кидің рөлі.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>2q0jmykhzig4mmdqivv21qyvmssjcac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630339</id>
      <parentid>3630338</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="e9j9m1ehdnip5dyzymfjqwasbacrnie" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}})  — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады. Қазіргі уақытта ол [[Бангкок]]тағы Джайка каскадерлер тобында жұмыс істейді және негізінен тай қойылымдарында ойнайды. Оның ең көрнекті рөлдерінің қатарында Ракпан Танадпожанамарттың «Король кобрасы» (2008) фильміндегі офицер Наринторн және «Жарқанат аңшысы» (2006) [[қорқынышты фильм]]індегі Пим бар. Прапимпорн Карнчанда Роберт Янгтың «Қанды маймыл » (2007) фильміндегі Ченне рөлімен еуропалық танымалдылыққа ие болды. Актрисаның ең есте қаларлық рөлдерінің бірі - 2011 жылғы «Ханым» өмірбаяндық фильміндегі бирмалық саясаткер Кин Кидің рөлі.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>e9j9m1ehdnip5dyzymfjqwasbacrnie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630381</id>
      <parentid>3630339</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4440" sha1="70gudth1l4uoekjv46orsdjekfhbfmi" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  =Прапімпорн Карнчанда
  |шынайы есімі           =ประพิมพ์พร กาญจันดา
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  =
  |туған күні           =[[XX ғасыр]]
  |туған жері           ={{туғанжері|Тайланд|Тайландта}}
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              ={{актриса|Тайланд}}, [[тхэквондо]]шы, каскадер
  |азаматтығы             =
  |белсенді жылдары       =2004-осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                =2636526
  |сайты                  =
}}
'''Прапімпорн Карнчанда''' ({{lang-th|ประพิมพ์พร กาญจันดา}}) — тай каскадері,&lt;ref&gt;[http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180114020718/http://www.thaicinema.org/news54_05stunt.php |date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt; [[тхэквондо]]шысы және киноактрисасы.

== Өмірбаяны ==
Прапімпорн Карнчанда Синакхаринтхра атындағы Бангкок университетін ({{lang-th|มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ}}) бітірді.&lt;ref name=&quot;FB&quot;&gt;
{{Facebook|prapimporn.kanjunda|Prapimporn Kanjunda}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jaika Stunts: {{YouTube|nx5iNKKzYz8|Thai Action Actress Coach - Must see Thai action!}} - a workshop which &quot;showcases the talents of our lead actress Coach&quot; (Prapimporn Karnjanda)&lt;/ref&gt; Көптеген фильмдерде бірінші және екінші дәрежедегі рөлдерді ойнады. Қазіргі уақытта ол [[Бангкок]]тағы Джайка каскадерлер тобында жұмыс істейді және негізінен тай қойылымдарында ойнайды. Оның ең көрнекті рөлдерінің қатарында Ракпан Танадпожанамарттың «Король кобрасы» (2008) фильміндегі офицер Наринторн және «Жарқанат аңшысы» (2006) [[қорқынышты фильм]]індегі Пим бар. Прапимпорн Карнчанда Роберт Янгтың «Қанды маймыл » (2007) фильміндегі Ченне рөлімен еуропалық танымалдылыққа ие болды. Актрисаның ең есте қаларлық рөлдерінің бірі - 2011 жылғы «Ханым» өмірбаяндық фильміндегі бирмалық саясаткер Кин Кидің рөлі.

== Жеке өмірі ==
Прапімпорн Карнчанда тұрмыста. Оның күйеуі Акарадач Боонпенг (Akaradach Boonpeng) мұғалім болып&amp;nbsp;жұмыс&amp;nbsp;істейді. Бір ұлы бар.&lt;ref name=&quot;FB&quot; /&gt;

== Фильмография ==
* 2004: ''Night Falcon''&lt;ref&gt;[http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html Night Falcon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724222347/http://www.thai-toku.com/v2/pretonium/nightfalcon/gallery/index.html |date=2010-07-24 }} (Thai Toku)&lt;/ref&gt;
* 2006: Bat Hunter&lt;ref&gt;[http://www.seeingmole.com/index.php/13399/bat-hunter/ ล่าค้างคาวพันธุ์อมตะ]&lt;/ref&gt;
* 2007: Blood Monkey&lt;ref&gt;[https://digiguide.tv/celebrity/Prapimporn+Karnchanda/212095/ Prapimporn Karnchanda] ([[DigiGuide]])&lt;/ref&gt;
* 2008: ''The King Cobra''&lt;ref&gt;[http://molodezhnaja.ch/king-cobra.htm The King Cobra (Thailand, 2008)]&lt;/ref&gt;
* 2011: The Lady&lt;ref&gt;[http://michelleyeoh.info/Movie/thelady.html The Lady] (Michelle Yeoh Web Theatre)&lt;/ref&gt;
* 2013: Boy Golden: Shoot to Kill, the Arturo Porcuna Story

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:XX ғасыр тұлғалары]]
[[Санат:XXI ғасыр актрисалары]]
[[Санат:Тайланд тхэквондошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар]]</text>
      <sha1>70gudth1l4uoekjv46orsdjekfhbfmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нам Джу Хёк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602387</id>
    <revision>
      <id>3630306</id>
      <parentid>3586396</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қызықты фактілер */</comment>
      <origin>3630306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12125" sha1="1xq3etaoszesewy79piugum9nmddiqt" xml:space="preserve">[[Сурет:2017 남주혁 01.png|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==
Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым қатынаста.

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6 сыныпта  ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. ЖОО-дың 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан бір жола бас тартты. 
Кейін оның басқа қызығушылық пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен бұлдыр сылдырсыз жүзеге асатын болып көрінді, өйткені ол сол уақытта , Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. ЖОО-ның 2-курсында Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.

== Мансабы ==
2013 жылы, ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша, байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеде кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық бұл K Plus Academy-де орын және стипендия. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттарды озып, бірінші орынды иеленді. 2013 жылдың мамыр айынан бастап, Джу Хек 3 ай бойы K Plus-ге барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу, «2013 Plac Jean F / W» жинағы болды.Бірақ оның модель түрінде ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі  болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады. 
2014 жылы Джу Хек AKMU-ның «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Бакадың («Биг») қосалқы рөлін ойнады.
Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасында қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді. Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>1xq3etaoszesewy79piugum9nmddiqt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630308</id>
      <parentid>3630306</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17437" sha1="k9pnkcr0unzrd5k6heph46wqab435ir" xml:space="preserve">[[Сурет:2017 남주혁 01.png|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;


Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым қатынаста.

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6 сыныпта  ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. ЖОО-дың 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан бір жола бас тартты. 
Кейін оның басқа қызығушылық пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен бұлдыр сылдырсыз жүзеге асатын болып көрінді, өйткені ол сол уақытта , Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. ЖОО-ның 2-курсында Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.

== Мансабы ==
2013 жылы, ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша, байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеде кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық бұл K Plus Academy-де орын және стипендия. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттарды озып, бірінші орынды иеленді. 2013 жылдың мамыр айынан бастап, Джу Хек 3 ай бойы K Plus-ге барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу, «2013 Plac Jean F / W» жинағы болды.Бірақ оның модель түрінде ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі  болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады. 
2014 жылы Джу Хек AKMU-ның «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Бакадың («Биг») қосалқы рөлін ойнады.
Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасында қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді. Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>k9pnkcr0unzrd5k6heph46wqab435ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630310</id>
      <parentid>3630308</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12964" sha1="7ewbukfx3uv18lhx7ogr2ljqg1pm9tk" xml:space="preserve">[[Сурет:2017 남주혁 01.png|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>7ewbukfx3uv18lhx7ogr2ljqg1pm9tk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630314</id>
      <parentid>3630310</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14608" sha1="gz1cxolv2cj0vnj44mtrliw6hmirwbv" xml:space="preserve">[[Сурет:2017 남주혁 01.png|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994

  |туған жері          = {{ТуғанЖері|Пусан||Корея Республикасы}}
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актер]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>gz1cxolv2cj0vnj44mtrliw6hmirwbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630315</id>
      <parentid>3630314</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14629" sha1="065hi96xa60bspgchuqiqaehd3p0nqw" xml:space="preserve">[[Сурет:2017 남주혁 01.png|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994

  |туған жері          = {{ТуғанЖері|Пусан||Корея Республикасы}}
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актер]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>065hi96xa60bspgchuqiqaehd3p0nqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630316</id>
      <parentid>3630315</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14412" sha1="oc9fi4dotcjbgahjzywebdw64nd5w10" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994

  |туған жері          = {{ТуғанЖері|Пусан||Корея Республикасы}}
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актер]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>oc9fi4dotcjbgahjzywebdw64nd5w10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630318</id>
      <parentid>3630316</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14389" sha1="4wxo1k66wcf3e0xiipwheou2pvucn31" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994

  |туған жері          = Пусан, Корея Республикасы
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актер]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>4wxo1k66wcf3e0xiipwheou2pvucn31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630319</id>
      <parentid>3630318</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14389" sha1="i0lrdz5j18vaibrhgwcla9lb1gvdz6h" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994

  |туған жері          = Пусан, Корея Республикасы
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>i0lrdz5j18vaibrhgwcla9lb1gvdz6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630320</id>
      <parentid>3630319</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14397" sha1="8hg1lzcupvnv1sbao04oy4g6k3f0x77" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994

  |туған жері          = [[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>8hg1lzcupvnv1sbao04oy4g6k3f0x77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630321</id>
      <parentid>3630320</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14396" sha1="goviovsxdam308hklj5khep7942i0rc" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994
  |туған жері          = [[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт

  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>goviovsxdam308hklj5khep7942i0rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630322</id>
      <parentid>3630321</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14395" sha1="bpo6drh756fx7uq32n2qp1z5kti9l91" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994
  |туған жері          = [[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], романтика, комедия, триллер, драма
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>bpo6drh756fx7uq32n2qp1z5kti9l91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630323</id>
      <parentid>3630322</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14411" sha1="7lsat258npjuqj0j37ventta70sp0fr" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994
  |туған жері          = [[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], [[романтика]], [[комедия]], [[триллер]], [[драма]]
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — Оңтүстік Корея актері және модель. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>7lsat258npjuqj0j37ventta70sp0fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630326</id>
      <parentid>3630323</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14470" sha1="sx42vajycf536fr9kklnzk8s5dpilik" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994
  |туған жері          = [[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], [[романтика]], [[комедия]], [[триллер]], [[драма]]
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] [[актёр|актері]] және [[модель]]. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек 1994 жылы 22 ақпанда Корея Республикасының Пусан қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке баскетболмен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>sx42vajycf536fr9kklnzk8s5dpilik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630328</id>
      <parentid>3630326</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3630328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14490" sha1="dj2ozthr555lxfmjo9lgehihxq7rwut" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994
  |туған жері          = [[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], [[романтика]], [[комедия]], [[триллер]], [[драма]]
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] [[актёр|актері]] және [[модель]]. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек [[1994 жыл]]ы [[22 ақпан]]да [[Корея Республикасы]]ның [[Пусан]] қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке [[баскетбол]]мен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>dj2ozthr555lxfmjo9lgehihxq7rwut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630382</id>
      <parentid>3630328</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14491" sha1="crfdh68tizhb6j42x82q06ic65xd1ox" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Нам Джу Хёк
  |шынайы есімі        = 남주혁
  |сурет               = 2017 남주혁 01.png
  |сурет ені           = 
  |сурет атауы         = 
  |туған кездегі есімі = Нам Джу Хёк (Nam Joo-hyuk)
  |туған күні          = 22.02.1994
  |туған жері          = [[Пусан]], [[Корея Республикасы]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Сувон жоғары мектебі, Сеул өнер колледжі (модельдік факультет)
  |мамандығы           = [[Актёр]], [[модель]]
  |азаматтығы          = {{KOR}}
  |белсенді жылдары    = 2013 — қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[Дорама (сериал)|дорама]], [[романтика]], [[комедия]], [[триллер]], [[драма]]
  |киностудия          = [[YG Entertainment]] (2014—2020), Management SOOP (2020—қазіргі уақыт)
  |жұбайы              = 
  |серігі              = 
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = [[Blue Dragon Film Awards]] (Үздік жаңа актер, 2018), [[Baeksang Arts Awards]] (Ең танымал актер номинациясы)
  |imdb_id             = 7060370
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = ://msoop.com
  |ортаққор            = Nam Joo-hyuk
}}

'''Нам Джу Хек''' ({{lang-en|Nam Joo-hyuk}}, кор. 남주혁) — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] [[актёр|актері]] және [[модель]]. Ол «Сен кімсің: мектеп 2015» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамаларында өз рөлдерімен аса танымал.

== Өмірбаяны ==

Нам Джу Хек [[1994 жыл]]ы [[22 ақпан]]да [[Корея Республикасы]]ның [[Пусан]] қаласында дүниеге келді. Отбасында жалғыз бала. Бала кезінде анасымен жиі керісетін, бірақ қазір Джу Хектің айтуы бойынша, олар жылы қарым-қатынаста.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's Official Profile by YG Entertainment. Naver People Search Portal.&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар, ол аласа бойлы болатын. Сол себептен 6-сыныпта ата-анасы оны баскетболға жіберді. Оның жылдамдығы мен ептілігі арқасында ол мектеп командасының мүшесі атанды. Жоғары мектептің (ЖОО) 3-сыныптарында Джу Хек 30 см-ге дейін өсіп, оның бойы 180 см-ден асып кетті. Жас жігіттің баскетбол дағдылары да жаңа деңгейге көтерілді. Ол тіпті болашақта жоғары мектептің командасының құрамына кіру үшін ұсыныс алды. Алайда, сол жылы алған жарақат Джу Хекке [[баскетбол]]мен кәсіби түрде айналысуға мүмкіндік бермеді. Осылайша болашақ актер бұл арманынан біржола бас тартты.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk talks about his basketball past and leg injury. Daum Celebrity News, 2015.&lt;/ref&gt; Кейін оның басқа қызығушылығы пайда болды — модельдік бизнес. Жаңа арман Джу Хекке толығымен орындалмайтындай болып көрінді, өйткені ол сол уақытта Сеулден 30 км қашықтықта орналасқан Сувонда тұрды. Мектептің 2-курсында (сыныбында) Джу Хек ата-анасына айтпастан модельдік академиядағы тыңдауға қатысты. Ата-аналар бұл туралы білгеннен кейін, оған рұқсат бермейтіндіктерін айтты, сондықтан Джу Хек мектепте оқуды жалғастырды.&lt;ref&gt;Interview with Nam Joo-hyuk: From a basketball dreamer to a rising star. TenAsia Magazine, 2014.&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
2013 жылы ол K Plus модельдік академиясы ұйымдастырған «Model 1-day experience» бағдарламасы туралы жарнама көрді. Бұл бағдарлама бойынша байқауға қатысушы модельдеу негіздерін үйреніп, сәл тәжірибеден кейін тыңдаудан өтті. Ал жеңімпазға арналған сыйлық — K Plus Academy-де орын және стипендия болатын. Джу Хек өз арманын жүзеге асыруға осы мүмкіндікті жіберіп алмай, нәтижесінде 50-ден астам конкурсанттан озып, бірінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;K-Plus Model Academy Center: History of &quot;Model 1-day experience&quot; winners (2013 Season).&lt;/ref&gt; 2013 жылдың мамыр айынан бастап Джу Хек 3 ай бойы K Plus академиясына барды. Тамыз айында оқуын бітіріп, ол дереу модельдік агенттікпен келісімшартқа қол қойды. Чжу Хек қатысқан алғашқы шоу — «2013 Plac Jean F/W» жинағы болды. Бірақ оның модель ретіндегі ресми дебюті 2013 жылдың қазанында сән апталығында өткізілген «SONGZIO Homme S/S 2014» көрсетілімі болды. Өзінің бірінші маусымына қарай оннан астам көрмелерге қатысу, дебютант үшін жемісті бастау болып табылады.&lt;ref&gt;Nam Joo-hyuk's runaway debut at Seoul Fashion Week. Herald Pop News, 2013.&lt;/ref&gt; 

2014 жылы Джу Хек AKMU (Akdong Musician) тобының «200%» және «Give Love» бейнеклиптерінде түсірілді. Сондай-ақ, ол «The Little Mermaid» (Артық болған су перісі) фантастикалық телехикаясында Пак Тэ Баканың («Биг») қосалқы рөлін ойнады. Сол жылы Джу Хек «ICON: Nam TV» бағдарламасына қатысып, «Saturday Night Live Korea» комедиялық шоуына қонақ ретінде келді.&lt;ref&gt;K-Drama &quot;The Idle Mermaid&quot; Official Cast Lineup and Broadcasting Info. Osen News Portal, 2014.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, 2014 жылдың шілде айынан 2015 жылдың наурыз айына дейін Джу Хек «Off to School» бағдарламасының тұрақты қатысушысы болды.&lt;ref&gt;JTBC Variety Show &quot;Off to School&quot; fixed members list: Nam Joo-hyuk's participation. Entertainment News Chosun, 2015.&lt;/ref&gt;

2015 жылдың қаңтарында Джу Хек «Running Man»  бағдарламасына қонақ болып, көктемде ол «Сен кімсін: мектеп 2015» телехикаясында басты рөлге ие болды. Оның Хан И Ан - кәсіби жүзгіштің рөлін сомдады.

2016 жылы ол «Тышқан қақпанындағы ірімшік» және «Алқызыл жүрек: Коре» телехикаясында қосалқы рөл сомдап, сол жылы «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» дорамасында  басты рөлді ойнады. 2017 жылы Романтикалық қиял-ғажайып «Құдай өзенінің қалыңдығы» атты  кино шығармада ойнады.

2018 жылы ол үлкен кинотеатрда «Анти қорғаны» тарихи кинотеатрында дебют жасаған.
 
== Жеке өмірі ==
Алғаш рет Джу Хек қызбен орта мектептің 3-сыныбында кездесіп, олардың қатынастары 3 жылға созылды. Тіпті егер, Джу Хек оны барлығы бір рет көрген болса да ұзақ уақыт бойы жадында қалатын, сүйкімді, нәзік қыздар ұнайды. Оған қамқорлық жасауды және оны қорғауды қалайды. Джу Хекке өзінің идеалын сиппатау қиын. Себебі, ол оның сұлулығы мен фигурасында емес, оның жүрегінде қандай сезімдер туғызатындығына байланысты. 
2017 жылдың 24-ші сәуірінде агенттік Нам Джу Хектің өзінің «Тышқан қақпасындағы ірімшік» және «Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу» думандарында жұмыс істеген модель және актриса Ли Сон Генмен қарым-қатынаста екенін растады. Бірақ, 2017 жылдың 18 тамызында, жұп өздерінің жеке жағдайларына байланысты айырылғаны белгілі болған.

== Шығармашылығы ==
=== Телехикаялар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2014	|| Су перісі	|| The Idle Mermaid	|| Пак Тэ Бак (Биг)
|-
|2015	|| Сен кімсін: мектеп 2015	|| Who Are You: School 2015	|| Хан И Ан
|-
|2015	|| Жарқыраған қиял	|| Glamorous Temptation	|| Чин Хён У
|-
|2016	|| Тышқан қақпағындағы ірімшік	|| Cheese in the Trap	|| Квон Ын Тхэк
|-
|2016	|| Алқызыл жүрек: Корё	|| Moon Lovers: Scarlet Heart Ryeo	|| Пэк А
|-
|2016	|| Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	|| Weightlifting Fairy Kim Bok-joo	|| Чон Чжун Хён
|-
|2017	|| Өзен құдайының қалыңдығы	|| Bride of the Water God	|| Хабэк
|}

===Фильмдер===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жылы	!! Қазақша атауы	!! Түпнұсқалық атауы	!! Рөлі
|-
|2018	|| Анти қорғаны	|| 안시성	|| Самуль
|}

===Музыкалық шығармалар===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Жыл	!! Ән	!! Орындаушы	
|-
|2014	|| «200%»	|| Akdong Musician 
|-
|2014	||«Give Love»	||Akdong Musician 	
|-
|2015	|| «Chocolate»	|| Каннам (feat. Сан И) 
|}

== Жетістіктері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!жылы	!!марапат	!!категория	!!жұмыс	!!қорытынды
|-	
|2015	||APAN Star Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards ||Танымалдығы үшін марапат	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Жеңіс	
|-
|2015	||KBS Drama Awards 	||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015	||Номинация	
|-
|2015	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Сен кімсін: Мектеп 2015		||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Керемет жұп ( Ли Сон Гёнмен бірге) || Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу ||Номинация	
|-
|2016	||MBC Drama Awards	||Үздік жетістіктері үшін марапат	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Номинация	
|-
|2017	||Korea Drama Awards ||Үздік жаңа актер	||Ауыр атлетика перизаты Ким Бок Чжу	||Жеңіс	
|-
|2017  ||DramaFever Awards ||Жаңа туған жұлдыз	||Тышқан қақпасындағы ірімшік	||Жеңіс
|}

==Қызықты фактілер==
* Орта мектептің 3-ші сыныбында брекет салдырған.
* Сувонның ірі «Suwon Bisang» баскетбол командасының мүшесі.
* Джу Хекке ол CN Blue-нің мүшесі Ли Чжон Шинге, B1A4-дегі Бароға және Ли Хен У мен Ю А Инге ұқсас екенін айтады.
* Фотосессияға жоспарланған уақыттан бір сағат бұрын келеді. Ол әрдайым түсірілімге ерте келуді ұнатады.
* «Су перісі» фильміне түсірілгеннен кейін, бірнеше ай бойы актерлік шеберлік сабақтарын алды.
* Мен жанкүйерлердің «Ұлттың бірінші сүйіспеншілігі» берген атағына ризамын.
* Спортшы И Ан мектепте сирек болғандықтан және Тэ Кван түсірілімнің үлкен бөлігін «ұйқы режимінде» болғандығынан Хан И Ан мен Кон Тэ Кванды ( «Сен кім: Мектеп 2015») «жалғыз»деп атап кеткен.
* «Сен кімсін: Мектеп 2015»-ның директоры Джу Хек пен Сон Чжэні «мылқау бауырлар» деген лақап берді.
* «Егер адам ешқашан берілмесе, ол қалағанына ерте ме, кеш пе қол жеткізе алады» деп Джу Хек  арманға ие болған адам әрқашан мақсатқа жете алады, барлығы оның мақсатқа жету үшін не істеп отырғанына байланысты.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]</text>
      <sha1>crfdh68tizhb6j42x82q06ic65xd1ox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фило Тэйлор Фарнсуорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602732</id>
    <revision>
      <id>3630373</id>
      <parentid>3586537</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8661" sha1="ofgremjywf0a4hrgnxbrnrwyuowh5s4" xml:space="preserve">[[Сурет:Philo T Farnsworth.jpg|нобай|Фило Тэйлор Фарнсуорт]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Ғалым
 |Есімі               = Фило Тейлор Фарнсуорт

 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Philo Taylor Farnsworth}}
 |Суреті              = Philo Farnsworth 1939.jpg
 |Сурет ені           = 250px
 |Сурет тақырыбы      = Фило Фарнсуорт 1939 жылы
 |Туған күні          = 19.8.1906

 |Туған жері          = [[Бивер (Юта)|Бивер]], [[Юта]], {{USA}}
 |Қайтыс болған күні  = 11.3.1971

 |Қайтыс болған жері  = [[Холладей (Юта)|Холладей]], [[Юта]], {{USA}}
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Жұбайы              = Эльма Гарднер Фарнсуорт
 |Балалары            = Фило Тейлор III, Рассел, Кент
 |Ғылыми аясы         = [[Электроника]], [[Радиотехника]], [[Ядролық физика]]

 |Жұмыс орны          = Farnsworth Television and Radio Corporation, [[ITT Inc.|ITT]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Құрметті доктор (Бригам Янг университеті)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Бригам Янг университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Алғашқы толық электронды телевизия жүйесін және диссекторлық камера түтігін («диссектор») ойлап тапты
 |Марапаттары         = 
* Эмми сыйлығы (Телевизиялық өнер және ғылым академиясының арнайы марапаты, 2002, қайтыс болғаннан кейін)
* Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілген (1984)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Philo Farnsworth
}}


'''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) - американдық өнертабушы, электронды теледидардың пионері.

== Ойлап тапқан құрылғылары ==
Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. 
Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған.
Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді.
1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді.
Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады.
Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады.

Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты.

Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді.

==Сілтемелер==
* *[https://web.archive.org/web/20020311141033/]
*[http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56]
*[http://www.farnovision.com/</text>
      <sha1>ofgremjywf0a4hrgnxbrnrwyuowh5s4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630374</id>
      <parentid>3630373</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8658" sha1="m5gvs1cssxpqntmzno7sqp72foenzc8" xml:space="preserve">[[Сурет:Philo T Farnsworth.jpg|нобай|Фило Тэйлор Фарнсуорт]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Ғалым
 |Есімі               = Фило Тейлор Фарнсуорт

 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Philo Taylor Farnsworth}}
 |Суреті              = Philo T Farnsworth.jpg
 |Сурет ені           = 250px
 |Сурет тақырыбы      = Фило Фарнсуорт 1939 жылы
 |Туған күні          = 19.8.1906

 |Туған жері          = [[Бивер (Юта)|Бивер]], [[Юта]], {{USA}}
 |Қайтыс болған күні  = 11.3.1971

 |Қайтыс болған жері  = [[Холладей (Юта)|Холладей]], [[Юта]], {{USA}}
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Жұбайы              = Эльма Гарднер Фарнсуорт
 |Балалары            = Фило Тейлор III, Рассел, Кент
 |Ғылыми аясы         = [[Электроника]], [[Радиотехника]], [[Ядролық физика]]

 |Жұмыс орны          = Farnsworth Television and Radio Corporation, [[ITT Inc.|ITT]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Құрметті доктор (Бригам Янг университеті)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Бригам Янг университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Алғашқы толық электронды телевизия жүйесін және диссекторлық камера түтігін («диссектор») ойлап тапты
 |Марапаттары         = 
* Эмми сыйлығы (Телевизиялық өнер және ғылым академиясының арнайы марапаты, 2002, қайтыс болғаннан кейін)
* Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілген (1984)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Philo Farnsworth
}}


'''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) - американдық өнертабушы, электронды теледидардың пионері.

== Ойлап тапқан құрылғылары ==
Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. 
Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған.
Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді.
1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді.
Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады.
Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады.

Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты.

Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді.

==Сілтемелер==
* *[https://web.archive.org/web/20020311141033/]
*[http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56]
*[http://www.farnovision.com/</text>
      <sha1>m5gvs1cssxpqntmzno7sqp72foenzc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630375</id>
      <parentid>3630374</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8568" sha1="he7nzu4lsl4oyp2v0624k16c4wo02ed" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Ғалым
 |Есімі               = Фило Тейлор Фарнсуорт

 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Philo Taylor Farnsworth}}
 |Суреті              = Philo T Farnsworth.jpg
 |Сурет ені           = 250px
 |Сурет тақырыбы      = Фило Фарнсуорт 1939 жылы
 |Туған күні          = 19.8.1906

 |Туған жері          = [[Бивер (Юта)|Бивер]], [[Юта]], {{USA}}
 |Қайтыс болған күні  = 11.3.1971

 |Қайтыс болған жері  = [[Холладей (Юта)|Холладей]], [[Юта]], {{USA}}
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Жұбайы              = Эльма Гарднер Фарнсуорт
 |Балалары            = Фило Тейлор III, Рассел, Кент
 |Ғылыми аясы         = [[Электроника]], [[Радиотехника]], [[Ядролық физика]]

 |Жұмыс орны          = Farnsworth Television and Radio Corporation, [[ITT Inc.|ITT]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Құрметті доктор (Бригам Янг университеті)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Бригам Янг университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Алғашқы толық электронды телевизия жүйесін және диссекторлық камера түтігін («диссектор») ойлап тапты
 |Марапаттары         = 
* Эмми сыйлығы (Телевизиялық өнер және ғылым академиясының арнайы марапаты, 2002, қайтыс болғаннан кейін)
* Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілген (1984)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Philo Farnsworth
}}


'''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) - американдық өнертабушы, электронды теледидардың пионері.

== Ойлап тапқан құрылғылары ==
Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. 
Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған.
Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді.
1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді.
Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады.
Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады.

Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты.

Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді.

==Сілтемелер==
* *[https://web.archive.org/web/20020311141033/]
*[http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56]
*[http://www.farnovision.com/</text>
      <sha1>he7nzu4lsl4oyp2v0624k16c4wo02ed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630376</id>
      <parentid>3630375</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8570" sha1="aa4qf8xytvbok6a4fdbjgwwwd45p26a" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Ғалым
 |Есімі               = Фило Тейлор Фарнсуорт

 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Philo Taylor Farnsworth}}
 |Суреті              = Philo T Farnsworth.jpg
 |Сурет ені           = 250px
 |Сурет тақырыбы      = Фило Фарнсуорт 1939 жылы
 |Туған күні          = 19.8.1906

 |Туған жері          = [[Бивер (Юта)|Бивер]], [[Юта]], {{USA}}
 |Қайтыс болған күні  = 11.3.1971

 |Қайтыс болған жері  = [[Холладей (Юта)|Холладей]], [[Юта]], {{USA}}
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Жұбайы              = Эльма Гарднер Фарнсуорт
 |Балалары            = Фило Тейлор III, Рассел, Кент
 |Ғылыми аясы         = [[Электроника]], [[Радиотехника]], [[Ядролық физика]]

 |Жұмыс орны          = Farnsworth Television and Radio Corporation, [[ITT Inc.|ITT]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Құрметті доктор (Бригам Янг университеті)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Бригам Янг университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Алғашқы толық электронды телевизия жүйесін және диссекторлық камера түтігін («диссектор») ойлап тапты
 |Марапаттары         = 
* Эмми сыйлығы (Телевизиялық өнер және ғылым академиясының арнайы марапаты, 2002, қайтыс болғаннан кейін)
* Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілген (1984)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Philo Farnsworth
}}


'''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) — американдық өнертапқыш, электронды теледидардың пионері.

== Ойлап тапқан құрылғылары ==
Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. 
Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған.
Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді.
1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді.
Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады.
Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады.

Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты.

Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді.

==Сілтемелер==
* *[https://web.archive.org/web/20020311141033/]
*[http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56]
*[http://www.farnovision.com/</text>
      <sha1>aa4qf8xytvbok6a4fdbjgwwwd45p26a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630377</id>
      <parentid>3630376</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3630377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8621" sha1="5gi51uvmbpgo9zh6ok6ld9zsnbnsnld" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Ғалым
 |Есімі               = Фило Тейлор Фарнсуорт

 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Philo Taylor Farnsworth}}
 |Суреті              = Philo T Farnsworth.jpg
 |Сурет ені           = 250px
 |Сурет тақырыбы      = Фило Фарнсуорт 1939 жылы
 |Туған күні          = 19.8.1906

 |Туған жері          = [[Бивер (Юта)|Бивер]], [[Юта]], {{USA}}
 |Қайтыс болған күні  = 11.3.1971

 |Қайтыс болған жері  = [[Холладей (Юта)|Холладей]], [[Юта]], {{USA}}
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Жұбайы              = Эльма Гарднер Фарнсуорт
 |Балалары            = Фило Тейлор III, Рассел, Кент
 |Ғылыми аясы         = [[Электроника]], [[Радиотехника]], [[Ядролық физика]]

 |Жұмыс орны          = Farnsworth Television and Radio Corporation, [[ITT Inc.|ITT]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Құрметті доктор (Бригам Янг университеті)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Бригам Янг университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Алғашқы толық электронды телевизия жүйесін және диссекторлық камера түтігін («диссектор») ойлап тапты
 |Марапаттары         = 
* Эмми сыйлығы (Телевизиялық өнер және ғылым академиясының арнайы марапаты, 2002, қайтыс болғаннан кейін)
* Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілген (1984)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Philo Farnsworth
}}


'''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) — американдық өнертапқыш, электронды теледидардың пионері.

== Ойлап тапқан құрылғылары ==
Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. 
Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған.
Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді.
1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді.
Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады.
Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады.

Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты.

Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді.

==Сілтемелер==
*https://web.archive.org/web/20020311141033/]
*http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56]
*http://www.farnovision.com/
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5gi51uvmbpgo9zh6ok6ld9zsnbnsnld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630378</id>
      <parentid>3630377</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сілтемелер */</comment>
      <origin>3630378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8620" sha1="lph1qeg8sldw2e6crxqvn3wo4wysxiv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Ғалым
 |Есімі               = Фило Тейлор Фарнсуорт

 |Шынайы есімі        = {{lang-en|Philo Taylor Farnsworth}}
 |Суреті              = Philo T Farnsworth.jpg
 |Сурет ені           = 250px
 |Сурет тақырыбы      = Фило Фарнсуорт 1939 жылы
 |Туған күні          = 19.8.1906

 |Туған жері          = [[Бивер (Юта)|Бивер]], [[Юта]], {{USA}}
 |Қайтыс болған күні  = 11.3.1971

 |Қайтыс болған жері  = [[Холладей (Юта)|Холладей]], [[Юта]], {{USA}}
 |Азаматтығы          = {{USA}}
 |Жұбайы              = Эльма Гарднер Фарнсуорт
 |Балалары            = Фило Тейлор III, Рассел, Кент
 |Ғылыми аясы         = [[Электроника]], [[Радиотехника]], [[Ядролық физика]]

 |Жұмыс орны          = Farnsworth Television and Radio Corporation, [[ITT Inc.|ITT]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Құрметті доктор (Бригам Янг университеті)
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = [[Бригам Янг университеті]]
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = Алғашқы толық электронды телевизия жүйесін және диссекторлық камера түтігін («диссектор») ойлап тапты
 |Марапаттары         = 
* Эмми сыйлығы (Телевизиялық өнер және ғылым академиясының арнайы марапаты, 2002, қайтыс болғаннан кейін)
* Ұлттық өнертапқыштардың даңқ залына енгізілген (1984)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = Philo Farnsworth
}}


'''Фило Тэйлор Фарнсуорт''' — (1906 жылы 19 тамызда дүниеге келген, Бивер, Юта штаты - 1971 жылғы 11 наурызда, Солт-Лейк-Сити, Юта штаты) — американдық өнертапқыш, электронды теледидардың пионері.

== Ойлап тапқан құрылғылары ==
Ең алдымен электронды теледидар жүйелерінің бірі - «диссектор» өнертабысы белгілі. 1927 жылдың 7 қаңтарында Фарнсуорт жасаған электрондық теледидар жүйесіне өтінім [[АҚШ]] патенттік қызметіне берілді. Өнертабыс субъектісі электр сигналдарына, суретті беретін, таратқыштың және қабылдағыштың жұмысын синхрондау принципі мен жарықтылықты реттеу тізбегіне айналдырылған таратқыш болды. Бұл күндері ондаған өтінімнің негізі болады. 
Осы уақытқа дейін Патенттік қызмет В. Зворыкин шығарған таратушы телевизиялық құрылғыға авторлық құқықты негіздейтін материалдарды берді. Бұл 1923 жылы көрсетілді, бірақ содан кейін бұл дұрыс әсер қалдырды. 1927 жылы Зворыкин бүкіл телевизиялық жүйенің жобасын әзірледі. Дегенмен, оның құрылғысы суреттерді алудың күрделі механикалық әдісі болмаса да, Фарнсуорт үлкен күресті күтіп, бәсекелес ретінде жұмыс істеген RCA сияқты осындай алыпты жеңудің аз мүмкіндігі болған.
Бірақ басымдықты анықтауға Джастин Толманның куәлігі көмектесті, ол 1922 жылы оның оқушысы Фило Фарнсворт телевизиялық жүйенің схемасын көрсетті, ол оның жұмыс принципін егжей-тегжейлі түсіндірді. Патент Фарнсуортпен 1930 жылғы 26 қыркүйекте қабылданды және Зворыкиннің өтінішін 1938 жылға дейін тану күтіп тұрды. Алғашқы мәселелер қаралып жатқанда, Фило қажетті қаражатты алу қиынға соқса, таратушы және қабылдайтын түтіктерді жасап, демонстрацияларды өткізді.Бірінші көрермендер баспасөз қызметкерлері мен өкілдері болды. Бірақ инвесторлардың табысын дәлелдеу маңызды болды. Бір суретке қарап, олардың бірі: «Экранда доллардың сынағына кемінде бір инвестиция салынды ма?», - деп сұрады. Келесі жолы Фило заң жобасының айқын бейнесін көрсетті. Көрермендер спектакльдерден, спорттық жарыстардың үзінділерін көрді. Фило және оның қызметкерлері басқа мемлекеттерде телевизиялық таратқыштардың құрылысын ұйымдастырды. Аударымдар шетелде жүргізілді.
1931 жылы Фарнсуорт зертханасында Зворыкин барды. Олар екі таратушы түтіктердің жұмысын салыстырды. Фильо, кейбір көрсеткіштер бойынша, Зворыкиннің иконографы оның дизайнынан асып түсетінін мойындады. Өз кезегінде, қонақ Фарнсуорттың схемасында жазылған кейбір принциптерді қолдануға құқығы жоқ екеніне өкініш білдірді.
Бірақ көп ұзамай, нашар кредиторлар Фарнсуортты өз өнертабысын бірқатар компанияларға, оның ішінде RCA-ға сатуға мәжбүрледі. Индиана штатындағы Форт Уэйндегі өз зауытында жабдықтарды өндіруді бастау әрекеттері соғысқа жол бермеді. АҚШ-тың зерттеушілері мен индустриясы әскери тапсырмаларды шешді. Фарнсуорт радарлармен жұмыс істеді, қарапайым электрондық микроскопты, ультракүлгін сәулелерді пайдаланатын шамды жасады.
Соғыстан кейін, теледидар қарқынды таратылған кезде Фарнсуорт патентінің жарамдылық мерзімі аяқталды. Тану үшін күреске алғашқы американдық толық электронды телевизиялық жүйенің құрушысы RCA-ға ұтылып, Владимир Зворкиннің иконостасымен бәсекелестікті тоқтата алмады.

Кейінірек Фил Фарнсуорт зымырандық басқару жүйелерін және ядролық синтезді бақылауды дамыту бойынша жұмыс жасады. Өмірінің соңында ол Fusor деп аталатын шағын термоядролық реакторды ойлап тапты.

Оның құрметіне «Футурама» телехикаясының кейіпкері профессор Фарнсуорт есімі берілді.

==Сілтемелер==
*https://web.archive.org/web/20020311141033/
*http://www.invent.org/hall_of_fame/1_1_6_detail.asp?vInventorID=56
*http://www.farnovision.com/

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>lph1qeg8sldw2e6crxqvn3wo4wysxiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джейсон Тейтум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>603059</id>
    <revision>
      <id>3630340</id>
      <parentid>3586538</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мектептегі мансап */</comment>
      <origin>3630340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12889" sha1="ek8z41qwlarb9zcyiip2a2x18r2tgl7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}
{{Баскетболшы
|Есімі = Джейсон Тейтум
|Ағылшын тіліндегі есімі = Jayson Christopher Tatum
|Суреті =
|Сурет ені = 
|Сурет сипаттамасы = 
|Лақап аты = 
|Позициясы = Жеңіл форвард
|Бойы = 203 см
|Салмағы = 93 кг
|Клубы = Бостон Селтикс
|Нөмірі = 0
|Азаматтығы = {{USA}}
|Туған күні = 3.3.1998
|Туған жері = Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]
|Мектебі = Шаминад даярлық мектебі (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]])
|Колледжі = Дьюк (2016—2017)
|Драфт = 3-нөмір (1-раунд)
|Драфт жылы = 2017
|Драфт командасы = Бостон Селтикс
|Командалары = 
* {{АҚШ}} Бостон Селтикс (2017—б.к.)
|Жетістіктері = 
* Jordan Brand Classic ойын қатысушысы (2016)
* Nike Hoop Summit ойын қатысушысы (2016)
* McDonald's All-American ойын қатысушысы (2016)
* Gatorade жыл ойыншысы (2016)
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>ek8z41qwlarb9zcyiip2a2x18r2tgl7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630341</id>
      <parentid>3630340</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15719" sha1="pcn4i5zxm59be4clnckia57tk4yqr0c" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| suрет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 03.03.1998

| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 

| командалары        = {{Мансабы|2017—қазіргі уақыт|[[Бостон Селтикс]]}}
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)
| медальдары         = 
{{Медальдар|Спорт|Баскетбол}}
{{Медальдар|Ел|{{USA}}}}
{{Медальдар|Олимпиада ойындары}}
{{Алтын|[[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Токио 2020]]|Баскетбол}}
{{Алтын|[[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Париж 2024]]|Баскетбол}}
{{Медальдар|Әлем чемпионаты}}
{{Қола|Грекия 2015 (U-19)|Баскетбол}}
{{Алтын|Дубай 2014 (U-17)|Баскетбол}}
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}


{{Баскетболшы
|Есімі = Джейсон Тейтум
|Ағылшын тіліндегі есімі = Jayson Christopher Tatum
|Суреті =
|Сурет ені = 
|Сурет сипаттамасы = 
|Лақап аты = 
|Позициясы = Жеңіл форвард
|Бойы = 203 см
|Салмағы = 93 кг
|Клубы = Бостон Селтикс
|Нөмірі = 0
|Азаматтығы = {{USA}}
|Туған күні = 3.3.1998
|Туған жері = Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]
|Мектебі = Шаминад даярлық мектебі (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]])
|Колледжі = Дьюк (2016—2017)
|Драфт = 3-нөмір (1-раунд)
|Драфт жылы = 2017
|Драфт командасы = Бостон Селтикс
|Командалары = 
* {{АҚШ}} Бостон Селтикс (2017—б.к.)
|Жетістіктері = 
* Jordan Brand Classic ойын қатысушысы (2016)
* Nike Hoop Summit ойын қатысушысы (2016)
* McDonald's All-American ойын қатысушысы (2016)
* Gatorade жыл ойыншысы (2016)
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>pcn4i5zxm59be4clnckia57tk4yqr0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630342</id>
      <parentid>3630341</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14519" sha1="rxr2ux7x6xq4x7oop0d56nj6kzoum0p" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| suрет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 03.03.1998

| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 

| командалары        = {{Мансабы|2017—қазіргі уақыт|[[Бостон Селтикс]]}}
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)
| медальдары         = 
{{Медальдар|Спорт|Баскетбол}}
{{Медальдар|Ел|{{USA}}}}
{{Медальдар|Олимпиада ойындары}}
{{Алтын|[[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Токио 2020]]|Баскетбол}}
{{Алтын|[[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Париж 2024]]|Баскетбол}}
{{Медальдар|Әлем чемпионаты}}
{{Қола|Грекия 2015 (U-19)|Баскетбол}}
{{Алтын|Дубай 2014 (U-17)|Баскетбол}}
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>rxr2ux7x6xq4x7oop0d56nj6kzoum0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630343</id>
      <parentid>3630342</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17257" sha1="q9dlsdpqljjbxonlcorf4q2woc2wva8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998

| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медал}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын meдал}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медал}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медал}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}


{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| suрет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 03.03.1998

| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 

| командалары        = {{Мансабы|2017—қазіргі уақыт|[[Бостон Селтикс]]}}
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)
| медальдары         = 
{{Медальдар|Спорт|Баскетбол}}
{{Медальдар|Ел|{{USA}}}}
{{Медальдар|Олимпиада ойындары}}
{{Алтын|[[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Токио 2020]]|Баскетбол}}
{{Алтын|[[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Париж 2024]]|Баскетбол}}
{{Медальдар|Әлем чемпионаты}}
{{Қола|Грекия 2015 (U-19)|Баскетбол}}
{{Алтын|Дубай 2014 (U-17)|Баскетбол}}
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>q9dlsdpqljjbxonlcorf4q2woc2wva8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630344</id>
      <parentid>3630343</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14428" sha1="ipr89dqbzn5sr13kg4y4a3gmxw8ykrc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998

| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медал}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын meдал}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медал}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медал}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>ipr89dqbzn5sr13kg4y4a3gmxw8ykrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630345</id>
      <parentid>3630344</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:55:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14427" sha1="b4f33yq0ujcpar0kardv6xyk5mf66wc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медал}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын meдал}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медал}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медал}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>b4f33yq0ujcpar0kardv6xyk5mf66wc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630347</id>
      <parentid>3630345</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14433" sha1="f5f1o7u5isqvpqy5i4w77iumr30p7a6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медал}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медал}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>f5f1o7u5isqvpqy5i4w77iumr30p7a6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630348</id>
      <parentid>3630347</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14437" sha1="r6giflk9oabh4a6cts1oytv9ftccz1m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2018}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>r6giflk9oabh4a6cts1oytv9ftccz1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630349</id>
      <parentid>3630348</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14371" sha1="4ckz0ufcfke4hklu8e1ccgml6hv841o" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[АҚШ]]) — [[АҚШ|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>4ckz0ufcfke4hklu8e1ccgml6hv841o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630350</id>
      <parentid>3630349</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14454" sha1="52f8p4rdn6tx8bsw7hy3ebqm8iade5j" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>52f8p4rdn6tx8bsw7hy3ebqm8iade5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630351</id>
      <parentid>3630350</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14538" sha1="7ol203t02aje29jqiir29fohq4mfoba" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Boston Celtics player Jayson Tatum on November 21, 2024 at White House (cropped).jpg
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>7ol203t02aje29jqiir29fohq4mfoba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630353</id>
      <parentid>3630351</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14500" sha1="9lcbdyylfpdzsbz8pjftn8dbe63f1nn" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Celtics at Wizards 2024-12-044 (cropped 2).jpg
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>9lcbdyylfpdzsbz8pjftn8dbe63f1nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630354</id>
      <parentid>3630353</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14505" sha1="2iqwl5rlqwetop9bqomcqflamwoliph" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Celtics at Wizards 2024-12-044 (cropped 2).jpg
| сурет ені          = 225px
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>2iqwl5rlqwetop9bqomcqflamwoliph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630358</id>
      <parentid>3630354</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14503" sha1="fy3nxgvdb8n67te8noa02bxsdtp2791" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Celtics at Wizards 2024-12-044 (cropped 2).jpg
| сурет ені          = 225
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>fy3nxgvdb8n67te8noa02bxsdtp2791</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630359</id>
      <parentid>3630358</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14499" sha1="3ch1jxpkr7a3rrytsaqiyz7tzlxst62" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Celtics at Wizards 2024-12-044 (cropped 2).jpg
| сурет ені          =
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>3ch1jxpkr7a3rrytsaqiyz7tzlxst62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630362</id>
      <parentid>3630359</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14505" sha1="mrj0xe30flgch6s7mv2yosr6gj4ric1" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Celtics at Wizards 2024-12-044 (cropped 2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = [[Сент-Луис]], [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = [[Дьюк университеті]] (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>mrj0xe30flgch6s7mv2yosr6gj4ric1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630364</id>
      <parentid>3630362</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:23:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14489" sha1="su2lasfnzmvgnqgj193ylat0fjl1jwr" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі              = Джейсон Тейтум
| шынайы есімі       = Jayson Christopher Tatum
| суреті             = Celtics at Wizards 2024-12-044 (cropped 2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Бостон Селтикс]]
| нөмірі             = 0
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = Жеңіл шабуылшы / Ауыр шабуылшы
| лақап аттары       = Тако Джей (Taco Jay), Джей-Ти (JT)
| бойы               = 203 см
| салмағы            = 95 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 3.3.1998
| туған жері         = Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Шаминад қамқорлық мектебі (Крэв Коэр, Миссури)
| колледжі           = Дьюк университеті (2016–2017)
| драфт              = 3-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2017
| драфт командасы    = [[Бостон Селтикс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2017—қазіргі уақыт: [[Бостон Селтикс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2024)
* ҰБА Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2023)
* ҰБА Шығыс конференциясы финалының MVP жүлдесі (2022)
* 5× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2020–2024)
* 3× ҰБА бірінші құрамасы (2022–2024)
* ҰБА үшінші құрамасы (2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің бірінші құрамасы (2018)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Токио 2020 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Токио 2020)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты U-19 (Грекия 2015)
* {{Алтын медаль}} Әлем чемпионаты U-17 (Дубай 2014)
| ортаққор           = Jayson Tatum
}}

'''Джейсон Кристофер Тейтум''' ({{lang-en|Jayson Christopher Tatum}}; [[3 наурыз]] [[1998 жыл]], Сент-Луис, [[Миссури (штат)|Миссури]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] профессионалды [[баскетбол]] спортының ойыншысы. [[Ұлттық баскетбол қауымдастығы|Ұлттық баскетбол қауымдастығының]] «Бостон Селтикс» тобының мүшесі. Жеңіл форвард позициясында ойнайды. Студенттік кезінде Дьюк университетінің құрама тобында ойнаған. 2017 жылдың ҰБҚ драфтының бірінші раундында 3-нөмірлі болып таңдалынады.

== Мектептегі мансап ==

Джейсон Шаминад (Крив-Коеур, [[Миссури (штат)|Миссури]]) даярлық мектебінде білім алады&lt;ref&gt;[http://www.foxsports.com/midwest/story/it-s-not-hype-if-you-can-do-it-and-chaminade-s-jayson-tatum-can-011515 It's not hype if you can do it, and Chaminade's Jayson Tatum can]. Foxsports.com (2015-01-15). Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stltoday.com/sports/columns/benjamin-hochman/hochman-like-godfather-like-godson-jayson-tatum-is-on-track/article_9599b815-ebc5-5a6a-8743-1cd389e3b0a7.html Hochman: Like godfather, like godson — Jayson Tatum is on track for NBA]. Stltoday.com. Retrieved on 2018-01-29.&lt;/ref&gt;. Бірінші сыныпта ол бір ойында 13,3 ұпай мен 6,4 доп қағу нәтижесін көрсетеді. Кейін екінші сыныпта бұл көрсеткіш 26 ұпай мен 11 доп қағуға дейін жақсарады.

Үшінші сынып кезінде Тейтумның көрсеткіштері 25,9 ұпай, 11,7 доп қағу және 3,7 доп беруді құрайтын болады. 2015 жылдың жазында Джейсон АҚШ-тың әуесқойлар лигасында ойнайтын  St Louis Eagles тобына қосылады.

Мектепті бітірер жылдың алдында Тейтум кезінде өз әкесі оқыған Дьюк университетінің тобында ойнамақ мақсатын білдіреді. Сол кездегі оның соңғы мектептік сезондағы басты жетістіктері Монк Малик және оның Бентонвил мектеп командасына қарсы ойынында жеткізген 40 ұпай мен 17 доп қағуы, Хантингтон даярлық мектебіне қарсы ойынындағы 46 ұпайы және Маркелла Фульц пен оның католиктер мектебі ДеМат-қа қарсы ойынындағы 40 ұпайы болды. Жалпы алғанда, төртінші сыныпта оның орта көрсеткіштері 29,6 ұпай, 9,1 доп қағуды құрады. 2016 жылы Джейсон Gatorade жыл ойыншысы атанады. 2016 жылдың қаңтар айында ол McDonald's All-American ойындарына қатысып, дағдылар бойынща конкурста бас жүлдені иеленеді. Сонымен қатар ол негізгі ойынға қатысып, 18 ұпай мен 8 доп қағу көрсеткішін көрсетеді&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.usatodayhss.com/2016/mcdonalds-all-american-diary-jayson-tatum|title=Mcdonald's All-American diary: Jayson Tatum|last=Smith|first=Cam|date=March 28, 2016|work=Www.usatodayhss.com|access-date=}}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар Тейтум Jordan Brand Classic және Nike Hoop Summit ойындарына да қатысады.
== Колледждегі мансабы ==
Тейтум ҰБА (НБА) драфтының бес жұлдызды үміткері ретінде бағаланды және ESPN нұсқасы бойынша 2016 жылғы ең үздік ойыншылар тізімінде 3-ші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;ESPN Recruiting Nation: Jayson Tatum Basketball Player Profile Rankings.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Scouting Report: Why Jayson Tatum is a top-3 prospect for the 2016 class.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rivals.com: Five-star forward Jayson Tatum commits to Duke.&lt;/ref&gt; 2016 жылы Джейсон Дьюк университетіне оқуға түсіп, «Дьюк Блю Девилз» командасы сапында өнер көрсетті.&lt;ref&gt;Duke Blue Devils Official Men's Basketball Roster: Jayson Tatum Profile.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jayson Tatum's freshman season statistics and highlights at Duke University.&lt;/ref&gt;

Колледждегі алғашқы оқу жылы аяқталғаннан кейін, Тейтум 2017 жылғы ҰБА драфтына өз кандидатурасын ұсынатынын мәлімдеді. Сарапшылар оны бірінші раундта таңдалады деп болжады.&lt;ref&gt;Duke forward Jayson Tatum declares for the 2017 NBA Draft.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
=== Бостон Селтикс (2017—қазіргі уақыт) ===
2017 жылдың 22 маусымында Джейсон Тейтум ҰБА драфтында жалпы 3-ші нөмірмен «Бостон Селтикс» командасы тарапынан таңдалды.&lt;ref&gt;NBA Draft 2017: Boston Celtics select Jayson Tatum with No. 3 pick.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 1 шілдесінде ол «Селтикспен» келісімшартқа отырды.&lt;ref&gt;Celtics Sign Rookie Forward Jayson Tatum to Multi-Year Contract.&lt;/ref&gt; Ютада өткен ҰБА жазғы лигасы кезінде Тейтум әр ойында орташа есеппен 18,7 ұпай жинап, 9,7 рет доп қағып алды (подбор), сондай-ақ 2,3 рет допты тартып алып (перехват), 2 нәтижелі пас берді. Кейін Лас-Вегаста оның көрсеткіштері орташа есеппен 17,7 ұпайды, 8 рет доп қағып алуды, 1 пасты және 0,8 блок-шотты құрады.

ҰБА-дағы дебюттік матчында «Кливленд Кавальерс» командасына қарсы ойнаған Тейтум бірден дабл-дабл (14 ұпай және 10 рет доп қағып алу) жасады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum shines in NBA debut with double-double against Cavaliers.&lt;/ref&gt; Ол өзінің мансабындағы рекордтық 24 ұпайын 2017 жылдың 24 қазанында «Нью-Йорк Никске» қарсы ойында орнатты.&lt;ref&gt;Tatum scores career-high 24 points as Celtics beat Knicks.&lt;/ref&gt; 2017 жылдың желтоқсанында жас баскетболшы ҰБА Шығыс конференциясының айдың үздік жаңа ойыншысы (новичек) болып танылды.

«Селтикс» тұрақты чемпионатты 55-27 нәтижесімен Шығыс конференциясында екінші орында аяқтады. «Милуоки Бакс» командасына қарсы плей-офф кезеңінің алғашқы ойынында Тейтум 19 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, тағы да дабл-дабл тіркеді.&lt;ref&gt;Celtics vs. Bucks Postgame Report: Tatum's double-double leads to Game 1 win.&lt;/ref&gt; Төртінші ойында ол 21 ұпай, ал алтыншы ойында 22 ұпай еншіледі.&lt;ref&gt;NBA Playoffs: Jayson Tatum's consistent scoring keeps Celtics alive.&lt;/ref&gt; Баскетболшының жетінші ойында жинаған 20 ұпайы Бостонды келесі раундқа алып шықты.&lt;ref&gt;Game 7 Recap: Celtics eliminate Bucks behind Tatum's clutch performance.&lt;/ref&gt; Екінші раундтың алғашқы ойынында «Филадельфия Севенти Сиксерс» командасына қарсы белдесуде Тейтум плей-оффтағы жеке рекордын орнатып, 28 ұпай жинады және оның командасы жеңіске жетті.&lt;ref&gt;Tatum scores playoff career-high 28 points in Game 1 victory over 76ers.&lt;/ref&gt; Джейсон Ларри Бёрдтен кейін плей-офф ойынында 25-тен астам ұпай жинаған Бостонның алғашқы жаңа ойыншысы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum matches Larry Bird's rookie playoff scoring record.&lt;/ref&gt;

2020 жылғы маусымаралық үзілісте ойыншы «Селтикспен» келісімшартты қайта жаңартты. Жаңа келісім 5 жылға есептелген, ал Тейтум келісімшарттың барлық шарттары орындалған жағдайда 195 миллион АҚШ долларын ала алады.&lt;ref&gt;Jayson Tatum agrees to 5-year, $195 million max contract extension with Celtics.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 19 ақпанында ҰБА-ның Барлық жұлдыздар матчында Тейтум 55 ұпай жинап, 10 рет доп қағып алып, 6 нәтижелі пас берді. Осылайша ол Энтони Дэвистің (52 ұпай) алдыңғы рекордын жаңартып, матчтың ең құнды ойыншысы (MVP) марапатын иеленді.&lt;ref&gt;Jayson Tatum scores historic 55 points, wins All-Star Game MVP.&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Тейтум ҰБА тарихында тұрақты маусымда, плей-оффта және Барлық жұлдыздар матчында кемінде 50 ұпай жинаған алғашқы ойыншы атанды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum becomes first player with 50-point games in regular season, playoffs, and All-Star.&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 31 наурызында «Милуоки Баксқа» қарсы өткен матчта Тейтум «Селтикс» сапында 40 және одан да көп ұпай жинаған ойындар саны бойынша Пол Пирстің рекордын жаңартты.&lt;ref&gt;Tatum passes Paul Pierce for second-most 40-point games in Celtics history.&lt;/ref&gt;

2022/23 жылғы маусымда Джейсон Тейтум тұрақты маусымның қорытындысы бойынша орташа есеппен 30 және одан да көп ұпай жинаған «Бостон» тарихындағы 1-ші ойыншы болды.&lt;ref&gt;Jayson Tatum finishes season averaging 30.1 PPG, making franchise history.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 Биография игрока в Дьюке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160627011138/http://www.goduke.com/ViewArticle.dbml?ATCLID=211021389&amp;DB_OEM_ID=4200 |date=2016-06-27 }}
* [https://www.usab.com/basketball/players/mens/t/tatum-jayson.aspx Профиль на сайте usab.com]

== Ескертпелер ==

[[Санат:АҚШ Баскетболшылары]]
[[Санат:«Дьюк Блю Девилз» ойыншылары]]
[[Санат:«Бостон Селтикс» ойыншылары]]</text>
      <sha1>su2lasfnzmvgnqgj193ylat0fjl1jwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гвидо Бухвальд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>632667</id>
    <revision>
      <id>3630226</id>
      <parentid>2733996</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34651-68</username>
        <id>183487</id>
      </contributor>
      <origin>3630226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="mo9xk2qus7ogqbl6o9g6v1ohv8ca7j4" xml:space="preserve">{{Футболшы
 |есімі                        = Гвидо Бухвальд
 |толық аты                  = Гвидо Ульрих Бухвальд
 |сурет                 = 6309Guido Buchwald.JPG
 |туған күні               = 24.1.1961
 |туған жері              = Батыс берлин
 |азаматтығы                = {{байрақ|Германия}}
 |бойы                        = 188
 |позиция                     = қорғаушы
 |қазіргі клуб               = ''карьерасын аяқтады''
 |клубтары                       = {{футбол карьерасы
|1981—1983|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгартер Кикерс]]|75 (9)
|1983—1994|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|325 (28)
|1994—1997|{{flagicon|Жапония|20px}} [[Урава Ред Даймондс]]|127 (11)
|1997—1999|{{flagicon|Германия|20px}} [[Карлсруэ (футбол клубы)|Карлсруэ]]|40 (3)
|'''1981—1999'''|'''Барлығы'''|'''567 (51)''' }}
 |ұлттық құрамы        = {{футбол карьерасы
|1984—1994|{{Футбол|Германия}}|76 (4)}}
 |бапкер клубтары            = {{футбол карьерасы
|2004—2006|{{flagicon|Жапония|20px}} [[Урава Ред Даймондс]]|
|2007|{{flagicon|Германия|20px}} [[Алемания (футбол клубы)|Алемания]]|
|2012|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгартер Кикерс]]|м.а.}}
}}

'''Гвидо Ульрих Бухвальд''' ({{lang-de|Guido Ulrich Buchwald}}; [[24 қаңтар]] [[1961 жыл]]&lt;ref&gt;https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/79561&lt;/ref&gt;, [[Батыс Берлин]]) — германиялық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.  

1990 жылғы әлем чемпионы. 1984, 1988, 1992 жылдары Еуропа чемпионатына, 1990, 1994 жылдары әлем чемпионатына қатысты.  

1992 жылғы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері. 

== Жетістіктері ==

=== Ойыншы ретінде ===

; «Штутгарт»

* Германия чемпионы: 1983/84, 1991/92
* Германия суперкубогы: 1992

; Германия

* Әлем чемпионы: 1990

=== Бапкер ретінде ===

; «Урава Ред Даймондс»

* Жапрония чемпионы: 2006
* Император кубогы: 2005, 2006
* Жапония суперкубогы: 2006

=== Жеке ===

* Бундеслиганың символикалық құрамы: 1989/90, 1993/94
* [[Футболдан Жапония чемпионаты|Джей-лиганың]] символикалық құрамы: 1995, 1996
* Джей-лигадағы жыл бапкері: 2006

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
*[https://www.worldfootball.net/player_summary/guido-buchwald/ Профилі]

[[Санат:Германия футболшылары]]
[[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Штутгарт ФК ойыншылары]]
[[Санат:Урава Ред Даймондс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Карлсруэ ФК ойыншылары]]
[[Санат:Германия футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Урава Ред Даймондс ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Алемания ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]]</text>
      <sha1>mo9xk2qus7ogqbl6o9g6v1ohv8ca7j4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанбота Еркінқызы Алдабергенова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635750</id>
    <revision>
      <id>3630403</id>
      <parentid>3404308</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T21:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4164" sha1="pwwghz4h6cz6l7n3h9vqhob4aq39l5s" xml:space="preserve">{{Спортшы
|есімі=Жанбота Алдабергенова
|туған күні = 23.9.1995
|суреті = 
|жынысы=[[Әйел]]
|толық есімі=Жанбота Еркінқызы Алдабергенова
|азаматтығы=[[Қазақстан]]
|мамандандыру=[[фристайл]], [[акробатика]]
|туған жері=[[Шымкент]], [[Қазақстан]]
|бапкерлері=[[Жібек Жұмаділлақызы Арапбаева|Жібек Арапбаева]]
|бойы=165
|салмағы=55
|медальдары=Қола-[[Алматы]] 2017-[[акробатика]];            Алтын-[[Алматы]] 2017-[[акробатика|аралас акробатика]]; Қола-[[Красноярск]] 2019-[[акробатика]];}}

'''Жанбота Еркінқызы Алдабергенова ''' (23 қыркүйек 1995 жылы [[Шымкент|Шымкент қаласы]]) — [[акробатика]]да өнер көрсетуші қазақстандық [[фристайл]]шы, әлем Кубогының бірінші кезеңінің жүлдегері, үш [[Олимпиада ойындары|Олимпиадалық ойындарға]] қатысушысы (2014 және 2018, 2022).
== Өмірбаяны ==
Жанбота Алдабергенова [[Оңтүстік Қазақстан университеті|М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетін]] бітірді, қазір [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де]] оқиды (юриспруденция-[[құқық қорғау қызметі]]). [[Алматы|Алматы қаласы]] атынан өнер көрсетеді. Оқудан бос уақытын жаттығу және спорт жиындарында өткізеді. Оның қоржынында – ірі жарыстарда бірқатар күрделі жеңістері бар: 2011 жылы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Кубогында спортшы 1-орын алды, 2012 жылы Раубичи ([[Беларусь|Белорусь]]) [[Еуропа]] Кубогы кезеңінде қола жүлдеге ие болды.&lt;ref&gt;[https://ru.sputniknews.kz/sport/20191201/12170797/fristayl-kazakhstanki-pobeda-kubok-evropy.html Еуропа кубогы—2012]&lt;/ref&gt; 2015 жылы [[Әлем чемпионаты|Әлем Чемпионатының]] ([[Италия]]) күміс жүлдегері. [[Еуропа]] Кубогының бірнеше дүркін жеңімпазы және жүлдегері. Еуропа Кубогы бойынша 2015-2016 жылғы маусымның абсолюттік жеңімпазы. Әлем кубогының күміс жүлдегері.
[[2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Сочидағы Олимпиадада]] 6-ші нәтиже көрсетті. 2018 жылғы [[Олимпиада ойындары|Олимпиадалық ойындарда]] 13-ші болды.&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/5009490-zhanbota-aldabergenova-vyigrala.html Закон.кз сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200228100714/https://www.zakon.kz/5009490-zhanbota-aldabergenova-vyigrala.html |date=2020-02-28 }}&lt;/ref&gt;

2019 жылы желтоқсан айында [[фристайл]]-[[акробатика]] бойынша Еуропа Кубогы кезеңі аясында синхронды секіру бойынша Рука атты [[Финляндия]] қаласында алтын медальға ие болды.&lt;ref&gt;[https://ru.sputniknews.kz/sport/20191201/12170797/fristayl-kazakhstanki-pobeda-kubok-evropy.html Еуропа кубогы-2019]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}{{Бастама}}{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Алфавит бойынша фристайлшылар]]
[[Санат:Қазақстан фристайлшылары]]</text>
      <sha1>pwwghz4h6cz6l7n3h9vqhob4aq39l5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жағалбайлы (ру)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>638092</id>
    <revision>
      <id>3630546</id>
      <parentid>3389713</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <origin>3630546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2172" sha1="ajb6t7hy8fxw2wj1a6kxdjxq6hxqxhz" xml:space="preserve">{{Infobox Kazakh Clan
| атауы             = Жағалбайлы
| лақап_атауы       = 
| таңбасы           = Tamga Zhagalbaily.jpg
| таңба_сипаттамасы = 
| ұраны             = 
| шығу_тегі         = 
| жүзі              = [[Кіші жүз]]
| тайпасы           = [[Жетіру]]
| бөлімдері         = 
| тараулары         = 
| ақсақалы          = 
| қыстаулары        = Сырдария орта ағысы
| жайлаулары        = Орал тауы аймағы,
| торабы            = 
}}
{{мағына|Жағалбайлы}}
'''Жағалбайлы''' — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Жетіру]] бірлестігіне кіреді. «Қыз-Жібек» поэмасындағы Төлеген батыр осы рудан шыққан.
== Шежіресі == 
Жағалбайлы дан екі ұл: Мырза и Лез.
{{col-begin}}{{col-2}}
Мырза:
# Билис,
# Ман-Ата (Манатау, Малатау).
# Балкожа.
# Сиракты.
# Кутпанай,
# Ормантай.
# Ыдырыс.
# Бегетей.
{{col-2}}
Лез:
# Курыш
# Булды
# Беккожа
# [[Аккожа]].
# Караша.
# Есиркожа.
# Бозбет.
# Бодес
# Ногайлы
{{col-end}}
== Тұлғалар ==
{{Div col|3}}
# [[Шәмші Қалдаяқов]]
# [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]]
# [[Нағашыбай Аманғалиұлы Шайкенов]]
# [[Шеген би]]
# [[Тайлақ Бекежанұлы]]
# [[Сәрке батыр Шоңмұрынұлы]]
# [[Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин]]
# [[Исмұхамбетов Жұмабай Ділмағамбетұлы]]
# [[Кеулімжан Ерқуанышұлы Нұрмұхаметов]]
# [[Нағашыбай Қорғанбекұлы Атшабаров]]
# [[Естай Ишанов]]
# [[Санжар Сегізбаев]]
# [[Тимур Санжарұлы Сегізбаев]]
{{Div col end}}
{{stub}}
{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>ajb6t7hy8fxw2wj1a6kxdjxq6hxqxhz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630547</id>
      <parentid>3630546</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kaiyr</username>
        <id>3134</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шежіресі */</comment>
      <origin>3630547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2173" sha1="r8zaelz3nrdq4wynzop4k3e49076dpe" xml:space="preserve">{{Infobox Kazakh Clan
| атауы             = Жағалбайлы
| лақап_атауы       = 
| таңбасы           = Tamga Zhagalbaily.jpg
| таңба_сипаттамасы = 
| ұраны             = 
| шығу_тегі         = 
| жүзі              = [[Кіші жүз]]
| тайпасы           = [[Жетіру]]
| бөлімдері         = 
| тараулары         = 
| ақсақалы          = 
| қыстаулары        = Сырдария орта ағысы
| жайлаулары        = Орал тауы аймағы,
| торабы            = 
}}
{{мағына|Жағалбайлы}}
'''Жағалбайлы''' — [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Жетіру]] бірлестігіне кіреді. «Қыз-Жібек» поэмасындағы Төлеген батыр осы рудан шыққан.
== Шежіресі == 
Жағалбайлы дан екі ұл: Мырза и Лез.
{{col-begin}}{{col-2}}
Мырза:
# Біліс,
# Ман-Ата (Манатау, Малатау).
# Балқожа.
# Сирақты.
# Құтпанай,
# Ормантай.
# Ыдырыс.
# Бегетей.
{{col-2}}
Лез:
# Құрыш
# Булды
# Бекқожа
# [[Аққожа]].
# Қараша.
# Есірқожа.
# Бозбет.
# Бөдес
# Ноғайлы
{{col-end}}

== Тұлғалар ==
{{Div col|3}}
# [[Шәмші Қалдаяқов]]
# [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]]
# [[Нағашыбай Аманғалиұлы Шайкенов]]
# [[Шеген би]]
# [[Тайлақ Бекежанұлы]]
# [[Сәрке батыр Шоңмұрынұлы]]
# [[Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин]]
# [[Исмұхамбетов Жұмабай Ділмағамбетұлы]]
# [[Кеулімжан Ерқуанышұлы Нұрмұхаметов]]
# [[Нағашыбай Қорғанбекұлы Атшабаров]]
# [[Естай Ишанов]]
# [[Санжар Сегізбаев]]
# [[Тимур Санжарұлы Сегізбаев]]
{{Div col end}}
{{stub}}
{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}

[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>r8zaelz3nrdq4wynzop4k3e49076dpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанай Беркалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>638558</id>
    <revision>
      <id>3630401</id>
      <parentid>3078889</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T21:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8971" sha1="ij7q6532pvuidhtbcep7k6ufbxdmzis" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Жанай Беркалиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =  
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 5.01.1939
 |Туған жері          = Тұщықұдық ауылы, {{туғанжері|Исатай ауданы{{!}}Новобогат ауданы|Исатай ауданында}} [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}   
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 14.09.2017
 |Қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Атырау|Атырауда}}
 |Ғылыми дәрежесі        = Биология [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]]
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = {{{!}} 
{{!}} {{Құрмет ордені}} 
{{!}}-
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} [[Исатай ауданы|Исатай ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]
{{!}}-
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} [[Индер ауданы|Индер ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]
{{!}}-
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} [[Махамбет ауданы|Махамбет ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]
{{!}}-
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]
{{!}}-
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]
{{!}}}
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Беркалиев Жанай''' (5 қаңтар 1939, [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылы]], [[Исатай ауданы|Новобогат ауданы]] [[Атырау облысы|Гурьев облысы]] – 14 қыркүйек 2017, Атырау) — биология [[Ғылым кандидаты|ғылымдарының кандидаты]] (1983), КСРО аул шаруашылығы саласының үздігі, [[Исатай ауданы|Исатай]], [[Индер ауданы|Индер]], [[Махамбет ауданы|Махамбет]], [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы]] аудандарының [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]], [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы &lt;ref&gt;ISBN 978-601-7174-37-8, Тұщыкұдык ауылы шежіресі, Алматы 2014, 169 бет&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Беркалиев Жанай 5 қаңтар 1939 жылы [[Тұщықұдық (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылында]] дүниеге келген [[Новобогат ауданы]] [[Гурьев облысы]]. Руы [[Беріш]], бөлімі Бегіс Кіші жүз.

1956. Еңбек жолын [[Новобогат ауданы|Новобогат ауданындағы]] “Чапаев” атындағы кеңшарда механизатор болып бастаған

1967. [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын]] бітірген

1967-1969. [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы ауданында]] “Калинин” атындағы кеңшарда зоотехник, ферма меңгерушісі 

1969-1972. “Құрманғазы” атындағы кеңшарда бас зоотехник

1972. [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы ауданында]] [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылығы]] басқармасы бастығының орынбасары

1972-1979. [[Индер ауданы|Индер ауданында]] “Амангелді” атындағы кеңшардың директоры

1979-1982. [[Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]ның Гурьев облыстық филиалының директоры

1982-1987. [[Новобогат ауданы|Новобогат ауданындағы]] “Чапаев” атындағы кеңшардың директоры 

1987-1990. [[Махамбет ауданы|Махамбет ауданынданың]] Облыстық ғылыми зерттеу [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылығы]] “Тәжірибе стансасының&quot; директоры 

1990. [[Новобогат ауданы|Новобогат ауданындағы]] “Забурын” атындағы кеңшардың директоры

1990-1991. [[Исатай ауданы|Новобогат ауданындағы]] атқару комитетінің төрағасы

1991-1993. [[Новобогат ауданы|Новобогат ауданындағы]] “Чапаев” атындағы кеңшардың директоры 

1993-1994. [[Атырау облысы|Атырау облыстық]] әкімінің орынбасары - облыстық [[Ауыл шаруашылығы|Ауыл шаруашылығы]] басқармасының бастығы

1994. [[Махамбет ауданы|Махамбет ауданының]] әкімі 

1994-1999. [[Исатай ауданы|Исатай ауданының]] әкімі

== Қоғамдық қызметі ==
Облыстық Мәслихат Депутаты (1987)

== Отбасы ==
Ата-анасы: Беркали Еришев мен Жумахан Еришева. Жұбайы: Клара Токумбаева, мұғалім. Отбасында үш қыз, үш ұл дүниеге келген:: Беркалиев Жасулан, Жанаев Руслан, Жанаев Данабек, Беркалиева Гүлжан, Беркалиева Толқын, Беркалиева Қарлығаш

== Ғылыми еңбектері ==
Батыс Қазақстанның шөлді және жартылай шөлейтті аймағы жағдайында түйелер мен қаракөл қойларының құнарлылығын арттыру/ Ғылыми дәрежесін алуға арналған Диссертация кандидаты /, Мәскеу, 1983 ВИЖ УДК 636.295.062.454.33 &lt;ref&gt;http://earthpapers.net/povyshenie-plodovitosti-verblyudov-i-karakulskih-ovets-v-usloviyah-pustynnoy-i-polupustynnoy-zony-zapadnogo-kazahstana&lt;/ref&gt;

== Жарияланымдар ==
Беркалиев Ж. “Жылдар жаңғырығы”/ Атырау, 1999 ISBN 9965-01-0169-9

Беркалиев Ж, Сматулин Б. “Түндігі Ашылған Тұнбалар”/ &quot;Үш Қиян&quot; баспасы, 2002 ISBN 9965-565-10-4

== Марапаттары ==

* КСРО аул шаруашылығы саласының үздігі (1975) &lt;ref&gt;http://awards.shoutwiki.com/wiki/Нагрудный_знак_«Отличник_сельского_хозяйства».html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

* [[«Құрмет» ордені]] (2015) &lt;ref&gt;http://pricom.kz/obshhestvo/prezident-respubliki-kazahstan-ukaz-2.html&lt;/ref&gt;

* [[Исатай ауданы|Исатай]], [[Индер ауданы|Индер]], [[Махамбет ауданы|Махамбет]], [[Құрманғазы ауданы|Құрманғазы]] аудандарының [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]]

* [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]] (2016) &lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/4782149-novyjj-sozyv-maslikhata-provel-sessiju.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512174400/https://www.zakon.kz/4782149-novyjj-sozyv-maslikhata-provel-sessiju.html |date=2021-05-12 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>ij7q6532pvuidhtbcep7k6ufbxdmzis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Озерное шатқалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639909</id>
    <revision>
      <id>3630518</id>
      <parentid>3582102</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="a67udaa53q1tdoank6nbrm24h2lo3x5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Озерная''' өзеніне құятын екі бастау [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] негізгі жотасы мен еріген мұздықтардан ағады.

== Сипаттамасы ==
[[Озерное шатқалы (Озерный ущельесі) — Іле Алатауының биік таулы аймағында, Үлкен Алматы көлінің маңында орналасқан таңғажайып табиғи мекен. Ол теңіз деңгейінен 1600 - 4000 м биіктікте жатыр. Мұндағы тау шыңдары мен мұздықтардан бастау алатын өзен табиғат сүйер қауым үшін ерекше орта қалыптастырған.]]Бірінші және негізгі бастау тікелей Озерный асуынан, [https://ru.wikipedia.org/wiki/Пики_Алматинской_области_Заилийского_Алатау#Пик_Серго_Орджоникидзе|  Перевальный (№84) және Қара (# 85) мұздықтарынан]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} басталады. Екінші бастау Қызылсай шатқалындағы [https://kk.wikipedia.org/wiki/Тимофеев_мұз_айдыны|Тимофеев мұздығының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} айналасынан басталады. Туристер Грязный (# 91), Тимофеев (# 90) және Мутный (# 92) мұздықтары арқылы өтеді. Озерная өзенінің алқабы үлкен аумақты алып жатыр және шығыстан батысқа қарай ендік бағытта созылған. Алқап оңтүстіктен, жоғарыда айтылғандай, Іле Алатауының негізгі жотасынан басталады. Шығыста ол Кіші Алматы шоқысы мен [http://gvardiya.ru/authors/timofeev-aleksey-viktorovich Тимофеев] және [https://kk.wikipedia.org/wiki/Городецкий мұз айдыны алқабы [Городецкий мұздықтарының]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} алқабымен шектеледі, батыстан Аршалы алқабына дейін, Үлкен Алматы сілемімен шектеледі, солтүстіктен үлкен Алматы көлініӊ қазаншұӊқырынан Алағыр тауларына дейін.  Алағыр таулары Үлкен Алматы шыңына жатады. Бұл шоқының ұзындығы шамамен 14 км, Жосалы кезеңі асуымен, Үлкен Алматы шыңымен аяқталады.
Бүгінгі күні Кіші Алматы шоқысы бұрынғыдай болып саналмайды. Алғашқы 6 шақырым шыңы Озерная және [[Талғар (өзен)|Сол Талғар]] өзендерінің жоғарғы ағысы арасында орналасқан. Осыдан кейін Озерный шатқалының шекарасы Кұмбел сілеміне өтіп, сол жерде аяқталады.
Негізгі жотадан және [[Іле Алатауы]] мұздықтарының еруінен ағатын екі бастау Озерный өзеніне тиесілі.

== Сілтемелер ==
* [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }}
* [http://kaz.ile-alatau.kz Іле - Алатау ұлттық табиғи паркінің ресми сайты]
* [http://avia.lib.ru/bibl/1043/title.html Тимофеев Алексей Викторович]</text>
      <sha1>a67udaa53q1tdoank6nbrm24h2lo3x5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641290</id>
    <revision>
      <id>3630517</id>
      <parentid>3585504</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13443" sha1="kn6mq1ydgl18gn93hkedncvjktaiqph" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --&gt;
[[Сурет:O74A0395.jpg|нобай|«Сергек» камерасы]]
«Сергек» аппараттық-бағдарламалық кешені (қазақша «Сергек» сөзінің мағынасы «сезімтал, қырағы») — «Көркем Телеком» компаниясының қазақстандық IT мамандарының зерттемесі. Бұл қаланың көшелері мен жолдарындағы құқық бұзушылықтарды тіркейтін интеллектуалды бейне бақылау, талдау және болжау жүйесі. 

«Сергек» сертификатталған аспап болып табылады. «Сергек» құрамына бейне түсіру модульдерінің желісі, суреттерді жазу және тану жүйесі, ақпаратты өңдеуге және талдауға арналған зияткерлік жүйе кіреді. [[Жетілдірілген инфрақызыл жарықтандырғыштары бар жүйе тәулік кез келген уақытында және ауа райында анық жұмыс істейді]]

== Астана қаласындағы «Сергек» ==
«Сергек» қоғамдық және жол қауіпсіздігі жүйесі Қазақстанның астанасында 2017 жылы пайда болды. 

Бүгінгі күні Астана қаласында орнатылып, қосылған 13 000 камера бар; жылдамдық режимін және бөлінген «buslane» жолағын бақылайтын 300 желілік учаскелер; сондай-ақ жылдамдық режимі, тоқтау желісі және бағдаршамның қызыл сигналына өтуі бақыланатын 400 қиылысулар орнатылған. Бұдан басқа, тұрғын үйлердің аулаларында және адам көп жиналатын жерлерде жалпы бақылаудағы 4 000 камера орнатылды. Сауда, бизнес-орталықтардан және т. б. 3 000 бөгде камералар жүйесімен біріктірілген жүйе елордалық жолдардағы жол-көлік оқиғаларының статистикасын төмендетуге мүмкіндік береді және құқық бұзушылықты алдын алуға және жедел ашуға көмектеседі.

Күніне «Сергек» 12 млн астам оқиғаны өңдейді. Ақылды қала саласында көптеген нақты деректер бар Қазақстандағы жалғыз жүйе болып келеді. Кешен жұмысы үшін әр түрлі жарықтандыруды, жел мен автокөліктің жылдамдығын ескеретін алгоритмдер қолданылады. Жаңа интеллектуалдық кешендер нейрондық желілер мен машиналық оқыту технологияларын пайдаланады. «Сергек» жай ғана онлайн режимінде «тірі» суретті көрсетіп қана қоймай, жағдайды талдап, іс-әрекеттердің нұсқаларын анықтауға мүмкіндік береді.

== ЖКО-ның мен өлімдердің төмендеуі ==
Астана қаласына «Сергек» жүйесін енгізгеннен кейін жол-көлік оқиғаларында өлім саны төмендеді. 2018 жылы өлім - жітім көрсеткіші 2017 жылмен салыстырғанда 43%-ға төмендеді. 2017 жылы ЖКО-да қайтыс болған адам саны 60,ал 2018 жылы -34 адамға дейін төмендеді. 2019 жылы қайтыс болғандардың саны 36 адам болды. Бұл Астана қаласына жол-көлік оқиғасында өлім - жітім деңгейі төмен әлемдік астаналармен бір қатарға тұруға мүмкіндік берді (100 мың тұрғынға - 3,34 адам).

== Әлеуметтік қауіпсіздік ==
Жоба қылмысты ашуға және қоғамдық тәртіпті қадағалауға көмектеседі. «Сергек» жүйесінің көмегімен қылмыстарды, соның ішінде ұрлық, көліктерді айдап әкету, адамды өлтіру ашыла бастады.

«Сергек» жобасы камераларының көп бөлігі қалалардың түрлі қоғамдық орындарында, тұрғын үй кешендерінде, мектептер мен адамдар көп жиналатын жерлерде орналасқан.

2018-2019 жылдары Астана қоғамдық орындарында жасалған қылмыс саны 38%-ға дейін төмендеді. Егер 2018 жылы қаланың қоғамдық орындарында 14 мыңнан астам құқық бұзушылық жасалса, 2019 жылы бұл көрсеткіш 8 мыңға дейін төмендеді. Оның ішінде қала көшелерінде жасалған қылмыстар 45% - ға азайды. Бұзақылық әрекеттер саны 52% - ға дейін қысқарды.

== «Сергек» және зияткер транспорттық жүйе ==
«Сергектің» мүмкіндіктері зияткерлік көлік жүйесінің құрамдас бөліктерінің бірі болуға мүмкіндік береді. «Сергек» әрбір аумақ үшін жол жүктемесін, көлік ағынының бағыты мен межелі пункттерін, қиылыстар мен желілік учаскелер бөлінісіндегі бұзушылықтар статистикасын талдауға мүмкіндік береді.

== Қазақстан бойынша жобаның таратылуы ==
2019 жылдың қарашасынан бастап «Сергек» жүйесі Өскемен қаласында табысты жұмыс істейді. Жоба бойынша мұнда 4 000 жуық камера қарастырылған,оның ішінде 1 700-қоғамдық қауіпсіздік, 888-көше қиылысында, 340-желілік учаскелерде,бұрын орнатылған 1 000 камера жүйеге біріктірілген. Сонымен қатар, жоба полиция қызметкерлеріне 100 планшет пен 10 экометеодатчиктерді қарастырады. Камералардың барлық көрсеткіштері ведомствоаралық бірыңғай ситуациялық орталыққа жіберіледі.

Алматы қаласында жобамен 2 000-нан астам камера қарастырылған, олардың басым бөлігі жол қиылыстары мен желілік учаскелерінде орналасқан. Бұл, ең алдымен, ЖКО санының көптігімен және өлімнің түршігерлік санымен байланысты - 100 мың тұрғынға шаққанда 8-ге жуық қайтыс болды.

Қазіргі уақытта Атырау қаласында монтаждау, орнату және іске қосу-жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Онда 3 000 жуық камера орнатылады: 774 жалпы бақылау камерасы, 750 бұрын орнатылған камералар жүйеге интеграцияланады, 612 камерадан қиылыстар мен желілік учаскілерде орналасады. Сондай-ақ, Атыраудағы жоба полиция қызметкерлеріне арналған 100 планшет пен 10 экометеодатчиктерді қарастырады.

Шымкент қаласында жоба пилоттық режимінде жұмыс істейді. Мұнда 180 камера - 140 желілік учаскелерде және 40 қоғамдық бақылау камералары орналасқан.

== Сергек vs COVID-19==
«Сергек.Патруль» қосымшасы арқылы қала бойынша жүруге рұқсаттарды растауға мүмкіндік береді.
Пандемияға қарсы іс-қимыл бойынша қалалардың жедел штабтарының жұмыс процестерін автоматтандыру және оңтайландыру үшін «Сергек» жүйесін әзірлеуші компанияның мамандары жұмыс алгоритмін әзірлеп, келістіріп, полицияның планшеттеріне арналған арнайы мобильдік қосымшаларды енгізді: «Сергек. Блокпост», «Сергек.Блокпост.Карантин» және «Сергек.Патруль».

Қалалардың жедел штабтары қалалар бойынша да, блокпосталар арқылы да жүріп-тұру үшін рұқсаты бар адамдарды мен көліктердің тізімін полиция қызметкерлері одан әрі пайдалануы үшін «Сергек» қосымшасына жүктейді.

Қосымша «Сергек.Блокпост» карантин енгізілмеген қалаларға мен облыстардың блокпостарына өтетін, адамдар мен көлікті байланыссыз және жедел түрде тіркеуге мүмкіндік береді. Осылайша, мемлекеттік органдар көші-қон ағындарын қадағалап, қажет болған жағдайда байланысқан адамдарды іздеу үшін ақпаратты пайдалана алады.

Қосымша «Сергек». Карантин» қалалар жедел штабтарында құрылатын «ақ тізім» бойынша карантин енгізілген және кіру мен шығу шектелген қалалардың блокпосты арқылы өтуге рұқсат етілген азаматтар мен көлікті автоматты түрде анықтайды.
Қосымша «Сергек.Патруль» шектеулі қозғалыс режимін бұзған адамдарды анықтауға көмектеседі.
Планшеттерден барлық ақпарат бірыңғай республикалық серверлерге келіп түседі,соның арқасында өңірлердің жекелеген блокпосттары бойынша да, бүкіл ел бойынша статистика жедел шығарылады. Барлық облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалардың жедел штабтарының басшылары есептерге қол жеткізе алады.
«Сергек» қоғамдық және жол қауіпсіздігі жүйесі жұмыс істеп тұрған қалаларда компания сарапшылары жол трафигінің мониторингі есебінен өзін-өзі оқшаулау индексін есептейді.

== «Сергек» және экспорт ==
Өзбекстанның астанасы Ташкент қаласында «Сергек» қоғамдық және жол қауіпсіздігі жүйесін орнату бойынша монтаж жұмыстары жүргізілуде. Жақын арада жоба осы қалада пилоттық режимде жұмыс істейді.

Украина астанасында келіссөздер өтіп жатыр.

== Ескертпелер ==
* https://vlast.kz/beeline-business/34074-radi-sergeka-prislos-prodat-masinu.html
* https://informburo.kz/stati/kak-rabotaet-proekt-sergek-reportazh-informburokz.html
* https://bnews.kz/live/conference/funktsional_sistemi_sergek_mogut_rasshirit/{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://kapital.kz/business/79550/it-biznes-ne-mozhet-okupitsya-na-odnom-kliente.html
* https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kameryi-sergek-prinesli-v-byudjet-bolshe-milliarda-tenge-356579/
* https://24.kz/ru/news/social/item/306935-proekt-sergek-snizil-uroven-prestupnosti-v-stolitse-na-24
* https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kameryi-sergek-pomogli-vosstanovit-prava-detey-v-astane-360234/
* https://www.youtube.com/watch?v=JxfNbwoWftY</text>
      <sha1>kn6mq1ydgl18gn93hkedncvjktaiqph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ержан Құлыбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641390</id>
    <revision>
      <id>3630199</id>
      <parentid>2770104</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T12:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7610" sha1="1lkma3u11iyapqgxgif81jvy4anac9s" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Ержан Құлыбаев
 |Атауы                = 
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = non_vocal_instrumentalist
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні         = 21.9.1986
 |Туған жері         = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]]
 |Қайтыс болған күні   =
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{ESP}}&lt;br&gt;{{KAZ}}&lt;br&gt;{{USSR}} (1986-1991)
 |Мамандықтары         = [[скрипкашы]]
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = [[скрипка]]
 |Жанрлары             = [[классикалық музыка]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = [http://www.erzhankulibaev.com/ Жеке сайты]
}}

'''Ержан Құлыбаев''' - испан&lt;ref name=&quot;Poznan&quot;&gt;[http://www.wieniawski.com/kulibaev_erzhan.html Henryk Wieniawski Violin Competition website]&lt;/ref&gt; және қазақ&lt;ref&gt;[https://www.zakon.kz/4987066-kak-kazah-kazahu-skripach-erzhan.html Как казах казаху – скрипач Ержан Кулибаев о Захаре Броне, танго и звездах музыки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924155919/https://www.zakon.kz/4987066-kak-kazah-kazahu-skripach-erzhan.html |date=2019-09-24 }}&lt;/ref&gt; скрипкашысы.

== Білімі ==
Музыкалық білімін [[1995 жыл]]ы [[Күләш Байсейітова]] атындағы дарынды балаларға арналған республикалық мамандандырылған музыкалық орта мектеп-интернатында [[Нина Михайловна Патрушева]]ның классынан бастаған. [[1998 жыл]]ы [[Петр Ильич Чайковский|П.И. Чайковский]] атындағы [[Мәскеу мемлекеттік консерваториясы]]ндағы [[Александр Вениаминович Ревич]]тың классына ауысты. [[2004 жыл]]ы Құлыбаев [[Рейна Софья музыка мектебі]]ндегі [[Захар Брон]]ның классына ауысып, [[Новосібір]]дегі [[Михаил Иванович Глинка|М.И. Глинка]] атындағы ұлттық консерваториясындағы магистрлық бағдарламаға түскен&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.erzhankulibaev.es.tl/Biography.htm |title=Erzhan Kulibaev's biography |access-date=2011-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425082956/http://www.erzhankulibaev.es.tl/Biography.htm |archive-date=2012-04-25 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Карьерасы ==
Ержан Құлыбаев дүниежүзілік скрипкашылар конкурстарында көптеген премияларды жеңген. Солардың ішінде:
* [[Екатеринбург]]тегі Демидовский атындағы дүниежүзілік скрипкашылар конкурсы ([[2003]], Бас жүлде және екі арнайы жүлделер) 
* [[Лиссабон]]дағы дүниежүзілік скрипкашылар конкурсы ([[2006]], Бас жүлде және Л. Грасаның шығармаларының ең үздік интерпретация үшін арнайы жүлде)
* [[Новосібір]]дегі дүниежүзілік скрипкашылар конкурсы ([[2007]], Бас жүлде және Палома О'Ши арнайы жүлдесі)
* [[Берлин]]дегі [[Пауль Хиндемит|Хиндемит]] атындағы дүниежүзілік конкурс ([[2010]], Алтын жүлде және [[Роберт Шуманн]]ың шығармаларының ең үздік интерпретация үшін арнайы жүлде)&lt;ref name=&quot;bio&quot; /&gt;
* [[Познань]]дағы [[Генрик Венявский]] атындағы скрипкашылар конкурсы ([[2011]], Үздіктік жүлдесі&lt;ref&gt;[http://www.wieniawski.com/news/aktualnosci-konkursy-en/prize-winners.html Winners of the 2011 Henryk Wieniawski Violin Competition]&lt;/ref&gt; және екі арнайы жүлде&lt;ref&gt;[http://www.wieniawski.com/additional_prizes.html Additional prizes of the 14th Wieniawski Competition]&lt;/ref&gt;)
* [[Буэнос-Айрес]]тегі дүниежүзілік скрипкашылар конкурсы, Бас жүлде және [[аргентина]]лық [[танго]]ның ең үздік интерпретациясы үшін &quot;Premio Tango&quot; жүлдесі.

Құлыбаев [[Франция]]да, [[Германия]]да, [[Швейцария]]да, [[Жапония]]да, [[Бельгия]]да, [[Мексика]]да, [[Португалия]]да, [[Украина]]да, [[Латвия]]да, [[Италия]]да, [[Кувейт]]те, [[Ресей]]де, [[Қазақстан]]да, [[Австрия]]да, [[Испания]]да, [[Польша]]да өнер көрсетті. бірге солист ретінде ойнады

[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]], [[Астана балет және опера симфониялық оркестрі]], [[Қазақстан Республикасы камералық оркестрі]], [[Мәскеу]] филармониясының камералық оркестрі, солистер академиясы, [[Санкт-Петербург]] академиялық хорының камералық оркестрі, [[Юкатан]]ның симфониялық оркестрі, [[Новосібір]] мемлекеттік консерваториясының симфониялық оркестрі, [[Астана симфониялық оркестрі]], [[Қарағанды симфониялық оркестрі]], Софья ханшайым атындағы музыка колледжінің симфониялық оркестрі, [[Аликанте]] Университетінің филармониялық оркестрі, [[Кастилия мен Леон]]ның симфониялық оркестрі. 2005-2006 жылдары [[Сантандер]]дегі дүниежүзілік музыка фестивалінде өнер көрсетті. 2006 және 2010 жылдары ол Испания ханшайымынан Бронның ең үздік студенті ретінде құрмет дипломын алып, [[Пардо]] патша сарайында өнер көрсетті. 2010 жылы Ержан [[Берлин]]дегі [[Концертхаус]]та өнер көрсетті&lt;ref name=&quot;bio&quot; /&gt;.

Құлыбаев [[Магнини фонды]] табыстаған [[1722 жыл]]ғы &quot;Роде&quot; [[страдивари]]ымен ойнайды&lt;ref name=&quot;Poznan&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан скрипкашылары]]
[[Санат:Испания скрипкашылары]]</text>
      <sha1>1lkma3u11iyapqgxgif81jvy4anac9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еңбектегі ерлігі үшін медаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>648947</id>
    <revision>
      <id>3630266</id>
      <parentid>2836157</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2416" sha1="8e0nkma8ie99kgmw0bs2omgwh3594tk" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet_Medal_For_Labour_Valour_OBVERSE.jpg|right|110px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru| Медаль «За трудовую доблесть»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = 
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = 27 желтоқсан 1938 жылы
  | алғашқы иегері           = 15 қаңтар 1939 жылы
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 1 825 100
  | жоғары марапаты          = [[Нахимов медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)|«Ерен еңбегі үшін» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For Labour Valour&quot;
}}
'''«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За трудовую доблесть»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 жылғы 27 желтоқсандағы «„Еңбек ерлігі үшін“ медалін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалды.

Кейіннен медальдің сипаттамасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлығымен, ал медаль туралы Ережеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1947 жылғы 16 желтоқсандағы Жарлығымен өзгерістер енгізілді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен медал туралы Ереже жаңа редакцияда бекітілді.

== Медал тарихы ==

[[Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медал]]
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>8e0nkma8ie99kgmw0bs2omgwh3594tk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630268</id>
      <parentid>3630266</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал тарихы */</comment>
      <origin>3630268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2471" sha1="s5f5czi6q55s7xs50s9xpj5udddkw94" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet_Medal_For_Labour_Valour_OBVERSE.jpg|right|110px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru| Медаль «За трудовую доблесть»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = 
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = 27 желтоқсан 1938 жылы
  | алғашқы иегері           = 15 қаңтар 1939 жылы
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 1 825 100
  | жоғары марапаты          = [[Нахимов медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)|«Ерен еңбегі үшін» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For Labour Valour&quot;
}}
'''«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За трудовую доблесть»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 жылғы 27 желтоқсандағы «„Еңбек ерлігі үшін“ медалін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалды.

Кейіннен медальдің сипаттамасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлығымен, ал медаль туралы Ережеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1947 жылғы 16 желтоқсандағы Жарлығымен өзгерістер енгізілді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен медал туралы Ереже жаңа редакцияда бекітілді.

== Медал тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медал]]
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>s5f5czi6q55s7xs50s9xpj5udddkw94</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630271</id>
      <parentid>3630268</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2471" sha1="9lbytnn9mddayokvi2k6r3jgibiiye0" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet_Medal_For_Labour_Valour_OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru| Медаль «За трудовую доблесть»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = 
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = 27 желтоқсан 1938 жылы
  | алғашқы иегері           = 15 қаңтар 1939 жылы
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 1 825 100
  | жоғары марапаты          = [[Нахимов медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)|«Ерен еңбегі үшін» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For Labour Valour&quot;
}}
'''«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За трудовую доблесть»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 жылғы 27 желтоқсандағы «„Еңбек ерлігі үшін“ медалін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалды.

Кейіннен медальдің сипаттамасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлығымен, ал медаль туралы Ережеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1947 жылғы 16 желтоқсандағы Жарлығымен өзгерістер енгізілді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен медал туралы Ереже жаңа редакцияда бекітілді.

== Медал тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медал]]
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>9lbytnn9mddayokvi2k6r3jgibiiye0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630272</id>
      <parentid>3630271</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медал|Еңбектегі ерлігі үшін медал]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2404" sha1="ewg4z7flovvflh0hojwbks7t9k2v1qw" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet_Medal_For_Labour_Valour_OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru| Медаль «За трудовую доблесть»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = 
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = 27 желтоқсан 1938 жылы
  | алғашқы иегері           = 15 қаңтар 1939 жылы
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 1 825 100
  | жоғары марапаты          = [[Нахимов медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)|«Ерен еңбегі үшін» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For Labour Valour&quot;
}}
'''«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За трудовую доблесть»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 жылғы 27 желтоқсандағы «„Еңбек ерлігі үшін“ медалін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалды.

Кейіннен медальдің сипаттамасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлығымен, ал медаль туралы Ережеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1947 жылғы 16 желтоқсандағы Жарлығымен өзгерістер енгізілді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен медал туралы Ереже жаңа редакцияда бекітілді.

== Медал тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>ewg4z7flovvflh0hojwbks7t9k2v1qw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630273</id>
      <parentid>3630272</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3630273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2424" sha1="tl4xbleayry40hcdgob2qxinf1slk00" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet_Medal_For_Labour_Valour_OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru| Медаль «За трудовую доблесть»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = 27 желтоқсан 1938 жылы
  | алғашқы иегері           = 15 қаңтар 1939 жылы
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 1 825 100
  | жоғары марапаты          = [[Нахимов медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)|«Ерен еңбегі үшін» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For Labour Valour&quot;
}}
'''«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За трудовую доблесть»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 жылғы 27 желтоқсандағы «„Еңбек ерлігі үшін“ медалін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалды.

Кейіннен медальдің сипаттамасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлығымен, ал медаль туралы Ережеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1947 жылғы 16 желтоқсандағы Жарлығымен өзгерістер енгізілді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен медал туралы Ереже жаңа редакцияда бекітілді.

== Медал тарихы ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>tl4xbleayry40hcdgob2qxinf1slk00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630390</id>
      <parentid>3630273</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медаль тарихы */</comment>
      <origin>3630390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2450" sha1="pd0b4afaxea8hicir32hkturu138ed8" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal For Labour Valour ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Soviet_Medal_For_Labour_Valour_OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru| Медаль «За трудовую доблесть»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}}
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = 27 желтоқсан 1938 жылы
  | алғашқы иегері           = 15 қаңтар 1939 жылы
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 1 825 100
  | жоғары марапаты          = [[Нахимов медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)|«Ерен еңбегі үшін» медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Medal &quot;For Labour Valour&quot;
}}
'''«Еңбектегі ерлігі үшін» медалі''' ({{lang-ru|Медаль «За трудовую доблесть»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 жылғы 27 желтоқсандағы «„Еңбек ерлігі үшін“ медалін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалды.

Кейіннен медальдің сипаттамасына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1943 жылғы 19 маусымдағы Жарлығымен, ал медаль туралы Ережеге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1947 жылғы 16 желтоқсандағы Жарлығымен өзгерістер енгізілді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1980 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен медал туралы Ереже жаңа редакцияда бекітілді.

== Медаль тарихы ==
{{Толықтыру}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>pd0b4afaxea8hicir32hkturu138ed8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>664563</id>
    <revision>
      <id>3630202</id>
      <parentid>3619863</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59169" sha1="n4jijt5ynko9jsl4zrn9uwicvx0pevd" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі                  = Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев
 |Шынайы есімі           = 
 |Суреті                 = Еркин_Ануарович_Онгарбаев.jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 03.06.1961
 |Туған жері           = {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, [[Шолаққорған]], [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], Қазақ КСР
 |Қайтыс болған күні     = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Азаматтығы             = 
 |Ғылыми аясы            = Құқықтану
 |Жұмыс орны             = 
 |Ғылыми дәрежесі        = Заң ғылымдарының докторы
 |Ғылыми атағы           = Профессор
 |Альма-матер            = КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі (1984)
 |Марапаттары            = 
 {{Барыс ордені}} {{Құрмет ордені}} {{Парасат ордені}} {{Астана медалі}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 10 жыл}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} {{Астанаға 20 жыл медалі}} {{ҚР Конституциясына 25 жыл}} {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}
  |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
 |Ғылыми жетекші         = А.В. Наумов - кеңес және орыс заңгері, заң ғылымдарының докторы, профессор
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        =  Көрнекті қазақстандық ғалым-құқықтанушы 
}}
'''Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев''' ([[1961 жыл|1961]] жылы 3 қыркүйекте Шымкент облысы ([[Түркістан облысы]]), [[Созақ ауданы]], [[Шолаққорған]] ауылында туған&lt;ref&gt;''[https://centrasia.org/person2.php?st=1499797466 ОНГАРБАЕВ Еркин Ануарович]''. centrasia.org. &lt;/ref&gt;) — Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының судьясы, қазақстандық ғалым-құқықтанушы, қазақстандық жоғары білім мен ғылымының көрнекті қайраткері. Ресейдің заң ғылымдарының докторы (1999 жыл), Қазақстанның заң ғылымдарының докторы ([[2000 жыл|2000]] жыл), профессор ([[2002 жыл|2002]] жыл), [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның құрметті мүшесі (2007 жыл), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері ([[2011 жыл|2011]] жыл), Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының академигі (2019 жыл)&lt;ref name=&quot;multiple2&quot;&gt;''[https://kaznaen.kz/?page_id=277 Члены КазНАЕН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022012127/https://kaznaen.kz/?page_id=277 |date=2020-10-22 }} ''. Казахстанская национальная академия естественных наук.&lt;/ref&gt;, Қазақстанның құрметті заңгері (2020)&lt;ref&gt;''[http://www.jurist-kaz.kz/news/nagrazhdenie-medalyu-pochetnyiy-yurist/ Награждение медалью «Почетный юрист»]''. Республиканское общественное объединение &quot;Казахстанский союз юристов&quot; (28 августа 2020) &lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
1961 жылғы 3 қыркүйекте Шымкент облысы, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. Шымкент облысының Шымкент қаласының С.М. Киров атындағы №9 орта мектепті бітірген. Оны бітіргеннен кейін 1980 жылы КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің тыңдаушысы болып, 1984 жылы «құқықтану» мамандығы бойынша диплом алып шықты. 1987 жылдан бастап КСРО ІІМ Мәскеу жоғары мектебінің (МЖМ) қылмыстық құқық кафедрасының адъюнкті болды (Мәскеу қ.). ІІМ МЖМ 1990 жылы бітірді. 1990 жылы (Мәскеу қ.) заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін «Қылмыстардың жіктелуі және оның қылмыстық-құқықтық маңызы» тақырыбында диссертация қорғады. Заң ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін 1999 жылы Ресей Ғылым Академиясының мемлекет және құқық институтында (Мәскеу қ.) «Қазақстан Республикасының Қылмыстық құқығы бойынша қылмыстарды жіктеудің теориялық мәселелері» атты тақырыпта диссертациясын қорғады. 2002 жылы Қазақстан Республикасы Жоғары аттестациялық комиссиясының шешімімен профессор ғылыми атағы берілді.

=== Қоғамға қосқан үлесі ===
Жоғары білім мен ғылым саласында ол қашықтан оқыту технологияларының инновациялық әдістерін дәстүрлі білім беру қағидаттарымен ұштастыра отырып енгізді. Соның нәтижесінде 2020 жылғы ұзаққа созылған дағдарыс кезеңінде жоғары оқу орнының даму деңгейі жаңа сатыға көтерілді.&lt;ref&gt;https://bilimdinews.kz/?p=113223#:~:text=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%20%E2%80%93,edu.enu.kz%2C%20mooc.enu.kz%2C%20moodle.enu.kz%2C%20%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%B5%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251206100934/https://bilimdinews.kz/?p=113223#:~:text=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%B2%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B9%20%E2%80%93,edu.enu.kz%2C%20mooc.enu.kz%2C%20moodle.enu.kz%2C%20%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%89%D0%B8%D0%B5%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D1%8B |date=2025-12-06 }}&lt;/ref&gt;

Е. Ә. Оңғарбаевтың ғылыми зерттеулері Қазақстан Республикасының конституциялық дамуы мәселелеріне арналған. Оның еңбектерінде Конституцияның заңдылықты, құқықтық тәртіп пен тұрақтылықты қамтамасыз етудегі рөлі талданады, сондай-ақ онда бекітілген өмір сүру құқығы өлім жазасын жою контекстінде зерттеледі.&lt;ref&gt;https://kazpravda.kz/n/verhovenstvo-konstitutsii-fundamentalnaya-osnova-dlya-realizatsii-printsipa-zakon-i-poryadok/&lt;/ref&gt;

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы қызметін атқарған кезеңде «Ғылым туралы» Қазақстан Республикасы Заңын әзірлеуге қатысып, онда елдегі ғылыми қызметті ұйымдастырудың жаңа тәсілдері, соның ішінде ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруды реттеу мәселелері бекітілді.&lt;ref&gt;https://zakon.uchet.kz/rus/docs/R090000138_&lt;/ref&gt;

2017–2018 жылдары Қазақстан Республикасы Дін істері және азаматтық қоғам министрлігінің Дін істері комитетінің төрағасы қызметін атқару барысында діни саланы реттейтін заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі бастамалар мен әзірлемелерге қатысып, экстремистік насихатқа қарсы іс-қимыл жасау және осы саладағы заңнаманың сақталуын қамтамасыз ету мәселелері қарастырылды.&lt;ref&gt;https://ctc-rk.kz/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3.html&lt;/ref&gt;

«Отандастар» ҚҚ АҚ қызмет еткен кезеңде шетелдегі қандастарға қолдау көрсету, олардың мәртебесін арттыру және қазақ диаспорасымен байланыс орнату мәселелері бойынша ұлттық заңнаманы жетілдіруге ұсыныстар мен ұсынымдарды әзірлеуге қатысты.&lt;ref&gt;[https://oq.gov.kz/ru/news/52-otandastar-qory-keaq-qyzmetkerlerininh-izrail-memleketine-issapary-turaly#:~:text=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BA%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%C2%BB%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B8,%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%202020%2D2030%20%D0%B3%D0%B3.). https://oq.gov.kz/ru/news/52-otandastar-qory-keaq-qyzmetkerlerininh-izrail-memleketine-issapary-turaly#:~:text=%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%BA%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%C2%BB%2C%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B8,%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%202020%2D2030%20%D0%B3%D0%B3.).]&lt;/ref&gt;

Е. Ә. Оңғарбаев жоғары құқықтық білім беру мен құқықтану ғылымын дамытуға елеулі үлес қосты, соның ішінде елдегі жетекші жоғары оқу орындарының — Қазақ гуманитарлық құқық университеті мен ҚР Бас прокуратурасындағы Құқық қорғау органдары Академиясының құрылуына қатыстырылды.

Сонымен қатар ол заңдылықты нығайту және заңнаманы жетілдіру жұмыстарына қатысып, бірнеше заңдар мен концепциялар жобаларының авторларының бірі болды, оның ішінде: «Діни қызмет және діни бірлестіктер мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы», «Шетелдегі отандастарға мемлекеттік қолдау көрсету туралы» заңдар және 2020–2030 жылдарға арналған шетелдегі қазақ диаспорасын қолдау және репатриация мемлекеттік бағдарламасының концепциясы.&lt;ref&gt;https://kazpravda.kz/n/vazhnyy-faktor-postupatelnogo-razvitiya-strany/&lt;/ref&gt;

2022 жылы Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі ұсыныстарды дайындау бойынша жұмыс тобының құрамына кіріп, олардың мазмұнын жұртшылыққа түсіндіру жұмыстарына қатысты.&lt;ref&gt;https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000142&lt;/ref&gt;

Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 21 қаңтардағы №1157 Жарлығымен Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі ұсыныстарды әзірлеу үшін Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды. Осы Жарлыққа сәйкес Е.Ә. Оңғарбаев Комиссия құрамына енді. &lt;ref&gt;https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2600001157&lt;/ref&gt;

=== Еңбек қызметінің тізілімі ===
* 1984-1996 жылдары комсомол комитетінің хатшысы, оқытушы, аға оқытушы, доцент, Қарағанды жоғары мектебінің бөлім бастығы.
* 1996-1997 жылдары - Қазақстан Республикасы Мемлекеттік тергеу комитетінің ерекше тапсырмалар жөніндегі аға инспекторы.
* 1997-1999 - Қарағанды жоғары мектебі бастығының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары.
* 1999-2000 жылдары - Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті оқу орындары басқармасының бастығы.
* 2000-2003 жылдары - Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі Төрағасының кеңесшісі.
* 2007-2010 - Қазақ гуманитарлық заң университетінің проректоры, бірінші проректоры, вице-президенті.
* 2007-2010 - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы.
* 2010-2011 - «Парасат» ұлттық ғылыми-технологиялық холдингі» АҚ Басқарушы директоры – Басқарма мүшесі.
* 2011-2012 - «Астана» университетінің ректоры.
* 2013-2014 жылдары - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Заң факультетінің деканы.
* 2014-2015 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры.
* 2015-2016 - Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының бірінші проректоры.
* 2017&lt;ref&gt;''[https://www.inform.kz/ru/erkin-ongarbaev-naznachen-predsedatelem-komiteta-po-delam-religiy_a3092828 Еркин Онгарбаев назначен председателем Комитета по делам религий]'' &lt;/ref&gt; -2018&lt;ref&gt;''[https://www.zakon.kz/4935732-erkin-ongarbaev-osvobozhden-ot.html  Еркин Онгарбаев освобожден от должности председателя Комитета по делам религий МДРГО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180906195352/https://www.zakon.kz/4935732-erkin-ongarbaev-osvobozhden-ot.html |date=2018-09-06 }}''&lt;/ref&gt; ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігі Дін істері комитетінің төрағасы.
* 2019-2020 – «[[Отандастар қоры]]» КеАҚ басқарушы директоры&lt;ref&gt;''[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30126675#pos=11;67  Онгарбаев Еркин Ануарович (персональная справка)]'' Параграф Онлайн.&lt;/ref&gt;.
* 2020-2022 - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, Басқарма мүшесі-академиялық мәселелер жөніндегі проректор&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;''[https://www.enu.kz/ru/kontakti/rukovodstvo/ Проректоры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130140654/https://www.enu.kz/ru/kontakti/rukovodstvo/ |date=2020-11-30 }} ''. www.enu.kz.&lt;/ref&gt;.
* 01.01.2023 ж. бастап - Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьясы

=== Академиялық және құрметті атақтары ===
* 2007 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының құрметті мүшесі болып сайланды.
* 2019 жылы Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының академигі болып сайланды&lt;ref name=&quot;multiple2&quot;/&gt;.
*	2021 жылдан «Bolashak» Академиясының құрметті профессоры. 
*	2021 жылдан ҚР ІІМ Қарағанды Академиясының құрметті профессоры.
*	2022 жылдан Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің құрметті профессоры.
*	2023 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің құрметті профессоры.
*	2023 жылдан бастап Орталық Қазақстан академиясының құрметті профессоры.
*	2023 жылдан бастап М.Әуезов атындағы ОҚУ - дың құрметті профессоры.
*	2025 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының құрметті профессоры.
*	2025 жылдан бастап Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің құрметті профессоры.
*	2026 жылдан бастап Шәкәрім атындағы университетінің құрметті профессоры.

=== Отбасы ===
Үйленген, үш баласы, екі немересі бар.

== Наградалары мен атақтары ==
===  Мемлекеттік наградалар ===
* «Құрмет» ордені (2006);
* «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» (2011);
* «Парасат» ордені (2021);
* Мерейтойлық медальдар – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), 
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), 
* «Астанаға 10 жыл» (2007), 
* «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» (2015), 
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» (2015), 
* «Астанаға 20 жыл» (2018), 
* «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» (2020)&lt;ref&gt;''  [https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/60644/ Заседание Ученого совета №1 в онлайн-формате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112191015/https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/60644/ |date=2020-11-12 }}'' www.enu.kz (03.09.2020)&lt;/ref&gt;
* «Астана» естелік медалі (2006)
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 30 жыл» мерекелік медалі (2025)
* 3-дәрежелі «Барыс» ордені (2026)

=== Төсбелгілер ===
* «ҚР білім саласының құрметті қызметкері» (2004)
* «Қазақстан Республикасы ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2006)
* «Ы. Алтынсарин» (2008)
* «Мемлекеттік қызмет үздігі» (2018)
* «Қазақстанның құрметті заңгері» (2020)
* Қазақстан халқы Ассамблеясының &quot;Бірлік&quot; жоғары марапаты (2021);
* ҚР Судьялар одағының &quot;Жеті жарғы&quot;құрмет белгісі (2021);
* «Алтын Барыс» (2022);
* «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісі (2024);
* «Қаныш Сәтбаев» төсбелгісі.

=== Министрлік, ведомства, қоғамдық ұйым наградалары ===
'''Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ'''
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті заң факультетіне 15 жыл» медалі (2014)
* Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті білім және ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін «Лев Гумилев» медалі (2015)
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетіне 20 жыл» (2016)
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті заң факультетіне 20 жыл» (2019)
* Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті білім және ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін «Күлтегін» медалі (2020)
* «Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетіне 25 жыл» (2021)

'''Тағы басқа'''
* «За 10 лет безупречной службы»  (1990)
* «ҚР ҰҚК академиясына 25 жыл» медалі (1999)
* «60 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.» естелік мерейтойлық медалі (2005)
* «90 лет со дня рождения Ю.В.Андропова» медалі (2006)
* «50 лет НИСХИ МСХ СССР – НИИПББ НЦБ МОН РК» медалі (2008)
* «Академик А.И. Бараевтың туғанына 100 жыл» естелік медалі (2008)
* «КАЗГЮУ-ге 15 жыл» медалі (2009)
* «С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің дамуына қосқан үлесі үшін» төсбелгісі (2009)
* «Қазақстан Республикасы Қаржы полициясына 15 жыл» төсбелгісі (2009)
* «Семей-Невада» антиядролық қозғалысына 20 жыл» медалі (2009)
* «Қазақстан полициясына 20 жыл» медалі (2012)
* ҚР Конституциялық Кеңесінің «Конституциялық заңдылықты нығайтуға қосқан үлесі үшін» медалі (2013)
* КазГЮУ-дің 20 жылдығына «Ерен еңбегі үшін» медалі (2014)&lt;ref&gt;'' [https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/26899/  Декан юридического факультета Еркин Онгарбаев награжден медалью «Ерен еңбегі үшін»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181622/https://www.enu.kz/ru/info/novosti-enu/26899/ |date=2021-07-09 }}'' www.enu.kz (17.03.2014)&lt;/ref&gt;
* «Қазақстан Республикасының прокуратурасына 20 жыл» медалі (2015)
* «Айрықша еңбегі үшін&quot; Шоқан Уалиханов атындағы Көкшетау Университетінің медалі (2021).
* «Nur Otan&quot; партиясының &quot;Белсенді қызметі үшін»медалі (2021).
* Қазақ ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының Әл-Фараби атындағы алтын медалі (2021).
* Естелік Медаль &quot; Б. С. Бейсенов. Туғанына 100 жыл» (2023).
* «Maqsut Narikbayev University 30 жыл» медалі (2024).
* «Әділет органдары жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі (2025).

'''Алғыс хаттар мен Құрмет грамоталары'''
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс хаты.
* Қазақстан Республикасының Президенті Қ-Ж.К. Тоқаевтың Алғыс хаттары.
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы Қ.Сұлтановтың алғысы.
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы Ж.Әбділдиннің алғысы.
* Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі Қ.Әбдірахмановтың Алғыс хаты.
* Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрі С.Нұрбектің Алғыс хаты.
* Татарстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – ТР Білім және ғылым министрі Э.Н. Фаттаховтың Алғыс хаты&lt;ref&gt;''  [https://wooden-wheeled20.rssing.com/chan-11309265/all_p59.html   Вопросы использования интеллектуальной собственности и путей коммерциализации научных разработок и технологий обсудили на семинаре в ЕНУ]'' (27 февраля 2015)&lt;/ref&gt;.
* «Нұр Отан» партиясы Астана филиалы төрағасының бірінші орынбасары С.Ахметовтің Алғыс хаты.
* «Отандастар қоры» КеАҚ Президенті Н.Әбіқаевтың Алғыс хаты.
* Колледждер қауымдастығы президиумының Алғыс хаты.
* Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Төрағасы Қ.Мәмидің Құрмет грамотасы.
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі Ж.Түймебаевтың Құрмет грамотасы.
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрі Ж.Құлекеевтің Құрмет грамотасы.

== Ұйымдарға мүшелік == 
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның Сараптамалық кеңес мүшесі
* Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы ғылыми-консультативтік кеңестің мүшесі
* «Ғылым қоры» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (2007-2010)
* «Парасат» ҰҒТХ» АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (2007-2010)
* Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның мүшесі 
* Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің 6D030100 – «Құқықтану», 6D030200 – «Халықаралық құқық» мамандықтары бойынша докторлық диссертация қорғау, философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін беру жөніндегі диссертациялық кеңесінің төрағасы (2015)
* Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының философия докторы (PhD), «Құқықтану» және «Құқық қорғау қызметі» білім беру бағдарламаларының бейіні бойынша доктор дәрежесін беру үшін докторлық диссертацияларды қорғау жөніндегі диссертациялық кеңестің төрағасы (2015-2016)
* Әр жылдары КАЗГЮУ (ҚАЗГЗУ), Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Қарағанды «Болашақ» университеті, ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті Академиясында докторлық диссертацияларды қорғау жөніндегі диссертациялық кеңестердің мүшесі болды.
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі жанындағы Қоғамдық кеңестің мүшесі (2016-2017).
* Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі.
* Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ұсыныстарды тұжырымдау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі (2022)

== Библиография == 
180-нен астам ғылыми еңбектің авторы: қылмыстық құқық, криминология, құқықтың теориялық мәселелері, білім беру және ғылыми-зерттеу қызметі мәселелері бойынша монографиялар, оқулықтар, оқу құралдары.

=== Монографиялар / Өзге басылымдар === 
* Классификация преступлений и ее правовое значение // КВШ ГСК РК. Караганда, 1996 г.
* Категория преступлений небольшой тяжести по уголовному праву Республики Казахстан // КВШ КНБ РК. Караганда, 1998 г.
* Тяжкие преступления по уголовному праву Республики Казахстан // Фолиант. Астана, 2001 г.
* Экономические и правовые аспекты утилизации асбестосодержащих отходов в Казахстане: применение опыта Польши // Издательство «Экономика и Экология», ISBN 978-83-963269-2-8. 2022 (бірлескен авторлықта)
* Economic and legal aspects of the disposal of asbestos-containig waste in Kazakhstan: Polish experience in application // Economics and Environment Publishing House, ISBN 978-83-963269-2-8. 2022 (бірлескен авторлықта)
* Конституция Республики Казахстан. Комментарий к изменениям и дополнениям, принятым на республиканском референдуме 5 июня 2022 года // Комментарий. Нур-Султан, 2022. 412 с. (бірлескен авторлықта)
* Конституция Республики Казахстан. Коментарий к изменениям и дополнениям, принятым Законом Республики Казахстан от 8 июня 2022 года и Законом Республики Казахстан от 17 сентября 2022 года // Второе издание; – Астана: Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева, 2025. –424 с. ISBN 978-601-385-122-8 (бірлескен авторлықта)

=== Оқулықтар, оқу құралдары ===
* Теоретические основы классификации преступлений в уголовном законе // Учебное пособие. ВШ МВД РК. Караганда, 1992 г.
* Уголовно-правовое значение классификации преступлений в Общей части уголовного права // Учебное пособие. ВШ МВД РК, Караганда, 1994 г.
* Понятие преступления по уголовному праву Республики Казахстан // Лекция. - Караганда: ВШ МВД РК. 1995 г.
* Комментарий к Указу Президента Республики Казахстан, имеющему силу закона, от 17 марта 1995 года // Учебно - практическое пособие. КВШ МВД РК. Караганда, 1995 г.
* Словарь основных понятий и терминов Общей части уголовного права // ВШ ГСК РК. Караганда, 1996 г.
* Қылмыстық құқықтың Жалпы бөлімі бойынша негізгі ұғымдар мен терминдердің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. КР МТК Қарағанды жоғары мектебі. Қарағанды, 1996 ж.
* Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығы // Оқулық. Болашақ – Баспа. Қарағанды, 2005 ж. - 248 бет.

=== 2020-2026 жылдары жарияланған негізгі ғылыми мақалалар ===
* Халықаралық үлгілерге сай // Ana Tili, 11-17 маусым 2020 ж., №23(1543)
* Legal analysis of state support for compatriots abroad enshrined in Kazakhstan // ARTÍCULOS UTOPÍA Y PRAXIS LATINOAMERICANA. AÑO: 25, n° EXTRA 6, 2020, pp. 29-39 REVISTA INTERNACIONAL DE FILOSOFÍA Y TEORÍA SOCIAL CESA-FCES-UNIVERSIDAD DEL ZULIA. MARACAIBO-VENEZUELA ISSN 1316-5216 / ISSN-e: 2477-9555//https://produccioncientificaluz.org/index.php/utopia/article/view/33506 (Scopus, бірлескен авторлықта)&lt;ref&gt;''Y.A. ONGARBAYEV, A.M. NURMAGAMBETOV, S.B. ZHARKENOVA, G.G. GALIAKBAROVA.   [https://produccioncientificaluz.org/index.php/utopia/article/view/33506   Legal analysis of state support for compatriots abroad enshrined in Kazakhstan (англ.)]'' Serbiluz (2020)&lt;/ref&gt;.
* Flexible Model for Organizing Blended and Distance Learning // Computational Science and Its Applications – ICCSA 2020. 20th International Conference, Cagliari, Italy, July 1–4, 2020, Proceedings, Part II (Scopus, бірлескен авторлықта)&lt;ref&gt;''Gulmira Bekmanova, Yerkin Ongarbayev.   [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-58802-1_21    Flexible Model for Organizing Blended and Distance Learning (англ.)]'' Springer.com. Springer.com (2 October 2020)&lt;/ref&gt;.
* Образование. Реалии. Или: сделай шаг первым // Дистанционное образование в период пандемии: сборник статей / главный редактор Сыдыков Е. – Нур-Султан: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 435. С. 59-70
* Экзамен, выдержанный всей страной // Дистанционное образование в период пандемии: сборник статей / главный редактор Сыдыков Е. – Нур-Султан: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 435. С. 48-59
* Интеграция в учебную деятельность открытых онлайн-курсов // Дистанционное образование: новые вызовы глобального масштаба: сборник статей, часть 2 / главный редактор Сыдыков Е.Б. – Нур-Султан, ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2020. – 447. С. 29-31 (бірлескен авторлықта)
* Kazakhstan Legislation In The Religious Sphere: History And Prospects For Development // REPORTS OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN. ISSN 2224-5227. Volume 2, Number 330 (2020), 81-92 Р. (бірлескен авторлықта)
* Actual Issues Of Supporting Compatriots Abroad: International Experience And Prospects For Improving National Legislation // N E W S OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN. SERIES OF SOCIAL AND HUMAN SCIENCES. ISSN 2224-5294. Volume 2, Number 330 (2020), 123-132 Р. (бірлескен авторлықта)
* Personalized training model for organizing blended and lifelong distance learning courses and its effectiveness in Higher Education // Journal of Computing in Higher Education // https://doi.org/10.1007/s12528-021-09282-2  (бірлескен авторлықта)	
* Intelligent learning systems for LLL courses: Intelligent learning systems for LLL courses // ACM International Conference Proceeding Series, 2021, Р. 26-27 (бірлескен авторлықта)	
* Евразийский национальный университет: успехи в реалиях вызовов // Ректор ВУЗА. №10. 2020. С. 6-7	
* The Education System is a Driver of Societal Transformation in Digital Format // Higher Education in Russia and Beyond / №2(27) / Spring 2021. pp. 24-26 (в соавторстве)
* Қашықтан оқыту цифрлық дағдыны үздіксіз дамытуды талап етеді	 // inbusiness.kz.  20 желтоқсан 2020 // https://inbusiness.kz/kz/news/kashyktan-okytu-cifrlyk-dagdyny-uzdiksiz-damytudy-talap-etedi		
* От созидания к инновационному развитию // Казахстанская правда от 22 июня 2021 г. №116 (29493) - С.7		
* Евразийский национальный. Современный университет современного государства // Білімді ел. Образованная страна // Республикалық білімділік қоғамдық-саяси газеті. 18 мамыр 2021. №19 (273). С.3		
* Уголовная политика в системе обеспечения правовой безопасности // ВЕСТНИК Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. № 3(136)/2021. С.105-112 (бірлескен авторлықта)
* Криминалистические методы решения задач уголовного судопроизводства в свете реализации правовой политики // 	СБОРНИК МАТЕРИАЛОВ Международной научно-практической конференции «ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ УГОЛОВНОГО ПРАВА В СВЕТЕ РЕАЛИЗАЦИИ ПРАВОВОЙ ПОЛИТИКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН». Нур-Султан: ИП «Булатов А.Ж.», 2021. 330 с. С. 247-250 (бірлескен авторлықта)
* Совершенствование российского уголовного законодательства о противодействии преступлениям в сфере спорта // Вестник Санкт-Петербургского университета. Право. 2021. Т.12. Вып.3. С. 604-620 (бірлескен авторлықта)
* Некоторые вопросы уголовного проступка в уголовном законодательстве Республики Казахстан // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия Право. № 2(139)/2022. С.100-108 (бірлескен авторлықта)
* State Support for Compatriots: Improving Kazakhstan Legislation	Электр	Brazilian Journal of International Law Volume 6, No 6, 2022, Р.406-430 // https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-85153628492&amp;origin=resultslist&amp;sort=plf-f (бірлескен авторлықта)
* Отмена смертной казни в Казахстане // Вестник права Республики Казахстан. «Zanger». №2(247). 2022. С.62-66
* Жаңа Қазақстан құрудың жарқын үлгісі	Элект.	Egemen Qazaqstan // https://egemen.kz/article/310544-zhanha-qazaqstan-qurudynh-dgarqyn-ulgisi
* Тұрақты даму кепілі Элект. Egemen Qazaqstan //https://egemen.kz/article/348062-turaqty-damu-kepili
* Институт конституционного контроля в Казахстане // Сборник международной конференции «Тенденции развития моделей института конституционного обжалования в странах центральной Азии» Ташкент, 2023. 195 с. С 103-110.
* Б.Бейсенов– основоположник высшего ведомственного образования правоохранительной системы // Материалы Международной научно-практической конференции   «Подготовка  сотрудников ОВД: Наследие, опыт и  перспективы», посвященной 100-летию Баримбека Бейсенова Караганда, 2023. 234 с. С 42-43
* Верховенство Конституции – залог успешного развития страны // Журнал «Хабаршы – Вестник» Карагандинской академии МВД РК им. Баримбека Бейсенова № 4 (82)/2023. С 194-199
* Development of an Ontological Model of Words in Public Political Discourse // ACM Digital Library/ ICEMT '23: Proceedings of the 7th International Conference on Education and Multimedia Technology, 2023, pp. 362–367 (бірлескен авторлықта)
* Intelligent question-answering system based on the public political discourse knowledge // In Proceedings of the 2024 10th International Conference on e-Society, e-Learning and e-Technologies (ICSLT) (ICSLT '24). Association for Computing Machinery, New York, NY, USA, 2024, pp. 14–19 (бірлескен авторлықта)
* Правовое регулирование ограничений на предпринимательскую деятельность государственных служащих:казахстанский и международный опыт // НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ «ВЕСТНИК АКАДЕМИИ ПРАВОСУДИЯ»  2025 № 2 (10). 95 с, С 27-39 // &lt;nowiki&gt;https://vestnik.sta-jsk.kz/index.php/jsk/article/view/95/119&lt;/nowiki&gt;
* КОНСТИТУЦИОННЫЕ РЕФОРМЫ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН // КОНСТИТУЦИОННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ. ЗАКОН И ПОРЯДОК Сборник материалов международной научно-практической конференции от 12 июня 2025 года №1 // &lt;nowiki&gt;https://adilet.zan.kz/rus/docs/D2500000001&lt;/nowiki&gt;
* Еркін Оңғарбаев: Конституция үстемдігі – әділеттілік қағидатының арқауы // Egemen Qazaqstan, №164 (31144), 26 тамыз 2025 жыл. 3 бет // &lt;nowiki&gt;https://egemen.kz/article/393851-erkin-onhgharbaev-konstitutsiya-ustemdigi-%E2%80%93-adilettilik-qaghidatynynh-arqauy&lt;/nowiki&gt;
* Верховенство Конституции – фундаментальная основа для реализации принципа «Закон и Порядок» // Казахстанская Правда, №165 (30543), 27 августа 2025 года. стр. 4. // &lt;nowiki&gt;https://kazpravda.kz/n/verhovenstvo-konstitutsii-fundamentalnaya-osnova-dlya-realizatsii-printsipa-zakon-i-poryadok/&lt;/nowiki&gt;
* Опора свободы и единства // Юридическая газета, №65 (3966), 29 августа 2025 года. (1 стр., 3 стр.) 
* Деятельность Конституционного Суда Республики Казахстан по защите конституционных прав и свобод граждан // Қазақстан Республикасының Конституциясына 30 жыл: құқықтық жетістіктер мен даму перспективалары. Мерейтойлық жинақ. –Астана: «Қазақстан Республикасының Заңнама және құқықтық ақпарат институты» ШЖҚ РМК, 2025. -336 б. 70-79 беттер. ISBN 978-601-7682-12-5
* Конституционная реформа 2022 года – правовая основа строительства Справедливого Казахстана // «ЖАҢА АРХИВ» ғылыми-әдістемелік журнал. 2025.Т.4. №3. ISSN 2958-6593
* Restriction of Parole and Their Compliance with the Constitution: Legal Positions of the Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan // Proceedings of the International Forum of Constitutional Justice «PEACE AND THE FUTURE THROUGH LAW»
* Конституционный суд – реальный механизм защиты прав граждан // Казахстанская Правда, №207 (30585), 25 октября 2025 года. стр. 5. &lt;nowiki&gt;https://kazpravda.kz/n/konstitutsionnyy-sud-realnyy-mehanizm-zashchity-prav-grazhdan/&lt;/nowiki&gt;
* The Constitutional Court of the Republic of Kazakhstan: the Impact on the Development of the Legal System of the Country and the Protection of the Constitutional Rights and Freedoms of Citizens // Proceedings of the International Scientific and Practical Conference “Modern Trends in Ensuring the Supremacy of the Constitution through the Exercise of Constitutional Justice”
* Конституционно-правовой анализ ограничений на предпринимательскую деятельность лиц, приравненных к государственным служащим:правовые позиции Конституционного суда Республики Казахстан // Сборник материалов Международной научно-практической конференции, посвященной 30-летию Конституции Республики Казахстан «Конституция и государственность: диалог права и будущего». –Астана: РГП на ПХВ «Институт законадательства и прававой информации Республики Казахстан», 2025.  стр. 74-80.  &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-7682-15-6&lt;/nowiki&gt;
* Верховенство Конституции – главный принцип деятельности Конституционного суда Республики Казахстан // Сборник материалов международной научно-практической конференции «Тридцать лет Конституции Республики Казахстан: достижения и перспективы»: -Кокшетау:КУ им А.Мырзахметова, 2025. -160ст (6-15стр) ISBN 978-601-82433-1-8
* Конституционный Суд Республики Казахстан и его правовые позиции в рамках уголовного законодательства // Судебная власть и судоустройство : тенденции и перспективы правового регулирования : монография. 2-е изд.,перераб. / И. Д. Арешкина, О.З. Блас, О. Ю. Болдырев [и др.] ;под общей редакцией О. А. Ястребова, Е. Ю. Комлева. –Москва : РУДН, 2026. – 415 с. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-209-12703-1&lt;/nowiki&gt; (137-148стр)
* Уголовно-досрочное освобождение в Казахстане: Конституционные и уголовные-правовые аспекты // Veritas Legis Journal – Астана: ТОО Международный университет Астана, 2026. – 169 с. ISSN 3106-9525 (125-133стр)

== Әдебиет ==
* Әбуов Ж. Еркін Әнуарұлы Оңғарбаев туралы // Адамшылық айнасы: Әнуар Оңғарбаев туралы естеліктер. — Астана: Фолиант, 2016. —140-144 бб.
* Сарсембаев М.А. Видный юрист и опытный организатор / «Казахстанская правда» от 3 сентября 2016 // https://kazpravda.kz/n/vidnyy-yurist-i-opytnyy-organizator/
* Тлепина Ш.В. Видный ученый-юрист, организатор юридического образования и науки // Право и государство. 2016. - № 4 (73). – С.115-120 [http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/217/20.%20%D0%A2%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%A8.%D0%92.%20%D0%A1.%20115-120.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118182437/http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/217/20.%20%D0%A2%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20%D0%A8.%D0%92.%20%D0%A1.%20115-120.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y |date=2022-01-18 }}
* Тлепина Ш.В. Көрнекті ғалым-заңгер, заң білімі мен ғылымын ұйымдастырушысы // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы.  Гуманитарлық ғылымдарсериясы. 2017.- № 3 (118). – 425-431 б.
* Жалмаханов Ш.Ш. «Созақ» өлкетану және тұлғатану ғылыми танымдық кітабы. 2018. Б 104-106
* Даурембекова А. ВЫПУСКНИКИ КАРАГАНДИНСКОЙ АКАДЕМИИ МВД РК ИМ. БЕЙСЕНОВА – ГОРДОСТЬ КАЗАХСТАНСКОЙ ЮРИСПРУДЕНЦИИ // Человек и Закон. 18 октября 2019 г. // [http://astanazan.kz/?p=1241]
* Ахпанов А.Н., Сембекова Б.Р. УЧЕНЫЙ, ОРГАНИЗАТОР ОБРАЗОВАНИЯ, ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Право. № 3(136)/2021. С.8-10
* Абдрасулов Е.Б. ЧЕЛОВЕКУ ВЫСОКИХ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ И НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ОНГАРБАЕВУ ЕРКИНУ АНУАРОВИЧУ - 60 ЛЕТ // НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ «ВЕСТНИК АКАДЕМИИ ПРАВООХРАНИТЕЛЬНЫХ ОРГАНОВ»№ №3 (21) 2021. С.10-12  [https://vestnikacademy.kz/wp-content/uploads/2021/10/vestnik_21_2021.pdf]{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Галиакбарова Г.Г. Заңгер-ғалым Еркін Оңғарбаев 60-жылдық мерейтойын атап өтуде  [https://kaz.zakon.kz/5079510-za-ger-alym-erk-n-o-arbaev-60-zhyldy.html], Көрнекті заңгер-ғалым Еркін Оңғарбаев 60 жасқа толды  [https://anatili.kazgazeta.kz/news/59566], Выдающийся ученый-юрист Еркин Онгарбаев отмечает 60-летний юбилей  [https://dknews.kz/ru/stil-zhizni/199506-vydayushchiysya-uchenyy-yurist-erkin-ongarbaev] , [https://dknews.kz/kz/aza-tilindegi-ma-alalar/199508-kornekti-zanger-galym-erkin-ongarbaev-60-zhyldyk], Өз ісінің шебері, еліміздің көрнекті заңгер-ғалымы туралы [http://repository.kazguu.kz/bitstream/handle/123456789/1581/%d0%9f%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%be%20%d0%b8%20%d0%b3%d0%be%d1%81%d1%83%d0%b4%d0%b0%d1%80%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%be_%e2%84%96%203%20%2896%29%2c%20%d0%93%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d0%b0%d0%ba%d0%b1%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%b2%d0%b0.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y]{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Қамзабекұлы Д. Аманатқа адалдық. / «Астана Ақшамы». 3 Қыркүйек, 2021  [https://www.astana-akshamy.kz/amanatqa-adaldyq/]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Мукашева А.А. Юбилей учителя, ученого, человека. / «Вечерняя Астана». 03 сентября 2021  [https://vechastana.kz/yubilej-uchitelya-uchenogo-cheloveka/]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Бейбитов М. О талантливом ученом и педагоге / Юридическая газета. 3 сентября 2021 г. №69-70
* Сомжүрек Б. Жақсы адам мен жақсы іс – жалпыға ортақ / Заң газеті. 3 Қыркүйек, 2021
* Сақ Қ. Зиялылық заңғары / Turkystan. Халықаралық саяси апталық. 2 Қыркүйек, 2021  [https://turkystan.kz/article/154374-ziyalylyk-zangary/]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Сыдыков Е.Б. Служение делу / Сборник материалов Международной научной-практической конференции «Проблемы и перспективы развития уголовного права в свете реализации правовой политики Республики Казахстан». Нур-Султан, 2021
* Тлепина Ш.В. Профессор Е.Ә.Оңғарбаевтың құқықтық көзқарастары және ғылыми-ұйымдастырушылық қызметі / «Қазақстан Республикасының құқықтық саясатын іске асыру аясындағы қылмыстық құқықтың мәселелері мен дамыту перспективалары» Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның еңбектер жинағы. Нұр-Сұлтан, 2021
* Тлепина Ш.В. Видный ученый-юрист, организатор юридического образования и науки / Білімді ел. Образованная страна. 31 августа 2021 г. [https://bilimdinews.kz/?p=166601]
* Нургали К. Профессионализм, выверенный пандемией / Білімді ел. Образованная страна. 24 августа 2021 г. [https://bilimdinews.kz/?p=165596]
* Трудовая деятельность и научная школа профессора Е.А.Онгарбаева / Авторы и сост. Нурмагамбетов А.М., Тлепина Ш.В., Жаркенова С.Б., Галиакбарова Г.Г. — Нур-Султан, 2021. -274с.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* http://alashainasy.kz/omir/erkn-anuarulyi-ongarbaev-53545/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180313085423/http://alashainasy.kz/omir/erkn-anuarulyi-ongarbaev-53545 |date=2018-03-13 }}
* https://egemen.kz/article/161432-erkin-onhgharbaev-barlyq-taraptardynh-usynysyn-toghystyrghan-zhoba-boldy

[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан Конституциялық Соты судьялары]]</text>
      <sha1>n4jijt5ynko9jsl4zrn9uwicvx0pevd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жожоның таңғажайып хикаясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>672655</id>
    <revision>
      <id>3630414</id>
      <parentid>3620036</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20562" sha1="bh7esleca81p31fq9ldcsb6eo6ga63l" xml:space="preserve">[[Сурет:JoJo's Bizarre Adventure logo.png|нобай]]
'''Жожоның таңғажайып хикаясы''' ({{lang-ja|ジョジョの奇妙な冒険}}, {{lang-en|JoJo's Bizarre Adventure}}) — [[Жапония|жапондық]] ''мангака'' (манга авторы) [[Хирохико Араки]] ойлап тапқан [[манга]] топтамасы&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Clements J., McCarthy H.|тақырыбы=The Anime Encyclopedia, 3rd Revised Edition: A Century of Japanese Animation|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=E03KBgAAQBAJ&amp;pg=PT1522|беттері=1522|баспасы=Stone Bridge Press|жыл=2015|isbn=9781611729092}}&lt;/ref&gt;. 1987—2004 жылдары бұл топтама ''Weekly Shonen Jump'' журналында жарияланып жүрді, кейінірек ай сайын шығатын '' Ultra Jump'' журналында басыла бастады. Қазіргі таңға дейін жалпы саны 131 том манга жарияланды.

Сегіз бөлімнен тұратын «Жожоның таңғажайып хикаясы» Жонатан Жостар ({{lang-en|Jonathan Joestar}}) мен оның ұрпақтарының хикаялары туралы баяндайды. Әр бөлім сайын оқырмандарға тылсым күшке ие жаңа қаһарманның оқиғасы таныстырылады.

Манганың негізінде 13 бөлімнен тұратын OVA топтамасы (1993—2002), толық метражды анимациялық фильм (2007), толық метражды фильм (2017) және ''David Production'' студиясы жасаған жеті маусымнан тұратын топтама (2012—2021) түсірілді. Сонымен қатар, «Жожоның таңғажайып хикаясы»-ның желісімен кітаптар басылып, [[видео ойын]]дар жасалды.

== Сеттинг ==
Жожоның таңғажайып хикаясының ғаламы - кейбір адамдар өздерінің ішкі рухани күшін «Стандқа» ([[Жапон тілі|жапон.]] スタンド ''сутандо'') түрлендіруге қабілетті нақты әлемнің көрінісі, энергияның тағы бір белгілі түрі - «хамон» ([[Жапон тілі|жапон.]] 波紋 ''хамон'')&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://www.animenewsnetwork.com/house-of-1000-manga/2010-12-23 Jason Thompson's House of 1000 Manga — JoJo's Bizarre Adventure]. ''Anime News Network''&lt;/ref&gt;. Әр бөлім әр түрлі кейіпкерлері бар тәуелсіз оқиға. Басты кейіпкерлер ортақ Джостар тұқымдас ағашына жататындығымен біріктірілген, бұл мойынның сол жағындағы жұлдыз түріндегі туу белгісімен&lt;ref&gt;[https://www.giantbomb.com/joestar-birthmark/3015-7681/characters/ Joestar Birthmark Characters — Giant Bomb]. Giant Bomb.&lt;/ref&gt;, сондай-ақ шайқаста стандды немесе хамонды пайдалану мүмкіндігімен расталады&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''Francesco-Alessio Ursini.''&amp;nbsp;[https://cg.ubiquitypress.com/article/10.16995/cg.95/ David Bowie’s Influence on ''JoJo’s Bizarre Adventure''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526090126/https://cg.ubiquitypress.com/article/10.16995/cg.95/ |date=2018-05-26 }}&amp;nbsp;&lt;small&gt;(ағыл.)&lt;/small&gt;&amp;nbsp;// The Comics Grid: Journal of Comics Scholarship.&amp;nbsp;— 2017-03-15.&amp;nbsp;— Vol. 7, iss. 0.&amp;nbsp;— ISSN [https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:2048-0792 2048-0792].&amp;nbsp;— doi:10.16995/cg.95/.&amp;nbsp;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20180526090126/https://cg.ubiquitypress.com/article/10.16995/cg.95/ Мұрағатталған]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Хирохико Араки өз франшизасында әр уақытта жаңа елдерді таңдайды: [[Англия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Жапония]], [[Италия]], [[Мысыр]], [[Сингапур]], [[Үндістан]], [[Пәкістан]] және [[Сауд Арабиясы]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көптеген кейіпкерлер мен станд атаулары әйгілі [[Рок-музыка|рок]]-топтар мен [[джаз]], рок және [[хип-хоп]] әншілерінен алынған&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''K. Thor Jensen.''&amp;nbsp;[https://www.geek.com/anime/the-geeksplainer-jojos-bizarre-adventure-1715453/ The Geeksplainer: JoJo’s Bizarre Adventure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022171854/https://www.geek.com/anime/the-geeksplainer-jojos-bizarre-adventure-1715453/ |date=2019-10-22 }}&amp;nbsp;&lt;small&gt;(ағыл.)&lt;/small&gt;.&amp;nbsp;''Geek''&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&amp;nbsp;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Басты кейіпкерлердің атауларында '''''JoJo (Жожо немесе ДжоДжо)''''' ([[Жапон тілі|жапон.]] ジョジョ ''дзёдзё'') сөзінен алынған буындар бар.

Жожоның таңғажайып хикаясы франшизасының басқа манга туындыларымен салыстырғанда бірқатар ерекшеліктері бар. Мысалы, төртінші бөлімнен бастап кейіпкерлер жарқын [[Андрогиния|андрогиндік]] келбетке ие және дене мен беттің жеке бөліктерінің егжей-тегжейлі сызуымен ерекшеленеді&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Сондай-ақ, қарсыластармен бетпе-бет келгенде, кейіпкерлер жиі «Жожо позалары» деп аталатын ерекше дене позицияларын алады және қазіргі жапон мәдениетінде кеңінен танымал&lt;ref&gt;''Masaki Oshita, Kei Yamamura, Aoi Honda.'' Expressive Human Pose Deformation Based on the Rules of Attractive Poses. — Proceedings of the Computer Graphics International Conference, Article No. 33, 2017. — 530 с. — ISBN 978-1-4503-5228-4.&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, Жожоның таңғажайып хикаясы мангасының көріністерінде белгілі бір эмоционалды атмосфераны немесе кейіпкерден туындайтын «аураны» жеткізу үшін қолданылатын [[Еліктеу сөз|ономатопея]], ономатопеялық [[Жапон тілі|катакана]] таңбалары жиі қолданылады&lt;ref&gt;''Daniel E. Josephy-Hernandez.'' The Translation of Graphemes in Anime in Its Original and Fansubbed Versions. — TranscUlturAl, 2017. — 104 с.&lt;/ref&gt;.

=== Сюжет ===
'''I бөлім: ''Phantom Blood'''''

Оқиғалар [[XIX ғасыр|19 ғасырда]] [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] өтеді. Бай жер иесі Джордж Джостардың кішкентай ұлы Джонатан өзінің жаңа асыранды ағасы Дио Брандомен бір үйді бөлісуге мәжбүр. Ол өз кезегінде Джонатанға тиесілі мұраны алуға ниетті. Сәтсіз әрекеттерден кейін Дио жұмбақ маска киіп, вампирге айналады, Джорджды өлтіреді және мүлікті өртеп жібереді&lt;ref&gt;''Rebecca Silverman.'' [http://www.animenewsnetwork.com/review/jojo-bizarre-adventure/part-1/gn-1/.83656 JoJo's Bizarre Adventure: Part 1 GN 1 — Review] &lt;small&gt;(ағыл.)&lt;/small&gt;. ''Anime News Network''&lt;small&gt;.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20151107075056/http://www.animenewsnetwork.com/review/jojo-bizarre-adventure/part-1/gn-1/.83656 Мұрағатталған]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Джонатан саяхатқа шығады және өлмегендерді, соның ішінде Дио мен оның жаңа өлмеген қызметшілерін жеңу үшін қолданылатын «хамон» (жапон. 波紋 ''хамон'') [[Жекпе-жек|жекпе-жектің түрін]] меңгеру арқылы жаңа одақтастарды табады&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;''DiMarco Foti, Francesco Pelosi.'' [https://www.lospaziobianco.it/bizzarre-avventure-generazioni-eccentriche/ Generazioni eccentriche: Le bizzarre avventure di JoJo]&lt;small&gt;(итал.)&lt;/small&gt;. ''Lospaziobianco''. &lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

'''II бөлім: ''Battle Tendency'''''

Оқиғалар [[1938 жыл|1938 жылға]] ауыстырылды. Неміс экспедициясы [[Мексика|Мексикадағы]] қирандылардың арасынан тас болған адамды тауып, оны тірілтеді. Алайда [[Нацистік Германия|нацистер]] бұл олжаның қауіптілігін сезбейді де, оянған «баған адамы» ([[Жапон тілі|жапон.]] 柱の男 ''хасира но отоко'') («пиллармені») зертхана қызметкерлерін өлтіріп, қашып кетеді, содан кейін әріптестерін ұйқысынан ояту үшін. Олар бірге адамзаттың үстемдігін қалпына келтіруге кірісті. Ежелгі вампирлер Джонатан Джостардың бас кейіпкері және немересі Джозеф Джостармен бетпе-бет келуі керек. Джозеф жаңа одақтастарымен бірігіп, «хамон» жекпе-жектің түрін меңгеру дағдысын меңгереді, өйткені хамонның көмегімен ғана вампирдің денесін жоюға болады&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

'''III бөлім: ''Stardust Crusaders'''''

Оқиғалар [[1989 жыл|1989 жылы]] орын алады. Дио Брандо ұзақ ұйқыдан оянып, саркофагты денесімен бірге [[Атлант мұхиты|Атлант мұхитының]] түбінен балықшылар тартып алған. Дионың Джонатанның денесін ұстап алғаны белгілі болды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Осы себепті Джонатанның барлық ұрпақтарында «стандтар» ([[Жапон тілі|жапон.]] スタンド ''сутандо'') оянады&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Оларды Джозеф Джостар, оның қызы Холли Куджо және немересі Джотаро Куджо қабылдады. Алайда Холли өзінің жаңа күштеріне төтеп бере алмайды және өмір сүруге 50 күннен аспайды. Холлиді құтқарудың жалғыз жолы - уақыт біткенше Дионы өлтіру. Осылайша Джозеф, Джотаро және олардың жаңа одақтастары [[Азия]] және [[Мысыр]] арқылы саяхатқа шығып, жол бойында Дионың қолбасшыларымен кездеседі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

'''VI бөлім: ''Diamond Is Unbreakable'''''

Оқиғалар [[1999 жыл|1999 жылы]] [[Жапония|Жапонияда]] өтеді. Джостар отбасы Джозефтің Жапонияның Морио қаласында тұратын Джоске Хигашиката есімді некесіз ұлы бар екенін біледі. Көп ұзамай Джоскенің өзі қалада артефактілердің бар екенін біледі - адамдардан жаңа станд иегерлерді жасауға қабілетті «садақ пен жебе». Артефактілерді іздеп жатқанда, Джоске және оның жаңа одақтастары, соның ішінде қалаға келген Джотаро Куджо, артында із қалдырмайтын станд иесі, сериялық өлтіруші Йошикаге Кира түріндегі үлкен қауіп туралы біледі&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

'''V бөлім: ''Golden Wind'''''

Оқиғалар [[Италия|Италияда]], [[Неаполь|Неапольде]], [[2001 жыл|2001 жылы]] өтеді. Басты кейіпкер - Джорно Джованна, ол ресми түрде Дио Брандоның ұлы, бірақ Джонатан Джостардың биологиялық ұрпағы. Джорно балаларға есірткі сататын есірткі сатушылардан құтылу үшін [[мафия]] басшысы болғысы келеді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ол қосылатын команда, станд пайдаланушылардан тұрады, мафия басшысы Диаволомен күресіп, Диаволо өзінің жеке басын жасыру үшін өлтірмекші болған қызы Триш Унаны қорғауы керек&lt;ref&gt;[http://www.kurou-sagi.com/entry/jyojyo_goldwind 【ネタバレ】ジョジョの奇妙な冒険黄金の風の魅力について語るよォォォォォオオオーー - またここ] &lt;small&gt;(жапон.)&lt;/small&gt;, ''またここ'' (8 1月 2017). &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20180526081206/http://www.kurou-sagi.com/entry/jyojyo_goldwind Мұрағатталған]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

'''VI бөлім: ''Stone Ocean'''''

Оқиға 2011 жылы [[Флорида]] штатындағы Сент-Люси портында өтеді. Джотаро Куджоның қызы Джолин Куджо жазатайым оқиғаға байланысты түрмеге жабылады&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Қорытындылай келе, бойжеткен қожайынсыз әрекет ететін және нысанадан «станд мен жанды» алып, оны комаға, содан кейін өлімге әкелетін жұмбақ станд Уайт Снейкке тап болады. Оның келесі құрбаны - Джотаро, ол Джолинді сол жерден алып кету үшін түрмеге келді. Кейіпкер әкесін мүмкіндігінше тез құтқаруы керек және ол үшін стендтері бар басқа тұтқындармен бірігеді&lt;ref&gt;[http://kansou-review.com/jojos-bizarre-adventure-part6/ 世界が無茶苦茶になる「ジョジョの奇妙な冒険 Part6 ストーンオーシャン」レビュー] &lt;small&gt;(жапон.)&lt;/small&gt;, ''感想とレビュー'' (22 3月 2016). &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20180526191107/http://kansou-review.com/jojos-bizarre-adventure-part6/ Мұрағатталған]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

'''VII бөлім: ''Steel Ball Run'''''

Бұл алдыңғы JoJo бөліктеріне қатысы жоқ балама тарих және манганың бірінші бөліктерінің интерпретациясы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Көптеген кейіпкерлер франшизаның алғашқы алты бөлігінің кейіпкерлерінің бейнелері&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Бұл оқиға 1890 жылдары [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарында]] халықаралық ат жарысы кезінде орын алады. Жеңімпазға 50 миллион [[доллар]] сыйақы уәде етілген. Сюжет жарыстарға қатысатын екі басты кейіпкерді, Джайро Цеппели мен Джонни Джостарды таныстырады&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Жарыстарды [[АҚШ президенті]] Фанни Валентайн қадағалайды, ол станд ұстаушының өкілеттіктерін кеңейтуге қабілетті қасиетті жәдігерлерді табуға кіріседі. Жаңа күштің көмегімен Валентайн АҚШ-ны әлемдегі ең күшті мемлекетке айналдырғысы келеді&lt;ref&gt;''Justin Seals.'' [http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/ Steel Ball Run: A Manga Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209090325/http://www.freakinawesomenetwork.net/2014/04/steel-ball-run-a-manga-review/ |date=2018-02-09 }}&lt;small&gt;(ағыл.)&lt;/small&gt;. ''Ffreakinawesomenetwork''.&lt;/ref&gt;. Дегенмен, жәдігерлерді Джайро мен Джонни тауып алады, енді басты кейіпкерлер президентке жұмыс істейтін құпия агенттерден қорғануы керек&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

'''VIII бөлім: ''JoJolion'''''

Оқиғалар [[2011 жыл|2011 жылы]] [[Жапония|Жапонияда]] өтеді. Сюжет ''Diamond Is Unbreakable'' мангасының төртінші бөлігінің интерпретациясы&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ойдан шығарылған Морио қаласында [[Жапониядағы жер сілкінісі (2011)|жер сілкінісі мен цунами]] нәтижесінде симметриялы тесіктері бар түсініксіз табиғаттағы төбелер пайда бола бастады&lt;ref&gt;[http://www.manga-news.com/index.php/manga/critique/Jojos-bizarre-adventure-Saison-8-Jojo-Lion/vol-1 Critique du volume manga]&lt;small&gt;(фр.)&lt;/small&gt;. ''Manga-news''. &lt;small&gt;&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ясухо Хиросе есімді жас қыз үйінді астынан [[Амнезия|жадын жоғалтқан]] жас жігітті тауып алып, оған «Джоске» деп ат қояды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Кейіпкер өзінің өткен өмірінің сырын ашуға тырысып, екі түрлі адамның қосылуы нәтижесінде пайда болғанын біледі. Оның өткенін одан әрі зерттеу басты кейіпкерді қаладағы жұмбақ локакака ағашының жемісін сататын қылмыс [[Синдикат|синдикатының]] әрекетімен&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; бетпе-бет келуге әкеледі. Бұл жемістер адамдарды емдеуге және орнына бір нәрсені «алып кетуге» қабілетті&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

'''IX бөлім: ''The JOJOLands'''''

2021 жылғы қыркүйектегі Ultra Jump санында Араки &quot;JOJOLANDS&quot; ([[Жапон тілі|жапон.]] ジョジョランズ ''дзёдзёранзу'') деп аталатын, кейінірек &quot;The JOJOLands&quot; деп пішімделген серияның 9-бөлімі 2023 жылы ақпанның 17-нде қысқа үзілістен кейін басталады деп мәлімдеді&lt;ref&gt;''Mateo, Alex'' [https://www.animenewsnetwork.com/news/2021-08-18/jojo-bizarre-adventure-series-teases-jojolands-title-announces-1st-spinoff-manga/.176402 JoJo's Bizarre Adventure Series Teases JOJOLANDS Title, Announces 1st Spinoff Manga] &lt;small&gt;(ағыл.)&lt;/small&gt;. Anime News Network&lt;/ref&gt;.

== Аниме топатамасының маусымдары ==
# Phantom Blood — 9 бөлім, 6 қазан 2012 — 1 желтоқсан 2012
# Battle Tendency — 17 бөлім, 8 желтоқсан 2012 — 6 сәуір 2013
# Stardust Crusaders (1) — 24 бөлім, 5 сәуір 2014 — 12 қыркүйек 2014
# Stardust Crusaders (2) — 24 бөлім, 9 қаңтар 2015 — 19 маусым 2015
# Diamond Is Unbreakable — 39 бөлім, 1 сәуір 2016 — 23 желтоқсан 2016
# Golden Wind — 39 бөлім, 5 қазан 2018 — 28 шілде 2019
# Stone Ocean — ?, 1 желтоқсан 2021

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Мангалар]]
[[Санат:Аниме-сериалдар]]</text>
      <sha1>bh7esleca81p31fq9ldcsb6eo6ga63l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3630426</id>
      <parentid>3630155</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3630426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16890" sha1="h227y0zw16qum0ynx3711gv4jmuv68a" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88015||2859||391||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||96332||76646||11058||229||3386||234||110||5821||742
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2243||909||49||0||957||136
|-
|4||3||{{u|Мағыпар}}||85199||80058||892||635||37||388||0||2885||49
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55561||30518||3588||368||5769||944||2238||4785||5201
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48785||40066||1763||102||628||17||9||4479||40
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38488||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||9||{{u|1nter pares}}||30796||28711||213||7||642||70||0||1427||146
|-
|10||10||{{u|Ulan}}||30436||23962||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8817||3471||135||398||8||2176||838||844
|-
|12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||11||{{u|Орел Карл}}||22671||21365||786||39||137||4||0||121||11
|-
|14||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13874||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|15||12||{{u|Sagzhan}}||20892||19555||430||43||224||11||0||328||87
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||19372||10030||1351||41||6915||115||8||429||51
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17197||12225||224||7||135||162||8||2486||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12989||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11321||6853||508||0||102||512||0||615||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8178||5749||27||5||1867||204||0||172||52
|-
|29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|30||35||{{u|Nurtenge}}||7950||5420||978||137||628||59||24||532||198
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4429||3886||4||0||11||7||0||418||5
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||48||{{u|Makenzis}}||3715||3658||5||0||0||0||0||46||5
|-
|53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|56||52||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||68||{{u|ShadZ01}}||3221||2557||350||110||105||0||0||4||0
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||59||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2834||0||0||0||0||0||0||0
|-
|67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2901||1870||316||0||91||55||0||438||4
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2295||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||90||{{u|Balaburgem}}||2466||1750||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44
|-
|85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||98||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||88||{{u|RaiymbekZh}}||2103||1787||8||0||20||0||0||81||86
|-
|94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1609||1339||1||0||106||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1539||1347||0||0||7||0||0||123||9
|-
|109||95||{{u|Gliwi}}||1532||1526||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||144||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||118||{{u|Ziv}}||1173||1100||60||0||0||2||0||9||2
|-
|127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||139||{{u|Wikuiser}}||1079||782||142||0||63||0||43||18||4
|-
|136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|139||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||140||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||142||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||145||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||872||755||15||0||9||0||0||4||0
|-
|150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||141||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0
|-
|169||146||{{u|Mheidegger}}||726||752||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||156||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0
|-
|176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|181||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|182||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||674||665||0||1||0||0||0||6||1
|-
|183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|193||215||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||227||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0
|-
|196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||173||{{u|Tuttiorchestra687}}||588||586||0||0||0||0||0||5||2
|-
|204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|219||209||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||219||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|223||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||216||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>h227y0zw16qum0ynx3711gv4jmuv68a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3630521</id>
      <parentid>3630191</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3630521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="qcdcoosvdxbhe8appqy32kbvk1zdhrg" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515623||380100||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145870||131248||957||0||13593||6||0||44||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132483||127398||735||15||62||17||10||2859||1362
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119563||112797||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113618||1||0||0||0||0||0||113617||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105851||88195||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88297||88297||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79299||79284||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50446||50153||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26601||22823||42||0||3648||2||0||64||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14589||13607||432||1||0||83||0||387||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9118||9118||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7976||5420||978||137||628||40||24||532||198
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1120||1046||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||80||{{u|Kasymovbot}}||302||287||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||86||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||166||164||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>qcdcoosvdxbhe8appqy32kbvk1zdhrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3630203</id>
      <parentid>3629851</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3630203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103999" sha1="bm1a3ie7ooxrj47oyu62oowkdkzjphl" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||948||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2637||42||0||60||33||593||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2324||102||13||200||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Орел Карл}}||1337||314||1||308||91||24||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||460||57||1269||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|1nter pares}}||561||307||0||10||479||3||0||0||4
|-
|44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||532||186||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||505||486||3||640||4708||32||15||3||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|Sagzhan}}||487||85||2||20||166||30||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||423||37||0||0||1599||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|114||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|ShadZ01}}||200||23||0||34||81||59||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|246||{{u|MuratbekErkebulan}}||86||21||0||68||83||0||11||0||0
|-
|247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3
|-
|256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|278||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|RaiymbekZh}}||77||43||5||1||11||0||0||0||1
|-
|280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kasymov}}||74||667||7||2977||521||93||0||38||4
|-
|286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|372||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|392||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||40||0||1||1||9||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|395||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|399||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|401||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|404||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|405||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|408||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|410||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|411||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Mheidegger}}||37||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|413||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|415||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|422||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|529||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|542||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|545||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|546||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|559||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|562||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|565||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|573||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|575||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|577||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|579||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|580||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|584||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|587||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|589||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|597||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|603||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|605||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|629||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|634||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|642||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|643||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|645||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|654||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|661||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|665||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Gaukhar1980}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|718||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|721||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|832||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|833||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|834||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|842||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|843||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|846||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|851||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|854||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|861||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|879||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|884||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|894||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|902||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|910||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|912||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|924||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|928||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|934||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|937||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0
|-
|938||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|949||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|958||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|986||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|997||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1000||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1012||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1020||{{u|Kvazimodo}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1028||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1042||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1049||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1057||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1061||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1084||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1131||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1137||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1169||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1172||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1177||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1179||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1193||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1197||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1204||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1256||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1285||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1425||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1427||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1428||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1440||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1441||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1457||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1460||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1485||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1515||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1532||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1550||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1551||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1558||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Садықова Ақгүл}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1676||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1682||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1696||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1702||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1707||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1708||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1718||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||276||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>bm1a3ie7ooxrj47oyu62oowkdkzjphl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джохор (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>677287</id>
    <revision>
      <id>3630204</id>
      <parentid>3471268</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұлттық */</comment>
      <origin>3630204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1905" sha1="9wxlckb5pet3gxjwh8xxxzsumbzxbce" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
| атауы = Джохор Дарул Тазим
| құрылған = 1972
| стадионы = «Тан Шри Дато Хаджи Хассан Юнос», Ларкин, [[Джохор-Бару]]
| сыйымдылығы = 30 000
| жарыс = [[Малайзия Суперлигасы]]
| маусым = 2024/25
| орын =  '''Чемпион'''
| pattern_la1  = 
| pattern_b1  = _alhilal1819h
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _chi18H
| leftarm1    = 000099
| body1       =0000FF
| rightarm1   =000099
| shorts1     =000099
| socks1      =0000BE

| pattern_la2 = _chi18h
| pattern_b2  = _chi18h
| pattern_ra2 = _chi18h
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2    =FFFFFF
| body2       =FFFFFF
| rightarm2   =FFFFFF
| shorts2     =000099
| socks2      =FF0000

| pattern_la3 = _usa18h
| pattern_b3  = _gre18h
| pattern_ra3 = _usa18h
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3    =FFFFFF
| body3       =FFFFFF
| rightarm3   =FFFFFF
| shorts3     =000099
| socks3      =FFFFFF
}}
'''Джохор Дарул Тазим''' ({{lang-ms|Kelab Bola Sepak Johor Darul Ta'zim}}) — [[Малайзия]]ның [[Джохор-Бару]] қаласындағы футбол клубы. 1972 жылы құрылған.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* Малайзия чемпионаты
** Чемпион (12): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024/25, 2025/26
* Премьер-лига 
** Чемпион (1): 2001
* Малайзия кубогы
** Жеңімпаз (1): 2016
* Малайзия суперкубогы
** Жеңімпаз (6): 2015, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021

=== Халықаралық ===

* АФК кубогы
** Жеңімпаз (1): 2015

== Сілтемелер ==

* http://johorsoutherntigers.com.my/
{{Бастама}}
[[Санат:Малайзия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>9wxlckb5pet3gxjwh8xxxzsumbzxbce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630205</id>
      <parentid>3630204</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T13:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3630205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1905" sha1="2mpr2pdu0802k0lu9efon5429ll4xht" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
| атауы = Джохор Дарул Тазим
| құрылған = 1972
| стадионы = «Тан Шри Дато Хаджи Хассан Юнос», Ларкин, [[Джохор-Бару]]
| сыйымдылығы = 30 000
| жарыс = [[Малайзия Суперлигасы]]
| маусым = 2025/26
| орын =  '''Чемпион'''
| pattern_la1  = 
| pattern_b1  = _alhilal1819h
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _chi18H
| leftarm1    = 000099
| body1       =0000FF
| rightarm1   =000099
| shorts1     =000099
| socks1      =0000BE

| pattern_la2 = _chi18h
| pattern_b2  = _chi18h
| pattern_ra2 = _chi18h
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2    =FFFFFF
| body2       =FFFFFF
| rightarm2   =FFFFFF
| shorts2     =000099
| socks2      =FF0000

| pattern_la3 = _usa18h
| pattern_b3  = _gre18h
| pattern_ra3 = _usa18h
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3    =FFFFFF
| body3       =FFFFFF
| rightarm3   =FFFFFF
| shorts3     =000099
| socks3      =FFFFFF
}}
'''Джохор Дарул Тазим''' ({{lang-ms|Kelab Bola Sepak Johor Darul Ta'zim}}) — [[Малайзия]]ның [[Джохор-Бару]] қаласындағы футбол клубы. 1972 жылы құрылған.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* Малайзия чемпионаты
** Чемпион (12): 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024/25, 2025/26
* Премьер-лига 
** Чемпион (1): 2001
* Малайзия кубогы
** Жеңімпаз (1): 2016
* Малайзия суперкубогы
** Жеңімпаз (6): 2015, 2016, 2018, 2019, 2020, 2021

=== Халықаралық ===

* АФК кубогы
** Жеңімпаз (1): 2015

== Сілтемелер ==

* http://johorsoutherntigers.com.my/
{{Бастама}}
[[Санат:Малайзия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>2mpr2pdu0802k0lu9efon5429ll4xht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түйе тікен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681987</id>
    <revision>
      <id>3630523</id>
      <parentid>3613389</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3165" sha1="fopfpb0ev8tehdckah3787hmx9cfl6w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}

'''Түйе тікен''' — екіжылдық өсімдік, бірінші жылы тікенді жапырақтардың үлкен розеткасын шығарады. Өсімдіктер әдетте бірінші жаңбырдан кейін күзде өніп шығады және бірінші жыл бойы розетка түрінде болады , қоректік қор үшін 30 см (12 дюйм) немесе одан да көп төмен созылуы мүмкін қалың, етті тамырды құрайды. 

Екінші жылы өсімдік биіктігі 3 м (9,8 фут), ені 1,5 м (4 фут 11 дюйм) дейін өседі. Жапырақтары ені 10–50 см (3,9–19,7 дюйм) кезектесіп орналасады, тікенекті және жиі ақ жүнді түктермен жабылған, төменгі беті жоғарғы жағына қарағанда тығызырақ жабылған. Жапырақтары шеттерінде ұзын, қатты тікендері бар терең лобты. Жіңішке шаштар өсімдікке сұрғылт түс береді. Массивті негізгі сабақтың ені негізінде 10 см (3,9 дюйм) болуы және жоғарғы бөлігінде тармақталған болуы мүмкін. Әрбір сабақта гүл басының түбіне дейін созылатын, әдетте ені 2–3 см (0,79–1,18 дюйм) м болатын кең, тікенекті қанаттары (көрінетін таспа тәрізді жапырақты материал) бар тік қатар.

Гүлдері глобус пішінді, диаметрі 2–6 см ( 0,79–2,36 дюйм), қою қызғылттан лавандаға дейін және жазда шығарылады. Гүл бүршіктері алдымен сабақтың ұшында, кейінірек қолтық асты бұтақтарының ұшында пайда болады. Олар бұтақтардың ұштарында жеке немесе екі-үш топта пайда болады. Өсімдіктер андрогиндік, саңырауқұлағы да, аталықтары да бар және көптеген ұзын , қатты, омыртқа ұштары бар , барлығы сыртқа қараған, төменгілері бір-бірінен кеңірек және төмен қарай бағытталған көпіршіктердің үстінде отырады. Гүлденуден кейін аналық без ісініп, әр өсімдікте шамамен 8400-ден 40000-ға дейін тұқым түзеді.
[[Халық медицинасында түйе тікеннің гүлдері мен жапырақтары емдік мақсатта кеңінен қолданылады. Оның құрамында инсулин, флавоноидтар, алкалоидтар мен сапониндер бар.]]</text>
      <sha1>fopfpb0ev8tehdckah3787hmx9cfl6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұмабек Тәшенов ескерткіші</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683601</id>
    <revision>
      <id>3630438</id>
      <parentid>3078023</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2157" sha1="44votdetqbdu7kz6s50r1hq1r21k9jh" xml:space="preserve">{{Өнер туындысы
 |түрі         = мүсін
 |сурет        = 
 |өлшемі       = 
 |атауы        = Жұмабек Тәшенов ескерткіші
 |авторы       = 
 |жылы         = 2021
 |материалы    = Қола, гранит
 |техникасы    = 
 |биіктігі  = 8,2 м.
 |ені       = 
 |орналасуы = [[Астана]], [[Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы|Әскери-тарихи мұражай]] жанындағы алаң
 |мұражайы  = 
|size=250px}}
{{сурет бөлігі
 | сур           = Military museum and Tashenov monument.jpg 
 | позиция       = right
 | қолы          = 
 | ені           = 190
 | жалпы         = 600
 | жоғары        = 100
 | оңға         = 370
 | төмен       = 100
 | солға      = 41
}}
'''Жұмабек Тәшенов ескерткіші''' [[Астана]] қаласында 2021 жылдың тамыз айында ашылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/286042-erge-%E2%80%93-enhseli-eskertkish Ерге – еңселі ескерткіш] — «Егемен», 23.08.2021.&lt;/ref&gt;

[[Ескерткіш]]тің сәулетшісі – Қ. Қорғанов, мүсінші – Е. Ержа­нов.

Мемлекет және қоғам қайраткері [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] 1915-1986 жылдары өмір сүрген.

Ескерткіштің ашылу салтанатына Жұмабек Тәшеновтың ұрпақтары да қатысты.&lt;ref&gt;[https://dalanews.kz/aimak/66800-elordada-zhumabek-tashenovke-eskertki Елордада Жұмабек Тәшеновке ескерткіш қойылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811002533/https://dalanews.kz/aimak/66800-elordada-zhumabek-tashenovke-eskertki |date=2025-08-11 }} — Dalanews.kz, 20.08.2021.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Астана ескерткіштері}}

[[Санат:Астана ескерткіштері]]</text>
      <sha1>44votdetqbdu7kz6s50r1hq1r21k9jh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан музейлері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>687188</id>
    <revision>
      <id>3630475</id>
      <parentid>3446949</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VKOEM</username>
        <id>183499</id>
      </contributor>
      <origin>3630475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62201" sha1="6fy7ci26zozqq52r0jhhiz8g2bcnwpg" xml:space="preserve">2022 жылға Қазақстанның мемлекеттік музейлері тізімі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:List_of_museums,_libraries,_archives_of_Kazakhstan_2022.pdf|title=English:  Official answer of Ministry of culture and sports of Kazakhstan. List of museums, libraries, archives of Kazakhstan 2022.|last=Kaiyr|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;

__TOC__
== Кесте тізім ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 1. || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Әбілхан Қастеев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік өнер музейі]]» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қ., Бостандық ауданы  Көктем ы\а 3, 22/1 || Көркемдік
|-
| 2.? || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Нұр-Сұлтан қ., Алматы ауданы Тәуелсіздік даңғылы, 54 ғимарат, индекс 010000 || мәдениет саласында (Қазақстан Республикасының мәдени құндылықтары мен тарихи-мәдени мұрасын кешенді жинау, жүйелеу, сақтау, ғылыми зерттеу және танымал ету)
|-
| 3. || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейі]]»  республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қ., Медеу ауданы, Самал-1 ы/а, 44 үй || Мәдени-көпшілік
|-
| 4. || Қазақстан республикасы мәдениет және спорт министрлігі мәдениет комитетінің  «Сирек кездесетін қияқты саз аспаптарының мемлекеттік коллекциясы»  Республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қаласы, Медеу ауданы,  ш/а Самал-1, 44 үй || бірегей сирек кездесетін  қияқты саз музыкалық аспаптарды анықтау, зерделеу, сақтау, қалпына келтіру және оларды музыкалық-аспаптық орындаушылық практикада пайдалану
|-
|}
=== Қорық музейлер ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 5.? || «Абайдың «[[Жидебай қорығы|Жидебай-Бөрілі]]» мемлекетік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» РМҚК || Семей қаласы || Музей-қорық
|-
| 6. || [[Ұлытау ұлттық қорығы|«Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы]] РМҚК || Ұлытау облысы || Музей-қорық
|-
| 7. || «[[Ежелгі Тараз ескерткіштері|Ежелгі Тараз ескерткіштері»]] тарихи-мәдени музей-қорығы || Жамбыл облысы || Музей-қорық
|-
| 8. || «Ботай» мемлекеттік  тарихи-мәдени  музей-қорығы»  РМҚК || СҚО || Музей-қорық
|-
| 10. || «[[Әзірет Сұлтан қорық-мұражайы|Әзірет Сұлтан»  мемлекеттік тарихи-мәдени  музей-қорығы]]» РМҚК || Түркістан облысы || Музей-қорық
|-
| 11. || [[Ордабасы қорығы|«Ордабасы» ұлттық тарихи – мәдени қорығы]] РМҚК || Түркістан облысы || Музей-қорық
|-
| 12. ||  [[Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі|«Отырар» мемлекеттік археологиялық  музей-қорығы»]] РМҚК || Түркістан облысы || қорық музей
|-
| 13. ||  «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы РМҚК || Алматы облысы || Музей-қорық
|-
| 14. ||  [[ Таңбалы мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы]] РМҚК || Алматы облысы || Музей-қорық
|-
| 15. ||  «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК || Атырау облысы || Музей-қорық
|-
| 16. ||  «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» » РМҚК || ШҚО || Музей-қорық
|-
| 17. || Қазақстан ғылымының тарихы музейі || Алматы қаласы || тарихи
|-
| 18. || ҚР ҚК Мемлекттік әскери-тарихи музейі РММ || Нұрсұлтан қаласы || Әскери-тарихи
|-
| 19. || Табиғат музейі || Алматы қаласы || табиғат
|-
| 20. || «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының Сирек кездесетін кітаптар музейі || Алматы қаласы || кітап
|-
| 21. || «Ғылым Ордасы» РМК Археология музейі || Алматы қаласы || археология
|-
| 22. || [[Бозоқ|«Бозоқ» мемлекеттік  тарихи-мәдени  музей-қорығы»  РМҚК]] || Нұрсұлтан қаласы || Музей-қорық
|-
|}

=== Абай облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 23. || Көкпекті ауданының «Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі», КМҚК « Бос уақыт орталығына» қарасты Көкпекті ауданының тарихи – өлкетану мұражайы. || Абай облысы. Көкпекті ауданы Астана көшесі 52. || Тарихи – өлкетану
|-
| 24.? || «Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекетік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» ҚМКМ || Семей қаласы, Қайым Мұхамедханов көшесі, 29 || Тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық
|-
| 25. || КМҚК Семей қ. [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Ф.М.Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]] || Семей қаласы, Достоевский көшесі 118үй || Әдеби-мемориалдық
|-
| 26. || ШҚО Мәдениет басқармасының «Невзоровтар отбасы атындағы ШҚО бейнелеу өнері музейі» КМҚК || 071400 Семей қаласы, Пушкин көшесі, 108 || Бейнелеу өнері
|-
| 27. || «Ақсуат тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Абай облысы.  Кабекова көшесі, № 7 үй || Тарихи – өлкетану
|-
| 28. || «[[Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Семей қаласының облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || 0714000  Семей қаласы, Абай көшесі, 90, || Тарихи – өлкетану
|-
|}
=== Ақмола облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 29.? || [[Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Көкшетау қаласы, Калинин көшесі, 35 || Тарихи – өлкетану
|-
| 30. || Атбасар тарихи-өлкетану музейі || Ақмола облысы, Атбасар  қ, Жеңіс к.28 || Тарихи – өлкетану
|-
| 31. || Бурабай кентінің тарихи музейі || Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті, Кенесары 38 || Өлкетану
|-
| 32. || Бөгенбай батыр атындағы тарихи-өлкетану музейі || Ерейментау қаласы, Абылайхан көшесі, 138 || Тарихи-өлкетану
|-
| 33. || І.Есенберлиннің әдеби музейі || Атбасар қ. Қуанышев к. 3а || Әдеби
|-
| 34. || Ақмола облысы, Көкшетау қаласы || Көкшетау қаласы, Әуезов көшесі 163. || Әдебиет және өнер
|-
| 35. || Мариновка тарихи-өлкетану музейі || Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Мариновка ауылы, Жеңіс көшесі 84 || Тарихи – өлкетану
|-
| 36. || [[Көкшетау қаласының тарихы мұражайы|Көкшетау қаласының тарихы музейі]] || Көкшетау қаласы,  Қанай би көшесі, 32 || Тарихи
|-
| 38. || Ақмола облысы мәдениет басқармасының «Мәлік Ғабдуллин музейі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі || Көкшетау қаласы, Еркін Әуелбеков көшесі, 123 үй || Мәдени
|-
| 39. || Степногорск каласының тарихи-өлкетану музейі || Степногорск, Шағын аудан 3 Ғимарат 84 «Горняк» Мәдениет Сарайы || Тарихи
|-
| 40. || Щучинск тарихи-өлкетану музейі || Абылайхана 37/2 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Қарағанды облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 41. || «[[Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы|Абай Құнанбаев әдеби-мемориалдық  музейі]]» КМҚК || Қарағанды обл. Абай ауданы, Абай көшесі 32 || Тарихи-өлкетану
|-
| 42. || «[[Ақтоғай археологиялық-этнографиялық мұражайы|Ақтоғай археологиялық- этнографиялық музейі]]» КМҚК || Ақтоғай ауданы, Ақтоғай селосы, Жақып мырза Ақбай 1. || Археологиялық-этнографиялық
|-
| 43. || «[[Балқаш тарихи-өлкетану мұражайы|Балқаш қалалық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Балқаш қаласы, Уәлиханов көшесі, 12 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 44. || «[[Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу мұражайы|Долинка кентінің саяси қуғын-сүргін құрбандарын есте сақтау музейі]]» КМҚК || Долинка кенті, Школьная көшесі 39 || Тарихи-мемориалдық
|-
| 45. || «[[Қарағанды бейнелеу өнерінің мұражайы|Қарағанды облыстық бейнелеу өнері музейі]]» КМҚК || Қарағанды қаласы Бұқар жырау даңғылы 76 || Бейнелеу өнері
|-
| 46. || [[Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі|«Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Қарағанды қаласы, С.Ерубаева көшесі, 38. || Тарихи-өлкетану
|-
| 47. || «[[Қарқаралы тарихи-өлкетану мұражай|Қарқаралы тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Қарқаралы ауданы, Қарқаралы қаласы, Ә.Бөкейханов көшесі, №34 үй || Өлкетану
|-
| 48. || «Нұра аудандық тарихи -өлкетану музейі» КМҚК || Нұра ауданы, Нұра кенті, Тәуелсіздік  көшесі 43 || Тарихи-өлкетану
|-
| 49. || «[[Осакаровка аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Осакаров ауданының тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Осакаровка ауданы,  Осакаровка кенті, Көркем тұйық, 8. || Тарихи-өлкетану
|-
| 50. || «[[Теміртау тарихи-өлкетану мұражайы|Теміртау қалалық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || 101401  Теміртау қ., Металлургтер даңғ. 28/4 || Тарихи-өлкетану
|-
| 51. || «Тұңғыш Президенттің тарихи-мәдени орталығы» КМҚК || Теміртау қаласы, Республика даңғ., 40 || Тарихи-мәдени
|-
| 52. || «[[Бұқар жырау аудандық әдеби-өлкетану мұражайы|Бұқар жырау аудандық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Бұқар жырау ауданы Ботақара кенті Абылайхан көшесі 37 А || Тарихи-өлкетану
|-
| 53. || Табиғат мұражайы || ҚМҰТП || Табиғи
|-
| 54. || «Шет аудандық археологиялық-этнографиялық музейі» КМҚК || Шет ауданы, Ақсу-Аюлы ауылы, Шортанбай  көшесі 141 Б || Археологиялық-этнографиялық
|-
| 55. || [[Қарағанды ЭкоМұражайы|Қарағанды облыстық Экологиялық Мұражайы]] || г. Караганда, пр. Бухар Жырау, здание 47, 1 этаж || Табиғи
|-
|}
=== Маңғыстау облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 56. || [[Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ә. Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» МКҚК – ның  Бейнеу аудандық филиалы || Бейнеу ауданы, Бейнеу селосы, Д. Тәжиев көшесі 8А || Тарихи - өлкетану
|-
| 57. || «Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі» МКҚК || Маңғыстау облысы, Ақтау қ., 19 «А» ш/а., 4- ғ. || Тарихи-өлкетану
|-
| 58. || Ә.Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі Жаңаөзен қалалық филиалы || Шаңырақ  ш/а; 4а ғимарат. || Тарихи-өлкетану
|-
| 59. || Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстықтарихи-өлкетану музейінің Маңғыстау аудандық филиалы || Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылдық округі, Шетпе ауылы, Орталық шағын ауданы, Арон Өтеуов өшесі, ғимарат 28 || Тарихи-өлкетану
|-
| 60. || Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейінің Түпқараған аудандық филиалы «Мұражай кешені» || Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласы, Маяұлы 7 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Павлодар облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 61. || Павел Васильевтің Музей-үйі || Павлодар қаласы, Чернышевский көшесі, 121 || Мемориалдық
|-
| 62. || Шафердің музей-үйі || г.Павлодар, Ак.Бектурова, 19 || Мәдениет және өнер
|-
| 63. || «Железин ауданының тарихи-өлкетану мұражайы» КМҚК || Железин ауданы, Железин ауылы, Тәуелсіздік көшесі,27 || Тарихи-өлкетану
|-
| 64. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейінің филиалы М.Ж.Көпеев мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Мәшһүр Жүсіп ауылы, Ескелді шатқалы || Мемориалдық
|-
| 65. || «Бұқар жырау атындағы әдебиет және өнер музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Павлодар қ., Ак.Марғұлан көшесі, 97 || Әдебиет және өнер
|-
| 66. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Баянауыл ауылы, Сәтбаев көшесі, 38 || Мемориалдық
|-
| 67. || Павлодар облысы әкімдігі Павлодар облысы мәдениет басқармасының «Г.Н. Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи- өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Павлодар қ, Астана к-сі,149 || Тарихи-өлкетану
|-
| 68. || Павлодар облысы мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының «Павлодар облыстық көркемсурет музейі» КМҚК || Павлодар қаласы, Торайғыров көш., 44/1 || Бейнелеу өнері
|-
| 69. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейінің филиалы С.Торайғыров мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Торайғыр ауылы, Шоң би көшесі 5 || Мемориалдық
|-
| 70. || Успен ауданының «тарихи-өлкетану мұражайы»  МКҚК || Успен ауданы, Успенка ауылы, Баюка көшесі 35 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Алматы облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 71. || Анаға құрмет музейі және музей жанынан ашылған галерея   || Алматы облысы, Қарасай ауданы, Райымбек а/о || мәдени
|-
| 72. || ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасының «Атамекен» тарихи-мәдени орталығы || Алматы облысы, Шамалған  ауылы, Жібек жолы 158 || Тарихи -мәдени
|-
| 73. || [[Балқаш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Балқаш аудандық тарихи-өлкетану музейі]] || Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақанас ауылы, Т.Байқуатов көшесі №61 «а» || Тарихи-өлкетну
|-
| 74. || «Батыр бабалар мемориалды музейі» || Алматы облысы, Қарасай ауданы, Райымбек ауылдық округі. Алматы – Жандосов трассасы 26 км || тарихи
|-
| 75. ? || [[Есік мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы]] || Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Есік қаласы, Маметова-19 || Археологиялық-өлкетану
|-
| 76. || [[Жамбыл мұражайы (Алматы облысы)|Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалды музейі]] || Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылы, Жамбыл көшесі №80 || мемориалдық
|-
| 77. || Кеген аудандық тарихи-өлкетану музейі || Алматы облысы, Кеген ауданы, Кеген ауылы, Д.Қонаев көшесі, 77 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 78. || [[Үмбетәлі Кәрібаевтың Республикалық әдеби -мемориалды мұражайы (Алматы облысы)|Ү.Кәрібаев әдеби-мемориалды музейі]] ||  Алматы облысы, Кәрібаев 22 || әдеби-мемориалдық
|-
| 79. || [[Қарасай аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Қарасай аудандық тарихи-өлкетану музейі]] || Алматы облысы, Қарасай аудану, Қаскелең қаласы, Қарасай батыр көшесі, 35 үй. || тарихи-өлкетану
|-
| 80. || [[Мұқағали Мақатаев әдеби-мемориалды мұражайы (Райымбек ауданы Қарасаз селосы)|М.Мақатаевтың әдеби-мемориалды музейі]] || Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылы, Ә.Дөненбаева к/сі № 26 үй || әдеби-мемориалдық
|-
| 81. || [[Саяси қуғын-сүргін мұражайы (Алматы облысы)|Саяси қуғын-сүргін құрбандары музейі]] || Алматы облысы, Талғар ауданы, Жаңалық ауылы, Жетіген көшесі №462 || мемориалдық
|-
| 82. || [[Сүйінбай Аронұлының әдеби-ескерткіш мұражайы (Алматы облысы Жамбыл ауданы)|Сүйінбай Аронұлының әдеби-мемориалды музейі]] || Қарақыстақ ауылы Қалибекова № 1 || әдеби-мемориалдық
|-
| 83. || Ұста Дәркембай атындағы қолөнер музейі || Алматы облысы, Енбекшіқазақ ауданы, Ақши ауылы, Дәркембай көшесі 1 || Қолөнер
|-
| 84. || Шелек тарихи-өлкетану музейі || Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек ауылы, Жібек жолы №119 || Тарихи-өлкетану
|-
|}

=== Алматы қаласы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 85. || Алматы қаласы Мәдениет басқармасы, «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК [[Байтұрсынұлының мұражай үйі|Ахмет Байтұрсынұлы музей-үйі]] || Алматы қаласы, А.Байтұрсынұлы көшесі, 60-үй || мемориалдық
|-
| 86. || Алматы қаласы Мәдениет басқармасы «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК Алматы музейі || Алматы қаласы, Қабанбай батыр, 132 || Тарихи-өлкетану
|-
| 87. || [[Д.А.Қонаев музей-үйі|Д.А.Қонаев музейі]] || Мемориалдық
|-
|  || Д.А. Қонаев музейі –  || Медеу ауданы, Төлебаев көшесі, 117 || Мемориалдық
|-
|  || Д.А. Қонаев пәтер-музейі –  || Медеу ауданы, Төлебаев көшесі, 119, 5-пәтер || Мемориалдық
|-
| 88. || «С. Мұқанов пен Ғ. Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешені» || Алматы қаласы, М. Төлебаев көшесі, 125. 4 пәтер || Әдеби-мемориалдық
|-
| 89. || Мультимедиялық дәстүрлі музыка орталығы || Алматы қаласы, Алатау ауданы, Нұркент шағын ауданы – 5\11 || Музыкалық
|-
| 90. || Нұрғиса Тілендиевтің мемориалды музейі || Алматы қаласы, Қонаев көшесі, 96 || Мемориалдық
|-
| 91. || [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] || Алматы қаласы, Зенков көшесі 24 А || музыкалық
|-
|}
=== Жетісу қаласы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 92. || І.Жансүгіров атындағы тарихи-өлкетану музейі || Жетісу облысы, Ақсу ауданы, Ақсу ауылы, Н.Әмірғалиеа көшесі №1 үй || тарихи-өлкетану
|-
| 93. || [[Ақын Сараның мемориалды мұражайы (Алматы облысы Қапал ауданы)|Ақын Сараның мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Ақсу ауданы, Қапал ауылы, Б.Момышұлы көшесі №14 || Мемориалдық
|-
| 94. || [[Нұрмолда Алдабергеновтің мемориалды мұражайы|Н.Алдабергеновтың мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Ескелді ауданы, Алдабергенов ауылы,  Алдабергенов көшесі№23 || мемориалдық
|-
| 95. || Көркемөнер галереясы  || Талдықорған қаласы, Қабанбай батыр көшесі 27 А || Бейнелеу
|-
| 96. || [[Әскери даңқ мұражайы|«Жауынгерлік  Даңқ» музейі]] || Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Ә.Қастеев көшесі, Үй №12: || тарихи
|-
| 97. || «Әбілхан Қастеевтің көркемсурет галереясы» || Жетісу облысы, панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Юлдашев көшесі №9 үй || Бейнелеу
|-
| 98. || [[Жаркент мешіті|«Жаркент мешіті»]] сәулет-көркемөнер музейі || Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Юлдашев к-сі, №40 || Сәулет-көркемөнер
|-
| 99. || [[Жансүгіров музейі|Ілияс Жансүгіровтің әдеби музейі]] || Талдықорған қаласы, Абай көшесі, 239 || әдеби
|-
| 100. || [[Қабанбай батыр атындағы тарихи-өлкетану мұражайы (Алматы облысы)|Қабанбай батыр атындағы тарихи-өлкетану музейі]] || Жетісу облысы, Алакөл ауданы, Қабанбай ауылы, Абылай хан көшесі, 86 || тарихи-өлкетану
|-
| 101. || Лепсі тарихи музейі || Жетісу обылысы, Алакөл ауданы, Лепсі ауылы Ш.Уалиханова 16 || тарихи
|-
| 102. || [[Сарқан ауданы тарихының мұражайы|Сарқан ауданы тарихы музейі]] || Жетісу облысы, Сарқан ауданы, Черкасск а. || тарихи-өлкетану
|-
| 103. || [[Мұқан Төлебаевтың мемориалды мұражайы (Алматы облысы)|Мұқан Төлебаевтың мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Сарқан ауданы, Лепсі ауылы, Төлебаев көшесіб №5 үй || мемориалдық
|-
| 104. || [[Мұхамеджан Тынышпаев атындағы Алматы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|М.Тынышпаев атындағы Жетісу облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Жетісу облысы, Талдықорған қаласы Абай көшесі, 245 || тарихи-өлкетану
|-
| 105. || [[Уәлиханов мемориалдық кешені|Ш.Ш.Уәлихановтың «Алтынемел» мемлекеттік мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Кербұлақ ауданы, Шанханай с/о.Шоқан ауылы, Шоқан к-сі №49 || мемориалдық
|-
|}
=== Ақтөбе облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 106. || Ағайынды Жұбановтардың мемориалдық музейі || Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы Ембі қаласы, Жағыпар Әміров  4 А || мемориалдық
|-
| 107. || Ақтөбе облыстық өнер музейі  || Ақтөбе қаласы, Әбілқайыр хан даңғылы 74 || өнер
|-
| 108. || [[Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі]]  || Ақтөбе қаласы, Астана ауданы,  Батыс-2 ы.а. Ораз Тәлеұлы, 3 || Тарихи-өлкетану
|-
| 109. || [[Әлия мұражайы|Кеңес Одағының Батыры Ә.Молдағұлованың облыстық мемориалды музейі]] || Ақтөбе қаласы, Ә.Молдағұлова даңғылы, 47 үй || мемориалдық
|-
| 110. || Байғанин аудандық музейі || Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылы, Қонаев көшесі № 40 || Тарихи-өлкетану
|-
| 111. || Әйтеке би аудандық музейі || Әйтеке би аудандық музейі Т. Жүргенов ауылы Т.Жүргенов 81, || Тарихи-өлкетану
|-
| 112. || Қарабұтақ ауылдық музейі; || Қарабұтақ ауылдық музейі Т. Әубакірова 7, || тарихи
|-
| 113. || Әбілқайыр хан музейі || Толыбай ауылы Т.Жүргенов 14. || мемориалдық
|-
| 114. || Қарғалы аудандық тарихи-өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы, Бадамша ауылы, Цибульчик2/1    || тарихи-өлкетану
|-
| 115. || Қобыланды мемориалдық кешені || Ақтөбе облысы,Қобда ауданы, Жиренқопа ауылы Қобыланды көшесі,1А үй. || тарихи
|-
| 116. || Мөртек аудандық тарихи-өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Мәртөк ауылы, Есет Көкіұлы көшесі, 96 ғимарат || Тарихи-өлкетану
|-
| 117. || Шалқар тарихи-өлкетану музейі  || Ақтөбе облысы  Шалқар қаласы  Е.Көтібарұлы №35 || Тарихи-өлкетану
|-
| 118. || Мұғалжар тарихи-өлкентану музейі  || Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы Тәуелсіздік даңғылы 7 || Тарихи-өлкетану
|-
| 119. || Темір аудандық музейі  || Ақтөбе облысы Темір ауданы Шұбарқұдық кенті Байғанин көшесі 3 || Тарихи-өлкетану
|-
| 120. || Хромтау аудандық тарихи-өлкетану музейі || қтөбе облысы, Хромтау ауданы, Хромтау қаласы, Лахно көшесі 33 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 121. || Ш.Берсиев атындағы ойыл аудандық өнер және өлке тарихы музейі || Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, Б.Жолмырзаев көшесі, №5. || Өнер және өлкетану
|-
| 122. || Ырғыз аудандық тарихи–өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Ырғыз ауылы, Ө. Қанахин көшесі, 7 ғимараты || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Батыс Қазақстан облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 123. || [[Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Орал қ, Н.Назарбаев даңғылы 184 || Тарихи-өлкетану
|-
| 124. || [[В.И.Чапаев мұражайы|В.И.Чапаев атындағы Ақжайық тарихи-өлкетану музейі]] || Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Чапаев ауылы, Қонаев 36 || Тарихи-өлкетану
|-
| 125. || [[Емельян Пугачевтің мұражай-үйі|Е.Пугачев музей-үйі]] || Орал қаласы, Н.Назарбаев даңғылы, 35 үй || тарихи
|-
| 126. || Табиғат және экология музейі  || Орал қ., Н.Назарбаев даңғылы, 151/2 || экологиялық
|-
| 127. || А.С. Пушкин музей-үйі || Орал қ., Н.Назарбаев даңғылы, 168 || әдеби
|-
| 128. || С.Датұлы атындағы тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Сырым ауданы, Жымпиты ауылы. Қазақстан көшесі – 10, Датұлы көшесі - 8 || Тарихи-өлкетану
|-
| 129. || Д.Нұрпейісова атындағы өнер тарихы музейі || Жаңақала ауданы, Жаңақала ауылы, Д.Нұрпейісова к-сі, 27 || өнер
|-
| 130. || М.Мәметова мемориалдық музейі || Орал қ., Сарайшық, 51|| мемориалдық
|-
| 131. || М.Шолохов мемориалдық музейі || Батыс Қазақстан облысы, Бәйтерек ауданы, Дарьян ауылы, Аблайхан көшесі 23 үйі. || мемориалдық
|-
| 132. || Ақпәтер тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Казталов ауданы , Ақпәтер ауылы, Ақпәтер көшесі №1/2 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 133. || Бөрлі тарихи- өлкетану музейі || Ақсай қ., 10 ш/а, 5/2 || Тарихи-өлкетану
|-
| 134. || Жәнібек тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Жәнібек ауданы, Жәнібек ауылы, Жеңіс көшесі, 3 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 135. || Сәкен Ғұмаров музей-үйі || Орал қ., Қ.Аманжолов, 120 || Бейнелеу
|-
| 136. || Көктерек тарихи-өлкетану музейі || Казталов ауданы, Көктерек ауылы, С.Ақбаев к-сі, 23 || Тарихи-өлкетану
|-
| 137. || Шыңғырлау тарихи-өлкетану музейі || Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылы, Л.Қылышев к-сі, 112 || Тарихи-өлкетану
|-
| 138. || М.Мералиев атындағы тарихи-өлкетану музейі || Қаратөбе ауданы, Қаратөбе ауылы, Ғ.Құрманғазы к-сі, 15 || Тарихи-өлкетану
|-
| 139. || «Рухани жаңғыру» музейі || БҚО, Орал қаласы, Н.Назарбаев даңғылы 206/1 || Тарихи-өлкетану
|-
| 140. || Жәңгір хан атындағы  тарихи-этнографиялық музейі || Орал қ., Жәңгір хан к-сі, 51 Жәңгір хан атындағы аграрлық-техникалық университетінің бас ғимараты, 2 қабат. ||  Тарихи-этнографиялық
|-
| 141. || Батыс Қазақстан облыстық Хан Ордасы тарихи-мәдени, архитектуралық-этнографиялық музей-қорығы || БҚО, Бөкей Ордасы ауд, Хан ордасы а., Жәңгір хан к-сі, 34 || тарихи-мәдени, архитектуралық-этнографиялық
|-
|}

=== Қызылорда  облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 142. || Қызылорда облысының мәдениет және спорт басқармасының «Қорқыт ата» мемориалды музейі || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы,Жосалы кенті, Самара-Шымкент шоссесі, ғимарат 10У || Мемориалды
|-
| 143. || Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда  қаласы  М.Әуезов көшесі №2А || Тарихи-өлкетану
|-
| 144. || Қызылорда обдыстық тарихи-өлкетану музейінің филиалы С.Айтбаев атындағы көркемсурет галереясы || Қызылорда  қаласы  Иса Тоқтыбаев 2/1 || Көркемсурет
|-
| 145. || Қызылорда обдыстық тарихи-өлкетану музейінің Ақмешіт филиалы || Қызылорда  қаласы  Е.Әуелбеков көшесі № 38 үй || Тарихи музей
|-
| 146. || Арал аудандық тарихи-өлкетану музей-филиалы || Қызылорда облысы, Арал қаласы,    Т.Есетов көшесі № 9 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 147. || Қызылорда облысы. Арал қаласы Ә. Нұрпейісов атындағы музей-үйі || Қызылорда облысы,Арал қаласы Байқоңыр көшесі № 22 || Мемориалдық
|-
| 148. || Арал аудандық тарихи – өлкетану «Балықшылыр музейі» бөлімі || Қызылорда облысы, Арал қаласы  М.Мақатаев № 2 || Тарихи-өлкетану
|-
| 149. || Ғани Мұратбаевтың мемориалдық музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қазалы қаласы, Қорқыт ата №24 || Мемориалдық
|-
| 150. || Жалағаш аудандық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Жалағаш кенті, Желтоқсан к-сі, № 13. || Тарихи-өлкетану
|-
| 151. || Жаңақорған аудандық тарихи-өлкетану музей филиалы || Қызылорда облысы, Жаңақорған кенті, Қорған № 5А || Тарихи-өлкетану
|-
| 152. || Қазалы аудандық тарихи-өлкетану музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Ж.Аймауытов №66Г || Тарихи-өлкетану
|-
| 153. || Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы Жосалы кенті Абай көшесі №101 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 154. || Сырдария аудандық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тереңөзек кенті, Абай көшесі, №29|| Тарихи-өлкетану
|-
| 155. || &quot;Шиелі аудандық тарихи-өлкетану музейі&quot; филиалы || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Шиелі кенті, Қ.А.Яссауи №95|| Тарихи-өлкетану
|-
| 156. || Қызылорда облыстық тарихи өлкетану музейінің Ыбырай Жақаев атындағы күріш өсіру тарихы музейі филиалы || Қызылорда облысы,   Шиелі ауданы, Ыбырай Жақаев ауылы, Ыбырай Жақаев көшесі №63 || Мемориалдық
|-
| 157. || Н.Бекежановтың мемориалдық өнер музей филиалы || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Н.Бекежанов ауылы. Н.Бекежанов көшесі №2 үй || Мемориалдық
|-
|}
=== Қостанай облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 158. || А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатұлы әдеби музейі || Амангелді көшесі  № 37 || Мемориалдық
|-
| 159. || Әліби Жангелдин тарихи – мемориалды музейі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 6 || Мемориалдық
|-
| 160. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Торғайдың Жангелдин мұражайлар кешені» КММ-сі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 14 || Мемориалдық
|-
| 161. || Шақшақ Жәнібек музейі || Нұрхан ақын көшесі ,47 || Мемориалдық
|-
| 162. || Ы.Алтынсарин мемориалды- педагогикалық музейі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 14 || Мемориалдық
|-
| 163. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Денисов тарихи-өлкетану мұражайы» КММ || 110500 Қазақстан Республикасы, Қостанай облысы, Денисовка ауылы, Ленин көшесі, 20. || Тарихи-өлкетану мұражайы
|-
| 164. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай қаласы, Алтынсарин көшесі 115 || Өлкетану тарихы
|-
| 165. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай облысы, Жітіқара қаласы, 6-66, Қостанай облысы, Қарабалық ауданы, Қарабалык к. Космонавтов к.33 || Өлкетану тарихы
|-
| 166. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Лисаков Жоғарғы Тобыл тарихы мен мәдениеті мұражайы» КММ || Қостанай облысы, Лисаков қаласы, Мира көшесі 32 || Тарихи-өлкетану
|-
| 167. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Б.Майлин атындағы тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай облысы, Бейімбет Майлин ауданы, Тәуелсіздік көшесі, 62.   || Тарихи-өлкетану
|-
| 168. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының &quot;Рудный тарихи-өлкетану мұражайы&quot; КММ || И.Франко к-сі, 2 «А» || Тарихи-өлкетану
|-
| 169. || «Ыбырай Алтынсариннің Қостанай облыстық мемориалдық мұражайы» || Қостанай қаласы Алтынсарина 118А || Ғылыми-ағарту
|-
|}
=== Солтүстік Қазақстан облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 170. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының [[Абылай хан резиденциясы|Абылай хан резиденциясы»]] коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны музей кешені || СҚО, Петропавл қаласы К.Сүтішев көшесі 1 б || Тарихи
|-
| 171. || Қазақстан Рспубликасы Мәдениет және спорт Министрлігі Мәдениет комитетінің «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Заңды мекенжайымыз: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольское ауылы, Трудовая көшесі,15, Кеңсе: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Саумалкөл ауылы, Достық көшесі, 15а  Археологиялық база: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольскок ауылы, Ботай қонысы: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольское ауылы || тарихи-мәдени
|-
| 172. || &quot;СҚО әкімдігінің мәдениет,тілдерді дамыту және мұрағат ісі басқармасының Қарасай - Ағынтай мемориалдық кешені&quot; КМҚК  || Қарасай батыр ауылы, Жастар к-сі , ғимарат 22 || Мемориалдық
|-
| 173. || КМҚК «[[Уәлиханов қонысы|Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Сырмбет тарихи-этнографиялық мұражайы]]» || СҚО, Айыртау ауданы, Сырымбет ауылы || тарихи-этнографиялық
|-
| 174. || «Историко-краеведческий музей района Магжана Жумабаева» филиала коммунального государственного казенного предприятия«Северо-Казахстанское областное музейное объединение управления культуры, архивов и документации акимата Северо–Казахстанской области» || район Магжана Жумабаева, г. Булаево, ул. Киреева , дом 15 || Историко-краеведческий
|-
| 175. || [[Ғабит Мүсіреповтің музей-үйі|Музей им.Г.Мусрепова]] || СКО,Жамбылский район,с.Жанажол || литературно-мемориальный
|-
| 176. || [[Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері мұражайы|Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі]] «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК || Петропавл қ. 314-ші атқыштар дивиясы к. 83 || көркемдік
|-
| 177. || Солтүстік Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК || Петропавл қ. Қазақстан Конституциясы к. 48 || тарихи-өлкетану
|-
| 178. || Дом музей Сабита Муканова || Жамбылский район с.Сабит, ул.С.Муканова 25 || Литературно-мемориальный
|-
| 179. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Мағжан Жұмабаев музейі» филиалы || СҚО, М.Жұмабаев ауданы, Сарытомар ауылы, мектеп көшесі, 13А ғимарат || Әдеби-мемориалды
|-
| 180. || «Солтүстік Қазақстан облысының әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК филиалы «Шал ақын ауданының музейі» || СҚО, Шал ақын ауданы, Сергеевка қ., Гончар к.112 || Тарихи-өлкетану
|-
| 181. || «Иван Петрович Шухов музей үйі» СҚО әкімдігінің тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК филиалы || СҚО Жамбыл ауданы Пресновка ауылы, Гоголь көшесі 5 үй || Әдеби-мемориалдық
|-
| 182. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны филиалының «Есіл ауданының тарихи-өлкетану мұражайы» || Солтүстік Қазақстан Облысы Есіл ауданы  Явленка к. || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Шығыс Қазақстан облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 183. || ШҚО мәдениет басқармасының «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» КМҚК Күршім селосындағы филиалы || ШҚО, Күршім ауданы, Күршім ауылы, Бауыржан Момышұлы көшесі 81 үй. || тарихи-өлкетану
|-
| 184. || Облыстық тарихи-өлкетану музейі || Қ. Қайсенов көшесі, 40 || Тарихи-өлкетану
|-
| 185. || ШҚО мәдениет басқармасының «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» КМҚК Катонқарағай ауданы Үлкен Нарын ауылындағы филиалы || ШҚО, Үлкен Нарын   Шулятикова 17 || тарихи - өлкетаңу
|-
| 186. || «Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы» ММ «[[Шығыс Қазақстан облыстық өнер мұражайы|Шығыс Қазақстан Өнер музейі]]» КМҚК || Өскемен қаласы, Тоқтаров көшесі, 56 || өнер
|-
| 187. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Зайсан тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || ШҚО, 070700, Зайсан ауданы, Зайсан қаласы, Желтоқсан көшесі, № 27 үй. || тарихи - өлкетаңу
|-
| 188. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Тарихи-мәдени мұраны қорғау жөніндегі Шығыс Қазақстан облыстық мекемесі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі || Потанин көшесі, № 27/1 үй || Тарихи-мәдени
|-
| 189. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Риддер тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Тәуелсіздік даңғылы, №11 үй || Тарихи-мәдени
|-
| 190. || [[«Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музей-қорығы»]] коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Бейбітшілік көшесі, № 29 үй || сәулет-этнографиялық
|-
|}
=== Ұлытау облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 191. || «[[Жезқазған облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Жезқазған тарихи-археологиялық музейі көрме залымен]]» КМҚК || Ұлытау облысы Жезқазған қаласы Алашахан даңғылы, 22. || Тарихи-археологиялық
|-
| 192. || Қарағанды облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басақармасының «[[С. Сейфуллин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы|Сәкен Сейфуллин атындағы Жаңаарқа аудандық тарихи-өлкетану музейі]]» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны || Ұлытау облысы, Жаңаарқа ауданы, Жаңаарқа кенті, С.Сейфуллин даңғылы, 26 || Өлкетану
|-
| 193. || «[[Жезді тау-кен және балқыту ісі тарихы мұражайы|М.Төрегелдин атындағы Жезді кентіндегі тау-кен және балқыту ісі тарихы музейі]]» КМҚК || Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Жезді кенті Қожабай ақын көшесі,4 , Қарсақбай кенті Сәтбаев көшесі, 11 || өндірістік
|}

== Статистика ==
Дереккөз.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT391146 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107081209/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT391146 |date=2021-11-07 }}&lt;/ref&gt;
=== Музей қызметінің негізгі көрсеткіштері ===
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
!  !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019
|-
! Музейлер саны
|    234 || 238 || 240 || 245 || 250
|-
! соның ішінде:
|-
! тарихи
|    50 || 50 || 54 || x || 52
|-
! өлкетану
|    89 || 90 || 88 || 89 || 93
|-
! мемориалдық
| 52 || 53 || 57 || x || 58
|-
! жаратылыстану ғылыми
| 4 || 4 || 3 || x || 3
|-
! өнертану
| 11 || 12 || 11 || 11 || 10
|-
! қорық-музейлер
| 10 || 10 || 9 || 10 || 14
|-
! басқалары
| 18 || 19 || 18 || 19 || 20
|-
! Негізгі қордағы экспонаттар саны
| 2 397 246 || 2 382 101 ||  2 419 677 || 2 464 368 || 2 551 037
|-
! Келушілер саны, мың адам
|   5 719,9 || 5 894,7 || 6 450,2 || 6 716,0 || 6 829,3
|-
! 1000 адам басына шаққанда 
| 326 || 331 || 358 || 367 || 369
|-
! Экскурсиялар саны
|   148 052 || 145 474 || 153 665 || 168 004 || 181 431
|-
! Дәрістер саны
|   12 611 || 13 484 || 13 440 || 13 486 || 13 990
|-
! Көрмелер саны
| 7 946 || 9 146 || 9 206 || 9 737 || 9 496
|-
! соның ішінде:
|  ||  ||  ||  || 
|-
! музейлерде
| 5 179 || 5 749 || 5 557 || 6 272 || 6 334
|-
! музейлерден тыс
| 2 767 || 3 397 || 3 649 || 3 465 || 3 162
|-
! Қорық-музейлер тарихи және мәдени ескерткіштер саны
|   1 411 || 1 453 || 1 453 || 1 346 || 1 393
|}
=== Музейлер саны ===
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
!  !! colspan=&quot;2&quot; | 2015 !! colspan=&quot;2&quot; | 2016 !! colspan=&quot;2&quot; | 2017
! colspan=&quot;2&quot; |2018
! colspan=&quot;2&quot; |2019
|-
! 
| барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|-
! Қазақстан 
|    234 ||    112 || 238 ||    116 || 240 ||    120 || 245 || 124 || 250 || 128
|-
! Ақмола
|    13 ||    4 || 13 ||    4 || 13 ||    4 || х || х || 14 || 5
|-
! Ақтөбе
|    19 ||    10 || 19 ||    10 || 20 ||    11 || 20 || 11 || 19 || 11
|-
! Алматы
|    24 ||    17 || 25 ||    18 || 26 ||    19 || 28 || 20 || 29 || 21
|-
! Атырау
|    17 ||    13 || 17 ||    13 || 17 ||    13 || 17 || 13 || 17 || 13
|-
! Батыс Қазақстан
|    7 ||    3 || 6 ||    3 || 7 ||    4 || 8 || 5 || 9 || 5
|-
! Жамбыл
|    13 ||    9 || 13 ||    9 || 15 ||    10 || х || х || 17 || 12
|-
! Қарағанды
|    21 ||    11 || 22 ||    12 || 22 ||    12 || х || х || 22 || 12
|-
! Қостанай
|    10 ||    5 || 10 ||    5 || 10 ||    5 || 10 || 5 || 10 || 5
|-
! Қызылорда
|    10 ||    5 || 12 ||    6 || 13 ||    7 || 13 || 7 || 14 || 7
|-
! Маңғыстау
|    7 ||    4 || 7 ||    4 || 7 ||    4 || 7 || 4 || 7 || 4
|-
! Оңтүстік Қазақстан 
|    29 ||    12 || 29 ||    12 || 28 ||    13 || - || - || - || -
|-
! Түркістан
| - || - || - || - || - || - || 27 || 13 || 27 || 13
|-
! Павлодар
|    13 ||    6 || 14 ||    7 || 11 ||    6 || 11 || 6 || 11 || 6
|-
! Солтүстік Қазақстан
|    12 ||    7 || 12 ||    7 || 12 ||    7 || 13 || 8 || 13 || 8
|-
! Шығыс Қазақстан
|    16 ||    6 || 16 ||    6 || 16 ||    5 || 16 || 5 || 17 || 6
|-
! Нұр-Сұлтан қаласы
|    7 || - || 7 || - || 7 || - || 7 || - || 6 || -
|-
! Алматы қаласы
|    16 || - || 16 || - || 16 || - || 16 || - || 17 || -
|-
! Шымкент қаласы
| - || - || - || - || - || - || 1 || - || х || -
|}

== Тағы қара ==
* [[Қазақстан кітапханалары]]
* https://e-history.kz/kz/historical-education/show/12830/
* https://edu.e-history.kz/kz/contents/view/674 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812155229/https://edu.e-history.kz/kz/contents/view/674 |date=2022-08-12 }}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Тізімдер]]</text>
      <sha1>6fy7ci26zozqq52r0jhhiz8g2bcnwpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630480</id>
      <parentid>3630475</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/VKOEM|VKOEM]] ([[User talk:VKOEM|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3446949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62197" sha1="734ihzmx6rk6vkscpn1jzzqhf9mufep" xml:space="preserve">2022 жылға Қазақстанның мемлекеттік музейлері тізімі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:List_of_museums,_libraries,_archives_of_Kazakhstan_2022.pdf|title=English:  Official answer of Ministry of culture and sports of Kazakhstan. List of museums, libraries, archives of Kazakhstan 2022.|last=Kaiyr|date=2023-10-06|access-date=2023-10-06}}&lt;/ref&gt;

__TOC__
== Кесте тізім ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 1. || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Әбілхан Қастеев атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік өнер музейі]]» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қ., Бостандық ауданы  Көктем ы\а 3, 22/1 || Көркемдік
|-
| 2.? || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Нұр-Сұлтан қ., Алматы ауданы Тәуелсіздік даңғылы, 54 ғимарат, индекс 010000 || мәдениет саласында (Қазақстан Республикасының мәдени құндылықтары мен тарихи-мәдени мұрасын кешенді жинау, жүйелеу, сақтау, ғылыми зерттеу және танымал ету)
|-
| 3. || Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы|Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейі]]»  республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қ., Медеу ауданы, Самал-1 ы/а, 44 үй || Мәдени-көпшілік
|-
| 4. || Қазақстан республикасы мәдениет және спорт министрлігі мәдениет комитетінің  «Сирек кездесетін қияқты саз аспаптарының мемлекеттік коллекциясы»  Республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Алматы қаласы, Медеу ауданы,  ш/а Самал-1, 44 үй || бірегей сирек кездесетін  қияқты саз музыкалық аспаптарды анықтау, зерделеу, сақтау, қалпына келтіру және оларды музыкалық-аспаптық орындаушылық практикада пайдалану
|-
|}
=== Қорық музейлер ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 5.? || «Абайдың «[[Жидебай қорығы|Жидебай-Бөрілі]]» мемлекетік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» РМҚК || Семей қаласы || Музей-қорық
|-
| 6. || [[Ұлытау ұлттық қорығы|«Ұлытау» ұлттық тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы]] РМҚК || Ұлытау облысы || Музей-қорық
|-
| 7. || «[[Ежелгі Тараз ескерткіштері|Ежелгі Тараз ескерткіштері»]] тарихи-мәдени музей-қорығы || Жамбыл облысы || Музей-қорық
|-
| 8. || «Ботай» мемлекеттік  тарихи-мәдени  музей-қорығы»  РМҚК || СҚО || Музей-қорық
|-
| 10. || «[[Әзірет Сұлтан қорық-мұражайы|Әзірет Сұлтан»  мемлекеттік тарихи-мәдени  музей-қорығы]]» РМҚК || Түркістан облысы || Музей-қорық
|-
| 11. || [[Ордабасы қорығы|«Ордабасы» ұлттық тарихи – мәдени қорығы]] РМҚК || Түркістан облысы || Музей-қорық
|-
| 12. ||  [[Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі|«Отырар» мемлекеттік археологиялық  музей-қорығы»]] РМҚК || Түркістан облысы || қорық музей
|-
| 13. ||  «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы РМҚК || Алматы облысы || Музей-қорық
|-
| 14. ||  [[ Таңбалы мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығы]] РМҚК || Алматы облысы || Музей-қорық
|-
| 15. ||  «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК || Атырау облысы || Музей-қорық
|-
| 16. ||  «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» » РМҚК || ШҚО || Музей-қорық
|-
| 17. || Қазақстан ғылымының тарихы музейі || Алматы қаласы || тарихи
|-
| 18. || ҚР ҚК Мемлекттік әскери-тарихи музейі РММ || Нұрсұлтан қаласы || Әскери-тарихи
|-
| 19. || Табиғат музейі || Алматы қаласы || табиғат
|-
| 20. || «Ғылым ордасы» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының Сирек кездесетін кітаптар музейі || Алматы қаласы || кітап
|-
| 21. || «Ғылым Ордасы» РМК Археология музейі || Алматы қаласы || археология
|-
| 22. || [[Бозоқ|«Бозоқ» мемлекеттік  тарихи-мәдени  музей-қорығы»  РМҚК]] || Нұрсұлтан қаласы || Музей-қорық
|-
|}

=== Абай облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 23. || Көкпекті ауданының «Мәдениет және тілдерді дамыту бөлімі», КМҚК « Бос уақыт орталығына» қарасты Көкпекті ауданының тарихи – өлкетану мұражайы. || Абай облысы. Көкпекті ауданы Астана көшесі 52. || Тарихи – өлкетану
|-
| 24.? || «Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекетік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық музей-қорығы» ҚМКМ || Семей қаласы, Қайым Мұхамедханов көшесі, 29 || Тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық
|-
| 25. || КМҚК Семей қ. [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Ф.М.Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]] || Семей қаласы, Достоевский көшесі 118үй || Әдеби-мемориалдық
|-
| 26. || ШҚО Мәдениет басқармасының «Невзоровтар отбасы атындағы ШҚО бейнелеу өнері музейі» КМҚК || 071400 Семей қаласы, Пушкин көшесі, 108 || Бейнелеу өнері
|-
| 27. || «Ақсуат тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Абай облысы.  Кабекова көшесі, № 7 үй || Тарихи – өлкетану
|-
| 28. || «[[Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Семей қаласының облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || 0714000  Семей қаласы, Абай көшесі, 90, || Тарихи – өлкетану
|-
|}
=== Ақмола облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 29.? || [[Ақмола облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Көкшетау қаласы, Калинин көшесі, 35 || Тарихи – өлкетану
|-
| 30. || Атбасар тарихи-өлкетану музейі || Ақмола облысы, Атбасар  қ, Жеңіс к.28 || Тарихи – өлкетану
|-
| 31. || Бурабай кентінің тарихи музейі || Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті, Кенесары 38 || Өлкетану
|-
| 32. || Бөгенбай батыр атындағы тарихи-өлкетану музейі || Ерейментау қаласы, Абылайхан көшесі, 138 || Тарихи-өлкетану
|-
| 33. || І.Есенберлиннің әдеби музейі || Атбасар қ. Қуанышев к. 3а || Әдеби
|-
| 34. || Ақмола облысы, Көкшетау қаласы || Көкшетау қаласы, Әуезов көшесі 163. || Әдебиет және өнер
|-
| 35. || Мариновка тарихи-өлкетану музейі || Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Мариновка ауылы, Жеңіс көшесі 84 || Тарихи – өлкетану
|-
| 36. || [[Көкшетау қаласының тарихы мұражайы|Көкшетау қаласының тарихы музейі]] || Көкшетау қаласы,  Қанай би көшесі, 32 || Тарихи
|-
| 38. || Ақмола облысы мәдениет басқармасының «Мәлік Ғабдуллин музейі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі || Көкшетау қаласы, Еркін Әуелбеков көшесі, 123 үй || Мәдени
|-
| 39. || Степногорск каласының тарихи-өлкетану музейі || Степногорск, Шағын аудан 3 Ғимарат 84 «Горняк» Мәдениет Сарайы || Тарихи
|-
| 40. || Щучинск тарихи-өлкетану музейі || Абылайхана 37/2 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Қарағанды облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 41. || «[[Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы|Абай Құнанбаев әдеби-мемориалдық  музейі]]» КМҚК || Қарағанды обл. Абай ауданы, Абай көшесі 32 || Тарихи-өлкетану
|-
| 42. || «[[Ақтоғай археологиялық-этнографиялық мұражайы|Ақтоғай археологиялық- этнографиялық музейі]]» КМҚК || Ақтоғай ауданы, Ақтоғай селосы, Жақып мырза Ақбай 1. || Археологиялық-этнографиялық
|-
| 43. || «[[Балқаш тарихи-өлкетану мұражайы|Балқаш қалалық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Балқаш қаласы, Уәлиханов көшесі, 12 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 44. || «[[Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу мұражайы|Долинка кентінің саяси қуғын-сүргін құрбандарын есте сақтау музейі]]» КМҚК || Долинка кенті, Школьная көшесі 39 || Тарихи-мемориалдық
|-
| 45. || «[[Қарағанды бейнелеу өнерінің мұражайы|Қарағанды облыстық бейнелеу өнері музейі]]» КМҚК || Қарағанды қаласы Бұқар жырау даңғылы 76 || Бейнелеу өнері
|-
| 46. || [[Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі|«Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Қарағанды қаласы, С.Ерубаева көшесі, 38. || Тарихи-өлкетану
|-
| 47. || «[[Қарқаралы тарихи-өлкетану мұражай|Қарқаралы тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Қарқаралы ауданы, Қарқаралы қаласы, Ә.Бөкейханов көшесі, №34 үй || Өлкетану
|-
| 48. || «Нұра аудандық тарихи -өлкетану музейі» КМҚК || Нұра ауданы, Нұра кенті, Тәуелсіздік  көшесі 43 || Тарихи-өлкетану
|-
| 49. || «[[Осакаровка аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Осакаров ауданының тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Осакаровка ауданы,  Осакаровка кенті, Көркем тұйық, 8. || Тарихи-өлкетану
|-
| 50. || «[[Теміртау тарихи-өлкетану мұражайы|Теміртау қалалық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || 101401  Теміртау қ., Металлургтер даңғ. 28/4 || Тарихи-өлкетану
|-
| 51. || «Тұңғыш Президенттің тарихи-мәдени орталығы» КМҚК || Теміртау қаласы, Республика даңғ., 40 || Тарихи-мәдени
|-
| 52. || «[[Бұқар жырау аудандық әдеби-өлкетану мұражайы|Бұқар жырау аудандық тарихи-өлкетану музейі]]» КМҚК || Бұқар жырау ауданы Ботақара кенті Абылайхан көшесі 37 А || Тарихи-өлкетану
|-
| 53. || Табиғат мұражайы || ҚМҰТП || Табиғи
|-
| 54. || «Шет аудандық археологиялық-этнографиялық музейі» КМҚК || Шет ауданы, Ақсу-Аюлы ауылы, Шортанбай  көшесі 141 Б || Археологиялық-этнографиялық
|-
| 55. || [[Қарағанды ЭкоМұражайы|Қарағанды облыстық Экологиялық Мұражайы]] || г. Караганда, пр. Бухар Жырау, здание 47, 1 этаж || Табиғи
|-
|}
=== Маңғыстау облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 56. || [[Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ә. Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі]]» МКҚК – ның  Бейнеу аудандық филиалы || Бейнеу ауданы, Бейнеу селосы, Д. Тәжиев көшесі 8А || Тарихи - өлкетану
|-
| 57. || «Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі» МКҚК || Маңғыстау облысы, Ақтау қ., 19 «А» ш/а., 4- ғ. || Тарихи-өлкетану
|-
| 58. || Ә.Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейі Жаңаөзен қалалық филиалы || Шаңырақ  ш/а; 4а ғимарат. || Тарихи-өлкетану
|-
| 59. || Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстықтарихи-өлкетану музейінің Маңғыстау аудандық филиалы || Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылдық округі, Шетпе ауылы, Орталық шағын ауданы, Арон Өтеуов өшесі, ғимарат 28 || Тарихи-өлкетану
|-
| 60. || Әбіш Кекілбайұлы атындағы Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану музейінің Түпқараған аудандық филиалы «Мұражай кешені» || Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласы, Маяұлы 7 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Павлодар облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 61. || Павел Васильевтің Музей-үйі || Павлодар қаласы, Чернышевский көшесі, 121 || Мемориалдық
|-
| 62. || Шафердің музей-үйі || г.Павлодар, Ак.Бектурова, 19 || Мәдениет және өнер
|-
| 63. || «Железин ауданының тарихи-өлкетану мұражайы» КМҚК || Железин ауданы, Железин ауылы, Тәуелсіздік көшесі,27 || Тарихи-өлкетану
|-
| 64. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейінің филиалы М.Ж.Көпеев мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Мәшһүр Жүсіп ауылы, Ескелді шатқалы || Мемориалдық
|-
| 65. || «Бұқар жырау атындағы әдебиет және өнер музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Павлодар қ., Ак.Марғұлан көшесі, 97 || Әдебиет және өнер
|-
| 66. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Баянауыл ауылы, Сәтбаев көшесі, 38 || Мемориалдық
|-
| 67. || Павлодар облысы әкімдігі Павлодар облысы мәдениет басқармасының «Г.Н. Потанин атындағы Павлодар облыстық тарихи- өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Павлодар қ, Астана к-сі,149 || Тарихи-өлкетану
|-
| 68. || Павлодар облысы мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының «Павлодар облыстық көркемсурет музейі» КМҚК || Павлодар қаласы, Торайғыров көш., 44/1 || Бейнелеу өнері
|-
| 69. || Академик Қ.И.Сәтбаевтың Баянауыл мемориалдық музейінің филиалы С.Торайғыров мемориалдық музейі || Баянауыл ауданы, Торайғыр ауылы, Шоң би көшесі 5 || Мемориалдық
|-
| 70. || Успен ауданының «тарихи-өлкетану мұражайы»  МКҚК || Успен ауданы, Успенка ауылы, Баюка көшесі 35 || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Алматы облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 71. || Анаға құрмет музейі және музей жанынан ашылған галерея   || Алматы облысы, Қарасай ауданы, Райымбек а/о || мәдени
|-
| 72. || ҚР Тұңғыш Президенті-Елбасының «Атамекен» тарихи-мәдени орталығы || Алматы облысы, Шамалған  ауылы, Жібек жолы 158 || Тарихи -мәдени
|-
| 73. || [[Балқаш аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Балқаш аудандық тарихи-өлкетану музейі]] || Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақанас ауылы, Т.Байқуатов көшесі №61 «а» || Тарихи-өлкетну
|-
| 74. || «Батыр бабалар мемориалды музейі» || Алматы облысы, Қарасай ауданы, Райымбек ауылдық округі. Алматы – Жандосов трассасы 26 км || тарихи
|-
| 75. ? || [[Есік мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы]] || Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Есік қаласы, Маметова-19 || Археологиялық-өлкетану
|-
| 76. || [[Жамбыл мұражайы (Алматы облысы)|Жамбыл Жабаевтың әдеби-мемориалды музейі]] || Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылы, Жамбыл көшесі №80 || мемориалдық
|-
| 77. || Кеген аудандық тарихи-өлкетану музейі || Алматы облысы, Кеген ауданы, Кеген ауылы, Д.Қонаев көшесі, 77 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 78. || [[Үмбетәлі Кәрібаевтың Республикалық әдеби -мемориалды мұражайы (Алматы облысы)|Ү.Кәрібаев әдеби-мемориалды музейі]] ||  Алматы облысы, Кәрібаев 22 || әдеби-мемориалдық
|-
| 79. || [[Қарасай аудандық тарихи-өлкетану мұражайы|Қарасай аудандық тарихи-өлкетану музейі]] || Алматы облысы, Қарасай аудану, Қаскелең қаласы, Қарасай батыр көшесі, 35 үй. || тарихи-өлкетану
|-
| 80. || [[Мұқағали Мақатаев әдеби-мемориалды мұражайы (Райымбек ауданы Қарасаз селосы)|М.Мақатаевтың әдеби-мемориалды музейі]] || Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылы, Ә.Дөненбаева к/сі № 26 үй || әдеби-мемориалдық
|-
| 81. || [[Саяси қуғын-сүргін мұражайы (Алматы облысы)|Саяси қуғын-сүргін құрбандары музейі]] || Алматы облысы, Талғар ауданы, Жаңалық ауылы, Жетіген көшесі №462 || мемориалдық
|-
| 82. || [[Сүйінбай Аронұлының әдеби-ескерткіш мұражайы (Алматы облысы Жамбыл ауданы)|Сүйінбай Аронұлының әдеби-мемориалды музейі]] || Қарақыстақ ауылы Қалибекова № 1 || әдеби-мемориалдық
|-
| 83. || Ұста Дәркембай атындағы қолөнер музейі || Алматы облысы, Енбекшіқазақ ауданы, Ақши ауылы, Дәркембай көшесі 1 || Қолөнер
|-
| 84. || Шелек тарихи-өлкетану музейі || Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек ауылы, Жібек жолы №119 || Тарихи-өлкетану
|-
|}

=== Алматы қаласы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 85. || Алматы қаласы Мәдениет басқармасы, «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК [[Байтұрсынұлының мұражай үйі|Ахмет Байтұрсынұлы музей-үйі]] || Алматы қаласы, А.Байтұрсынұлы көшесі, 60-үй || мемориалдық
|-
| 86. || Алматы қаласы Мәдениет басқармасы «Алматы қаласы музейлер бірлестігі» КМҚК Алматы музейі || Алматы қаласы, Қабанбай батыр, 132 || Тарихи-өлкетану
|-
| 87. || [[Д.А.Қонаев музей-үйі|Д.А.Қонаев музейі]] || Мемориалдық
|-
|  || Д.А. Қонаев музейі –  || Медеу ауданы, Төлебаев көшесі, 117 || Мемориалдық
|-
|  || Д.А. Қонаев пәтер-музейі –  || Медеу ауданы, Төлебаев көшесі, 119, 5-пәтер || Мемориалдық
|-
| 88. || «С. Мұқанов пен Ғ. Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешені» || Алматы қаласы, М. Төлебаев көшесі, 125. 4 пәтер || Әдеби-мемориалдық
|-
| 89. || Мультимедиялық дәстүрлі музыка орталығы || Алматы қаласы, Алатау ауданы, Нұркент шағын ауданы – 5\11 || Музыкалық
|-
| 90. || Нұрғиса Тілендиевтің мемориалды музейі || Алматы қаласы, Қонаев көшесі, 96 || Мемориалдық
|-
| 91. || [[Ықылас Дүкенұлы атындағы музыкалық аспаптар мұражайы|Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейі]] || Алматы қаласы, Зенков көшесі 24 А || музыкалық
|-
|}
=== Жетісу қаласы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 92. || І.Жансүгіров атындағы тарихи-өлкетану музейі || Жетісу облысы, Ақсу ауданы, Ақсу ауылы, Н.Әмірғалиеа көшесі №1 үй || тарихи-өлкетану
|-
| 93. || [[Ақын Сараның мемориалды мұражайы (Алматы облысы Қапал ауданы)|Ақын Сараның мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Ақсу ауданы, Қапал ауылы, Б.Момышұлы көшесі №14 || Мемориалдық
|-
| 94. || [[Нұрмолда Алдабергеновтің мемориалды мұражайы|Н.Алдабергеновтың мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Ескелді ауданы, Алдабергенов ауылы,  Алдабергенов көшесі№23 || мемориалдық
|-
| 95. || Көркемөнер галереясы  || Талдықорған қаласы, Қабанбай батыр көшесі 27 А || Бейнелеу
|-
| 96. || [[Әскери даңқ мұражайы|«Жауынгерлік  Даңқ» музейі]] || Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Ә.Қастеев көшесі, Үй №12: || тарихи
|-
| 97. || «Әбілхан Қастеевтің көркемсурет галереясы» || Жетісу облысы, панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Юлдашев көшесі №9 үй || Бейнелеу
|-
| 98. || [[Жаркент мешіті|«Жаркент мешіті»]] сәулет-көркемөнер музейі || Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Жаркент қаласы, Юлдашев к-сі, №40 || Сәулет-көркемөнер
|-
| 99. || [[Жансүгіров музейі|Ілияс Жансүгіровтің әдеби музейі]] || Талдықорған қаласы, Абай көшесі, 239 || әдеби
|-
| 100. || [[Қабанбай батыр атындағы тарихи-өлкетану мұражайы (Алматы облысы)|Қабанбай батыр атындағы тарихи-өлкетану музейі]] || Жетісу облысы, Алакөл ауданы, Қабанбай ауылы, Абылай хан көшесі, 86 || тарихи-өлкетану
|-
| 101. || Лепсі тарихи музейі || Жетісу обылысы, Алакөл ауданы, Лепсі ауылы Ш.Уалиханова 16 || тарихи
|-
| 102. || [[Сарқан ауданы тарихының мұражайы|Сарқан ауданы тарихы музейі]] || Жетісу облысы, Сарқан ауданы, Черкасск а. || тарихи-өлкетану
|-
| 103. || [[Мұқан Төлебаевтың мемориалды мұражайы (Алматы облысы)|Мұқан Төлебаевтың мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Сарқан ауданы, Лепсі ауылы, Төлебаев көшесіб №5 үй || мемориалдық
|-
| 104. || [[Мұхамеджан Тынышпаев атындағы Алматы облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|М.Тынышпаев атындағы Жетісу облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Жетісу облысы, Талдықорған қаласы Абай көшесі, 245 || тарихи-өлкетану
|-
| 105. || [[Уәлиханов мемориалдық кешені|Ш.Ш.Уәлихановтың «Алтынемел» мемлекеттік мемориалды музейі]] || Жетісу облысы, Кербұлақ ауданы, Шанханай с/о.Шоқан ауылы, Шоқан к-сі №49 || мемориалдық
|-
|}
=== Ақтөбе облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 106. || Ағайынды Жұбановтардың мемориалдық музейі || Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы Ембі қаласы, Жағыпар Әміров  4 А || мемориалдық
|-
| 107. || Ақтөбе облыстық өнер музейі  || Ақтөбе қаласы, Әбілқайыр хан даңғылы 74 || өнер
|-
| 108. || [[Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейі]]  || Ақтөбе қаласы, Астана ауданы,  Батыс-2 ы.а. Ораз Тәлеұлы, 3 || Тарихи-өлкетану
|-
| 109. || [[Әлия мұражайы|Кеңес Одағының Батыры Ә.Молдағұлованың облыстық мемориалды музейі]] || Ақтөбе қаласы, Ә.Молдағұлова даңғылы, 47 үй || мемориалдық
|-
| 110. || Байғанин аудандық музейі || Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылы, Қонаев көшесі № 40 || Тарихи-өлкетану
|-
| 111. || Әйтеке би аудандық музейі || Әйтеке би аудандық музейі Т. Жүргенов ауылы Т.Жүргенов 81, || Тарихи-өлкетану
|-
| 112. || Қарабұтақ ауылдық музейі; || Қарабұтақ ауылдық музейі Т. Әубакірова 7, || тарихи
|-
| 113. || Әбілқайыр хан музейі || Толыбай ауылы Т.Жүргенов 14. || мемориалдық
|-
| 114. || Қарғалы аудандық тарихи-өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы, Бадамша ауылы, Цибульчик2/1    || тарихи-өлкетану
|-
| 115. || Қобыланды мемориалдық кешені || Ақтөбе облысы,Қобда ауданы, Жиренқопа ауылы Қобыланды көшесі,1А үй. || тарихи
|-
| 116. || Мөртек аудандық тарихи-өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Мәртөк ауылы, Есет Көкіұлы көшесі, 96 ғимарат || Тарихи-өлкетану
|-
| 117. || Шалқар тарихи-өлкетану музейі  || Ақтөбе облысы  Шалқар қаласы  Е.Көтібарұлы №35 || Тарихи-өлкетану
|-
| 118. || Мұғалжар тарихи-өлкентану музейі  || Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласы Тәуелсіздік даңғылы 7 || Тарихи-өлкетану
|-
| 119. || Темір аудандық музейі  || Ақтөбе облысы Темір ауданы Шұбарқұдық кенті Байғанин көшесі 3 || Тарихи-өлкетану
|-
| 120. || Хромтау аудандық тарихи-өлкетану музейі || қтөбе облысы, Хромтау ауданы, Хромтау қаласы, Лахно көшесі 33 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 121. || Ш.Берсиев атындағы ойыл аудандық өнер және өлке тарихы музейі || Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, Б.Жолмырзаев көшесі, №5. || Өнер және өлкетану
|-
| 122. || Ырғыз аудандық тарихи–өлкетану музейі || Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Ырғыз ауылы, Ө. Қанахин көшесі, 7 ғимараты || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Батыс Қазақстан облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 123. || [[Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі]] || Орал қ, Н.Назарбаев даңғылы 184 || Тарихи-өлкетану
|-
| 124. || [[В.И.Чапаев мұражайы|В.И.Чапаев атындағы Ақжайық тарихи-өлкетану музейі]] || Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Чапаев ауылы, Қонаев 36 || Тарихи-өлкетану
|-
| 125. || [[Емельян Пугачевтің мұражай-үйі|Е.Пугачев музей-үйі]] || Орал қаласы, Н.Назарбаев даңғылы, 35 үй || тарихи
|-
| 126. || Табиғат және экология музейі  || Орал қ., Н.Назарбаев даңғылы, 151/2 || экологиялық
|-
| 127. || А.С. Пушкин музей-үйі || Орал қ., Н.Назарбаев даңғылы, 168 || әдеби
|-
| 128. || С.Датұлы атындағы тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Сырым ауданы, Жымпиты ауылы. Қазақстан көшесі – 10, Датұлы көшесі - 8 || Тарихи-өлкетану
|-
| 129. || Д.Нұрпейісова атындағы өнер тарихы музейі || Жаңақала ауданы, Жаңақала ауылы, Д.Нұрпейісова к-сі, 27 || өнер
|-
| 130. || М.Мәметова мемориалдық музейі || Орал қ., Сарайшық, 51|| мемориалдық
|-
| 131. || М.Шолохов мемориалдық музейі || Батыс Қазақстан облысы, Бәйтерек ауданы, Дарьян ауылы, Аблайхан көшесі 23 үйі. || мемориалдық
|-
| 132. || Ақпәтер тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Казталов ауданы , Ақпәтер ауылы, Ақпәтер көшесі №1/2 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 133. || Бөрлі тарихи- өлкетану музейі || Ақсай қ., 10 ш/а, 5/2 || Тарихи-өлкетану
|-
| 134. || Жәнібек тарихи-өлкетану музейі || БҚО, Жәнібек ауданы, Жәнібек ауылы, Жеңіс көшесі, 3 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 135. || Сәкен Ғұмаров музей-үйі || Орал қ., Қ.Аманжолов, 120 || Бейнелеу
|-
| 136. || Көктерек тарихи-өлкетану музейі || Казталов ауданы, Көктерек ауылы, С.Ақбаев к-сі, 23 || Тарихи-өлкетану
|-
| 137. || Шыңғырлау тарихи-өлкетану музейі || Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылы, Л.Қылышев к-сі, 112 || Тарихи-өлкетану
|-
| 138. || М.Мералиев атындағы тарихи-өлкетану музейі || Қаратөбе ауданы, Қаратөбе ауылы, Ғ.Құрманғазы к-сі, 15 || Тарихи-өлкетану
|-
| 139. || «Рухани жаңғыру» музейі || БҚО, Орал қаласы, Н.Назарбаев даңғылы 206/1 || Тарихи-өлкетану
|-
| 140. || Жәңгір хан атындағы  тарихи-этнографиялық музейі || Орал қ., Жәңгір хан к-сі, 51 Жәңгір хан атындағы аграрлық-техникалық университетінің бас ғимараты, 2 қабат. ||  Тарихи-этнографиялық
|-
| 141. || Батыс Қазақстан облыстық Хан Ордасы тарихи-мәдени, архитектуралық-этнографиялық музей-қорығы || БҚО, Бөкей Ордасы ауд, Хан ордасы а., Жәңгір хан к-сі, 34 || тарихи-мәдени, архитектуралық-этнографиялық
|-
|}

=== Қызылорда  облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 142. || Қызылорда облысының мәдениет және спорт басқармасының «Қорқыт ата» мемориалды музейі || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы,Жосалы кенті, Самара-Шымкент шоссесі, ғимарат 10У || Мемориалды
|-
| 143. || Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда  қаласы  М.Әуезов көшесі №2А || Тарихи-өлкетану
|-
| 144. || Қызылорда обдыстық тарихи-өлкетану музейінің филиалы С.Айтбаев атындағы көркемсурет галереясы || Қызылорда  қаласы  Иса Тоқтыбаев 2/1 || Көркемсурет
|-
| 145. || Қызылорда обдыстық тарихи-өлкетану музейінің Ақмешіт филиалы || Қызылорда  қаласы  Е.Әуелбеков көшесі № 38 үй || Тарихи музей
|-
| 146. || Арал аудандық тарихи-өлкетану музей-филиалы || Қызылорда облысы, Арал қаласы,    Т.Есетов көшесі № 9 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 147. || Қызылорда облысы. Арал қаласы Ә. Нұрпейісов атындағы музей-үйі || Қызылорда облысы,Арал қаласы Байқоңыр көшесі № 22 || Мемориалдық
|-
| 148. || Арал аудандық тарихи – өлкетану «Балықшылыр музейі» бөлімі || Қызылорда облысы, Арал қаласы  М.Мақатаев № 2 || Тарихи-өлкетану
|-
| 149. || Ғани Мұратбаевтың мемориалдық музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қазалы қаласы, Қорқыт ата №24 || Мемориалдық
|-
| 150. || Жалағаш аудандық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Жалағаш кенті, Желтоқсан к-сі, № 13. || Тарихи-өлкетану
|-
| 151. || Жаңақорған аудандық тарихи-өлкетану музей филиалы || Қызылорда облысы, Жаңақорған кенті, Қорған № 5А || Тарихи-өлкетану
|-
| 152. || Қазалы аудандық тарихи-өлкетану музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Ж.Аймауытов №66Г || Тарихи-өлкетану
|-
| 153. || Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейі филиалы || Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы Жосалы кенті Абай көшесі №101 үй || Тарихи-өлкетану
|-
| 154. || Сырдария аудандық тарихи-өлкетану музейі || Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тереңөзек кенті, Абай көшесі, №29|| Тарихи-өлкетану
|-
| 155. || &quot;Шиелі аудандық тарихи-өлкетану музейі&quot; филиалы || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Шиелі кенті, Қ.А.Яссауи №95|| Тарихи-өлкетану
|-
| 156. || Қызылорда облыстық тарихи өлкетану музейінің Ыбырай Жақаев атындағы күріш өсіру тарихы музейі филиалы || Қызылорда облысы,   Шиелі ауданы, Ыбырай Жақаев ауылы, Ыбырай Жақаев көшесі №63 || Мемориалдық
|-
| 157. || Н.Бекежановтың мемориалдық өнер музей филиалы || Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Н.Бекежанов ауылы. Н.Бекежанов көшесі №2 үй || Мемориалдық
|-
|}
=== Қостанай облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 158. || А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатұлы әдеби музейі || Амангелді көшесі  № 37 || Мемориалдық
|-
| 159. || Әліби Жангелдин тарихи – мемориалды музейі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 6 || Мемориалдық
|-
| 160. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Торғайдың Жангелдин мұражайлар кешені» КММ-сі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 14 || Мемориалдық
|-
| 161. || Шақшақ Жәнібек музейі || Нұрхан ақын көшесі ,47 || Мемориалдық
|-
| 162. || Ы.Алтынсарин мемориалды- педагогикалық музейі || Жангелдин ауданы, Алтынсарин көшесі, 14 || Мемориалдық
|-
| 163. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Денисов тарихи-өлкетану мұражайы» КММ || 110500 Қазақстан Республикасы, Қостанай облысы, Денисовка ауылы, Ленин көшесі, 20. || Тарихи-өлкетану мұражайы
|-
| 164. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай қаласы, Алтынсарин көшесі 115 || Өлкетану тарихы
|-
| 165. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Қостанай облыстық тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай облысы, Жітіқара қаласы, 6-66, Қостанай облысы, Қарабалық ауданы, Қарабалык к. Космонавтов к.33 || Өлкетану тарихы
|-
| 166. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының «Лисаков Жоғарғы Тобыл тарихы мен мәдениеті мұражайы» КММ || Қостанай облысы, Лисаков қаласы, Мира көшесі 32 || Тарихи-өлкетану
|-
| 167. || Қостанай облысы әкімдігінің мәдениет басқармасының «Б.Майлин атындағы тарихи-өлкетану музейі» КММ || Қостанай облысы, Бейімбет Майлин ауданы, Тәуелсіздік көшесі, 62.   || Тарихи-өлкетану
|-
| 168. || Қостанай облысы әкімдігі мәдениет басқармасының &quot;Рудный тарихи-өлкетану мұражайы&quot; КММ || И.Франко к-сі, 2 «А» || Тарихи-өлкетану
|-
| 169. || «Ыбырай Алтынсариннің Қостанай облыстық мемориалдық мұражайы» || Қостанай қаласы Алтынсарина 118А || Ғылыми-ағарту
|-
|}
=== Солтүстік Қазақстан облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 170. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының [[Абылай хан резиденциясы|Абылай хан резиденциясы»]] коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны музей кешені || СҚО, Петропавл қаласы К.Сүтішев көшесі 1 б || Тарихи
|-
| 171. || Қазақстан Рспубликасы Мәдениет және спорт Министрлігі Мәдениет комитетінің «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Заңды мекенжайымыз: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольское ауылы, Трудовая көшесі,15, Кеңсе: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Саумалкөл ауылы, Достық көшесі, 15а  Археологиялық база: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольскок ауылы, Ботай қонысы: Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Никольское ауылы || тарихи-мәдени
|-
| 172. || &quot;СҚО әкімдігінің мәдениет,тілдерді дамыту және мұрағат ісі басқармасының Қарасай - Ағынтай мемориалдық кешені&quot; КМҚК  || Қарасай батыр ауылы, Жастар к-сі , ғимарат 22 || Мемориалдық
|-
| 173. || КМҚК «[[Уәлиханов қонысы|Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Сырмбет тарихи-этнографиялық мұражайы]]» || СҚО, Айыртау ауданы, Сырымбет ауылы || тарихи-этнографиялық
|-
| 174. || «Историко-краеведческий музей района Магжана Жумабаева» филиала коммунального государственного казенного предприятия«Северо-Казахстанское областное музейное объединение управления культуры, архивов и документации акимата Северо–Казахстанской области» || район Магжана Жумабаева, г. Булаево, ул. Киреева , дом 15 || Историко-краеведческий
|-
| 175. || [[Ғабит Мүсіреповтің музей-үйі|Музей им.Г.Мусрепова]] || СКО,Жамбылский район,с.Жанажол || литературно-мемориальный
|-
| 176. || [[Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері мұражайы|Солтүстік Қазақстан облыстық бейнелеу өнері музейі]] «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК || Петропавл қ. 314-ші атқыштар дивиясы к. 83 || көркемдік
|-
| 177. || Солтүстік Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейі «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК || Петропавл қ. Қазақстан Конституциясы к. 48 || тарихи-өлкетану
|-
| 178. || Дом музей Сабита Муканова || Жамбылский район с.Сабит, ул.С.Муканова 25 || Литературно-мемориальный
|-
| 179. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Мағжан Жұмабаев музейі» филиалы || СҚО, М.Жұмабаев ауданы, Сарытомар ауылы, мектеп көшесі, 13А ғимарат || Әдеби-мемориалды
|-
| 180. || «Солтүстік Қазақстан облысының әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК филиалы «Шал ақын ауданының музейі» || СҚО, Шал ақын ауданы, Сергеевка қ., Гончар к.112 || Тарихи-өлкетану
|-
| 181. || «Иван Петрович Шухов музей үйі» СҚО әкімдігінің тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК филиалы || СҚО Жамбыл ауданы Пресновка ауылы, Гоголь көшесі 5 үй || Әдеби-мемориалдық
|-
| 182. || «Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің мәдениет, тілдерді дамыту және архив ісі басқармасының Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны филиалының «Есіл ауданының тарихи-өлкетану мұражайы» || Солтүстік Қазақстан Облысы Есіл ауданы  Явленка к. || Тарихи-өлкетану
|-
|}
=== Шығыс Қазақстан облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 183. || ШҚО мәдениет басқармасының «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» КМҚК Күршім селосындағы филиалы || ШҚО, Күршім ауданы, Күршім ауылы, Бауыржан Момышұлы көшесі 81 үй. || тарихи-өлкетану
|-
| 184. || Облыстық тарихи-өлкетану музейі || Қ. Қайсенов көшесі, 40 || Тарихи-өлкетану
|-
| 185. || ШҚО мәдениет басқармасының «Облыстық тарихи-өлкетану музейі» КМҚК Катонқарағай ауданы Үлкен Нарын ауылындағы филиалы || ШҚО, Үлкен Нарын   Шулятикова 17 || тарихи - өлкетаңу
|-
| 186. || «Шығыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы» ММ «[[Шығыс Қазақстан облыстық өнер мұражайы|Шығыс Қазақстан Өнер музейі]]» КМҚК || Өскемен қаласы, Тоқтаров көшесі, 56 || өнер
|-
| 187. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Зайсан тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || ШҚО, 070700, Зайсан ауданы, Зайсан қаласы, Желтоқсан көшесі, № 27 үй. || тарихи - өлкетаңу
|-
| 188. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Тарихи-мәдени мұраны қорғау жөніндегі Шығыс Қазақстан облыстық мекемесі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі || Потанин көшесі, № 27/1 үй || Тарихи-мәдени
|-
| 189. || Шығыс Қазақстан облысы мәдениет басқармасының «Риддер тарихи-өлкетану музейі» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Тәуелсіздік даңғылы, №11 үй || Тарихи-мәдени
|-
| 190. || «Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музей-қорығы» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны || Бейбітшілік көшесі, № 29 үй || сәулет-этнографиялық
|-
|}
=== Ұлытау облысы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! № !! Атауы !! Орналасу орны !! Түрі (тарихи, өлкетану, өнер, мемориалдық, қорық-мұражай)
|-
| 191. || «[[Жезқазған облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Жезқазған тарихи-археологиялық музейі көрме залымен]]» КМҚК || Ұлытау облысы Жезқазған қаласы Алашахан даңғылы, 22. || Тарихи-археологиялық
|-
| 192. || Қарағанды облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басақармасының «[[С. Сейфуллин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы|Сәкен Сейфуллин атындағы Жаңаарқа аудандық тарихи-өлкетану музейі]]» коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны || Ұлытау облысы, Жаңаарқа ауданы, Жаңаарқа кенті, С.Сейфуллин даңғылы, 26 || Өлкетану
|-
| 193. || «[[Жезді тау-кен және балқыту ісі тарихы мұражайы|М.Төрегелдин атындағы Жезді кентіндегі тау-кен және балқыту ісі тарихы музейі]]» КМҚК || Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Жезді кенті Қожабай ақын көшесі,4 , Қарсақбай кенті Сәтбаев көшесі, 11 || өндірістік
|}

== Статистика ==
Дереккөз.&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT391146 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107081209/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT391146 |date=2021-11-07 }}&lt;/ref&gt;
=== Музей қызметінің негізгі көрсеткіштері ===
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
!  !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019
|-
! Музейлер саны
|    234 || 238 || 240 || 245 || 250
|-
! соның ішінде:
|-
! тарихи
|    50 || 50 || 54 || x || 52
|-
! өлкетану
|    89 || 90 || 88 || 89 || 93
|-
! мемориалдық
| 52 || 53 || 57 || x || 58
|-
! жаратылыстану ғылыми
| 4 || 4 || 3 || x || 3
|-
! өнертану
| 11 || 12 || 11 || 11 || 10
|-
! қорық-музейлер
| 10 || 10 || 9 || 10 || 14
|-
! басқалары
| 18 || 19 || 18 || 19 || 20
|-
! Негізгі қордағы экспонаттар саны
| 2 397 246 || 2 382 101 ||  2 419 677 || 2 464 368 || 2 551 037
|-
! Келушілер саны, мың адам
|   5 719,9 || 5 894,7 || 6 450,2 || 6 716,0 || 6 829,3
|-
! 1000 адам басына шаққанда 
| 326 || 331 || 358 || 367 || 369
|-
! Экскурсиялар саны
|   148 052 || 145 474 || 153 665 || 168 004 || 181 431
|-
! Дәрістер саны
|   12 611 || 13 484 || 13 440 || 13 486 || 13 990
|-
! Көрмелер саны
| 7 946 || 9 146 || 9 206 || 9 737 || 9 496
|-
! соның ішінде:
|  ||  ||  ||  || 
|-
! музейлерде
| 5 179 || 5 749 || 5 557 || 6 272 || 6 334
|-
! музейлерден тыс
| 2 767 || 3 397 || 3 649 || 3 465 || 3 162
|-
! Қорық-музейлер тарихи және мәдени ескерткіштер саны
|   1 411 || 1 453 || 1 453 || 1 346 || 1 393
|}
=== Музейлер саны ===
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
!  !! colspan=&quot;2&quot; | 2015 !! colspan=&quot;2&quot; | 2016 !! colspan=&quot;2&quot; | 2017
! colspan=&quot;2&quot; |2018
! colspan=&quot;2&quot; |2019
|-
! 
| барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|барлығы
|одан – ауылды жерлер
|-
! Қазақстан 
|    234 ||    112 || 238 ||    116 || 240 ||    120 || 245 || 124 || 250 || 128
|-
! Ақмола
|    13 ||    4 || 13 ||    4 || 13 ||    4 || х || х || 14 || 5
|-
! Ақтөбе
|    19 ||    10 || 19 ||    10 || 20 ||    11 || 20 || 11 || 19 || 11
|-
! Алматы
|    24 ||    17 || 25 ||    18 || 26 ||    19 || 28 || 20 || 29 || 21
|-
! Атырау
|    17 ||    13 || 17 ||    13 || 17 ||    13 || 17 || 13 || 17 || 13
|-
! Батыс Қазақстан
|    7 ||    3 || 6 ||    3 || 7 ||    4 || 8 || 5 || 9 || 5
|-
! Жамбыл
|    13 ||    9 || 13 ||    9 || 15 ||    10 || х || х || 17 || 12
|-
! Қарағанды
|    21 ||    11 || 22 ||    12 || 22 ||    12 || х || х || 22 || 12
|-
! Қостанай
|    10 ||    5 || 10 ||    5 || 10 ||    5 || 10 || 5 || 10 || 5
|-
! Қызылорда
|    10 ||    5 || 12 ||    6 || 13 ||    7 || 13 || 7 || 14 || 7
|-
! Маңғыстау
|    7 ||    4 || 7 ||    4 || 7 ||    4 || 7 || 4 || 7 || 4
|-
! Оңтүстік Қазақстан 
|    29 ||    12 || 29 ||    12 || 28 ||    13 || - || - || - || -
|-
! Түркістан
| - || - || - || - || - || - || 27 || 13 || 27 || 13
|-
! Павлодар
|    13 ||    6 || 14 ||    7 || 11 ||    6 || 11 || 6 || 11 || 6
|-
! Солтүстік Қазақстан
|    12 ||    7 || 12 ||    7 || 12 ||    7 || 13 || 8 || 13 || 8
|-
! Шығыс Қазақстан
|    16 ||    6 || 16 ||    6 || 16 ||    5 || 16 || 5 || 17 || 6
|-
! Нұр-Сұлтан қаласы
|    7 || - || 7 || - || 7 || - || 7 || - || 6 || -
|-
! Алматы қаласы
|    16 || - || 16 || - || 16 || - || 16 || - || 17 || -
|-
! Шымкент қаласы
| - || - || - || - || - || - || 1 || - || х || -
|}

== Тағы қара ==
* [[Қазақстан кітапханалары]]
* https://e-history.kz/kz/historical-education/show/12830/
* https://edu.e-history.kz/kz/contents/view/674 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220812155229/https://edu.e-history.kz/kz/contents/view/674 |date=2022-08-12 }}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]
[[Санат:Тізімдер]]</text>
      <sha1>734ihzmx6rk6vkscpn1jzzqhf9mufep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710077</id>
    <revision>
      <id>3630391</id>
      <parentid>3611683</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3630391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40562" sha1="1jkm6p2pfq4xyag9bni0fcrbec9td6c" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       ={{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg|right|180px
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[28 наурыз]] [[2006 жыл]]&lt;br&gt;{{small|(тұңғыш рет құрылды)}}&lt;br&gt;[[23 қаңтар]] [[2012 жыл]]&lt;br&gt;{{small|(қайта құрылды)}}&lt;br&gt;
[[1 қыркүйек]] [[2023 жыл]]&lt;br&gt;{{small|(қайта құрылды)}}
 |ізашары1          = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] {{small|(2014-2023)}}
 |ізашары2          = [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] {{small|(2019-2023)}}
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] 
 |басшылықтың лауазымы1 = Министр
 |басшылықтың есімі2    = [[Қанат Жұмабайұлы Ысқақов|Қанат Ысқақов]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министрі
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://www.gov.kz/memleket/entities/mam?lang=kk gov.kz/memleket/entities/mam
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]]не бағынатын, оның құрамына кіретін орталық атқарушы орган. Министрлік мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау, [[кинематография]], [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері|мемлекеттік рәміздер]], [[Мұрағат|архив]] ісі және құжаттама, [[ономастика]], ақпарат, діни қызмет, мемлекеттік жастар және отбасы саясаты, конфессияаралық және этносаралық келісім салаларындағы басшылықты жүзеге асырады.

== Тарихы ==
Мәдениет және ақпарат министрлігі тұңғыш рет 27 наурыз күні, 2006 жылы құрылды, оның тұңғыш министрі [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] еді. 2010 жылдың наурызында министрлік [[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] болып өзгертілді.

2012 жылдың қаңтарында министрлік қайта құрылды, оның үшінші министрі болып 23 қаңтар күні [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай]] тағайындалды. 2014 жылдың наурызында ол тағы бір рет Мәдениет министрлігіне айналып, тамыз айында Мәдениет және спорт министрлігі болып өзгерді.

2023 жылдың 1 қыркүйегінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен Мәдениет және ақпарат министрлігі қайта құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://baq.kz/zhana-5-ministrlik-quryldy-312420/|title=Жаңа 5 министрлік құрылды|lang=kk|publisher=BAQ.kz|date=2023-09-01|accessdate=2023-09-06}}&lt;/ref&gt; Келесі күні, 2 қыркүйекте президент жарлығымен жаңа құрылған министр лауазымына [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] тағайындалғаны белгілі болды.&lt;ref name=&quot;balaeva&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.inform.kz/kz/aida-balaeva-madeniet-zhane-akparat-ministri_a4107488|title=Аида Балаева - Мәдениет және ақпарат министрі|lang=kk|publisher=[[kazinform]]|date=2023-09-02|accessdate=2023-09-10}}&lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Министрлік мынадай салаларда мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысады:
# мәдениет, сондай-ақ халықаралық мәдени байланыстар;
# тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану;
# кинематография;
# мемлекеттік рәміздер;
# архив ісі және басқаруды құжаттамалық қамтамасыз ету;
# электрондық құжат айналымы мен электрондық архивтер, оның ішінде таратылуы шектелген қызметтік ақпарат және онымен жұмыс істеу;
# ономастика;
# креативті индустриялар және шығармашылық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру;
# ақпарат;
# ақпаратқа қол жеткізу;
# балаларды олардың денсаулығына және дамуына зиян келтіретін ақпараттан қорғау;
# телерадио хабарларын тарату;
# бұқаралық ақпарат құралдары;
# онлайн-платформалар және онлайн-жарнама;
# діни қызмет;
# мемлекеттік жастар және отбасы саясаты;
# қоғамдық сананы жаңғырту;
# қайырымдылық;
# волонтерлік қызмет;
# медиация;
# ішкі саяси тұрақтылықты, конфессияаралық және этносаралық келісімді қамтамасыз ету;
# мемлекеттің, азаматтық қоғамның және қоғамдық кеңестердің өзара іс-қимылы;
# өз құзыреті шегінде Министрлікке жүктелген өзге де міндеттерді жүзеге асыру.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000866 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің кейбір мәселелері туралы]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
* Премьер-министрдің орынбасары, Мәдениет және ақпарат министрі — [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]
* Министрдің бірінші орынбасары — Қанат Ысқақов
* Министр орынбасары — Евгений Кочетов
* Министр орынбасары — Айбек Сыдықов
* Министр орынбасары — Рустам Әли 
* Министрлік аппаратының басшысы — Ринат Мұхаметқали&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Басшылық]&lt;/ref&gt;

== Комитеттері ==
2023 жылдың қазанында жазылған ақпарат бойынша Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің жеті комитеті бар:&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/mam/about/structure?lang=kk Министрлік құрылымы]&lt;/ref&gt;
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті|Дін істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитеті|Азаматтық қоғам істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Жастар және отбасы істері комитеті|Жастар және отбасы істері комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Ақпарат комитеті|Ақпарат комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті|Этносаралық қатынастарды дамыту комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті|Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті]]
# [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Мәдениет комитеті|Мәдениет комитеті]]

== Қарамағындағы мекемелер ==
* «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» КеАҚ
* «Александр Селезнев атындағы Алматы хореографиялық училищесі» РМҚК
* «Астана Балет» театры» ЖШС 
* [[Астана Опера|«Астана Опера» мемлекеттік опера және балет театры» КеАҚ]]
* [[Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрада-цирк колледжі|«Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрадалық-цирк колледжі» РМҚК]]
* «Конфессияаралық және дінаралық диалогтың халықаралық орталығы» КеАҚ
* «Қазақ әуендері» АҚ
* [[Қазақ газеттері|«Қазақ газеттері» ЖШС]]
* [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» АҚ]]
* «Қазақстандық қоғамдық даму институты» КеАҚ
* [[Қазақ ұлттық хореография академиясы|«Қазақ ұлттық хореография академиясы» ШЖҚ РМК]]
* [[Qazcontent|«Qazcontent» АҚ]]
* [[Қазмедиа орталығы|«Қазмедиа орталығы» басқарушы компаниясы» ЖШС]]
* [[Қазтелерадио|«Қазтелерадио» АҚ]]
* [[Алматы музыка колледжі|«Петр Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжі» РМҚК]]
* [[Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі|«Орал Таңсықбаев атындағы Алматы сәндік-қолданбалы өнер колледжі» РМҚК]]
* [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі» АҚ]]
* [[Қазақфильм|«Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» ұлттық киностудиясы» АҚ]]
* «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС

; Республикалық мемлекеттік мекемелер 
* «Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ мамандандырылған музыка мектеп-интернаты» РММ
* «Күләш Байсейітова атындағы дарынды балаларға арналған республикалық мамандандырылған музыка орта мектеп-интернаты» РММ
* [[Қазақ ұлттық өнер университеті|«Қазақ ұлттық өнер университеті» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық консерваториясы|«Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы» РММ]]
* [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|«Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы» РММ]]
* Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі

== Министрлер тізімі ==
=== Мәдениет және ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|4
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|5
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

=== Мәдениет министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Қазақ КСР Мәдениет Мемлекеттік комитеті (1990–1991)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kanat Saudabayev (2005).jpg|99px]]
|[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|1990
|1991
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|[[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|ҚКП]]{{Citation needed}}
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]
|-
|2
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932-2013)}}
|1991
|1992
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (1992–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Erkegali Rakhmadiyev (2012; cropped 2023).jpg|99px]]
|[[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1932-2013)}}
|ақпан&lt;br&gt;1992
|қазан&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Серік Сопыжанұлы Ашляев|Серік Ашляев]]&lt;br&gt;{{small|(1946 туған)}}
|қыркүйек&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1994
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Талғат Асылұлы Мамашев|Талғат Мамашев]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1994
|наурыз&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігі|Білім және мәдениет министрлігі]] (наурыз–қазан 1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Imangali Tasmagambetov.jpg|99px]]
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1997
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dusen Kaseinov.jpg|99px]]
|[[Дүйсен Құрабайұлы Қасейінов|Дүйсен Қасейінов]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|13 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі|Мәдениет министрлігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрлігі]] (2014-2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:ArystanbekMuhamediuly 01 (cropped).jpg|99px]]
|[[Арыстанбек Мұхамедиұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1963 туған)}}
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
|17 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mcsgovrkmks.jpg|99px]]
|[[Ақтоты Рахметоллақызы Райымқұлова|Ақтоты Райымқұлова]]&lt;br&gt;{{small|(1964 туған)}}
|17 маусым&lt;br&gt;2019
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]
|-
|3
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Ashat Oralov 01 (2023-04-04) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]]&lt;br&gt;{{small|(1990 туған)}}
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
|1 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|1
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

=== Ақпарат министрлері ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі|Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігі]] (1991–1995)'''
|-
|1
|[[Сурет:Kuanysh Sultanov (2013, cropped).jpg|99px]]
|[[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]]&lt;br&gt;{{small|(1945 туған)}}
|тамыз&lt;br&gt;1991
|қаңтар&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Ұзақбай Қараманов үкіметі|Қараманов]]&lt;br&gt;[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1993
|қазан&lt;br&gt;1995
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi|Баспасөз және бұқаралық ақпарат iстерi жөнiндегi ұлттық агенттiгi]] (1995–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1995
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі|Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі]] (1999–2003)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|мамыр&lt;br&gt;2001
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|мамыр&lt;br&gt;2001
|қыркүйек&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігі|Ақпарат министрлігі]] (2003–2004)'''
|-
|1
|[[Сурет:Sauytbek Abdrakhmanov.jpg|99px]]
|[[Сауытбек Абдрахманұлы Абдрахманов|Сауытбек Абдрахманов]]&lt;br&gt;{{small|(1951 туған)}}
|14 қыркүйек&lt;br&gt;2003
|шілде&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Алтынбек Сәрсенбайұлы]]&lt;br&gt;{{small|(1962-2006)}}
|шілде&lt;br&gt;2004
|қыркүйек&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі|Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі]] (2004–2006)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|24 қыркүйек&lt;br&gt;2004
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|18 қаңтар&lt;br&gt;2006
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
| bgcolor=&quot;D40000&quot; |
|{{iw|Қазақстанның Социалистік партиясы|ҚСП|en|Socialist Party of Kazakhstan}}
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2006–2010)'''
|-
|1
|[[Сурет:ErmuhametErtisbaev 08282019 (cropped).jpg|99px]]
|[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|27 наурыз&lt;br&gt;2006
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|12 мамыр&lt;br&gt;2008
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат министрлігі|Байланыс және ақпарат министрлігі]] (2010–2012)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|12 наурыз&lt;br&gt;2010
|14 қаңтар&lt;br&gt;2012
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2012–2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Дархан Мынбай (cropped).jpeg|99px]]
|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]&lt;br&gt;{{small|(1962 туған)}}
|23 қаңтар&lt;br&gt;2012
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|2
|[[Сурет:Mukhtar Kul-Mukhammed (cropped).jpg|99px]]
|[[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}}
|16 қаңтар&lt;br&gt;2013
|13 наурыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат агенттігі|Байланыс және ақпарат агенттігі]] (2014)'''
|-
|1
|[[Сурет:Askar Zhumagaliev.jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]]&lt;br&gt;{{small|(1972 туған)}}
|7 наурыз&lt;br&gt;2014
|6 тамыз&lt;br&gt;2014
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігі|Ақпарат және коммуникациялар министрлігі]] (2016–2019)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abayev (37573770292) (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|6 мамыр&lt;br&gt;2016
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі]] (2019–2023)'''
|-
|1
|[[Сурет:Dauren Abaev, 2018 (cropped).jpg|99px]]
|[[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]]&lt;br&gt;{{small|(1979 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|2
|[[Сурет:Aida Balaeva (2020-08-29) (cropped).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|4 мамыр&lt;br&gt;2020
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;1CA9C9&quot; |
|[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|3
|[[Сурет:Asqar Omarov (cropped).jpg|99px]]
|[[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]]&lt;br&gt;{{small|(1976 туған)}}
|11 қаңтар&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|4
|[[Сурет:Darhan Qıdıräli (2023-04-04).jpg|99px]]
|[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2022
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Мәдениет және ақпарат министрлігі (2023 бері)'''
|-
|1
|[[Сурет:Aida Balaeva (2023-06-19).jpg|99px]]
|[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2023
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|М]]
[[Санат:Мәдениет министрліктері]]
[[Санат:Ақпарат министрліктері]]</text>
      <sha1>1jkm6p2pfq4xyag9bni0fcrbec9td6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Италия — Қазақстан қатынастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710089</id>
    <revision>
      <id>3630209</id>
      <parentid>3477316</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазақстан елшілерінің тізімі */</comment>
      <origin>3630209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7558" sha1="j1ap08wodkh5jdtfmhzxazkie0jiybz" xml:space="preserve">{{Халықаралық қатынас|Атауы=Италия - Қазақстан қатынастары|Сурет=Italy Kazakhstan Locator (cropped).png|Ел1=Италия|Түс1=green|Түс2=orange|Ел2=Қазақстан}}
'''Италия — Қазақстан қатынастары''' — бұл [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Италия|Италия Республикасы]] арасындағы саяси, экономикалық және мәдени салалардағы екіжақты дипломатиялық қатынастар.

== Тарихы ==
1992 жылғы тамызда Италия Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасында дипломатиялық қатынастар орнату туралы келісімге қол қойылды.&lt;ref name=midrk&gt;{{Cite web| url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/article/details/500?lang=kk|title=Қазақстан Республикасы мен Италия Республикасы арасындағы қатынастар|website=gov.egov.kz|access-date=2021-10-26|archive-date=2021-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026153722/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/article/details/500?lang=kk|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

1992 жылдың қазан айында Қазақстанда Италия Республикасының Елшілігі ашылды. 2005 жылдың сәуір айынан бастап елшілік Астана қаласында орналасқан. Ал 1996 жылы Италияда Қазақстан Елшілігі ашылды.&lt;ref name=midrk/&gt;

ҚР Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] Италияға алты рет сапар жасады: 4 рет мемлекеттік және ресми сапармен - 1994 жылғы қыркүйекте, 1998 жылғы қыркүйекте, 2003 жылғы ақпанда&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы= 2003. Президенттің бір жылы |жауапты= Құр. Ж. Қ. Түймебаев |орны= Астана |жыл= 2005 |беттері= 224—231|барлық беті= 592| isbn= 9965-27-753-2|тиражы= 3000}}&lt;/ref&gt; және 2009 жылғы қарашада; 2 рет жұмыс сапармен - 2014 жылғы 17 қазанда ([[Милан]]дағы АСЕМ саммиті) және 2015 жылғы 27 маусымда (Миландағы [[Дүниежүзілік көрме (2015)|Экспо-2015]] Қазақстанның ұлттық күнінің ашылуында)&lt;ref name=midrk/&gt;.

2009 жылы Италия Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы стратегиялық әріптестік туралы мемлекетаралық шартқа қол қойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://365info.kz/2017/08/kazahstan-i-italiya-otmechayut-25-letie-ustanovleniya-dipotnoshenij|title=Казахстан и Италия отмечают 25-летие установления дипотношений|website=365info.kz|access-date=2021-10-26|archive-date=2021-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026153721/https://365info.kz/2017/08/kazahstan-i-italiya-otmechayut-25-letie-ustanovleniya-dipotnoshenij|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы 28 қаңтарда ауыл шаруашылығы саясаты министрі және Италияның қоршаған ортаны қорғау вице-министрі бастаған Италия делегациясы Астанада болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ambastana.esteri.it/ambasciata_astana/ru/i_rapporti_bilaterali/|title=Двусторонние отношения|website=ambastana.esteri.it|access-date=2021-10-26|archive-date=2021-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026155224/https://ambastana.esteri.it/ambasciata_astana/ru/i_rapporti_bilaterali/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық ==
2013 жылы Италияда Қазақстанның мәдениет күндері, ал 2016 жылы Қазақстанда Италияның мәдениет күндері өтті&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://kursiv.kz/news/kultura-i-stil/2016-11/dni-kultury-kazakhstana-prokhodyat-v-italii|title=Дни культуры Казахстана проходят в Италии|website=Курсив - деловые новости Казахстана|access-date=2021-10-26|archive-date=2021-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027214744/https://kursiv.kz/news/kultura-i-stil/2016-11/dni-kultury-kazakhstana-prokhodyat-v-italii|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2015 жылы Қазақстанның Ұлттық мұражайы мен Италияның &quot;Чивита&quot; қауымдастығы арасында келісімге қол қойылды. Амброзиан кітапханасында Қиыр Шығыстағы зерттеу орталығы жұмыс істейді, оған Қазақстанды зерттеу сыныбы кіреді.

2019 жылы Салерно қаласының мемлекеттік университеті мен Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті арасында студенттер мен профессор-оқытушылар құрамымен алмасу бағдарламалары бойынша келісімге қол қойылды.

== Сауда ==
2019 жылғы қаңтар-қараша айларында Қазақстан мен Италия арасындағы тауар айналымы 9,06 млрд. АҚШ долларын құрады, оның ішінде экспорт – 7,5 млрд., ал импорт-1,5 млрд. қазақстандық экспорттың негізгі өнімдері шикі мұнай, газ конденсаты, мұнай өнімдері, мазут, қара металдардан жасалған бұйымдар және т. б. болып табылады. шарап, машиналар мен жабдықтар.

== Қазақстан елшілерінің тізімі ==
# [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] (1995-2001)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова]] (2002-04)
# [[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев]] (2004-12)
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов]] (2012-10 тамыз 2015)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев]] (09.2015-ақпан 2021)
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев]] (2021 жылдың ақпанынан бастап)

== Италия елшілерінің тізімі ==
# Диего Лоренцо Лонго 2002-2006
# Бруно Антонио Паскуино 2006-2011
# Альберто Пири 2011-2014
# Стефано Раваньян 2014-2018
# Паскуале Д 'Авино Паскуале Д' Авино 2018 жылдың 5 сәуірінен бастап қазіргі уақытқа дейін.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары]]
[[Санат:Италияның халықаралық қатынастары]]</text>
      <sha1>j1ap08wodkh5jdtfmhzxazkie0jiybz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715325</id>
    <revision>
      <id>3630329</id>
      <parentid>3611479</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24035" sha1="78j1dvjkzvrce1br34fvu0omnln8k1l" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Оқу-ағарту министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png
 |эмблеманың ені         = 170px
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[11 маусым]] [[2022 жыл]]&lt;ref name=&quot;qurildi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31893576.html|title=Білім және ғылым министрлігі екіге бөлінді. Асхат Аймағамбетов оқуды, Саясат Нұрбек ғылымды басқарады|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-06-11|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
 |ізашары1          = [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]&lt;ref name=&quot;qurildi&quot; /&gt;
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы, Мәңгілік ел даңғылы, 8, Министрліктер үйі, 11-кіреберіс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/contacts?lang=kk|title=Байланыс|lang=kk|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова|Жұлдыз Сүлейменова]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Министр
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министр
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/edu?lang=kk gov.kz/memleket/entities/edu]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] құрамына енетін, [[Қазақстан]]дағы [[Қазақстандағы білім беру|мектепке дейінгі білім]], қосымша білім беру және [[бала құқығы]]н қорғау, орта білім, білім саласын цифрландыру, техникалық және кәсіптік білім үшін жауапты министрлік.&lt;ref name=&quot;aqparat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы білім беру жүйесін басқаратын тұңғыш министрлік Қазақ КСР-нда тұңғыш құрылған [[Қазақстан Республикасы Білім министрлігі|Халыққа білім беру министрлігі]] еді. Оның 1987–1993 жылдары министрі — [[Шайсұлтан Шаяхметов]]. 1993 жылдан бастап ол Білім министрлігі деп атала бастады.

1997 жылы наурызда Білім министрлігі мен Мәдениет министрлiгi қосылып, Бiлiм және мәдениет министрлiгi құрылды. Сол жылы қазанда Денсаулық сақтау министрлiгi мен Бiлiм және мәдениет министрлiгi қосылып, Бiлiм, мәдениет және денсаулық сақтау министрлiгi құрылды. 1999 жылы қаңтарда ол Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі болып өзгертілді.

1999 жылы қазанда Білім, денсаулық сақтау және спорт министрлігі мен Ғылым және жоғары білім министрлігі бірқатар өкілеттіктерін басқа орталық атқарушы органдарға бере отырып, Білім және ғылым министрлігіне бірікті.

Оқу-ағарту министрлігі 2022 жылдың 11 маусымында, [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/index.php/news/159522/|title=Президент жарлығы: Білім және ғылым министрлігі екіге бөлінді|lang=kk|pubisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]|date=2022-06-11|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]нен бөлініп&lt;ref name=&quot;qurildi&quot; /&gt; құрылды. Оның тұңғыш министрі болып бұған дейін Білім және ғылым министрлігін басқарып жүрген [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] тағайындалды.

2022 жылдың 28 желтоқсанында Аймағамбетовтың лауазымнан босатылғаны және келесі жылдың 4 қаңтарында оның орнына [[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]] тағайындалуы белгілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32206994.html|title=Қазақстанда бірнеше министр ауысты|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-01-04|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

Ғани Бейсембаев 2025 жылдың 29 қыркүйегіне дейін бұл лауазымда қызмет атқарды, ал одан кейін бұл лауазымға [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] тағайындалды.&lt;ref&gt;https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/juldyiz-suleymenova-naznachena-ministrom-prosvescheniya-581861/&lt;/ref&gt; 

== Міндеттері ==
Министрлікті 2022 жылы құрған Тоқаевтың жарлығында оның [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]нің мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру, қосымша білім беру, балалардың құқықтарын қорғау, мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру саласындағы сапаны қамтамасыз ету, мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді цифрландыру саласындағы функциялары мен өкілеттіктерінің алғаны жазылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/315055-qr-bilim-dgane-ghylym-ministrligi-ekige-bolindi|title=ҚР Білім және ғылым министрлігі екіге бөлінді|lang=kk|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-06-11|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Министрліктің 3 комитеті бар. Олар:&lt;ref name=&quot;aqparat&quot; /&gt;
* [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті|Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті]];
* [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитеті|Балалардың құқықтарын қорғау комитеті]];
* [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Орта білім беру комитеті|Орта білім беру комитеті]].

Министрліктің оған қоса 11 департаменті бар:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/about/structure/2/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
* Тәрбие жұмысы және қосымша білім беру департаменті;
* Мектепке дейінгі білім беру департаменті;
* Қаржы департаменті;
* Персоналды дамыту және басқару департаменті;
* Цифрландыру және мемлекеттік қызмет көрсетуді автоматтандыру департаменті;
* Ішкі аудит департаменті;
* Бюджеттік жоспарлау департаменті;
* Заң департаменті;
* Стратегиялық жоспарлау және үйлестіру департаменті;
* Әкімшілік жұмыс және мемлекеттік сатып алу департаменті;
* Техникалық және кәсіптік білім департаменті.

== Қарамағындағы ұйымдар ==
* [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы|«Дарын» Республикалық ғылыми-практикалық орталығы» РМҚК]]
* «Ұлттық ғылыми-практикалық дене тәрбиесі орталығы» РМҚК
* [[Балдәурен|«Балдәурен» Республикалық оқу-сауықтыру орталығы» РМҚК]]
* [[Республикалық қосымша білім беру оқу-әдістемелік орталығы|«Республикалық қосымша білім беру оқу-әдістемелік орталығы» РМҚК]]
* [[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы|«Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы» РМҚК]]
* «Ахмет Байтұрсынұлы атындағы «Талдау» ұлттық зерттеулер және білімді бағалау орталығы» АҚ
* [[Өрлеу (орталық)|«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ]]
* «Talap» КеАҚ
* «Өркен» балалардың әл-ауқатын арттыру ұлттық ғылыми-практикалық институты» КеАҚ
* [[Республикалық физика-математика мектебі|«Республикалық физика-математика мектебі» КеАҚ]] (50%)
* «Бөбек» ұлттық ғылыми-практикалық, білім беру және сауықтыру орталығы» РМҚК
* «Арнайы және инклюзивті білім беруді дамытудың ұлттық ғылыми-практикалық орталығы» РММ
* [[Абай атындағы республикалық мамандандырылған мектеп-интернаты|«Абай атындағы республикалық мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернаты» РММ]]
* «Республикалық ғылыми-педагогикалық кітапхана» РММ
* «Балаларды ерте дамыту институты» РММ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Халыққа білім беру министрлігі|Халыққа білім беру министрлігі]] (1991–1993)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Шайсұлтан Шаяхметов]]&lt;br&gt;{{small|(1939–2000)}}
|маусым&lt;br&gt;1987
|15 қазан&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім министрлігі|Білім министрлігі]] (1993–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Мамбетказиев Ережеп Альхаирович.jpg|99px]]
|[[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Ережеп Мәмбетқазиев]]&lt;br&gt;{{small|(1937 туған)}}
|15 қазан&lt;br&gt;1993
|наурыз&lt;br&gt;1995
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Мұрат Жұрынұлы Жұрынов|Мұрат Жұрынов]]&lt;br&gt;{{small|(1941 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1995
|наурыз&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Бiлiм және мәдениет министрлігі|Бiлiм және мәдениет министрлігі]] (1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Imangali Tasmagambetov.jpg|99px]]
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1997
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі|Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі]] (1999)'''&lt;br&gt;{{Efn|1999 жылдың қазанында [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігі]]мен бірігіп, [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]не айналды}}
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|қазан&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]] (1999–2022)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1999
|18 желтоқсан&lt;br&gt;2000
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Нұралы Сұлтанұлы Бектұрғанов|Нұралы Бектұрғанов]]&lt;br&gt;{{small|(1949 туған)}}
|18 желтоқсан&lt;br&gt;2000
|қаңтар&lt;br&gt;2002
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]]
|[[Шәмшә Көпбайқызы Беркімбаева|Шәмшә Беркімбаева]]&lt;br&gt;{{small|(1942–2022)}}
|қаңтар&lt;br&gt;2002
|14 маусым&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]
|-
|4
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]]&lt;br&gt;{{small|(1957 туған)}}
|14 маусым&lt;br&gt;2003
|13 желтоқсан&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|5
|[[Сурет:Byrganym Aitimova UNDP 2009.jpg|99px]]
|[[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
|13 желтоқсан&lt;br&gt;2004
|19 қаңтар&lt;br&gt;2007
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|6
|[[Сурет:Жансеит Кансеитович (cropped 2).jpg|99px]]
|[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]]&lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}}
|19 қаңтар&lt;br&gt;2007
|22 қыркүйек&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|7
|[[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]]
|[[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
|22 қыркүйек&lt;br&gt;2010
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Аслан Бәкенұлы Сәрінжіпов|Аслан Сәрінжіпов]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2013
|10 ақпан&lt;br&gt;2016
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
|9
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1966 туған)}}
|10 ақпан&lt;br&gt;2016
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|10
|[[Сурет:Күләш Шәмшидинова (cropped).png|99px]]
|[[Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова|Күләш Шәмшидинова]]&lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|13 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|11
|[[Сурет:Ashat Aimagambetov (24112) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1982 туған)}}&lt;br&gt;{{efn|2022 жылғы 5–11 қаңтар аралығында министрдің міндетін уақытша атқарушы болған}}
|13 маусым&lt;br&gt;2019
|11 маусым&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Оқу-ағарту министрлігі (2022 бері)'''
|-
|1
|[[Сурет:Ashat Aimagambetov (24112) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1982 туған)}}
|11 маусым&lt;br&gt;2022
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Ғани Бейсембаев (38437) (cropped).jpg|99px]]
|[[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}}
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
|29 қыркүйек&lt;br&gt;2025
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
|3
|[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|99px]]
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова|Жұлдыз Сүлейменова]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|29 қыркүйек&lt;br&gt;2025
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|О]]
[[Санат:Білім министрліктері]]</text>
      <sha1>78j1dvjkzvrce1br34fvu0omnln8k1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630392</id>
      <parentid>3630329</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарамағындағы ұйымдар */</comment>
      <origin>3630392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23539" sha1="lcfdohp6onqmwnpn1nuvhf8j1cwi328" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Оқу-ағарту министрлігі
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{байрақ|Қазақстан}} 
 |құзереттақырыпмәтіні = 
 |эмблема                = Оқу-ағарту министрлігінің эмблемасы.png
 |эмблеманың ені         = 170px
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[11 маусым]] [[2022 жыл]]&lt;ref name=&quot;qurildi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31893576.html|title=Білім және ғылым министрлігі екіге бөлінді. Асхат Аймағамбетов оқуды, Саясат Нұрбек ғылымды басқарады|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-06-11|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
 |ізашары1          = [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]&lt;ref name=&quot;qurildi&quot; /&gt;
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] 
 |штаб-пәтері       = [[Астана]] қаласы, Мәңгілік ел даңғылы, 8, Министрліктер үйі, 11-кіреберіс&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/contacts?lang=kk|title=Байланыс|lang=kk|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = KZ
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова|Жұлдыз Сүлейменова]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Министр
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = Бірінші вице-министр
 |жоғарыда тұрған мекеме      =
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = [https://www.gov.kz/memleket/entities/edu?lang=kk gov.kz/memleket/entities/edu]
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі''' — [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|үкімет]] құрамына енетін, [[Қазақстан]]дағы [[Қазақстандағы білім беру|мектепке дейінгі білім]], қосымша білім беру және [[бала құқығы]]н қорғау, орта білім, білім саласын цифрландыру, техникалық және кәсіптік білім үшін жауапты министрлік.&lt;ref name=&quot;aqparat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/about?lang=kk|title=Жалпы ақпарат|lang=kk|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы білім беру жүйесін басқаратын тұңғыш министрлік Қазақ КСР-нда тұңғыш құрылған [[Қазақстан Республикасы Білім министрлігі|Халыққа білім беру министрлігі]] еді. Оның 1987–1993 жылдары министрі — [[Шайсұлтан Шаяхметов]]. 1993 жылдан бастап ол Білім министрлігі деп атала бастады.

1997 жылы наурызда Білім министрлігі мен Мәдениет министрлiгi қосылып, Бiлiм және мәдениет министрлiгi құрылды. Сол жылы қазанда Денсаулық сақтау министрлiгi мен Бiлiм және мәдениет министрлiгi қосылып, Бiлiм, мәдениет және денсаулық сақтау министрлiгi құрылды. 1999 жылы қаңтарда ол Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі болып өзгертілді.

1999 жылы қазанда Білім, денсаулық сақтау және спорт министрлігі мен Ғылым және жоғары білім министрлігі бірқатар өкілеттіктерін басқа орталық атқарушы органдарға бере отырып, Білім және ғылым министрлігіне бірікті.

Оқу-ағарту министрлігі 2022 жылдың 11 маусымында, [[Қазақстан президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]]тың жарлығымен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/index.php/news/159522/|title=Президент жарлығы: Білім және ғылым министрлігі екіге бөлінді|lang=kk|pubisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]|date=2022-06-11|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt; [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]нен бөлініп&lt;ref name=&quot;qurildi&quot; /&gt; құрылды. Оның тұңғыш министрі болып бұған дейін Білім және ғылым министрлігін басқарып жүрген [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] тағайындалды.

2022 жылдың 28 желтоқсанында Аймағамбетовтың лауазымнан босатылғаны және келесі жылдың 4 қаңтарында оның орнына [[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]] тағайындалуы белгілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32206994.html|title=Қазақстанда бірнеше министр ауысты|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2023-01-04|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

Ғани Бейсембаев 2025 жылдың 29 қыркүйегіне дейін бұл лауазымда қызмет атқарды, ал одан кейін бұл лауазымға [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] тағайындалды.&lt;ref&gt;https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/juldyiz-suleymenova-naznachena-ministrom-prosvescheniya-581861/&lt;/ref&gt; 

== Міндеттері ==
Министрлікті 2022 жылы құрған Тоқаевтың жарлығында оның [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]нің мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру, қосымша білім беру, балалардың құқықтарын қорғау, мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру саласындағы сапаны қамтамасыз ету, мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді цифрландыру саласындағы функциялары мен өкілеттіктерінің алғаны жазылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/315055-qr-bilim-dgane-ghylym-ministrligi-ekige-bolindi|title=ҚР Білім және ғылым министрлігі екіге бөлінді|lang=kk|publisher=Егемен Қазақстан|date=2022-06-11|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Министрліктің 3 комитеті бар. Олар:&lt;ref name=&quot;aqparat&quot; /&gt;
* [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті|Білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті]];
* [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитеті|Балалардың құқықтарын қорғау комитеті]];
* [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің Орта білім беру комитеті|Орта білім беру комитеті]].

Министрліктің оған қоса 11 департаменті бар:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/about/structure/2/1?lang=kk|title=Құрылым|lang=kk|publisher=Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің ресми сайты|accessdate=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
* Тәрбие жұмысы және қосымша білім беру департаменті;
* Мектепке дейінгі білім беру департаменті;
* Қаржы департаменті;
* Персоналды дамыту және басқару департаменті;
* Цифрландыру және мемлекеттік қызмет көрсетуді автоматтандыру департаменті;
* Ішкі аудит департаменті;
* Бюджеттік жоспарлау департаменті;
* Заң департаменті;
* Стратегиялық жоспарлау және үйлестіру департаменті;
* Әкімшілік жұмыс және мемлекеттік сатып алу департаменті;
* Техникалық және кәсіптік білім департаменті.

== Қарамағындағы ұйымдар ==
* [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы|«Дарын» Республикалық ғылыми-практикалық орталығы» РМҚК]]
* «Ұлттық ғылыми-практикалық дене тәрбиесі орталығы» РМҚК
* [[Балдәурен|«Балдәурен» Республикалық оқу-сауықтыру орталығы» РМҚК]]
* [[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы|«Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы» РМҚК]]
* «Ахмет Байтұрсынұлы атындағы «Талдау» ұлттық зерттеулер және білімді бағалау орталығы» АҚ
* [[Өрлеу (орталық)|«Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ]]
* «Өркен» балалардың әл-ауқатын арттыру ұлттық ғылыми-практикалық институты» КеАҚ
* [[Республикалық физика-математика мектебі|«Республикалық физика-математика мектебі» КеАҚ]] (50%)
* «Бөбек» ұлттық ғылыми-практикалық, білім беру және сауықтыру орталығы» РМҚК
* [[Абай атындағы республикалық мамандандырылған мектеп-интернаты|«Абай атындағы республикалық мамандандырылған дарынды балаларға арналған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқытатын орта мектеп-интернаты» РММ]]
* «Республикалық ғылыми-педагогикалық кітапхана» РММ

== Министрлер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!№
!Суреті
!Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Қызметі
! colspan=&quot;2&quot;| [[Қазақстан саяси партиялары|Партиясы]]
![[Қазақстан премьер-министрі|Үкімет басшысы]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Халыққа білім беру министрлігі|Халыққа білім беру министрлігі]] (1991–1993)'''
|-
|1
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Шайсұлтан Шаяхметов]]&lt;br&gt;{{small|(1939–2000)}}
|маусым&lt;br&gt;1987
|15 қазан&lt;br&gt;1993
| bgcolor=&quot;CDCDCD&quot; |
|[[Партиясыз]]
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім министрлігі|Білім министрлігі]] (1993–1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Мамбетказиев Ережеп Альхаирович.jpg|99px]]
|[[Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев|Ережеп Мәмбетқазиев]]&lt;br&gt;{{small|(1937 туған)}}
|15 қазан&lt;br&gt;1993
|наурыз&lt;br&gt;1995
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Сергей Терещенко үкіметі|Терещенко]]&lt;br&gt;[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Мұрат Жұрынұлы Жұрынов|Мұрат Жұрынов]]&lt;br&gt;{{small|(1941 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1995
|наурыз&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Бiлiм және мәдениет министрлігі|Бiлiм және мәдениет министрлігі]] (1997)'''
|-
|1
|[[Сурет:Imangali Tasmagambetov.jpg|99px]]
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1956 туған)}}
|наурыз&lt;br&gt;1997
|қазан&lt;br&gt;1997
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Әкежан Қажыгелдин үкіметі|Қажыгелдин]]&lt;br&gt;[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі|Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі]] (1997–1999)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1997
|қаңтар&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі|Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігі]] (1999)'''&lt;br&gt;{{Efn|1999 жылдың қазанында [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрлігі]]мен бірігіп, [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]]не айналды}}
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қаңтар&lt;br&gt;1999
|қазан&lt;br&gt;1999
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Нұрлан Балғымбаев үкіметі|Балғымбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрлігі]] (1999–2022)'''
|-
|1
|[[Сурет:Qırımbek Köşerbaev (cropped).jpg|99px]]
|[[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]]&lt;br&gt;{{small|(1955 туған)}}
|қазан&lt;br&gt;1999
|18 желтоқсан&lt;br&gt;2000
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Нұралы Сұлтанұлы Бектұрғанов|Нұралы Бектұрғанов]]&lt;br&gt;{{small|(1949 туған)}}
|18 желтоқсан&lt;br&gt;2000
|қаңтар&lt;br&gt;2002
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі|Тоқаев]]
|-
|3
|[[Сурет:Replace this image female (red).svg|99px]]
|[[Шәмшә Көпбайқызы Беркімбаева|Шәмшә Беркімбаева]]&lt;br&gt;{{small|(1942–2022)}}
|қаңтар&lt;br&gt;2002
|14 маусым&lt;br&gt;2003
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Иманғали Тасмағамбетов үкіметі|Тасмағамбетов]]
|-
|4
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев|Жақсыбек Құлекеев]]&lt;br&gt;{{small|(1957 туған)}}
|14 маусым&lt;br&gt;2003
|13 желтоқсан&lt;br&gt;2004
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]
|-
|5
|[[Сурет:Byrganym Aitimova UNDP 2009.jpg|99px]]
|[[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
|13 желтоқсан&lt;br&gt;2004
|19 қаңтар&lt;br&gt;2007
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Даниал Ахметов үкіметі|Даниал Ахметов]]&lt;br&gt;[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|6
|[[Сурет:Жансеит Кансеитович (cropped 2).jpg|99px]]
|[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]]&lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}}
|19 қаңтар&lt;br&gt;2007
|22 қыркүйек&lt;br&gt;2010
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]
|-
|7
|[[Сурет:Bakytzhan Zhumagulov (cropped).jpg|99px]]
|[[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1953 туған)}}
|22 қыркүйек&lt;br&gt;2010
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2013
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов I]]&lt;br&gt;[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]
|-
|8
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Аслан Бәкенұлы Сәрінжіпов|Аслан Сәрінжіпов]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}}
|2 қыркүйек&lt;br&gt;2013
|10 ақпан&lt;br&gt;2016
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Серік Ахметов үкіметі|Серік Ахметов]]&lt;br&gt;[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]
|-
|9
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]]
|[[Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиев|Ерлан Сағадиев]]&lt;br&gt;{{small|(1966 туған)}}
|10 ақпан&lt;br&gt;2016
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Екінші Кәрім Мәсімов үкіметі|Мәсімов II]]&lt;br&gt;[[Бақытжан Сағынтаев үкіметі|Сағынтаев]]&lt;br&gt;[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|10
|[[Сурет:Күләш Шәмшидинова (cropped).png|99px]]
|[[Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова|Күләш Шәмшидинова]]&lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}}
|25 ақпан&lt;br&gt;2019
|13 маусым&lt;br&gt;2019
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]
|-
|11
|[[Сурет:Ashat Aimagambetov (24112) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1982 туған)}}&lt;br&gt;{{efn|2022 жылғы 5–11 қаңтар аралығында министрдің міндетін уақытша атқарушы болған}}
|13 маусым&lt;br&gt;2019
|11 маусым&lt;br&gt;2022
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин I]]&lt;br&gt;[[Екінші Асқар Мамин үкіметі|Мамин II]]&lt;br&gt;[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;|'''Оқу-ағарту министрлігі (2022 бері)'''
|-
|1
|[[Сурет:Ashat Aimagambetov (24112) (cropped).jpg|99px]]
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]]&lt;br&gt;{{small|(1982 туған)}}
|11 маусым&lt;br&gt;2022
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]
|-
|2
|[[Сурет:Ғани Бейсембаев (38437) (cropped).jpg|99px]]
|[[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]]&lt;br&gt;{{small|(1969 туған)}}
|4 қаңтар&lt;br&gt;2023
|29 қыркүйек&lt;br&gt;2025
| bgcolor=&quot;&quot; |
|''белгісіз''
|[[Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов I]]&lt;br&gt;[[Екінші Әлихан Смайылов үкіметі|Смайылов II]]&lt;br&gt;[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|-
|3
|[[Сурет:Juldız Süleymenova (2023-04-21).jpg|99px]]
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова|Жұлдыз Сүлейменова]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}}
|29 қыркүйек&lt;br&gt;2025
|–
| bgcolor=&quot;55B4A0&quot; |
|[[Аманат (партия)|Аманат]]
|[[Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов]]
|}

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан Республикасының министрліктері}}

[[Санат:Қазақстан Республикасының министрліктері|О]]
[[Санат:Білім министрліктері]]</text>
      <sha1>lcfdohp6onqmwnpn1nuvhf8j1cwi328</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бәйтерек (холдинг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>731915</id>
    <revision>
      <id>3630200</id>
      <parentid>3610065</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T12:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Басшылығы */</comment>
      <origin>3630200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26578" sha1="6wu8voe6og16cut1p9m1v3s38h82xwy" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы = «Бәйтерек» Ұлттық инвестициялық холдингі
 |логотипі = Бәйтерек холдингі.png
 |түрі = [[Акционерлік қоғам]]
 |биржадағы листингі = 
 |қызметі = 
 |ұраны = 
 |құрылды = 2013
 |жабылды = 
 |жабылуының себебі = 
 |ізбасары = 
 |бұрынғы атауы = 
 |құрушы = 
 |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Есіл ауданы, Мәңгілік Ел даңғылы, 55А
 |басты адамдары = [[Рустам Тимурұлы Қарағойшин|Рустам Қарағойшин]] (Басқарма төрағасы)
 |саласы = даму институттарын, қаржы ұйымдарын басқару
 |өнімі = 
 |айналым = 
 |операциялық кіріс = 
 |таза табысы = 
 |қызметкерлер саны = 
 |басшы компания = Акцияларын [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|ҚР Ұлттық экономика министрлігі]] басқарады 
 |бағынышты компания = 
 |сайты = {{URL|https://baiterek.gov.kz/kk/ baiterek.gov.kz}}
}}
{{мағына|Бәйтерек}}
'''«Бәйтерек»''' — [[2013 жыл]]ы ұлттық даму институттарын, қаржы ұйымдарын басқару және ұлттық экономиканы дамыту жүйесін оңтайландыру үшін құрылған холдинг.

«Бәйтерек» ҰИХ» АҚ-ның жалғыз акционері [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] болып табылады.

2021 жылдың наурызында Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша [[Қазагро|«ҚазАгро» ҰБХ» АҚ]] «Бәйтерек» холдингімен біріктірілді. Сондай-ақ «Қазақстандық ипотекалық компания» АҚ негізінде тұрғын үй құрылысының бірыңғай операторы (қазіргі «Қазақстандық тұрғын үй компаниясы» АҚ) құрылды. 2025 жылы «Бәйтерек» холдингі инвестициялық холдингке айналды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/397743-bayterek-investitsiyalyq-kholdingke-aynalady «Бәйтерек» инвестициялық холдингке айналады]&lt;/ref&gt;

== Еншілес ұйымдары ==
«Бәйтерек» холдингі құрамына 9 еншілес компания кіреді:&lt;ref&gt;[https://baiterek.gov.kz/kk/kholding-turaly/ Холдинг туралы]&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Компания !! Холдинг үлесі !! Саласы !! Құрылған жылы 
|-
| [[Қазақстан Даму Банкі|«Қазақстанның даму банкі» АҚ]] || 100% || банк қызметі || 2001
|-
| [[Отбасы банкі|«Отбасы банк» тұрғын-үй құрылыс жинақ банкі» АҚ]] || 100% || банк қызметі || 2003
|-
| [[Даму (қор)|«Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ]] || 100% || қаржылық қызмет || 1997
|-
| «Қазақстандық тұрғын үй компаниясы» АҚ || 100% || қаржылық қызмет || 2000
|-
| «Қазақстанның экспорттық-кредиттік агенттігі» АҚ || 100% || сақтандыру қызметі || 2003
|-
| «Qazaqstan Investment Corporation» АҚ || 100% || инвестициялық қызмет || 2007
|-
| «Аграрлық несие корпорациясы» АҚ || 100% || қаржылық қызмет || 2001
|-
| «Amanat jer 2020» ЖШС || 49% || ауыл шаруашылығы || 2020
|-
| «АкмолаАгро-1» ЖШС || 49% || ауыл шаруашылығы || 2020
|}

== Үкімет бағдарламаларындағы рөлі ==
«Бәйтерек» холдингі келесі мемлекеттік және Үкіметтік бағдарламаларды жүзеге асырудағы негізгі оператор болып табылады:
* Ұлт Жоспары - «100 нақты қадам»
* Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудың 2020 - 2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
* &quot;Бизнестің жол картасы-2025&quot; бизнесті қолдау мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы
* Нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған &quot;Еңбек&quot; мемлекеттік бағдарламасы
* Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2017 - 2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
* Қарапайым заттар экономикасы
* «Қазақстан Республикасының ұлттық экспорттық стратегия» бағдарламасы
* Тұрғын үй-коммуналдық дамудың «Нұрлы жер» мемлекеттік бағдарламасы

== Стратегиялық бағыттары ==
* Кәсіпкерлікті қолдау
* Үлестік қаржыландырудың экожүйесін дамыту
* Халықты тұрғын үймен қамтамасыз ету

== Басшылығы ==
=== Директорлар кеңесінің құрамы ===
* [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] — Қазақстанның Премьер-министрі, директорлар кеңесінің төрағасы 
* [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] — Қазақстан Премьер-министрінің орынбасары 
* [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] — Қазақстан Президентінің көмекшісі
* [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] — Қазақстан Премьер-министрінің орынбасары — Ұлттық экономика министрі
* [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] — Қазақстанның Қаржы министрі
* [[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев|Ерсайын Нағаспаев]] — Қазақстанның Өнеркәсіп және құрылыс министрі
* [[Рустам Тимурұлы Қарағойшин|Рустам Қарағойшин]] — холдингтің басқарма төрағасы
* Ху Фред Зулиу — тәуелсіз директор
* Януш Пехочиньский — тәуелсіз директор
* Чарон Вардини Бин Мохзани — тәуелсіз директор&lt;ref&gt;[https://baiterek.gov.kz/kk/kholding-turaly/kholding-kurylymy/direktorlar-kenesi/ Директорлар кеңесі]&lt;/ref&gt;

=== Басқарма құрамы ===
* [[Рустам Тимурұлы Қарағойшин|Рустам Қарағойшин]] — Басқарма төрағасы
* Нұрболат Айдапкелов — Басқарма төрағасының бірінші орынбасары
* Ерсайын Хамитов — Басқарма төрағасының орынбасары
* Үсен Ғалым — Басқарма төрағасының орынбасары
* Жандос Шайхы — Басқарма төрағасының орынбасары
* Тимур Онжанов — Басқарма төрағасының орынбасары
* Вячеслав Сон — Басқарма төрағасының орынбасары

== Басқарма төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған уақыты
|-
| 1 || [[Сурет:Quandyq Bishimbaev (2016-09-13).jpg|99px]] || [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]]&lt;br&gt;{{small|(1980 туған)}} || 22 мамыр 2013 || 6 мамыр 2016
|-
| 2 || [[Сурет:Erbolat Dosaev (06.2013) (cropped).png|99px]] || [[Ерболат Асқарбекұлы Досаев|Ерболат Досаев]]&lt;br&gt;{{small|(1970 туған)}} || 6 мамыр 2016 || 29 тамыз 2017
|-
| 3 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Айдар Әбдіразақұлы Әріпханов|Айдар Әріпханов]]&lt;br&gt;{{small|(1974 туған)}} || 12 желтоқсан 2017 || 4 ақпан 2022
|-
| 4 || [[Сурет:Qanat Şarlapaev (2023-11-14) (cropped).jpg|99px]] || [[Қанат Бисимбайұлы Шарлапаев|Қанат Шарлапаев]]&lt;br&gt;{{small|(1981 туған)}} || 4 ақпан 2022 || 4 қыркүйек 2023
|-
| 5 || [[Сурет:Nurlan Baibazarov (55783) (cropped).jpg|99px]] || [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]]&lt;br&gt;{{small|(1975 туған)}} || 5 қазан 2023 || 6 ақпан 2024
|-
| 6 || [[Сурет:Rustam Karagoishin (cropped).jpg|99px]] || [[Рустам Тимурұлы Қарағойшин|Рустам Қарағойшин]]&lt;br&gt;{{small|(1983 туған)}} || 9 ақпан 2024 || —
|}

== Жалғыз акционері ==
2014 жылғы 27 қарашада Холдинг акцияларының мемлекеттік пакетін иелену және пайдалану құқығы Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігіне берілді.

«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 26 желтоқсандағы № 806 Жарлығына сәйкес Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі таратылған министрліктің құқықтық мирасқоры болып табылатын Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігіне қайта құру жолымен қайта ұйымдастырылды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 30 наурыздағы № 175 қаулысымен Холдинг акцияларының мемлекеттік пакетін иелену және пайдалану құқығы Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігіне берілді.&lt;ref&gt;[https://baiterek.gov.kz/kk/kholding-turaly/kholding-kurylymy/zhalgyz-aktsioner/ Жалғыз акционер]&lt;/ref&gt;

== Даму тарихы ==
;2013 жыл
«Бәйтерек» ҰБХ» АҚ даму институттарын, қаржы ұйымдарын басқару жүйесін оңтайландыру және ұлттық экономиканы дамыту мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің 2013 жылғы 22 мамырдағы № 571 Жарлығымен құрылды.

Холдингтің негізгі міндеті – ұлттық даму институттарының, ұлттық компаниялардың және басқа да заңды тұлғалардың өзіне меншік құқығымен тиесілі және сенімгерлік басқаруға берілген акциялар пакеттерін (қатысу үлестерін) басқару.

Холдинг құрамына бұрын мемлекеттік органдардың және «Самұрық-Қазына» Ұлттық әл-ауқат қоры» АҚ басқаруында болған 10 даму институты кірді.

;2014 жыл
Холдинг 2015-2019 жылдарға арналған «Нұрлы жол» инфрақұрылымдық даму мемлекеттік бағдарламасының операторы болды. Холдинг құрамында 2013 және 2014 жылдары республикалық бюджеттен бөлінген 20 млрд теңге капиталдандырумен Kazakhstan Infrastructure Fund инфрақұрылымдық қоры құрылды.

Елдің инфрақұрылымдық дамуына жәрдемдесу үшін Холдинг пен «Қазақстандық МЖӘ орталығы» АҚ бірлесіп «Мемлекеттік-жеке меншік әріптестік жобаларын сүйемелдеу орталығы» ЖШС құрды.

Холдингтің құрылымында экономиканың басым секторларына инвестиция салу үшін Baiterek Venture Fund венчурлік қоры құрылды.

;2015 жыл
«Ұлт жоспары - 100 нақты қадам» 62-ші қадам аясында Еуразиялық экономикалық одақта бәсекеге қабілетті көшбасшы бола алатын қатысушы компаниялардың серпінді өсуіне жәрдемдесу мақсатында «Бәсекеге қабілеттілік көшбасшылары – ұлттық чемпиондар» бағдарламасы қолға алынды.

«Бәйтерек» ҰБХ» АҚ Тұрғын үй құрылысын іске асыру бөлігінде Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы операторларының бірі болып белгіленді.

;2016 жыл
Холдинг «Нұрлы жол», 2015-2019 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму, «Бизнестің жол картасы – 2020», Өңірлерді дамытудың 2020 жылға дейінгі бағдарламасы секілді мемлекеттік және үкіметтік бағдарламаларды іске асыруды жалғастырды.

Ипотекалық несиелерге кепілдік беру қоры «ТҚКҚ» АҚ болып қайта құрылды.

2016 жылдың қыркүйегінде «МЖӘ жобаларын сүйемелдеу орталығы» ЖШС мандатын кеңейтіп, «Kazakhstan Project Preparation Fund» ЖШС индустриялық және инфрақұрылымдық жобалардың жобалық құжаттамасын қаржыландыру және әзірлеу жөніндегі қоры деп атау туралы шешім қабылданды.

;2017 жыл
1 қаңтардан бастап «Нұрлы жер» тұрғын үй құрылысының мемлекеттік бағдарламасы іске қосылды, оның аясында «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ-ның тұрғын үй блогы оны іске асырудың бірыңғай операторы болып белгіленді.

«Бәйтерек» ҰБХ» АҚ-ның 2014-2023 жылдарға арналған Даму стратегиясы өзектендірілді. «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ Корпоративтік басқару кодексі жаңа редакцияда бекітілді.

Басқарма «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ 2018-2023 жылдарға цифрландыру стратегиясын бекітті. Бизнесті кешенді және клиентке бағытталған етіп қолдауды қамтамасыз ететін «Digital Baiterek кәсіпкерлікті қолдаудың бірыңғай порталы» ақпараттық жүйесі тұрақты (өнеркәсіптік) пайдалануға енгізілді.

Холдингтің еншілес ұйымдары, «ҚДБ» АҚ және «ҚКМ» АҚ-мен «ҚДБ» АҚ жобаларын капиталдандыру мақсатында 100 млн АҚШ доллары көлемінде DBK EquityFund тікелей инвестициялар қоры құрылды.

Холдингпен құрылымды оңтайландыру бойынша процедуралар жүргізілді, атап айтқанда, «ҚИҚ» АҚ бойынша жалпы сомасы 337 млн теңгеге 4 жоба бойынша қатысу үлесін жүзеге асырды. «ТДҰА» АҚ бойынша «Қ. И. Сәтпаев атындағы ҚазҰТУ Технопаркі» ЖШС-не қатысу үлесі іске асырылды.

;2018 жыл
Директорлар Кеңесі елдің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына ықпал ететін экономиканың жеке секторының жобаларына шоғырланатын Холдингтің инвестициялық саясатын жаңа редакцияда бекітті.

2018 жылғы желтоқсанда «Қазақстан қор биржасы» АҚ-да 15 жыл айналым мерзімімен 77,7 млрд теңге сомасына теңгелік облигациялардың дебютті шығарылымы жарияланды.

;2019 жыл
«KazakhExport» ЭСК» АҚ жарғылық капиталын толықтыруға 34 млрд теңге бөлінді.

«Технологиялық даму жөніндегі ұлттық агенттік» АҚ қызметін трансформациялау және оны «QazTech Ventures» АҚ деп қайта атау аяқталды, оның қызметі венчурлік нарықты, бизнес-инкубациялауды және технологиялық кәсіпкерлікті дамытуға шоғырландырылатын болады.

Холдинг «Қазақстан қор биржасы» АҚ-ға 10 жылдық айналым мерзімімен: 40 млрд теңге сомасына және жылдық 9,5% мөлшерлемесімен; және жылдық 9,75% мөлшерлемесімен 25 млрд теңге сомасына теңгелік облигациялардың екі шығарылымын жариялады.

;2020 жыл
Мемлекет Басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасы бойынша «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ Тұрғын үй блогын оңтайландыру жүргізілді, нәтижесінде «ҚИК» ИҰ» АҚ-ға «Бәйтерек девелопмент»  АҚ (2020  жылғы қазан) және «Тұрғын үй құрылысына кепілдік беру қоры» АҚ (2020 жылғы қараша) қосылды. Сонымен қатар, «ҚИК» ИҰ »АҚ« Даму Қоры »АҚ арқылы ұсынылатын әзірлеушілерді субсидиялау құралына көшіріледі. «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ еншілес ұйымы – «Қазақстанның тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ атауы «Отбасы банк» Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі» АҚ (қысқаша «Отбасы банк» АҚ) болып өзгертілді.

2020 жылғы 11 қарашада Қазақстан қор биржасында айналыс мерзімі 10 жыл, жылдық 11,3 % мөлшерлеме бойынша 50 млрд теңге сомаға теңгелік облигациялар орналастырылды; 2020 жылғы 9 желтоқсанда – айналым мерзімі тиісінше 7 және 10 жыл, жылдық 11,3 % мөлшерлеме бойынша жалпы сомасы 100 млрд теңгеге теңгелік облигациялардың екі шығарылымы болды.

«Бәйтерек» ҰБХ»  АҚ «Нұрлы жер» және 2020–2021 жылдарға арналған Жұмыспен қамту жол картасы бағдарламаларын іске асыру аясында Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің еншілес құрылымы «Қазақстандық тұрақтылық қоры»  АҚ-нан жалпы көлемі 970 млрд теңге облигациялық қарыздар тартылды.

2020 жылы «KazakhExport» ЭСК» АҚ 29 млрд теңге сомасына капиталдандыруды жүзеге асырды.

;2021 жыл
2021 жылғы 26 қаңтарда «Қазақстан Ипотекалық компаниясы» ипотекалық ұйымы» АҚ «Қазақстан Тұрғын үй компаниясы» АҚ болып атауын өзгертті.

Мемлекет басшысы Қ. Тоқаевтың 2020  жылғы 1 қыркүйектегі «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Қазақстан Республикасына жолдау шеңберінде берген тапсырмасына сәйкес «ҚазАгро» ҰБХ» АҚ мен «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ қосу жұмысы аяқталды.

2021 жылдың наурыз айында Қазақстан қор биржасында 10 жылдық айналым мерзімімен 50млрд теңге сомаға теңгелік облигациялар шығарылымы орналастырылды.

2021 жылдың мамыр айында «QazTech Ventures»  АҚ мен «Kazakhstan Project Preparation Fund» ЖШС еншілес ұйымдарының функционалы мен активтерін жеке қор ретінде «Қазына Капи[1]тал Менеджмент» АҚ басқаруына табыстау шаралары аяқталды.

2021–2025 жылдарға Кешенді жекешелендіру жоспарын орындау үшін 2021  жылдың тамыз айында «Қазақстан Инвестиция қоры» АҚ акциялары 100 % өткізілді.

2021 жылдың тамыз айында Nur Otan партиясының «Өзгерістер жолы: Әр азаматқа лайықты өмір!» сайлау алдындағы бағдарламасын орындау жөніндегі Жол картасын жүзеге асыру шеңберінде «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ жанында Қоғамдық кеңес құрылды.

2021 жылдың қараша айында 2014–2023 жылдарға арналған «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ дамыту жоспары өзекті сипатқа ие болды.

2021 жылдың желтоқсан айында «Ауыл шаруашылығын қаржылай қолдау қоры» «Аграрлық кредит корпорациясы» АҚ-на қосу жолымен қайта ұйымдастырылды.

2021 жылдың желтоқсан айында Қазақстан қор биржасында 10 жылдық айналым мерзімімен 55 млрд теңге сомаға теңгелік облигациялар шығарылымы орналастырылды.

«Бәйтерек» ҰБХ» АҚ «Нұрлы жер» бағдарламасы мен 2020–2021 жылдарға арналған Жұмыспен қамтудың жол картасын жүзеге асыру шеңберінде Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің еншілес құрылымы – «Қазақстан орнықтылық қоры» АҚ жалпы көлемі 220млрд теңгені құрайтын облигациялық қарыздары тартылды.

2021 жылы «KazakhExport» ЭСК» АҚ 5 млрд теңгені құрайтын сомаға капиталдандыруды жүзеге асырды.

;2022 жыл
Мемлекет басшысының тапсырмасын орындау шеңберінде Холдинг «ҚазАгроқаржы» АҚ («ҚАҚ» АҚ) акцияларының 100%-ын «Аграрлық несие корпорациясы» АҚ-на берді. «ҚАҚ» АҚ ауыл шаруашылығы техникасы мен жабдықтарын лизингке беру бойынша негізгі қызметін жалғастырды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің тапсырмасын орындау мақсатында 2022 жылғы 1 қыркүйекте Холдинг «Сбербанк России» ЖАҚ-дан «Сбербанк» АҚ еншілес банкіндегі 99,99% қатысу үлесін сатып алды. Сатып алғаннан кейін «Сбербанк» АҚ ЕБ қайта тіркеліп, «Береке банк» АҚ болып қайта аталды. 2022 жылдың қараша айында Холдинг өз талабын орындап, «Береке Банк» АҚ миноритарлық акционерлерінен оларға тиесілі 248 дауыс беретін акциясын сатып алды.&lt;ref&gt;[https://baiterek.gov.kz/kk/kholding-turaly/byterek-kholdinginin-damu-tarikhy/ «Бәйтерек» холдингінің даму тарихы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның ұлттық компаниялары]]
[[Санат:Бәйтерек (холдинг)]]</text>
      <sha1>6wu8voe6og16cut1p9m1v3s38h82xwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733827</id>
    <revision>
      <id>3630331</id>
      <parentid>3627302</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Абай облысы */</comment>
      <origin>3630331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34917" sha1="dogf9icegox2f4n8iryeso8mr12oi2t" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген.

Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған.

== Өңір әкімдері ==
# [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды.
# [[Алматы]] әкімі — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды.
# [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды.
# [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды.
# [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Дастан Адайұлы Рыспеков|Дастан Рыспеков]] (2024 жылғы 9 қазаннан). Тағайындалғанға дейін Ұлытау облысы әкімінің орынбасары болды.
# [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды.
# [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды.
# [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды.
# [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды.
# [[Шымкент]] әкімі — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды.
# [[Астана]] әкімі — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды.
# [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды.
# [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды.
# [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды.
# [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды.
# [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды.
# [[Атырау облысы]] әкімі — [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] (2022 жылғы 7 сәуірден). Тағайындалғанға дейін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болды.

== Астана қаласы ==
; [[Астана|Қала]] әкімі — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024-)
# [[Байқоңыр ауданы]] — Талғат Абайұлы Рахманберді (2023-)
# [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024-)
# [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024-)
# [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024-)
# [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025-)

== Алматы қаласы ==
; [[Алматы|Қала]] әкімі — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан)
# [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025-)
# [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024-)
# [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023-)
# [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025-)
# [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024-)
# [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022-)
# [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023-)
# [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026-)

== Шымкент қаласы ==
; [[Шымкент|Қала]] әкімі — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024-)
# [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025-)
# [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021-)
# [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025-)
# [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026-)

== Байқоңыр қаласы ==
; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан)

== Абай облысы ==
; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023-)
# [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024-)
# [[Аягөз ауданы]] — Данияр Қайырханұлы Шәкәрімов (2024-)
# [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026-)
# [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026-)
# [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025-)
# [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024-)
# [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025-)
# [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024-)
# [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024-)
# [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023-)
# [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025-)

== Ақмола облысы ==
; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023-)
# [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024-)
# [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023-) 
# [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024-)
# [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023-)
# [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023-)
# [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024-)
# [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023-)
# [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023-)
# [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023-)
# [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021-)
# [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024-)
# [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025-)
# [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024-)
# [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024-)
# [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024-)
# [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022-)
# [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024-)
# [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024-)
# [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024-)

== Ақтөбе облысы ==
; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024-)
# [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023-) 
# [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023-)
# [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024-)
# [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023-)
# [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023-)
# [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023-)
# [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019-)
# [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024-)
# [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023-)
# [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020-)
# [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022-)
# [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023-)

; Ақтөбе аудандары 
# [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024-)
# [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024-)

== Алматы облысы ==
; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023-)
# [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024-)
# [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021-)
# [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023-)
# [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022-)
# [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025-)
# [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023-)
# [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023-)
# [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024-)
# [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024-)
# [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024-)

== Атырау облысы ==
; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]] (2022 жылғы 7 сәуірден)
# [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022-)
# [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024-)
# [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023-)
# [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023-)
# [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022-) 
# [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024-)
# [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022-)
# [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023-)

== Батыс Қазақстан облысы ==
; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан)
# [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023-)
# [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020-)
# [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021-)
# [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022-)
# [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023-)
# [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023-)
# [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023-)
# [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021-)
# [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023-)
# [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023-)
# [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023-)
# [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023-)
# [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024-)

== Жамбыл облысы ==
; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен)
# [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024-)
# [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022-)
# [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022-)
# [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022-)
# [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024-)
# [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024-)
# [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023-)
# [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022-)
# [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022-)
# [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023-)
# [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022-)

; Тараз аудандары
# [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025-)
# [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025-)

== Жетісу облысы ==
; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан)
# [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023-)
# [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021-)
# [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022-)
# [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026-)
# [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023-)
# [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023-)
# [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022-)
# [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022-)
# [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023-)
# [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022-)

== Қарағанды облысы ==
; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан)
# [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023-)
# [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023-)
# [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024-)
# [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026-)
# [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022-)
# [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022-)
# [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020-)
# [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2023-)
# [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023-)
# [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023-)
# [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024-)
# [[Теміртау]] қаласы – [[Ғалым Әбіханұлы Әшімов]] (2024-)
# [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022-)

; Қарағанды аудандары 
# [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023-)
# [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023-)

== Қостанай облысы ==
; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан)
# [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022-) 
# [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024-)
# [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023-)
# [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020-)
# [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023-)
# [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024-) 
# [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024-)
# [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023-) 
# [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021-)
# [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024-)
# [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024-)
# [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021-)
# [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023-)
# [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024-) 
# [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024-)
# [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016-)
# [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021-)
# [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022-)
# [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021-)
# [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023-)

== Қызылорда облысы ==
; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап)
# [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024-)
# [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023-)
# [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026-)
# [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025-)
# [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023-)
# [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023-)
# [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024-)
# [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024-)

== Маңғыстау облысы ==
; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан)
# [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023-)
# [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023-)
# [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022-)
# [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024-)
# [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024-)
# [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024-)
# [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024-)

== Павлодар облысы ==
; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан)
# [[Аққулы ауданы]] — Руслан Берекеленұлы Мұқанов (2023-)
# [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — Қаршыға Зәлмұханұлы Арынов (2018-)
# [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023-)
# [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024-)
# [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021-)
# [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021-)
# [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024-)
# [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022-)
# [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023-)
# [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023-)
# [[Ақсу]] қаласы – Болатбек Кәрімұлы Шәріпов (2024-)
# [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022-)
# [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023-)

== Солтүстік Қазақстан облысы ==
; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен)
# [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021-)
# [[Ақжар ауданы]] — [[Рүстем Мұқашұлы Елубаев]] (2024-)
# [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024-)
# [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023-)
# [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023-)
# [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023-)
# [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025-)
# [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024-)
# [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023-)
# [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022-)
# [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022-)
# [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024-)
# [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024-)
# [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023-)

== Түркістан облысы ==
; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан)
# [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023-) 
# [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023-)
# [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022-)
# [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023-)
# [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018-)
# [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023-)
# [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024-)
# [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025-)
# [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023-)
# [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023-)
# [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022-)
# [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024-)
# [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024-)
# [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023-)
# [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024-)
# [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022-)
# [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024-)

== Ұлытау облысы ==
; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Дастан Адайұлы Рыспеков]] (2024 жылғы 9 қазаннан)
# [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023-)
# [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022-)
# [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022-)
# [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023-)
# [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024-)

== Шығыс Қазақстан облысы ==
; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан)
# [[Алтай ауданы]] — Ренат Тілеуханұлы Құрманбаев (2023-)
# [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022-)
# [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023-)
# [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024-)
# [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024-)
# [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024-)
# [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024-)
# [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022-)
# [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024-)
# [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024-)
# [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024-)
# [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024-)
# [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024-)

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
* [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]]</text>
      <sha1>dogf9icegox2f4n8iryeso8mr12oi2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасының Вице-президенті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739120</id>
    <revision>
      <id>3630399</id>
      <parentid>3625195</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T21:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23996" sha1="0e8ifhf7n1m30w8p5q18yf3awj9v8kz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |суреті           = 
 |сурет ені        = 
 |эмблема          = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 |эмблема ені      = 100px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]]
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]]
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = [[1991 жыл]]&lt;br&gt; [[2026 жыл]] &lt;small&gt;(қайта енгізілді)&lt;/small&gt;
 |таратылды        = [[1996 жыл]] &lt;small&gt;(кейін қайта енгізілді)&lt;/small&gt;
 |біріншісі        = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — 1991—1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген [[Қазақстан]]дағы мемлекеттік лауазым. Вице-Президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істейді және конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің нақты не атқаратынын Президент айқындайды.

Вице-Президент лауазымын атқарған алғашқы және әзірге жалғыз адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды.

== Тарихы ==
=== Қазақ КСР Президентінің орынбасары ===
Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Оған сәйкес:

* Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады.
* Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді.
* Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды.

Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды.
Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды.

=== Вице-Президент лауазымының пайда болуы ===
1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді.

1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]]
Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.&lt;ref&gt;Nohlen, D, Grotz, F &amp; Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X&lt;/ref&gt;

10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды.

1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&amp;vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&amp;vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады.

=== 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі ===
1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді.
* 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.&lt;ref name=&quot;к1993&quot;&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.&lt;ref name=&quot;к1993&quot; /&gt;
* 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды.
* 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады.

Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.&lt;ref name=&quot;к1993&quot; /&gt;

Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Лауазымды тарату ===
1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді.

1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды.

=== Вице-президент лауазымын қайта енгізу ===
2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.&lt;ref name=&quot;alashkz&quot;&gt;[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]&lt;/ref&gt;

Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты.

Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.&lt;ref&gt;[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]&lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады.

Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ.

Вице-Президент Республика Президентінің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.

== Қазақстан вице-президенттері ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
!№
! Суреті 
!Аты
!Қызметін бастады
!Қызметін аяқтады
! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]
! Ескертпелер
|-
|1
|[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|141x141 нүкте]]
|[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
|24 сәуір 1990
|13 мамыр 1990
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]&lt;br&gt;[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt;{{nowrap|(1990–2019)}}
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Президентінің орынбасары (Вице-Президент)&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &amp;#124; ЦентрАзия}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]]
|[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
|16 қазан 1991
|22 ақпан 1996
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Вице-Президенті. 
1991 жылғы 10 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның Вице-Президенті&lt;ref&gt;{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&amp;pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;
|}

== Әдебиет ==
* The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
* [[Қазақстан басшыларының тізімі]]
* [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан вице-президенті]]</text>
      <sha1>0e8ifhf7n1m30w8p5q18yf3awj9v8kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630400</id>
      <parentid>3630399</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T21:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23964" sha1="9mkokz4xsbd0ioomxjz23scvfr8v9wn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан
 |суреті           = 
 |сурет ені        = 
 |эмблема          = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 |эмблема ені      = 100px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]]
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]]
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = [[1991 жыл]]&lt;br&gt; [[2026 жыл]] &lt;small&gt;(қайта енгізілді)&lt;/small&gt;
 |таратылды        = [[1996 жыл]] &lt;small&gt;(кейін қайта енгізілді)&lt;/small&gt;
 |біріншісі        = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген [[Қазақстан]]дағы мемлекеттік лауазым. Вице-Президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды.

Вице-Президент лауазымын атқарған алғашқы және әзірге жалғыз адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды.

== Тарихы ==
=== Қазақ КСР Президентінің орынбасары ===
Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Оған сәйкес:

* Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады.
* Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді.
* Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды.

Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды.
Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды.

=== Вице-Президент лауазымының пайда болуы ===
1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді.

1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]]
Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.&lt;ref&gt;Nohlen, D, Grotz, F &amp; Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X&lt;/ref&gt;

10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды.

1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&amp;vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&amp;vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады.

=== 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі ===
1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді.
* 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.&lt;ref name=&quot;к1993&quot;&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.&lt;ref name=&quot;к1993&quot; /&gt;
* 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды.
* 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады.

Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.&lt;ref name=&quot;к1993&quot; /&gt;

Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Лауазымды тарату ===
1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді.

1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды.

=== Вице-президент лауазымын қайта енгізу ===
2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.&lt;ref name=&quot;alashkz&quot;&gt;[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]&lt;/ref&gt;

Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты.

Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.&lt;ref&gt;[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]&lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады.

Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ.

Вице-Президент Республика Президентінің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.

== Қазақстан вице-президенттері ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
!№
! Суреті 
!Аты
!Қызметін бастады
!Қызметін аяқтады
! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]
! Ескертпелер
|-
|1
|[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|141x141 нүкте]]
|[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
|24 сәуір 1990
|13 мамыр 1990
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]&lt;br&gt;[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt;{{nowrap|(1990–2019)}}
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Президентінің орынбасары (Вице-Президент)&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &amp;#124; ЦентрАзия}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]]
|[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
|16 қазан 1991
|22 ақпан 1996
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Вице-Президенті. 
1991 жылғы 10 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның Вице-Президенті&lt;ref&gt;{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&amp;pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;
|}

== Әдебиет ==
* The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
* [[Қазақстан басшыларының тізімі]]
* [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан вице-президенті]]</text>
      <sha1>9mkokz4xsbd0ioomxjz23scvfr8v9wn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630402</id>
      <parentid>3630400</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T21:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24046" sha1="03p11rt243h8kcm5zg6qoeqwsa6pv0t" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = Қазақстан Республикасының Вице-Президенті
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = Қазақстан
 |суреті           = 
 |сурет ені        = 
 |эмблема          = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 |эмблема ені      = 100px
 |эмблеманың аты   = [[Қазақстан елтаңбасы]]
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]], [[Астана]]
 |ұсынылады        = 
 |тағайындалды     = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]]
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |пайда болды      = [[1991 жыл]]&lt;br&gt; [[2026 жыл]] &lt;small&gt;(қайта енгізілді)&lt;/small&gt;
 |таратылды        = [[1996 жыл]] &lt;small&gt;(кейін қайта енгізілді)&lt;/small&gt;
 |біріншісі        = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасының Вице-Президенті''' — 1991–1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген [[Қазақстан]]дағы мемлекеттік лауазым. Вице-Президентті [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] қызметке тағайындайды. Ол Президенттің тапсырмасымен жұмыс істеп, конституцияда көзделген жағдайларда Президенттің орнын басады. Вице-Президенттің атқаратын қызметін Президент айқындайды.

Вице-Президент лауазымын атқарған алғашқы және әзірге жалғыз адам — [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]], ол бұл қызметті 1991–1996 жылдары Президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қызметінен босатқанша атқарды.

== Тарихы ==
=== Қазақ КСР Президентінің орынбасары ===
Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714011636/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1000133 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Оған сәйкес:

* Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады.
* Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді.
* Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды.

Бұл лауазымға [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған [[Сергей Александрович Терещенко]] сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко [[Қазақстан КП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті|ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті]]нің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды.
Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды.

=== Вице-Президент лауазымының пайда болуы ===
1990 жылғы 20 қарашада [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]] «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085316/http://adilet.zan.kz/rus/docs/Z900004000_ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді.

1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]]
Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.&lt;ref&gt;Nohlen, D, Grotz, F &amp; Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p 424 ISBN 0-19-924958-X&lt;/ref&gt;

10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды.

1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&amp;vi1=6096.000 |title=Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР» |accessdate=2019-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529204637/http://www.all-docs.ru/index.php?page=7&amp;vi1=6096.000 |archivedate=2015-05-29 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады.

=== 1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі ===
1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]] қабылданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 года |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085312/https://e-history.kz/ru/contents/view/1205 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді.
* 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.&lt;ref name=&quot;к1993&quot;&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |title=Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085314/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K930001000_ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
* 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.&lt;ref name=&quot;к1993&quot; /&gt;
* 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды.
* 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген [[Қазақстан Республикасының азаматтығы|Қазақстан Республикасының азаматы]] сайлана алады.

Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.&lt;ref name=&quot;к1993&quot; /&gt;

Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |title=Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г. |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324085315/https://el.kz/kz/news/archive/content-19876 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

=== Лауазымды тарату ===
1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |title=Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет |access-date=2019-03-24 |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406155001/http://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_#z100 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |title=Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан» |access-date=2019-03-24 |archive-date=2021-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711140347/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1004925#pos=1;-122 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді.

1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды.

=== Вице-президент лауазымын қайта енгізу ===
2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ұлттық құрылтай]]дың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] келісімімен тағайындайды.&lt;ref name=&quot;alashkz&quot;&gt;[https://alash.kz/kz/article/memlekettik-kenesshi-lauazymy-qysqartylatyn-bolady-toqaev-vise-prezident-lauazymyn-engizudi-usyndy.html “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды]&lt;/ref&gt;

Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты.

Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі|Мемлекеттік кеңесші]] лауазымы қысқаратынын атап өтті.&lt;ref&gt;[https://juzmedia.kz/news/3582-kazakstanda-vitse-prezident-lauazymy-engiziledi/ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі]&lt;/ref&gt;

== Қызметі ==
Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдың]] келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады.

Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ.

Вице-Президент Республика Президентінің тапсырмасы бойынша [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтаймен]], [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Үкіметпен]] және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]] қамтамасыз етеді.

== Қазақстан вице-президенттері ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
!№
! Суреті 
!Аты
!Қызметін бастады
!Қызметін аяқтады
! [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]
! Ескертпелер
|-
|1
|[[Сурет:Sergey Tereshchenko (2016-04-01).jpg|жиекті|141x141 нүкте]]
|[[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
|24 сәуір 1990
|13 мамыр 1990
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Nazarbayev-Putin 2013 Kremlin meeting (cropped).jpg|99px]]&lt;br&gt;[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt;{{nowrap|(1990–2019)}}
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Президентінің орынбасары (Вице-Президент)&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vassiliev |first1=Alexei |title=Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=XTwhBQAAQBAJ |publisher=Saqi |date=1 September 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/cnt2.php?st=1022461132|title = &amp;#124; ЦентрАзия}}&lt;/ref&gt;
|-
|2
|[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|жиекті|141x141 нүкте]]
|[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
|16 қазан 1991
|22 ақпан 1996
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] Вице-Президенті. 
1991 жылғы 10 желтоқсаннан бастап [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның Вице-Президенті&lt;ref&gt;{{cite book|author=Europa Publications|title=The International Who's Who 2004|url=https://books.google.com/books?id=neKm1X6YPY0C&amp;pg=PA70|year=2003|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-217-6|page=70}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=q_B71o01OxwC|title=Top Officials in Central Asia|date=6 June 1992|publisher=Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;
|}

== Әдебиет ==
* The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
* [[Қазақстан басшыларының тізімі]]
* [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан вице-президенті]]</text>
      <sha1>03p11rt243h8kcm5zg6qoeqwsa6pv0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Х. Есенжанов атындағы балалар және жасөспірімдер кітапханасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744223</id>
    <revision>
      <id>3630398</id>
      <parentid>3371606</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:36:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан сәулеті|Қазақстан сәулеті]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан кітапханалары|Қазақстан кітапханалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3630398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5524" sha1="nwa5qoqv3a6m575t78i0do4oyt84nyg" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Х. Есенжанов атындағы балалар және жасөспірімдер кітапханасы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = Орал казак әскерінің әскери шаруашылық басқармасы
| балама аты         = 
| статусы            = Республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші
| суреті             = Х. Есенжанов атындағы балалар және жасөспірімдер кітапханасы ғимараты.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Қазақстан
 |lat_dir = N|lat_deg =   |lat_min =   |lat_sec =  
 |lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =   |lon_sec =  
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимарат түрі       = қала құрылысы және сәулет
| сәулет стилі       = спассикалық
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = 
| мекен жайы         =  
| қала               = [[Орал]] қаласы
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы басталды  = 1838 жыл 
| құрылысы аяқталды  =   
| ашылған уақыты     =  
| жөнделген уақыты   =  
| жабылған уақыты    =  
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| құрылыс материалы  = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы =  
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         =  
| салушы             = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Х. Есенжанов атындағы балалар және жасөспірімдер кітапханасы''' –  [[Батыс Қазақстан облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген қала құрылысы және сәулет ескерткіші.

== Ораналсқан жері ==
[[Орал]] қаласы, Н. Назарбаев даңғылы, 166/1.

== Кезеңі ==
[[1838 жыл|1838]] жыл, сәулетші – А.А. Гопиус.

== Тарихи деректер ==
Ғимарат Орал әскери канцеляриясы үшін шамамен 1838 жылы салынған XIX ғасырдағы сәулет ескерткіші болып табылады. Ғимарат жобасының сәулетшісі болып А. А. Гопиус саналады. Ескерткіштің өзі – спассикалық стильде салынған екі қабатты ғимарат. Кейінірек канцелярияны Орал казак әскерінің әскери шаруашылық басқармасына өзгертті. [[1871 жыл|1871]] жылы ғимаратта алғашқы қоғамдық кітапхана ашылды. Кеңес уақытында мұнда әскери бөлім мен басқа да мекемелер орын алды. [[1961 жыл|1961]] жылы А.П. Гайдар атындағы Батыс Қазақстанның облыстық балалар кітапханасы құрылды.&lt;br&gt;
Кітапхананың атауы [[2016 жыл|2016]] жылы белгілі жазушы, ҚазКСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, осы аймақтың тұрғыны [[Хамза Ихсанұлы Есенжанов|Хамза Есенжанов]]тың атындағы балалар мен жасөспірімдерге арналған Батыс Қазақстандық облыстық кітапхана болып өзгертілді.&lt;br&gt;

Бүгінгі күні кітапхананың кітап қоры 199 572 мың бірлікке тең. Жыл сайын ол 21 000-нан астам оқырмандарға қызмет көрсетеді.&lt;ref&gt;Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Батыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан кітапханалары]]</text>
      <sha1>nwa5qoqv3a6m575t78i0do4oyt84nyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селангор (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745878</id>
    <revision>
      <id>3630206</id>
      <parentid>3471270</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>71333</id>
      </contributor>
      <origin>3630206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1792" sha1="lj1i7gsfga4polmr88vddor8eqtxr2a" xml:space="preserve">{{Футбол клубы|атауы={{ту|Малайзия}} Селангор|құрылған=1905
| жарыс = Футболдан чемпионаты 
| маусым = 2025/26 
| орын = 3 орын

| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _red stripes&amp;shoulder
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _yellowtop
| leftarm1    = FF0000 	
| body1       = FFFF00
| rightarm1   = FF0000 	
| shorts1     = FF0000 	
| socks1      = FF0000 	
&lt;!-- Away kit --&gt;
| pattern_la2 = _blackborder
| pattern_b2  = _blackcollar
| pattern_ra2 = _blackborder
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _banana_yellow_border
| leftarm2    = FFFACD
| body2       = FFFACD
| rightarm2   = FFFACD
| shorts2     = 000d50
| socks2      = 000d50
&lt;!-- Third kit --&gt;
| pattern_la3 = 
| pattern_b3  = _vnecknavy
| pattern_ra3 = 
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = _whitetop
| leftarm3    = 000080
| body3       = 000080
| rightarm3   = 000080
| shorts3     = 000080
| socks3      = 000080
| сайты = https://www.selangorfc.com/}}

'''Селангор''' — [[Малайзия|Малайзияның]] Селангор қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын &quot;Шах Алам&quot; стадионында өткізеді. Алты дүркін Малайзия чемпионы (1984, 1989, 1990, 2000, 2009, 2010).

Қазіргі күнде Малайзия суперлигасында ойнайды.

1967 жылы [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|Азия чемпиондар кубогының]] финалына шықты.

== Сілтемелер ==

* [https://www.flashscore.com.my/pasukan/selangor/drQ7lgso/ Current results of Selangor FC matches]
{{Бастама}}

[[Санат:Малайзия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>lj1i7gsfga4polmr88vddor8eqtxr2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леброн Джеймс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754569</id>
    <revision>
      <id>3630365</id>
      <parentid>3471584</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11813" sha1="5ow1bfx7yyrs4aj8fmo4thri74m836h" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| drama жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2010—2014: [[Майами Хит]]&lt;br&gt;2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| maрапаттары        = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген (ең көп ұпай жинаған ойыншы)
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
* 3× Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2006, 2008, 2018)
* 13× ҰБА бірінші құрамасы (2006, 2008–2018, 2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің үздік ойыншысы (2004)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медал}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Бейжің 2008)]]
* {{Алтын медал}} [[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Лондон 2012)]]
* {{Алтын медал}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медал}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Афина 2004)]]
* {{Қола медал}} Әлем чемпионаты (Жапония 2006)
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>5ow1bfx7yyrs4aj8fmo4thri74m836h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630366</id>
      <parentid>3630365</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11823" sha1="57ysziyygm4qvt0uyeq37oykdbubw9a" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| drama жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2010—2014: [[Майами Хит]]&lt;br&gt;2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| maрапаттары        = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген (ең көп ұпай жинаған ойыншы)
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
* 3× Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2006, 2008, 2018)
* 13× ҰБА бірінші құрамасы (2006, 2008–2018, 2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің үздік ойыншысы (2004)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Бейжің 2008)]]
* {{Алтын медаль}} [[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Лондон 2012)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Афина 2004)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты (Жапония 2006)
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>57ysziyygm4qvt0uyeq37oykdbubw9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630367</id>
      <parentid>3630366</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14523" sha1="rx0litllwp139np0wul44ltibvcigb5" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| командалары        = 
2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2010—2014: [[Майами Хит]]&lt;br&gt;2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| жетістіктері       = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген (ең көп ұпай жинаған ойыншы)
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
* 3× Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2006, 2008, 2018)
* 13× ҰБА бірінші құрамасы (2006, 2008–2018, 2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің үздік ойыншысы (2004)

'''Олимпиада медальдары:'''
* {{Алтын медал}} Бейжің 2008
* {{Алтын медал}} Лондон 2012
* {{Алтын медал}} Париж 2024
* {{Қола медал}} Афина 2004
| ортаққор           = LeBron James
}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| drama жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2010—2014: [[Майами Хит]]&lt;br&gt;2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| maрапаттары        = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген (ең көп ұпай жинаған ойыншы)
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
* 3× Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2006, 2008, 2018)
* 13× ҰБА бірінші құрамасы (2006, 2008–2018, 2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің үздік ойыншысы (2004)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Бейжің 2008)]]
* {{Алтын медаль}} [[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Лондон 2012)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Афина 2004)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты (Жапония 2006)
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>rx0litllwp139np0wul44ltibvcigb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630368</id>
      <parentid>3630367</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16958" sha1="dhtu8b1lxduzr5swon9b68dduthl6hr" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс

| шынайы есімі       = {{lang-en|LeBron Raymone James}}
| суреті             = LeBron James (51959977144) (cropped2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = Леброн Джеймс «Лос-Анджелес Лейкерс» сапында
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = 
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| клубтар            = 
* 2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2010—2014: [[Майами Хит]]
* 2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| мемлекеттік құрама = 
* 2004—2024: {{USA}}
| медальдар          = 
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Бейжің 2008 Олимпиада ойындары|Бейжің 2008]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Париж 2024]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Қола|[[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Афина 2004]]|Баскетбол}}
| ортаққор           = LeBron James
}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| командалары        = 
2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2010—2014: [[Майами Хит]]&lt;br&gt;2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| жетістіктері       = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген (ең көп ұпай жинаған ойыншы)
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
* 3× Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2006, 2008, 2018)
* 13× ҰБА бірінші құрамасы (2006, 2008–2018, 2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің үздік ойыншысы (2004)

'''Олимпиада медальдары:'''
* {{Алтын медал}} Бейжің 2008
* {{Алтын медал}} Лондон 2012
* {{Алтын медал}} Париж 2024
* {{Қола медал}} Афина 2004
| ортаққор           = LeBron James
}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = 
| сурет ені          = 
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| drama жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = 
2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2010—2014: [[Майами Хит]]&lt;br&gt;2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]&lt;br&gt;2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| maрапаттары        = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген (ең көп ұпай жинаған ойыншы)
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
* 3× Барлық жұлдыздар матчының MVP жүлдесі (2006, 2008, 2018)
* 13× ҰБА бірінші құрамасы (2006, 2008–2018, 2020)
* ҰБА Жаңадан келгендердің үздік ойыншысы (2004)

'''Халықаралық медальдары:'''
* {{Алтын медаль}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Бейжің 2008)]]
* {{Алтын медаль}} [[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Лондон 2012)]]
* {{Алтын медаль}} [[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Париж 2024)]]
* {{Қола медаль}} [[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары (Афина 2004)]]
* {{Қола медаль}} Әлем чемпионаты (Жапония 2006)
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>dhtu8b1lxduzr5swon9b68dduthl6hr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630369</id>
      <parentid>3630368</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10894" sha1="caybx6ezvkcdwzugowpbyttzoxt9vg7" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс

| шынайы есімі       = {{lang-en|LeBron Raymone James}}
| суреті             = LeBron James (51959977144) (cropped2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = Леброн Джеймс «Лос-Анджелес Лейкерс» сапында
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = 
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| клубтар            = 
* 2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2010—2014: [[Майами Хит]]
* 2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| мемлекеттік құрама = 
* 2004—2024: {{USA}}
| медальдар          = 
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Бейжің 2008 Олимпиада ойындары|Бейжің 2008]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Париж 2024]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Қола|[[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Афина 2004]]|Баскетбол}}
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>caybx6ezvkcdwzugowpbyttzoxt9vg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630370</id>
      <parentid>3630369</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10872" sha1="f4q0gsmk41zxo0fpgxiryho3knq3z2f" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс

| шынайы есімі       = {{lang-en|LeBron Raymone James}}
| суреті             = LeBron James (51959977144) (cropped2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = Леброн Джеймс «Лос-Анджелес Лейкерс» сапында
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = 
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| клубтар            = 
* 2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2010—2014: [[Майами Хит]]
* 2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| мемлекеттік құрама = 
* 2004—2024: {{USA}}
| медальдар          = 
{{Алтын медаль|[[Бейжің 2008 Олимпиада ойындары|Бейжің 2008]]|Баскетбол}}
{{Алтын медаль|[[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Париж 2024]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Қола|[[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Афина 2004]]|Баскетбол}}
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>f4q0gsmk41zxo0fpgxiryho3knq3z2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630371</id>
      <parentid>3630370</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14010" sha1="o921390cxlfzarb8zbfmropm70328dl" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = LeBron James (51959977144) (cropped2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = &lt;!-- Мына бос қалған Статистика деген сары жолақты жауып, астына тізімді дұрыс шығару үшін мына код қолданылады --&gt;
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=&quot;#F0F2F5&quot;&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold; background:#FFA500;&quot;&gt;Клубтық мансабы&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; padding-left:10px;&quot;&gt;
* 2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2010—2014: [[Майами Хит]]
* 2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
| медальдары         = 
* {{Алтын медал}} Олимпиада ойындары (Бейжің 2008)
* {{Алтын медал}} Олимпиада ойындары (Лондон 2012)
* {{Алтын meдал}} Олимпиада ойындары (Париж 2024)
* {{Қола медал}} Олимпиада ойындары (Афина 2004)
| ортаққор           = LeBron James
}}


{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс

| шынайы есімі       = {{lang-en|LeBron Raymone James}}
| суреті             = LeBron James (51959977144) (cropped2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = Леброн Джеймс «Лос-Анджелес Лейкерс» сапында
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = 
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған (мектептен кейін тікелей ҰБА-ға келді)
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| клубтар            = 
* 2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2010—2014: [[Майами Хит]]
* 2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| мемлекеттік құрама = 
* 2004—2024: {{USA}}
| медальдар          = 
{{Алтын медаль|[[Бейжің 2008 Олимпиада ойындары|Бейжің 2008]]|Баскетбол}}
{{Алтын медаль|[[Лондон 2012 Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Алтын|[[Париж 2024 Олимпиада ойындары|Париж 2024]]|Баскетбол}}
{{Медиа-медаль|Қола|[[Афина 2004 Олимпиада ойындары|Афина 2004]]|Баскетбол}}
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>o921390cxlfzarb8zbfmropm70328dl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630372</id>
      <parentid>3630371</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11605" sha1="myn4dgdr6yaem7mp0kdhp67tobm6a20" xml:space="preserve">{{Толықтыру}}
{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2025}}

{{Баскетболшы
| есімі              = Леброн Джеймс
| шынайы есімі       = LeBron Raymone James
| суреті             = LeBron James (51959977144) (cropped2).jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = 
| клубы              = [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| нөмірі             = 23
| қызметі            = Ойыншы
| позициясы          = [[Жеңіл шабуылшы]] / [[Ауыр шабуылшы]]
| лақап аттары       = Король Джеймс (King James), Таңдаулы (The Chosen One)
| бойы               = 206 см
| салмағы            = 113 кг
| азаматтығы         = {{USA}}
| жынысы             = Ер
| туған күні         = 30.12.1984

| туған жері         = [[Акрон]], [[Огайо (штат)|Огайо]], {{USA}}
| қайтыс болған күні = 
| қайтыс болған жері = 
| мектебі            = Сент-Винсент — Сент-Мэри (Акрон, Огайо)
| колледжі           = Колледжде ойнамаған
| драфт              = 1-ші таңдау, 1-ші раунд
| драфт жылы         = 2003
| драфт командасы    = [[Кливленд Кавальерс]]
| ойындары           = 
| ұпайлары           = 
| допты алулары      = 
| пастары            = 
| тартып алулары     = 
| блок-шоттар        = 
| командалары        = &lt;!-- Мына бос қалған Статистика деген сары жолақты жауып, астына тізімді дұрыс шығару үшін мына код қолданылады --&gt;
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr bgcolor=&quot;#F0F2F5&quot;&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold; background:#FFA500;&quot;&gt;Клубтық мансабы&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; padding-left:10px;&quot;&gt;
* 2003—2010: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2010—2014: [[Майами Хит]]
* 2014—2018: [[Кливленд Кавальерс]]
* 2018—қазіргі уақыт: [[Лос-Анджелес Лейкерс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* 4× [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА финал сериясының MVP жүлдесі (2012, 2013, 2016, 2020)
* 4× ҰБА-ның ең құнды ойыншысы (MVP) (2009, 2010, 2012, 2013)
* ҰБА тарихындағы ең үздік сұрмерген
* 20× ҰБА Барлық жұлдыздар матчы (2005–2024)
| медальдары         = 
* {{Алтын медаль}} Олимпиада ойындары (Бейжің 2008)
* {{Алтын медаль}} Олимпиада ойындары (Лондон 2012)
* {{Алтын медаль}} Олимпиада ойындары (Париж 2024)
* {{Қола медаль}} Олимпиада ойындары (Афина 2004)
| ортаққор           = LeBron James
}}

'''Леброн Рэймон Джеймс''' (1984 жылы 30 желтоқсанда туған , Акрон, Огайо) — американдық кәсіпқой баскетболшы, кішкентай шабуылшы (Small Forward) және шабуылшы(Forward) ретінде ойнайды. Ол Лос-Анджелес Лейкерс НБА командасында ойнайды. Сарапшылар оны тарихтағы ең жақсы баскетболшылардың бірі деп санайды, бірқатар сарапшылар Джеймсті бірінші орынға қойды. Өз мансабының көп бөлігінде әлемдегі ең жоғары ақы алатын спортшылардың бірі (соның ішінде жалақысы мен жарнамалар).

Төрт дүркін НБА чемпионы, төрт дүркін НБА финалының ең үздік ойыншысы, төрт дүркін NBA MVP, 2007–08 НБА маусымының үздік ұпай жинайтын көшбасшысы және 2003–2004 НБА жыл ойыншысы. Ол 13 рет Бүкіл НБА-ның бірінші командасына, екі рет екінші командаға, бір рет үшінші командаға шақырылды, бес рет қорғаныстық командаға шақырылды және 20 рет жұлдызды рекорд болды, онда ол үш рет ең құнды ойыншы атанды. NBA тұрақты маусымы мен плей-офф кезеңіндегі ең үздік мерген. Ол NBA тұрақты маусымдарындағы ассисттер, еркін лақтырулар, ойналған ойындар және трипл-дабль бойынша үздік 5 көшбасшының бірі. Кәдімгі маусымдық ойындарда ойнаған минуттар бойынша НБА-ны басқарады. Ол сонымен қатар NBA-ның тұрақты маусымындағы ойындарында ұрлық пен үш ұпайлық соғу бойынша үздік 10 көшбасшының қатарына кіреді. NBA-ны тұрақты маусымда және плей-офф тарихында айналымдар бойынша басқарады. Ұрлық жасау, еркін лақтыру, ойналған минуттар мен ойналған ойындар бойынша НБА плей-оффының көшбасшысы. Ол ассисттер, трибл-дублдар, рингтер және үш ұпайлық соғулар бойынша NBA плей-офф көшбасшыларының бестігіне кіреді (блокталған соққылар бойынша үздік 10). Ол 40 жастан кейін (Карл Мэлоунмен бірге) трипл-дабл жасаған NBA тұрақты маусымының тарихындағы екі ойыншының бірі.
[[Сурет:Lebron James (8293628280).jpg|нобай|'''Леброн Джеймс &quot;Miami Heat&quot;''' ]]
Колледжді өткізіп жібергеннен кейін ол Кливленд Кавальерсімен 2003 жылғы НБА жобасында бірінші болып таңдалды. Ол «Кливленд» сапында 7 маусым өткізді. 2007 жылы ол команданы тарихтағы алғашқы финалға шығарды, онда Кавальерс Сан-Антонио Спөрстен (0-4) жеңіліп қалды. Екі жылдан кейін Кливленд Шығыс конференциясының финалына шықты, онда Орландо Мэжиктен жеңіліп қалды. Джеймс Кавспен бірге болған уақытында команда тарихындағы ең көп гол соққан ойыншы болды. 2010 жылы еркін агент болғаннан кейін ол Майами Хит құрамында АҚШ ұлттық құрамасындағы әріптестері Дуэйн Уэйд пен Крис Бошқа қосылуды шешті. Хитпен төрт жыл ішінде ол екі НБА чемпионы атағын, екі финалдық MVP жүлдесін және екі тұрақты маусымның MVP жүлдесін жеңіп алды. 2014 жылдың жазында Майамиде төрт маусым өткізгеннен кейін ол екі жылдық келісімшартқа қол қойып, Кливленд Кавальерске оралды. Форвард өз клубына оралғаннан кейінгі бірінші маусымда команда NBA финалына шықты, онда алты ойында Голден Стэйт Уорриорздан жеңілді. 2016 жылы ол Кавальерсті НБА чемпиондық атағын алып шықты. 2018 жылы ол Лос-Анджелес Лейкерске ауысты, ал 2020 жылы осы клубтың құрамында НБА чемпионы атанды.

Клубтық мансабынан басқа, ол төрт Олимпиада ойындарында АҚШ құрамасында ойнады, онда үш алтын және бір қола жеңіп алды. Ол 2006 жылғы әлем чемпионатына да қатысып, қола жүлдегер атанды.

2008 жылы Джеймс және оның мектеп командасы туралы «Ойыннан да көп» деректі фильмі жарық көрді. 2015 жылы ол Джадд Апатов түсірген «Пойыз апаты» комедиялық фильмінде, 2021 жылы «Space Jam: The Next Generation» анимациялық көркем фильмінде басты рөлді сомдады.
&lt;references /&gt;

= Дереккөздер тізімі =

# ''Golliver, Ben.'' Heat unveil 'nickname jerseys' for LeBron James, Dwyane Wade, Ray Allen, rest of roster (англ.). Sports Illustrated (7 января 2014). Дата обращения: 24 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Rohan Raj.'' LeBron James: Why The 'Akron Hammer' Deserves The No. 2 Spot On 2017 Forbes Fab 40 List (англ.). TIMES INTERNET LIMITED (27 октября 2017). Дата обращения: 25 января 2018. Архивировано 25 января 2018 года.
# ↑ ''Danni Santana.'' All NBA Playoff Series 1 Game Old. What Did We Learn This Weekend? (англ.). Bleacher Report, Inc. (20 апреля 2010). Дата обращения: 8 августа 2020. Архивировано 13 апреля 2021 года.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Internet Movie Database (англ.) — 1990.
# ↑ Перейти обратно:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; &lt;nowiki&gt;http://espn.go.com/nba/player/stats/_/id/1966/lebron-james&lt;/nowiki&gt;
# ↑ LeBron James biography. biography.com. Архивировано 11 мая 2013 года.
# ↑ Forbes назвал 50 самых высокооплачиваемых спортсменов мира. Форбс (4 июня 2021). Дата обращения: 10 февраля 2023. Архивировано 10 февраля 2023 года.
# ↑ ''Kurt Badenhausen.'' The NBA's Highest-Paid Players 2019: LeBron James Leads With $89 Million (англ.). ''Forbes''. Дата обращения: 14 февраля 2019. Архивировано 17 февраля 2020 года.
# ↑ Леброн Джеймс повторил достижение Карла Мэлоуна, став 2-м в истории НБА, кто оформил трипл-дабл в 40 лет. ''Баскетбол на Slamdunk.ru: нба, новости, статистика, общение'' (22 января 2025). Дата обращения: 22 января 2025.
# ↑ ''Весёлый, Виталий.'' Леброн Джеймс стал автором уникального трипл-дабла в истории НБА. ''www.championat.com''. Дата обращения: 22 января 2025.</text>
      <sha1>myn4dgdr6yaem7mp0kdhp67tobm6a20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жақсылық Мұратұлы Сәбитов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761772</id>
    <revision>
      <id>3630208</id>
      <parentid>3571346</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DigitalNomadWikiKzRu</username>
        <id>172188</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7099" sha1="0jtmgebzln6b8slnnwpk0lknikpswff" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жақсылық Сәбитов
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 12.09.1982
 |Туған жері          = Красноармейск, Қазақ КСР-і
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = тарих&lt;br /&gt;генетика
 |Жұмыс орны          = «Жошы ұлысын зерттеу ғылыми институты»
 |Ғылыми дәрежесі     = Философия докторы
 |Ғылыми атағы        = 
 |Альма-матер         = Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университеті
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = Ш. Уәлиханов атындағы сыйлық (2024)
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Жақсылық Мұратұлы Сәбитов''' ([[12 қыркүйек]] [[1982 жыл]], Солтүстік Қазақстан, Тайынша) — [[қазақстан]]дық [[тарихшы]], [[медиевистика|медиевист]], философия докторы (PhD), «Жошы ұлысын зерттеу институтының» директоры. Оның ғылыми қызметі Қазақстанның ортағасырлық тарихы, генетикалық этногенез, тарихи сана мен [[мифология]]ны зерттеуге бағытталған.

== Өмірбаяны ==
Жақсылық Мұратұлы Сәбитов — 12 қыркүйек күні 1982 жылы [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның Тайынша (бұрынғы Красноармейск) қаласында дүниеге келген. Кейін бірнеше жыл бойы Астананың шығысындағы [[Ерейментау]] қаласында тұрған. Білімін [[Көкшетау]] қаласында алған және 1999 жылы мектепті аяқтаған. Жоғары білімді Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінде алған. 2009–2010 жылдары National Geographic ұйымының гранты аясында ресейлік генетиктер О. П. Балановский және Е. В. Балановскаялармен бірге Қазақстан аумағындағы тарихи-генетикалық зерттеулер жобасына қатысқан. Руы [[арғын]] ішінде [[Атығай]]. Ең алғаш тарихқа деген қызығушылығы өзінің руын зерттеуден басталған. Ол ғылымға Қазақстан тарихының әсіресе [[Алтын Орда]] дәуіріне қатысты мәселелерді жаңаша пайымдауымен танымал болды. Ол Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (2024) және көптеген халықаралық ғылыми конференциялардың қатысушысы.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/185452/ |title=Тарихшы Жақсылық Сәбитов Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлыққа ие болды |date=2024-11-29 |publisher=Qazaqstan.tv |access-date=2025-06-29}}&lt;/ref&gt;

== Ғылыми қызметі ==
Сәбитовтің ғылыми қызығушылықтарының бірі — тарихи тұлғалар мен рулардың шығу тегін [[ДНҚ]] арқылы зерттеу. Ол [[қоңырат]], [[керей (тайпа)|керей]] сияқты қазақ руларының генеалогиясын анықтауға арналған генетикалық жобаларға жетекшілік еткен. Оның айтуынша, қазақ этногенезі — күрделі және көпқырлы процесс, сондықтан оны тек аңыздармен шектеуге болмайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/tansyk/77639/ |title=Жақсылық Сәбитов: Қазақтардың бәрі еуропеоид болмаған |date=2023-12-19 |publisher=Massaget.kz |access-date=2025-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://turkystan.kz/article/221121-zhaksylyk-sabitov-tarihty-an-an-taratyu-ylgysy-bileu-kerek |title=Жақсылық Сәбитов: Тарихты әнмен таратудың үлгісі — Білеу керек! |publisher=Turkystan.kz |date=2023-05-14 |access-date=2025-06-29}}&lt;/ref&gt;

Сәбитов қазақ тарихында жиі кездесетін &quot;көк көзді еуропеоид қазақтар&quot; туралы пікірлерді теріске шығарып, қазақ халқы аралас антропологиялық типке жататынын ғылыми түрде дәлелдеген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/news/obshchestvo/zhaksylyk_sabitov__khanlykty_zhoyyp__memleket_kuryldy/ |title=Жақсылық Сәбитов: Хандықты жойып, мемлекет құрылды |date=2021-01-28 |publisher=El.kz |access-date=2025-06-29}}&lt;/ref&gt;

== Қарастырған тақырыптары ==
[[Алтын Орда]] және оның құрылымдық ерекшеліктері
Жошы ұлысы, Ақ Орда мен Көк Орда атаулары — мемлекеттің емес, хан ордаларының атауы
Қазақ руларының генетикалық шығу тегі
[[Қадырғали Жалайыр]]идің ''Жамиғ ат-тауарих'' еңбегінің транскрипциясы мен ғылыми айналымға енгізілуі

== Пікірлері ==
Сәбитов қазақ тарихындағы мифтерді жоюға және дереккөздерге сүйенген объективті зерттеулер жүргізуге шақырады. Ол Жошы ұлысын Қазақстан тарихының негізгі өзегі ретінде қарастырып, оны ұлттық бірегейліктің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/351162-qazaqtar-qalay-qalyptasty |title=Жақсылық Сәбитов: Қазақтар қалай қалыптасты? |date=2023-07-04 |publisher=Egemen Qazaqstan |access-date=2025-06-29}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*[[Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлық]] (2024)
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]</text>
      <sha1>0jtmgebzln6b8slnnwpk0lknikpswff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зеугиттер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762053</id>
    <revision>
      <id>3630470</id>
      <parentid>3488533</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T09:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5336" sha1="re7v7dcjbuxsf6l5ypuu6ljgz2r1fqs" xml:space="preserve">'''Зеугиттер''' ([[Ежелгі грек тілі|көне грекше]]: ζευγῖται, латынша транскрипциясы: ''zeugitai'') — [[Пентакосиомедимн|пентакосиомедимндер]] мен [[Гиппейлер|салт аттылардан]] кейінгі үшінші және ең көп санды азаматтар тобы, олар жылына кем дегенде 200 [[медимн]] сұйық немесе құрғақ өнім (немесе соған тең мүлік) өндіре алатын мүлік иелері.&lt;ref&gt;Thorley, John. ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&amp;pg=PA74&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Athenian Democracy]''  Lancaster Pamphlets in Ancient History. Routledge. p. 14. ISBN 978-1-13-479335-8.&lt;/ref&gt; Бұл ұғым грек тіліндегі «жұп» немесе «жұпталған өгіз» деген сөзден шыққан, сол себепті қазіргі зерттеушілер зеугиттер — бір жүп өгіз ұстауға мүмкіндігі бар адамдар немесе фалангада қатар тұрып соғысуға (яғни [[гоплит]] қару-жарағын сатып алуға) шамасы жеткендер деген қорытындыға келеді.&lt;ref&gt;Whitehead, David. [https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&amp;pg=PA74&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false]  ''The Classical Quarterly''. '''31''' (2), pp. 282–283.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Thorley, John. ''[https://books.google.kz/books?id=iU6EAgAAQBAJ&amp;pg=PA74&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Athenian Democracy]''  Lancaster Pamphlets in Ancient History. Routledge. p. 14. ISBN 978-1-13-479335-8.&lt;/ref&gt;

Зеугиттер Афина әскерінде гоплит ретінде қызмет ете алатын. Негізгі ұстаным: кімде-кім өзіне гоплит қаруын сатып алуға шамасы жетсе (яғни жылына 200 медимн немесе одан көп өнім өндіре алса), сол адам гоплит ретінде қызмет ете алады. [[Солон]] реформалары кезінде зеугиттерге кейбір ұсақ саяси лауазымдарды атқаруға құқық берілген.&lt;ref&gt;Fine, John V. A. (1983). The Ancient Greeks: A critical history. Cambridge, MA (US): Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-03314-0, p. 209.&lt;/ref&gt;

Уақыт өте келе олардың мәртебесі өсе түсті — олар [[Ежелгі Афина|Афинадағы]] келесі мемлекеттік құрылымдарға қатысуға құқылы болған:
* 400-дік Кеңес
* Мемлекеттің төменгі лауазымдары
* [[Экклесия]] (Халық жиналысы)
* [[Эфиальт]] бастаған [[Ареопаг|Ареопагтағы]] ақсүйектер үстемдігін жою реформаларының нәтижесінде, б.з.д. 457/6 жылы олар [[архонт]] сияқты жоғары мемлекеттік лауазымдарды атқаруға құқылы болды,&lt;ref&gt;Renshaw, James (2008). ''In search of the Greeks''. London: Bristol Classical Press; A &amp; C Black. ISBN 978-1-85399-699-3, p. 147.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jochen Bleicken: ''Die athenische Demokratie'' (= ''UTB'' 1330). 4., völlig überarbeitete und wesentlich erweiterte Auflage. Schöningh, Paderborn u. a. 1995, ISBN 3-8252-1330-7, S. 285.&lt;/ref&gt; ал б.з.д. V ғасырдың соңына қарай, орташа бағыттағы [[Олигархия|олигархтар]] гоплит дәрежесіндегі немесе одан жоғары әлеуметтік топтарға саяси құқық беретін олигархиялық құрылым орнатуды жақтады. Мұндай басқару жүйесі ''[[б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс]]'' кезінде уақытша енгізілді.&lt;ref&gt;Kagan, Donald (2003). ''The Peloponnesian War''. New York: Viking. ISBN 0-670-03211-5, pp. 398−399.&lt;/ref&gt;

[[Аристотель|Аристотельдің]] &quot;[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық]] [[Афиналық полития (Аристотель)|полития]]&quot; атты еңбегінің үшінші тарауына сәйкес, зеугиттер [[Драконт]] дәуірінде-ақ өмір сүрген,  олардың Кеңес пен Халық жиналысына қатысу құқығы болған, ал жиналысқа келмеген жағдайда бір драхма айыппұл төлеген. Алайда, осы деректің келтірілген контексті тарихи сенімділігі жағынан күмән тудырады.&lt;ref&gt;[https://godsbay.ru/antique/zevgity.html Зевгиты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250518230100/https://godsbay.ru/antique/zevgity.html |date=2025-05-18 }} Энциклопедия мифологии - godsbay.ru&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Солон реформалары]]
[[Санат:Ежелгі Афина]]</text>
      <sha1>re7v7dcjbuxsf6l5ypuu6ljgz2r1fqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3630380</id>
      <parentid>3629944</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3630380</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="fnv6xi9vzecwrc3ydo5s0i22zqpw85l" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 244290,
	&quot;pages&quot;: 668543,
	&quot;edits&quot;: 3626664,
	&quot;users&quot;: 179752,
	&quot;activeusers&quot;: 328,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8762
}</text>
      <sha1>fnv6xi9vzecwrc3ydo5s0i22zqpw85l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кекшілдік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774539</id>
    <revision>
      <id>3630500</id>
      <parentid>3616100</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2334" sha1="iuksc7s7rnwgriv4uqfbzxb0koz1cd4" xml:space="preserve">'''Кекшілдік'''&lt;ref&gt;І.К. Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Том 1» (1959, Қазақ ССР Ғылым академиясы) кекшілдікті ренішті ұзақ сақтау, дықшылдық, көңілге алғыштық ретінде анықтайды және адамдар арасындағы байланысты бұзуға әкелетін теріс мінез- құлық деп түсіндіреді&lt;/ref&gt; –  адам бойындағы қауіпті кемшілік. Бұл [[мінез]] адамның өзіне жасалған ренішті ұзақ сақтап, кейін қарымта ретінде өш алуға ұмтылуымен сипатталады. Кекшілдік [[дықшылдық]], көңілге алғыштық ретінде көрінеді және қоғамдық байланыстарды бұзады. Кекшілдік балалық шақта тамыр жаяды. Әділетсіздік көрген бала ренішті өмірінің соңына дейін сақтайды. [[Психология]] бойынша, кек ұстау стресс гормондарын көбейтеді, жүрек аурулары мен депрессияға әкеледі. Қазақ мақалы «Кек – өзіңе кек» деп дәл айтады: өш алғың келген адам өзі зардап шегеді.&lt;ref&gt;Б.Қ. [[ Кек сақтау адамның іштей тыныштығын бұзады, жағымсыз эмоцияларға жетелейді және махаббат пен жылулыққа орын қалдырмайды.]]Қалиевтің «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (2023, «Керемет медиа», Алматы, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-80884-7-6&lt;/nowiki&gt;) «кек» сөзін реніш, өкпе деп, «кекшіл» сөзін өкпелі, дықшыл адам ретінде сипаттайды, ренішті ұзақ сақтап өш алуға дайын тұратын қасиетті көрсетеді&lt;/ref&gt; 

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
{{Wikify}}{{Суретсіз мақала}}</text>
      <sha1>iuksc7s7rnwgriv4uqfbzxb0koz1cd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630501</id>
      <parentid>3630500</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бақтыгүл</username>
        <id>181563</id>
      </contributor>
      <origin>3630501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2104" sha1="dw1vsn4t66ju67nw8vacom6i0y27y6l" xml:space="preserve">'''Кекшілдік'''&lt;ref&gt;І.К. Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Том 1» (1959, Қазақ ССР Ғылым академиясы) кекшілдікті ренішті ұзақ сақтау, дықшылдық, көңілге алғыштық ретінде анықтайды және адамдар арасындағы байланысты бұзуға әкелетін теріс мінез- құлық деп түсіндіреді&lt;/ref&gt; –  адам бойындағы қауіпті кемшілік. Бұл [[мінез]] адамның өзіне жасалған ренішті ұзақ сақтап, кейін қарымта ретінде өш алуға ұмтылуымен сипатталады. Кекшілдік [[дықшылдық]], көңілге алғыштық ретінде көрінеді және қоғамдық байланыстарды бұзады. Кекшілдік балалық шақта тамыр жаяды. Әділетсіздік көрген бала ренішті өмірінің соңына дейін сақтайды. [[Психология]] бойынша, кек ұстау стресс гормондарын көбейтеді, жүрек аурулары мен депрессияға әкеледі. Қазақ мақалы «Кек – өзіңе кек» деп дәл айтады: өш алғың келген адам өзі зардап шегеді.&lt;ref&gt;Б.Қ.Қалиевтің «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (2023, «Керемет медиа», Алматы, &lt;nowiki&gt;ISBN 978-601-80884-7-6&lt;/nowiki&gt;) «кек» сөзін реніш, өкпе деп, «кекшіл» сөзін өкпелі, дықшыл адам ретінде сипаттайды, ренішті ұзақ сақтап өш алуға дайын тұратын қасиетті көрсетеді&lt;/ref&gt; 

{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
{{Wikify}}{{Суретсіз мақала}}</text>
      <sha1>dw1vsn4t66ju67nw8vacom6i0y27y6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3630413</id>
      <parentid>3630001</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T03:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3630413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732456" sha1="8urky9q4rsx6tshx1fx4ni5qkht36j8" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 49293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 151885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 294893]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 34987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 113645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 387532]
|-
|3
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 91916]
|-
|4
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18585]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 267474]
|-
|6
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7164]
|-
|7
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 2272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 15640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 21763]
|-
|8
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83825]
|-
|9
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9650]
|-
|10
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 84240]
|-
|11
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 127441]
|-
|12
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 2370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7533]
|-
|13
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 110535]
|-
|14
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 22091]
|-
|15
|[[Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5177]
|-
|16
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 2271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23861]
|-
|17
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62681]
|-
|18
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29020]
|-
|19
|[[Колледж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 2200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 3132]
|-
|20
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 77993]
|-
|21
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23544]
|-
|22
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6292]
|-
|23
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 59266]
|-
|24
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31254]
|-
|25
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45878]
|-
|26
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28284]
|-
|27
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121503]
|-
|28
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 37115]
|-
|29
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 9969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106772]
|-
|30
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30471]
|-
|31
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116523]
|-
|32
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49495]
|-
|33
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35630]
|-
|34
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58977]
|-
|35
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 39327]
|-
|36
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63965]
|-
|37
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 65]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 11547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 13674]
|-
|38
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36825]
|-
|39
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31860]
|-
|40
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10626]
|-
|41
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24272]
|-
|42
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13322]
|-
|43
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27834]
|-
|44
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 43048]
|-
|45
|[[Ақыр заман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2955]
|-
|46
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 8094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65900]
|-
|47
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23252]
|-
|48
|[[Рафаил Иосифович Розенсон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 1629]
|-
|49
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 29691]
|-
|50
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 6695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38158]
|-
|51
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5015]
|-
|52
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58547]
|-
|53
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23568]
|-
|54
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26672]
|-
|55
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23834]
|-
|56
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 29719]
|-
|57
|[[Жылқы еті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B5%D1%82%D1%96 1754]
|-
|58
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20476]
|-
|59
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99873]
|-
|60
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20763]
|-
|61
|[[Қарақұрт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 5423]
|-
|62
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36041]
|-
|63
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35231]
|-
|64
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84683]
|-
|65
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26150]
|-
|66
|[[:Сурет:Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 3]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ACaspar_David_Friedrich_-_Wanderer_above_the_sea_of_fog.jpg 1276]
|-
|67
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28005]
|-
|68
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23772]
|-
|69
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9456]
|-
|70
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31025]
|-
|71
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 77197]
|-
|72
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64178]
|-
|73
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1181]
|-
|74
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17886]
|-
|75
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7285]
|-
|76
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34726]
|-
|77
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15784]
|-
|78
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34103]
|-
|79
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8097]
|-
|80
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54972]
|-
|81
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58568]
|-
|82
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50422]
|-
|83
|[[Күл ауруы уыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B_%D1%83%D1%8B%D1%82%D1%8B 1328]
|-
|84
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50394]
|-
|85
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27746]
|-
|86
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13524]
|-
|87
|[[Футболдан әлем чемпионаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4950]
|-
|88
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11818]
|-
|89
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33523]
|-
|90
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 4270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8560]
|-
|91
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 3670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 31882]
|-
|92
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12006]
|-
|93
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36172]
|-
|94
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13108]
|-
|95
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 72140]
|-
|96
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3666]
|-
|97
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 5138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30159]
|-
|98
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 29465]
|-
|99
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40222]
|-
|100
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23759]
|-
|101
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21188]
|-
|102
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 4936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 46514]
|-
|103
|[[Ермұхамед Мәулен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 1606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3404]
|-
|104
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29411]
|-
|105
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11028]
|-
|106
|[[Әпике Кәріпқызы Әбенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 966]
|-
|107
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23646]
|-
|108
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54664]
|-
|109
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39036]
|-
|110
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 4484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24865]
|-
|111
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 8426]
|-
|112
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17201]
|-
|113
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29641]
|-
|114
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29925]
|-
|115
|[[Талқылау:Әйел дирижёрлер (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B6%D1%91%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 905]
|-
|116
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12065]
|-
|117
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24617]
|-
|118
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15127]
|-
|119
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5979]
|-
|120
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22003]
|-
|121
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8667]
|-
|122
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8668]
|-
|123
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 39148]
|-
|124
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12830]
|-
|125
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32119]
|-
|126
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 7100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23546]
|-
|127
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5712]
|-
|128
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29439]
|-
|129
|[[Құмырсқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9082]
|-
|130
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8484]
|-
|131
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16042]
|-
|132
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 3640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24672]
|-
|133
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19073]
|-
|134
|[[Елім-ай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5577]
|-
|135
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16440]
|-
|136
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31988]
|-
|137
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7455]
|-
|138
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3742]
|-
|139
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5408]
|-
|140
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19114]
|-
|141
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15614]
|-
|142
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54106]
|-
|143
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8576]
|-
|144
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11365]
|-
|145
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9257]
|-
|146
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35459]
|-
|147
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 5222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22727]
|-
|148
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18705]
|-
|149
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 895]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14141]
|-
|150
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 26856]
|-
|151
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12793]
|-
|152
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 3038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 21318]
|-
|153
|[[Вегетативтік көбею]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 3305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%8E 4069]
|-
|154
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26486]
|-
|155
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47604]
|-
|156
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29706]
|-
|157
|[[Құйынды мекен (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 4134]
|-
|158
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5967]
|-
|159
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7268]
|-
|160
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11770]
|-
|161
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11711]
|-
|162
|[[Берел қорымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15854]
|-
|163
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43440]
|-
|164
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17638]
|-
|165
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4896]
|-
|166
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23029]
|-
|167
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16481]
|-
|168
|[[Кемпірқосақ (сөз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 1165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 2065]
|-
|169
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11941]
|-
|170
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20403]
|-
|171
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17279]
|-
|172
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10668]
|-
|173
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8373]
|-
|174
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 24163]
|-
|175
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23364]
|-
|176
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 3272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26654]
|-
|177
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26296]
|-
|178
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28250]
|-
|179
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14302]
|-
|180
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 9972]
|-
|181
|[[Алаш партиясы программасының жобасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1746]
|-
|182
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28414]
|-
|183
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65497]
|-
|184
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4793]
|-
|185
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9447]
|-
|186
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9112]
|-
|187
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 17479]
|-
|188
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28509]
|-
|189
|[[Қазақ әдебиеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8118]
|-
|190
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19473]
|-
|191
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12096]
|-
|192
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21676]
|-
|193
|[[Рауан Кенжеханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1418]
|-
|194
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 4031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21777]
|-
|195
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40726]
|-
|196
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13612]
|-
|197
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13243]
|-
|198
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12511]
|-
|199
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33082]
|-
|200
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 2359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16687]
|-
|201
|[[Қыша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%88%D0%B0 1293]
|-
|202
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27677]
|-
|203
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16504]
|-
|204
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8257]
|-
|205
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3848]
|-
|206
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 19270]
|-
|207
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17382]
|-
|208
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14558]
|-
|209
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9804]
|-
|210
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16207]
|-
|211
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15957]
|-
|212
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12115]
|-
|213
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12309]
|-
|214
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12094]
|-
|215
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16116]
|-
|216
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5567]
|-
|217
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15639]
|-
|218
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19191]
|-
|219
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12180]
|-
|220
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 4352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 57101]
|-
|221
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 4877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24734]
|-
|222
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 7193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28073]
|-
|223
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10947]
|-
|224
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11824]
|-
|225
|[[Батыр ауылдық округі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 816]
|-
|226
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30001]
|-
|227
|[[Kaspi Bank]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi_Bank 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi_Bank 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi_Bank 4152]
|-
|228
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14032]
|-
|229
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6738]
|-
|230
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32976]
|-
|231
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15700]
|-
|232
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10723]
|-
|233
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3710]
|-
|234
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20396]
|-
|235
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11468]
|-
|236
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14469]
|-
|237
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15647]
|-
|238
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16530]
|-
|239
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29423]
|-
|240
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13175]
|-
|241
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7656]
|-
|242
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15154]
|-
|243
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 15220]
|-
|244
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5380]
|-
|245
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5757]
|-
|246
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7625]
|-
|247
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 23027]
|-
|248
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 14915]
|-
|249
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6222]
|-
|250
|[[Шығанақ Берсиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4118]
|-
|251
|[[Оливер Три]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 983]
|-
|252
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16520]
|-
|253
|[[Абсорбция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%86%D0%B8%D1%8F 1300]
|-
|254
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 3458]
|-
|255
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60421]
|-
|256
|[[Төлеңгіттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6373]
|-
|257
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15860]
|-
|258
|[[Прожектор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80 666]
|-
|259
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16698]
|-
|260
|[[Бэкрумс (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%8D%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%BC%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 639]
|-
|261
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 25010]
|-
|262
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9279]
|-
|263
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8230]
|-
|264
|[[Халықаралық балаларды қорғау күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 21]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1285]
|-
|265
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 15115]
|-
|266
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9405]
|-
|267
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 2716]
|-
|268
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7506]
|-
|269
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10588]
|-
|270
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 4230]
|-
|271
|[[Нарықтық экономика қатынастары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3483]
|-
|272
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19617]
|-
|273
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31416]
|-
|274
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10513]
|-
|275
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 5430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29577]
|-
|276
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16502]
|-
|277
|[[Софы Қалыбекұлы Сматаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1773]
|-
|278
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7193]
|-
|279
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11416]
|-
|280
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11448]
|-
|281
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7469]
|-
|282
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13584]
|-
|283
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11461]
|-
|284
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13216]
|-
|285
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13216]
|-
|286
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9641]
|-
|287
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20880]
|-
|288
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12837]
|-
|289
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39582]
|-
|290
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8885]
|-
|291
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8385]
|-
|292
|[[Әл-Ихлас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5745]
|-
|293
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17150]
|-
|294
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11818]
|-
|295
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18347]
|-
|296
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14773]
|-
|297
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6253]
|-
|298
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15238]
|-
|299
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 5938]
|-
|300
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8627]
|-
|301
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16194]
|-
|302
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17462]
|-
|303
|[[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2136]
|-
|304
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15697]
|-
|305
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32090]
|-
|306
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27137]
|-
|307
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8992]
|-
|308
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19578]
|-
|309
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12084]
|-
|310
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15794]
|-
|311
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9088]
|-
|312
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8245]
|-
|313
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10695]
|-
|314
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15923]
|-
|315
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9881]
|-
|316
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28417]
|-
|317
|[[Алтын Орда дәуіріндегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1124]
|-
|318
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14807]
|-
|319
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7638]
|-
|320
|[[Менопауза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0 2544]
|-
|321
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10053]
|-
|322
|[[Заттыбек Көпбосынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5491]
|-
|323
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9382]
|-
|324
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12891]
|-
|325
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23853]
|-
|326
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 17047]
|-
|327
|[[Сәттіғұл Жанғабылұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4230]
|-
|328
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5680]
|-
|329
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40754]
|-
|330
|[[Әсел Маратқызы Сәдуақасова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 828]
|-
|331
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7723]
|-
|332
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9579]
|-
|333
|[[Шашыратқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2151]
|-
|334
|[[Жұмыс уақыты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3347]
|-
|335
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13100]
|-
|336
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13823]
|-
|337
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 9452]
|-
|338
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9523]
|-
|339
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26840]
|-
|340
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8882]
|-
|341
|[[Әкелер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 880]
|-
|342
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6132]
|-
|343
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2749]
|-
|344
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6818]
|-
|345
|[[Әл-Бақара сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4780]
|-
|346
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18343]
|-
|347
|[[Қарқаралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4669]
|-
|348
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 2773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10132]
|-
|349
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9411]
|-
|350
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12544]
|-
|351
|[[Диуани лұғат ат-түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4901]
|-
|352
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19896]
|-
|353
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20491]
|-
|354
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23040]
|-
|355
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26984]
|-
|356
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 24060]
|-
|357
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1669]
|-
|358
|[[Уикипедия:Таныстыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4057]
|-
|359
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11143]
|-
|360
|[[Кесірткелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4801]
|-
|361
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7891]
|-
|362
|[[Жезқазған мыс кен орны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 1811]
|-
|363
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26640]
|-
|364
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 11623]
|-
|365
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13038]
|-
|366
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9671]
|-
|367
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7303]
|-
|368
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12489]
|-
|369
|[[Баланы ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7866]
|-
|370
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16422]
|-
|371
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8770]
|-
|372
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17752]
|-
|373
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6871]
|-
|374
|[[Қоғам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 6037]
|-
|375
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11492]
|-
|376
|[[Махамбет ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1777]
|-
|377
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37900]
|-
|378
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21049]
|-
|379
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13537]
|-
|380
|[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1975]
|-
|381
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30273]
|-
|382
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12470]
|-
|383
|[[Астана қаласының бас мешіті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6159]
|-
|384
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15372]
|-
|385
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25539]
|-
|386
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13527]
|-
|387
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7477]
|-
|388
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 9148]
|-
|389
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8850]
|-
|390
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23030]
|-
|391
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11010]
|-
|392
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2420]
|-
|393
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5878]
|-
|394
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3497]
|-
|395
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8111]
|-
|396
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12037]
|-
|397
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4346]
|-
|398
|[[Тігін машинасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1852]
|-
|399
|[[Әлмерек абыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 2914]
|-
|400
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8190]
|-
|401
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11206]
|-
|402
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23449]
|-
|403
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12749]
|-
|404
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9347]
|-
|405
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7965]
|-
|406
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8560]
|-
|407
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7198]
|-
|408
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8467]
|-
|409
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9501]
|-
|410
|[[Атығай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4262]
|-
|411
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8431]
|-
|412
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11679]
|-
|413
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8547]
|-
|414
|[[Сүндеттеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4662]
|-
|415
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10536]
|-
|416
|[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5737]
|-
|417
|[[Түркия қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5633]
|-
|418
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19218]
|-
|419
|[[Асу Алмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2800]
|-
|420
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9099]
|-
|421
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 3126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18717]
|-
|422
|[[Халықаралық балалар күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 30]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1728]
|-
|423
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7027]
|-
|424
|[[Сона]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1803]
|-
|425
|[[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1539]
|-
|426
|[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4995]
|-
|427
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 12142]
|-
|428
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18867]
|-
|429
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21383]
|-
|430
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 15421]
|-
|431
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9382]
|-
|432
|[[Әскери қызмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 3648]
|-
|433
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7701]
|-
|434
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12241]
|-
|435
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 30295]
|-
|436
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11662]
|-
|437
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9914]
|-
|438
|[[Білге қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5978]
|-
|439
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5713]
|-
|440
|[[Лионель Месси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4000]
|-
|441
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7614]
|-
|442
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 14042]
|-
|443
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22513]
|-
|444
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5783]
|-
|445
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3307]
|-
|446
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 40548]
|-
|447
|[[Уикипедия:Жүктеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4093]
|-
|448
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5700]
|-
|449
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11919]
|-
|450
|[[Қазақстан бокс федерациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1068]
|-
|451
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13429]
|-
|452
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 3563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20299]
|-
|453
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5765]
|-
|454
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8637]
|-
|455
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8010]
|-
|456
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12196]
|-
|457
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11940]
|-
|458
|[[:Сурет:Young stalin screenshot.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AYoung_stalin_screenshot.jpg 1446]
|-
|459
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 12707]
|-
|460
|[[Аниме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B5 1004]
|-
|461
|[[Психологияның зерттеу әдістері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4536]
|-
|462
|[[Алма]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0 4047]
|-
|463
|[[Сәукеле]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 2366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5 4692]
|-
|464
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5693]
|-
|465
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32489]
|-
|466
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 2166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14513]
|-
|467
|[[Ұйықтатын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6334]
|-
|468
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14137]
|-
|469
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4906]
|-
|470
|[[Майкл Джексон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 4193]
|-
|471
|[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%28%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%80%D1%96%29 1613]
|-
|472
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12948]
|-
|473
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 2139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25214]
|-
|474
|[[Сүре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 7034]
|-
|475
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9295]
|-
|476
|[[:Сурет:Mari holiday Peledysh Payrem 2024 in the Leningrad region 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMari_holiday_Peledysh_Payrem_2024_in_the_Leningrad_region_01.jpg 417]
|-
|477
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24931]
|-
|478
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8824]
|-
|479
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11234]
|-
|480
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6787]
|-
|481
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8189]
|-
|482
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10792]
|-
|483
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15424]
|-
|484
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4175]
|-
|485
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 17357]
|-
|486
|[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1186]
|-
|487
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7368]
|-
|488
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 4974]
|-
|489
|[[Темір баба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0 611]
|-
|490
|[[Сергей Викторович Лохвицкий]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 31]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%BE%D1%85%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 565]
|-
|491
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4724]
|-
|492
|[[Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 414]
|-
|493
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15106]
|-
|494
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10074]
|-
|495
|[[Саясат Нұрбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3378]
|-
|496
|[[Найман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2583]
|-
|497
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3764]
|-
|498
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12135]
|-
|499
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8984]
|-
|500
|[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1776]
|-
|501
|[[Есік жазба ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1087]
|-
|502
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15350]
|-
|503
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14424]
|-
|504
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6143]
|-
|505
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32287]
|-
|506
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7126]
|-
|507
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3716]
|-
|508
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3891]
|-
|509
|[[Жер сілкіну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 7429]
|-
|510
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8805]
|-
|511
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19375]
|-
|512
|[[Әдет-ғұрыптар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 2597]
|-
|513
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 3926]
|-
|514
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11585]
|-
|515
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16773]
|-
|516
|[[Мемлекеттік ту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8689]
|-
|517
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1537]
|-
|518
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 22482]
|-
|519
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 10453]
|-
|520
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19732]
|-
|521
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7023]
|-
|522
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5422]
|-
|523
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12393]
|-
|524
|[[Мастурбация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 4604]
|-
|525
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5960]
|-
|526
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9350]
|-
|527
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15918]
|-
|528
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5108]
|-
|529
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6225]
|-
|530
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9408]
|-
|531
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8361]
|-
|532
|[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4264]
|-
|533
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24662]
|-
|534
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 12989]
|-
|535
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10726]
|-
|536
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18253]
|-
|537
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20985]
|-
|538
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17707]
|-
|539
|[[Үш Жүз партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9891]
|-
|540
|[[Қазақстан Халық банкі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3408]
|-
|541
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4961]
|-
|542
|[[Бүйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2436]
|-
|543
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16982]
|-
|544
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2804]
|-
|545
|[[Қазақ газеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2278]
|-
|546
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17671]
|-
|547
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10526]
|-
|548
|[[Арқалық (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3612]
|-
|549
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23834]
|-
|550
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4408]
|-
|551
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36317]
|-
|552
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7695]
|-
|553
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7577]
|-
|554
|[[Португалия Ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1029]
|-
|555
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20828]
|-
|556
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10394]
|-
|557
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12655]
|-
|558
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5711]
|-
|559
|[[Конъюнктивит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 6385]
|-
|560
|[[Өкпе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 7782]
|-
|561
|[[Балағат сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4451]
|-
|562
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10256]
|-
|563
|[[Адай көтерілісі (1870)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 4264]
|-
|564
|[[Ерлан Рысқалиұлы Рысқали]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8 1183]
|-
|565
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5501]
|-
|566
|[[Білім инновациялық лицейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3703]
|-
|567
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17199]
|-
|568
|[[Тодо бичиг]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B4%D0%BE_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3 483]
|-
|569
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16995]
|-
|570
|[[Қазақ асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1054]
|-
|571
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7759]
|-
|572
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20037]
|-
|573
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4873]
|-
|574
|[[Айыртау ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1727]
|-
|575
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16504]
|-
|576
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10202]
|-
|577
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10469]
|-
|578
|[[Бозжыра шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6369]
|-
|579
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 12075]
|-
|580
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10580]
|-
|581
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22110]
|-
|582
|[[Ауа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D0%B0 6005]
|-
|583
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12523]
|-
|584
|[[Дат тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 609]
|-
|585
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5213]
|-
|586
|[[Әлам ад-Дин Әл-Жауһари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%B4-%D0%94%D0%B8%D0%BD_%D3%98%D0%BB-%D0%96%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%B8 470]
|-
|587
|[[Грамматика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4899]
|-
|588
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8700]
|-
|589
|[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4962]
|-
|590
|[[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4771]
|-
|591
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9140]
|-
|592
|[[Әл-Кәусәр сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6727]
|-
|593
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4796]
|-
|594
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10593]
|-
|595
|[[I Сүлеймен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4039]
|-
|596
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6469]
|-
|597
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10527]
|-
|598
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5455]
|-
|599
|[[Қайтадан (фильм, 2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8533]
|-
|600
|[[Тәңіршілдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5708]
|-
|601
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12936]
|-
|602
|[[Бөкей ордасы ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2631]
|-
|603
|[[Кабо-Верде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%BE-%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5 1017]
|-
|604
|[[Қауын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2396]
|-
|605
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 12215]
|-
|606
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20867]
|-
|607
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 4196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27340]
|-
|608
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16180]
|-
|609
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12904]
|-
|610
|[[Технологиялық процесс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81 820]
|-
|611
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6029]
|-
|612
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 11855]
|-
|613
|[[Мулао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BE 442]
|-
|614
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 20435]
|-
|615
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11137]
|-
|616
|[[Қалың мал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 3889]
|-
|617
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15252]
|-
|618
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 16286]
|-
|619
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6785]
|-
|620
|[[Араб тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3343]
|-
|621
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14277]
|-
|622
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8132]
|-
|623
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7689]
|-
|624
|[[Бидай (астық)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 4789]
|-
|625
|[[Қайрат (футбол клубы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13936]
|-
|626
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6923]
|-
|627
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8086]
|-
|628
|[[Тәуекел Мүслім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4231]
|-
|629
|[[Ұ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0 3026]
|-
|630
|[[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5065]
|-
|631
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6841]
|-
|632
|[[Халықаралық әйелдер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6042]
|-
|633
|[[Гайморит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82 3582]
|-
|634
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6660]
|-
|635
|[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3888]
|-
|636
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7707]
|-
|637
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 3158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18020]
|-
|638
|[[Асау жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1884]
|-
|639
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 17507]
|-
|640
|[[Отқа май құю]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3320]
|-
|641
|[[Қазақстан премьер-министрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 3994]
|-
|642
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12123]
|-
|643
|[[Тобыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2691]
|-
|644
|[[Балқадиша әні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5539]
|-
|645
|[[Серке газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 3718]
|-
|646
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6585]
|-
|647
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6880]
|-
|648
|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4134]
|-
|649
|[[ALT Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3692]
|-
|650
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23707]
|-
|651
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 14432]
|-
|652
|[[Алатау (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3473]
|-
|653
|[[Сарыүйсін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4910]
|-
|654
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15138]
|-
|655
|[[Жанабіл Сымағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB_%D0%A1%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1289]
|-
|656
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5861]
|-
|657
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17563]
|-
|658
|[[Үтір намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4628]
|-
|659
|[[Имантай Сәтбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1047]
|-
|660
|[[2026 жыл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4175]
|-
|661
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5247]
|-
|662
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5838]
|-
|663
|[[Мажарстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4661]
|-
|664
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6167]
|-
|665
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 3087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 62578]
|-
|666
|[[Жәнібек Әлімханұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4063]
|-
|667
|[[Алтай таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10007]
|-
|668
|[[Нағашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6338]
|-
|669
|[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 8041]
|-
|670
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15775]
|-
|671
|[[Сырға салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4853]
|-
|672
|[[ИС-1]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%A1-1 383]
|-
|673
|[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2982]
|-
|674
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15322]
|-
|675
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6650]
|-
|676
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 8159]
|-
|677
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12100]
|-
|678
|[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5147]
|-
|679
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15991]
|-
|680
|[[Алматы заң колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 685]
|-
|681
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9075]
|-
|682
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 19249]
|-
|683
|[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3113]
|-
|684
|[[BALA (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 4932]
|-
|685
|[[Григориополь]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C 400]
|-
|686
|[[Шығыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1056]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8301]
|-
|687
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 93]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 3571]
|-
|688
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15763]
|-
|689
|[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6592]
|-
|690
|[[Келтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 782]
|-
|691
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11089]
|-
|692
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8391]
|-
|693
|[[Алтыналмас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81 429]
|-
|694
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5585]
|-
|695
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 3356]
|-
|696
|[[Ойыншықтар хикаясы 5]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 498]
|-
|697
|[[Клавдия Николаевна Чернышева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 389]
|-
|698
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 7679]
|-
|699
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22624]
|-
|700
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 13980]
|-
|701
|[[Жыныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81 2507]
|-
|702
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6659]
|-
|703
|[[IC 544]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=IC_544 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IC_544 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=IC_544 2909]
|-
|704
|[[Ағаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 5833]
|-
|705
|[[Тана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3141]
|-
|706
|[[Бағаналы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3190]
|-
|707
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2104]
|-
|708
|[[Қыз ұзату]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4409]
|-
|709
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8877]
|-
|710
|[[Талқылау:Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%3A%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 333]
|-
|711
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10234]
|-
|712
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15860]
|-
|713
|[[Жай зат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D1%82 1759]
|-
|714
|[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1976]
|-
|715
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5656]
|-
|716
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9266]
|-
|717
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19207]
|-
|718
|[[Виттельсбахтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 391]
|-
|719
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11635]
|-
|720
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15655]
|-
|721
|[[Жауапкершілігі шектеулі серіктестік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3550]
|-
|722
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7879]
|-
|723
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11823]
|-
|724
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5783]
|-
|725
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7705]
|-
|726
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13618]
|-
|727
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17938]
|-
|728
|[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3136]
|-
|729
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16931]
|-
|730
|[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5622]
|-
|731
|[[Сүлеймен Бақырғани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2502]
|-
|732
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18337]
|-
|733
|[[Эйнштейн постулаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1122]
|-
|734
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8539]
|-
|735
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6837]
|-
|736
|[[Әлеуметтік салық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 739]
|-
|737
|[[Араб жазуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%8B 3364]
|-
|738
|[[Ядролық қару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 4275]
|-
|739
|[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4573]
|-
|740
|[[Ән-Нас сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7332]
|-
|741
|[[Қандала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3901]
|-
|742
|[[Уикипедия:Санаттар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3705]
|-
|743
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5436]
|-
|744
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5489]
|-
|745
|[[Георгий Михайлович Вицин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD 388]
|-
|746
|[[Жатыр мойны эрозиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5640]
|-
|747
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22458]
|-
|748
|[[Ақтөбе гуманитарлық колледжі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 645]
|-
|749
|[[Тасаттық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B 1535]
|-
|750
|[[Қызыл тамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 847]
|-
|751
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6527]
|-
|752
|[[Уикипедия:Мақалаға бастама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 4081]
|-
|753
|[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2319]
|-
|754
|[[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2459]
|-
|755
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7043]
|-
|756
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19183]
|-
|757
|[[Шиелі ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3870]
|-
|758
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14360]
|-
|759
|[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1504]
|-
|760
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7206]
|-
|761
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16816]
|-
|762
|[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 6596]
|-
|763
|[[Палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 71]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 9438]
|-
|764
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11511]
|-
|765
|[[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1237]
|-
|766
|[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2307]
|-
|767
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10533]
|-
|768
|[[Эрлинг Холанд]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 1075]
|-
|769
|[[Қатысушы талқылауы:Renamed user ahgdhwgb 142631njhght173nj61]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_ahgdhwgb_142631njhght173nj61 681]
|-
|770
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24526]
|-
|771
|[[Бұрыш (геометрия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 3767]
|-
|772
|[[Кельтеминар мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 561]
|-
|773
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11092]
|-
|774
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15691]
|-
|775
|[[Ұшықтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2726]
|-
|776
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5929]
|-
|777
|[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3736]
|-
|778
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5251]
|-
|779
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9604]
|-
|780
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4632]
|-
|781
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7356]
|-
|782
|[[Бекіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 2631]
|-
|783
|[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2739]
|-
|784
|[[Өлім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96%D0%BC 1437]
|-
|785
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5720]
|-
|786
|[[Әскери шен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5550]
|-
|787
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5244]
|-
|788
|[[II Екатерина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=II_%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1686]
|-
|789
|[[Ас беру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 6129]
|-
|790
|[[Өтте тас байлану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83 4258]
|-
|791
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5820]
|-
|792
|[[Назарбаев Университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2993]
|-
|793
|[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1996]
|-
|794
|[[Әл-Кәфирун сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7271]
|-
|795
|[[Созақ ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3734]
|-
|796
|[[Қазақ ұлттық өнер университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2752]
|-
|797
|[[Үйлену тойы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2630]
|-
|798
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6563]
|-
|799
|[[Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6418]
|-
|800
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24244]
|-
|801
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6491]
|-
|802
|[[Жыл күндерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7027]
|-
|803
|[[Астана LRT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_LRT 685]
|-
|804
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4997]
|-
|805
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16737]
|-
|806
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8273]
|-
|807
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17687]
|-
|808
|[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11542]
|-
|809
|[[Көлсай көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4458]
|-
|810
|[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8738]
|-
|811
|[[Ғарифолла Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1208]
|-
|812
|[[Орман қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 843]
|-
|813
|[[:Санат:Ресей өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6242]
|-
|814
|[[Ортаққор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3903]
|-
|815
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 7219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16799]
|-
|816
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6642]
|-
|817
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8259]
|-
|818
|[[Петр Моисеевич Поспелов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 378]
|-
|819
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8009]
|-
|820
|[[Күн күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 5052]
|-
|821
|[[Лэндон Донован]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD 363]
|-
|822
|[[Азан шақырып ат қою]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6359]
|-
|823
|[[Шыңғыс хан әулеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 12285]
|-
|824
|[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2089]
|-
|825
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11255]
|-
|826
|[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4084]
|-
|827
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 10417]
|-
|828
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10812]
|-
|829
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21926]
|-
|830
|[[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5914]
|-
|831
|[[Жаңа Зеландия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2932]
|-
|832
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5682]
|-
|833
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11523]
|-
|834
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6382]
|-
|835
|[[:Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 500]
|-
|836
|[[Құрылтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3889]
|-
|837
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9361]
|-
|838
|[[Дания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2448]
|-
|839
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7842]
|-
|840
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4600]
|-
|841
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5814]
|-
|842
|[[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2840]
|-
|843
|[[Игельстром реформасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4665]
|-
|844
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10238]
|-
|845
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4339]
|-
|846
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9243]
|-
|847
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 5083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22986]
|-
|848
|[[Сабина Абайқызы Алтынбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1964]
|-
|849
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8554]
|-
|850
|[[Шкала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0 606]
|-
|851
|[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5105]
|-
|852
|[[Жылқы аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3333]
|-
|853
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3986]
|-
|854
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 12371]
|-
|855
|[[Дыбыс қысымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC%D1%8B 327]
|-
|856
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8390]
|-
|857
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7890]
|-
|858
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6487]
|-
|859
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9773]
|-
|860
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19569]
|-
|861
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4997]
|-
|862
|[[Өт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82 302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82 4889]
|-
|863
|[[BINOM School]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BINOM_School 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BINOM_School 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BINOM_School 1044]
|-
|864
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12301]
|-
|865
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15860]
|-
|866
|[[Лексика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6197]
|-
|867
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14069]
|-
|868
|[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4680]
|-
|869
|[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3627]
|-
|870
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4790]
|-
|871
|[[Кетбұға]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 3302]
|-
|872
|[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 986]
|-
|873
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9120]
|-
|874
|[[Ыстықкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3560]
|-
|875
|[[Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1652]
|-
|876
|[[Бақ өсіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 458]
|-
|877
|[[Жиде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2801]
|-
|878
|[[Төтенше жағдай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2795]
|-
|879
|[[Құдалық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3953]
|-
|880
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12297]
|-
|881
|[[Баян-Өлгей аймағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 2665]
|-
|882
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15296]
|-
|883
|[[Оргазм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%BC 1758]
|-
|884
|[[Сөзжасам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 8275]
|-
|885
|[[Абақ Керей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3576]
|-
|886
|[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4699]
|-
|887
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6405]
|-
|888
|[[Мойын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1086]
|-
|889
|[[Қымыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 6062]
|-
|890
|[[Бекболат Әшекеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 3009]
|-
|891
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7886]
|-
|892
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20141]
|-
|893
|[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4246]
|-
|894
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8008]
|-
|895
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3748]
|-
|896
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9754]
|-
|897
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14111]
|-
|898
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9488]
|-
|899
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 11250]
|-
|900
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17223]
|-
|901
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6307]
|-
|902
|[[Көнерген сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 9637]
|-
|903
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15639]
|-
|904
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%285001-10000%29 805]
|-
|905
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8214]
|-
|906
|[[Самарқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD 2256]
|-
|907
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12505]
|-
|908
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13249]
|-
|909
|[[Жәпек бытыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BF%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D1%8B%D1%82%D1%8B%D1%80 540]
|-
|910
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8734]
|-
|911
|[[Сүйінші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3775]
|-
|912
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 29565]
|-
|913
|[[Штифенхофен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B5%D0%BD%D1%85%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BD 305]
|-
|914
|[[Мұса пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4777]
|-
|915
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3787]
|-
|916
|[[Жәндіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5717]
|-
|917
|[[Никотин қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 573]
|-
|918
|[[Темекі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96 4330]
|-
|919
|[[Әсия Әйіпқызы Беркенова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D3%98%D0%B9%D1%96%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1008]
|-
|920
|[[Сиыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 7216]
|-
|921
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18897]
|-
|922
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 391]
|-
|923
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5716]
|-
|924
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19704]
|-
|925
|[[Адам анатомиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4800]
|-
|926
|[[Тұрымтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B9 571]
|-
|927
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11928]
|-
|928
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5187]
|-
|929
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9957]
|-
|930
|[[Zheka Fatbelly]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Zheka_Fatbelly 199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Zheka_Fatbelly 5721]
|-
|931
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 93]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18229]
|-
|932
|[[Аркадий Кемерханұлы Топаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2024]
|-
|933
|[[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 2478]
|-
|934
|[[Бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1563]
|-
|935
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10140]
|-
|936
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5997]
|-
|937
|[[Жер тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3233]
|-
|938
|[[Канада]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5746]
|-
|939
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6879]
|-
|940
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6968]
|-
|941
|[[Қазақстандағы дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 2959]
|-
|942
|[[SCAT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=SCAT 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=SCAT 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=SCAT 3140]
|-
|943
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 9245]
|-
|944
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4302]
|-
|945
|[[Садыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 2740]
|-
|946
|[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1580]
|-
|947
|[[Минет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3952]
|-
|948
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7101]
|-
|949
|[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3270]
|-
|950
|[[Қақбас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%81 1172]
|-
|951
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5394]
|-
|952
|[[Саяси партия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 3847]
|-
|953
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 9834]
|-
|954
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 9139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 39380]
|-
|955
|[[Сара Тастанбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 4070]
|-
|956
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7373]
|-
|957
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5558]
|-
|958
|[[Адам ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 7071]
|-
|959
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 7442]
|-
|960
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7708]
|-
|961
|[[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1325]
|-
|962
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5227]
|-
|963
|[[Ботай (қоныс)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%29 1697]
|-
|964
|[[Мекке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5 3018]
|-
|965
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10171]
|-
|966
|[[Ағатай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1176]
|-
|967
|[[Отан сатқындары әйелдерінің Ақмола лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 5032]
|-
|968
|[[АҚШ тәуелсіздік декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 992]
|-
|969
|[[Кюрасао]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BE 486]
|-
|970
|[[Қанжығалы руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4239]
|-
|971
|[[Айнымалы ток]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D0%BA 2753]
|-
|972
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7323]
|-
|973
|[[Үлкен көз кесіртке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5 448]
|-
|974
|[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3466]
|-
|975
|[[Маколей Калкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD 542]
|-
|976
|[[Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%86%D0%9C_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1735]
|-
|977
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8516]
|-
|978
|[[Аят әл-Курси]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3503]
|-
|979
|[[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4764]
|-
|980
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6899]
|-
|981
|[[Гарвард университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1758]
|-
|982
|[[Максимович рауғашы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 318]
|-
|983
|[[Қыз ұзату салттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5849]
|-
|984
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 54]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2711]
|-
|985
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6225]
|-
|986
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5772]
|-
|987
|[[Сәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 5263]
|-
|988
|[[Карта ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3509]
|-
|989
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 14597]
|-
|990
|[[Ұлы Жібек Жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B 417]
|-
|991
|[[Ән-Ниса сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3084]
|-
|992
|[[Адамаралық қарым-қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 3860]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>8urky9q4rsx6tshx1fx4ni5qkht36j8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Баскетболшы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>779045</id>
    <revision>
      <id>3630355</id>
      <parentid>3584601</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8156" sha1="8ca56hii7wo4cl1oxjzwej50wowc9zt" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы       = Баскетболшы
|дене_класс       = vcard
|дене_стиль       = width:25em;
|атауы_стиль      = background: #FFCC00;
|тақырыпша_стиль  = background: #FFCC00;
|үсті_стиль       = background: #FFCC00;

|үсті             = {{#if:{{{есімі|}}}|{{{есімі}}}|{{PAGENAME}}}}
|үсті_класс       = fn

|үсті2            = {{#if: {{{шынайы есімі|}}}
    | {{{шынайы есімі|}}}
    | {{#if: {{{ағылшынша есімі|}}} | {{lang-en|{{{ағылшынша есімі|}}}}} }}
    }}

|сурет            = {{#if: {{{суреті|{{{фото|}}}}}}
    | {{#if: {{#titleparts: {{{суреті|{{{фото|}}}}}} | 1 }}
        | [[Файл:{{#titleparts: {{{суреті|{{{фото|}}}}}} | 1 }}|{{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|thumb=no|caption={{{сурет тақырыбы|{{{қолтаңба|}}}}}}]]
        | {{{суреті|{{{фото|}}}}}}
      }}

    | {{wikidata|p18|size={{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|caption={{{сурет тақырыбы|{{{қолтаңба|}}}}}}}}
    }}

|тақырыпша1       = {{#if: {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}
  | {{#if: {{{қайтыс болған күні|}}}
    | {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Мансабын аяқтады|Мансабын аяқтады}} 
    | {{#switch: {{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}
      | Мансабын аяқтады

      | Еркін агент = ''{{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}''
      | #default = {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}{{#if: {{{нөмірі|}}} |  — №&amp;nbsp;{{{нөмірі|}}} }}
      }}
    }}
  }}

|белгі2           = Қызметі

|мәтін2           = {{{қызметі|}}}

|белгі3           = Позициясы

|мәтін3           = {{{позициясы|}}}
|викидерек3       = p413

|белгі4           = Лақап аттары

|мәтін4           = {{{лақап аттары|}}}

|белгі5           = Бойы

|мәтін5           = {{{бойы|}}}
|викидерек5       = p2048

|белгі6           = Салмағы

|мәтін6           = {{{салмағы|}}}
|викидерек6       = p2067

|белгі7           = Азаматтығы

|мәтін7           = {{wikidata|p1532|{{{азаматтығы|}}}|from={{{from|}}}}}
|викидерек7       = p27

|белгі8           = Туған күні

|мәтін8           = {{wikidata/p569|{{{туған күні|}}}|{{{қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі9           = Туған жері

|мәтін9           = {{{туған жері|}}}
|викидерек9       = p19

|белгі10          = Қайтыс болған күні

|мәтін10          = {{wikidata/p570|{{{қайтыс болған күні|}}}|{{{туған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі11          = Қайтыс болған жері

|мәтін11          = {{{қайтыс болған жері|}}}
|викидерек11      = p20

|белгі12          = Мектебі

|мәтін12          = {{{мектебі|}}}

|белгі13          = Колледжі

|мәтін13          = {{{колледжі|}}}

|белгі14          = [[Драфт {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}}]]
|мәтін14          = {{{драфт|}}}{{#if: {{{драфт жылы|}}} | , [[{{{драфт жылы}}} жылғы {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}} драфты|{{{драфт жылы}}}]] }}{{#if: {{{драфт командасы|}}} | , {{{драфт командасы}}} }}

|тақырыпша15       = {{{драфт тақырыбы|}}}

|белгі16          = Драфт пик

|мәтін16          = {{{драфт пик|}}}

|тақырыпша17      = Статистикасы

|белгі18          = Ойындары

|мәтін18          = {{{ойындары|}}}

|белгі19          = [[Ұпай (баскетбол)|Ұпайлар]]
|мәтін19          = {{{ұпайлары|}}} {{#if: {{{ұпайлары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{ұпайлары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі20          = [[Допты алу (баскетбол)|Допты алу]]
|мәтін20          = {{{допты алулары|}}} {{#if: {{{допты алулары|}}} | {{#if: {{{допты алулары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{допты алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі21          = [[Нәтижелі пас|Пастары]]
|мәтін21          = {{{пастары|}}} {{#if: {{{пастары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{пастары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі22          = [[Допты тартып алу|Тартып алулары]]
|мәтін22          = {{{тартып алулары|}}} {{#if: {{{тартып алулары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{тартып алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі23          = [[Блок-шот]]тар

|мәтін23          = {{{блок-шоттар|}}} {{#if: {{{блок-шоттар|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{блок-шоттар}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|тақырыпша24      =
|мәтін25          = {{#if: {{{командалары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{командалары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{бапкерлік мансабы|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;{{Wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Жаттықтырған|Жаттықтырған}} командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{бапкерлік мансабы|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if: {{{марапаттары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Жеке марапаттары мен жетістіктері&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{марапаттары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{медальдары|}}}
  | &lt;div class=&quot;{{{class|NavFrame expanded}}}&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#FFCC00; text-align:center;&quot;&gt;'''Марапаттары мен медальдары'''&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{{!}} style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
{{{медальдары}}}
{{!}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
  }}
|асты1            = {{#if: {{{Даңқ залы|}}}|'''[{{{Даңқ залы}}} Баскетбол даңқ залы]'''}}
|асты2            = {{#if: {{{ФИБА даңқ залы|}}}|'''[{{{ФИБА даңқ залы}}} ФИБА даңқ залы]'''}}
|асты3            = {{#if:{{{ортаққор|}}}|[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{ортаққор}}}]] '''[[commons:Category:{{{ортаққор}}}|Ортаққордағы]]''' санат}}

}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ca56hii7wo4cl1oxjzwej50wowc9zt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630356</id>
      <parentid>3630355</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8023" sha1="ieb4gb049id6nehe0zhgv7m0fk7wmjg" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы       = Баскетболшы
|дене_класс       = vcard
|дене_стиль       = width:25em;
|атауы_стиль      = background: #FFCC00;
|тақырыпша_стиль  = background: #FFCC00;
|үсті_стиль       = background: #FFCC00;

|үсті             = {{#if:{{{есімі|}}}|{{{есімі}}}|{{PAGENAME}}}}
|үсті_класс       = fn

|үсті2            = {{#if: {{{шынайы есімі|}}}
    | {{{шынайы есімі|}}}
    | {{#if: {{{ағылшынша есімі|}}} | {{lang-en|{{{ағылшынша есімі|}}}}} }}
    }}

|сурет            = {{#if: {{{суреті|{{{фото|}}}}}}
    | [[Файл:{{#titleparts: {{{суреті|{{{фото|}}}}}} | 1 }}|{{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|center|alt={{{сурет тақырыбы|}}}|{{{сурет тақырыбы|}}}]]
    | {{wikidata|p18|size={{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|caption={{{сурет тақырыбы|{{{қолтаңба|}}}}}}}}
    }}

|тақырыпша1       = {{#if: {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}
  | {{#if: {{{қайтыс болған күні|}}}
    | {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Мансабын аяқтады|Мансабын аяқтады}} 
    | {{#switch: {{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}
      | Мансабын аяқтады

      | Еркін агент = ''{{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}''
      | #default = {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}{{#if: {{{нөмірі|}}} |  — №&amp;nbsp;{{{нөмірі|}}} }}
      }}
    }}
  }}

|белгі2           = Қызметі

|мәтін2           = {{{қызметі|}}}

|белгі3           = Позициясы

|мәтін3           = {{{позициясы|}}}
|викидерек3       = p413

|белгі4           = Лақап аттары

|мәтін4           = {{{лақап аттары|}}}

|белгі5           = Бойы

|мәтін5           = {{{бойы|}}}
|викидерек5       = p2048

|белгі6           = Салмағы

|мәтін6           = {{{салмағы|}}}
|викидерек6       = p2067

|белгі7           = Азаматтығы

|мәтін7           = {{wikidata|p1532|{{{азаматтығы|}}}|from={{{from|}}}}}
|викидерек7       = p27

|белгі8           = Туған күні

|мәтін8           = {{wikidata/p569|{{{туған күні|}}}|{{{қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі9           = Туған жері

|мәтін9           = {{{туған жері|}}}
|викидерек9       = p19

|белгі10          = Қайтыс болған күні

|мәтін10          = {{wikidata/p570|{{{қайтыс болған күні|}}}|{{{туған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі11          = Қайтыс болған жері

|мәтін11          = {{{қайтыс болған жері|}}}
|викидерек11      = p20

|белгі12          = Мектебі

|мәтін12          = {{{мектебі|}}}

|белгі13          = Колледжі

|мәтін13          = {{{колледжі|}}}

|белгі14          = [[Драфт {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}}]]
|мәтін14          = {{{драфт|}}}{{#if: {{{драфт жылы|}}} | , [[{{{драфт жылы}}} жылғы {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}} драфты|{{{драфт жылы}}}]] }}{{#if: {{{драфт командасы|}}} | , {{{драфт командасы}}} }}

|тақырыпша15       = {{{драфт тақырыбы|}}}

|белгі16          = Драфт пик

|мәтін16          = {{{драфт пик|}}}

|тақырыпша17      = Статистикасы

|белгі18          = Ойындары

|мәтін18          = {{{ойындары|}}}

|белгі19          = [[Ұпай (баскетбол)|Ұпайлар]]
|мәтін19          = {{{ұпайлары|}}} {{#if: {{{ұпайлары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{ұпайлары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі20          = [[Допты алу (баскетбол)|Допты алу]]
|мәтін20          = {{{допты алулары|}}} {{#if: {{{допты алулары|}}} | {{#if: {{{допты алулары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{допты алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі21          = [[Нәтижелі пас|Пастары]]
|мәтін21          = {{{пастары|}}} {{#if: {{{пастары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{пастары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі22          = [[Допты antar_alu|Тартып алулары]]
|мәтін22          = {{{тартып алулары|}}} {{#if: {{{тартып алулары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{тартып алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі23          = [[Блок-шот]]тар

|мәтін23          = {{{блок-шоттар|}}} {{#if: {{{блок-шоттар|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{блок-шоттар}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|тақырыпша24      =
|мәтін25          = {{#if: {{{командалары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{командалары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{бапкерлік мансабы|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;{{Wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Жаттықтырған|Жаттықтырған}} командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{бапкерлік мансабы|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if: {{{марапаттары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Жеке марапаттары мен жетістіктері&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{марапаттары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{медальдары|}}}
  | &lt;div class=&quot;{{{class|NavFrame expanded}}}&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#FFCC00; text-align:center;&quot;&gt;'''Марапаттары мен медальдары'''&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{{!}} style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
{{{медальдары}}}
{{!}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
  }}
|асты1            = {{#if: {{{Даңқ залы|}}}|'''[{{{Даңқ залы}}} Баскетбол даңқ залы]'''}}
|асты2            = {{#if: {{{ФИБА даңқ залы|}}}|'''[{{{ФИБА даңқ залы}}} ФИБА даңқ залы]'''}}
|асты3            = {{#if:{{{ортаққор|}}}|[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{ортаққор}}}]] '''[[commons:Category:{{{ортаққор}}}|Ортаққордағы]]''' санат}}

}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ieb4gb049id6nehe0zhgv7m0fk7wmjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630357</id>
      <parentid>3630356</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8088" sha1="kgh0ht59stf507mt39k0n2bannplsik" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы       = Баскетболшы
|дене_класс       = vcard
|дене_стиль       = width:25em;
|атауы_стиль      = background: #FFCC00;
|тақырыпша_стиль  = background: #FFCC00;
|үсті_стиль       = background: #FFCC00;

|үсті             = {{#if:{{{есімі|}}}|{{{есімі}}}|{{PAGENAME}}}}
|үсті_класс       = fn

|үсті2            = {{#if: {{{шынайы есімі|}}}
    | {{{шынайы есімі|}}}
    | {{#if: {{{ағылшынша есімі|}}} | {{lang-en|{{{ағылшынша есімі|}}}}} }}
    }}

|сурет            = {{#if: {{{суреті|{{{фото|}}}}}}
    | {{#if: {{#titleparts: {{{суреті|{{{фото|}}}}}} | 1 }}
        | [[Файл:{{#titleparts: {{{суреті|{{{фото|}}}}}} | 1 }}|{{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|center]]
        | {{{суреті|{{{фото|}}}}}}
      }}

    | {{wikidata|p18|size={{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|caption={{{сурет тақырыбы|{{{қолтаңба|}}}}}}}}
    }}

|тақырыпша1       = {{#if: {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}
  | {{#if: {{{қайтыс болған күні|}}}
    | {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Мансабын аяқтады|Мансабын аяқтады}} 
    | {{#switch: {{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}
      | Мансабын аяқтады

      | Еркін агент = ''{{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}''
      | #default = {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}{{#if: {{{нөмірі|}}} |  — №&amp;nbsp;{{{нөмірі|}}} }}
      }}
    }}
  }}

|белгі2           = Қызметі

|мәтін2           = {{{қызметі|}}}

|белгі3           = Позициясы

|мәтін3           = {{{позициясы|}}}
|викидерек3       = p413

|белгі4           = Лақап аттары

|мәтін4           = {{{лақап аттары|}}}

|белгі5           = Бойы

|мәтін5           = {{{бойы|}}}
|викидерек5       = p2048

|белгі6           = Салмағы

|мәтін6           = {{{салмағы|}}}
|викидерек6       = p2067

|белгі7           = Азаматтығы

|мәтін7           = {{wikidata|p1532|{{{азаматтығы|}}}|from={{{from|}}}}}
|викидерек7       = p27

|белгі8           = Туған күні

|мәтін8           = {{wikidata/p569|{{{туған күні|}}}|{{{қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі9           = Туған жері

|мәтін9           = {{{туған жері|}}}
|викидерек9       = p19

|белгі10          = Қайтыс болған күні

|мәтін10          = {{wikidata/p570|{{{қайтыс болған күні|}}}|{{{туған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі11          = Қайтыс болған жері

|мәтін11          = {{{қайтыс болған жері|}}}
|викидерек11      = p20

|белгі12          = Мектебі

|мәтін12          = {{{мектебі|}}}

|белгі13          = Колледжі

|мәтін13          = {{{колледжі|}}}

|белгі14          = [[Драфт {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}}]]
|мәтін14          = {{{драфт|}}}{{#if: {{{драфт жылы|}}} | , [[{{{драфт жылы}}} жылғы {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}} драфты|{{{драфт жылы}}}]] }}{{#if: {{{драфт командасы|}}} | , {{{драфт командасы}}} }}

|тақырыпша15       = {{{драфт тақырыбы|}}}

|белгі16          = Драфт пик

|мәтін16          = {{{драфт пик|}}}

|тақырыпша17      = Статистикасы

|белгі18          = Ойындары

|мәтін18          = {{{ойындары|}}}

|белгі19          = [[Ұпай (баскетбол)|Ұпайлар]]
|мәтін19          = {{{ұпайлары|}}} {{#if: {{{ұпайлары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{ұпайлары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі20          = [[Допты алу (баскетбол)|Допты алу]]
|мәтін20          = {{{допты алулары|}}} {{#if: {{{допты алулары|}}} | {{#if: {{{допты алулары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{допты алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі21          = [[Нәтижелі пас|Пастары]]
|мәтін21          = {{{пастары|}}} {{#if: {{{пастары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{пастары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі22          = [[Допты тартып алу|Тартып алулары]]
|мәтін22          = {{{тартып алулары|}}} {{#if: {{{тартып алулары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{тартып алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі23          = [[Блок-шот]]тар

|мәтін23          = {{{блок-шоттар|}}} {{#if: {{{блок-шоттар|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{блок-шоттар}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|тақырыпша24      =
|мәтін25          = {{#if: {{{командалары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{командалары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{бапкерлік мансабы|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;{{Wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Жаттықтырған|Жаттықтырған}} командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{бапкерлік мансабы|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if: {{{марапаттары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Жеке марапаттары мен жетістіктері&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{марапаттары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{медальдары|}}}
  | &lt;div class=&quot;{{{class|NavFrame expanded}}}&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#FFCC00; text-align:center;&quot;&gt;'''Марапаттары мен медальдары'''&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{{!}} style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
{{{медальдары}}}
{{!}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
  }}
|асты1            = {{#if: {{{Даңқ залы|}}}|'''[{{{Даңқ залы}}} Баскетбол даңқ залы]'''}}
|асты2            = {{#if: {{{ФИБА даңқ залы|}}}|'''[{{{ФИБА даңқ залы}}} ФИБА даңқ залы]'''}}
|асты3            = {{#if:{{{ортаққор|}}}|[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{ортаққор}}}]] '''[[commons:Category:{{{ортаққор}}}|Ортаққордағы]]''' санат}}

}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kgh0ht59stf507mt39k0n2bannplsik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630360</id>
      <parentid>3630357</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7768" sha1="epbh44ebpcirfc1ohdvaktb7wbcg2pa" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы       = Баскетболшы
|дене_класс       = vcard
|дене_стиль       = width:25em;
|атауы_стиль      = background: #FFCC00;
|тақырыпша_стиль  = background: #FFCC00;
|үсті_стиль       = background: #FFCC00;

|үсті             = {{#if:{{{есімі|}}}|{{{есімі}}}|{{PAGENAME}}}}
|үсті_класс       = fn

|үсті2            = {{#if: {{{шынайы есімі|}}}
    | {{{шынайы есімі|}}}
    | {{#if: {{{ағылшынша есімі|}}} | {{lang-en|{{{ағылшынша есімі|}}}}} }}
    }}

|сурет            = {{{суреті|{{{фото|}}}}}}
|сурет_ені        = {{{сурет ені|}}}
|сурет_асты       = {{{сурет тақырыбы|{{{қолтаңба|}}}}}}

|тақырыпша1       = {{#if: {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}
  | {{#if: {{{қайтыс болған күні|}}}
    | {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Мансабын аяқтады|Мансабын аяқтады}} 
    | {{#switch: {{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}
      | Мансабын аяқтады

      | Еркін агент = ''{{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}''
      | #default = {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}{{#if: {{{нөмірі|}}} |  — №&amp;nbsp;{{{нөмірі|}}} }}
      }}
    }}
  }}

|белгі2           = Қызметі

|мәтін2           = {{{қызметі|}}}

|белгі3           = Позициясы

|мәтін3           = {{{позициясы|}}}
|викидерек3       = p413

|белгі4           = Лақап аттары

|мәтін4           = {{{лақап аттары|}}}

|белгі5           = Бойы

|мәтін5           = {{{бойы|}}}
|викидерек5       = p2048

|белгі6           = Салмағы

|мәтін6           = {{{салмағы|}}}
|викидерек6       = p2067

|белгі7           = Азаматтығы

|мәтін7           = {{wikidata|p1532|{{{азаматтығы|}}}|from={{{from|}}}}}
|викидерек7       = p27

|белгі8           = Туған күні

|мәтін8           = {{wikidata/p569|{{{туған күні|}}}|{{{қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі9           = Туған жері

|мәтін9           = {{{туған жері|}}}
|викидерек9       = p19

|белгі10          = Қайтыс болған күні

|мәтін10          = {{wikidata/p570|{{{қайтыс болған күні|}}}|{{{туған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі11          = Қайтыс болған жері

|мәтін11          = {{{қайтыс болған жері|}}}
|викидерек11      = p20

|белгі12          = Мектебі

|мәтін12          = {{{мектебі|}}}

|белгі13          = Колледжі

|мәтін13          = {{{колледжі|}}}

|белгі14          = [[Драфт {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}}]]
|мәтін14          = {{{драфт|}}}{{#if: {{{драфт жылы|}}} | , [[{{{драфт жылы}}} жылғы {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}} драфты|{{{драфт жылы}}}]] }}{{#if: {{{драфт командасы|}}} | , {{{драфт командасы}}} }}

|тақырыпша15       = {{{драфт тақырыбы|}}}

|белгі16          = Драфт пик

|мәтін16          = {{{драфт пик|}}}

|тақырыпша17      = Статистикасы

|белгі18          = Ойындары

|мәтін18          = {{{ойындары|}}}

|белгі19          = [[Ұпай (баскетбол)|Ұпайлар]]
|мәтін19          = {{{ұпайлары|}}} {{#if: {{{ұпайлары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{ұпайлары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі20          = [[Допты алу (баскетбол)|Допты алу]]
|мәтін20          = {{{допты алулары|}}} {{#if: {{{допты алулары|}}} | {{#if: {{{допты алулары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{допты алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі21          = [[Нәтижелі пас|Пастары]]
|мәтін21          = {{{пастары|}}} {{#if: {{{пастары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{пастары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі22          = [[Допты тартып алу|Тартып алулары]]
|мәтін22          = {{{тартып алулары|}}} {{#if: {{{тартып алулары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{тартып алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі23          = [[Блок-шот]]тар

|мәтін23          = {{{блок-шоттар|}}} {{#if: {{{блок-шоттар|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{блок-шоттар}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|тақырыпша24      =
|мәтін25          = {{#if: {{{командалары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{командалары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{бапкерлік мансабы|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;{{Wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Жаттықтырған|Жаттықтырған}} командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{бапкерлік мансабы|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if: {{{марапаттары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Жеке марапаттары мен жетістіктері&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{марапаттары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{медальдары|}}}
  | &lt;div class=&quot;{{{class|NavFrame expanded}}}&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#FFCC00; text-align:center;&quot;&gt;'''Марапаттары мен медальдары'''&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{{!}} style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
{{{медальдары}}}
{{!}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
  }}
|асты1            = {{#if: {{{Даңқ залы|}}}|'''[{{{Даңқ залы}}} Баскетбол даңқ залы]'''}}
|асты2            = {{#if: {{{ФИБА даңқ залы|}}}|'''[{{{ФИБА даңқ залы}}} ФИБА даңқ залы]'''}}
|асты3            = {{#if:{{{ортаққор|}}}|[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{ортаққор}}}]] '''[[commons:Category:{{{ортаққор}}}|Ортаққордағы]]''' санат}}

}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>epbh44ebpcirfc1ohdvaktb7wbcg2pa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630361</id>
      <parentid>3630360</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8064" sha1="hkzgufm20jbpuhgcogcrgy5gqgvp30x" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы       = Баскетболшы
|дене_класс       = vcard
|дене_стиль       = width:25em;
|атауы_стиль      = background: #FFCC00;
|тақырыпша_стиль  = background: #FFCC00;
|үсті_стиль       = background: #FFCC00;

|үсті             = {{#if:{{{есімі|}}}|{{{есімі}}}|{{PAGENAME}}}}
|үсті_класс       = fn

|үсті2            = {{#if: {{{шынайы есімі|}}}
    | {{{шынайы есімі|}}}
    | {{#if: {{{ағылшынша есімі|}}} | {{lang-en|{{{ағылшынша есімі|}}}}} }}
    }}{{#if: {{{суреті|{{{фото|}}}}}} 

        | &lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:5px;&quot;&gt;[[Файл:{{{суреті|{{{фото|}}}}}}|{{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|center|{{{сурет тақырыбы|}}}]]&lt;/div&gt;
        | &lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:5px;&quot;&gt;{{wikidata|p18|size={{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|caption={{{сурет тақырыбы|{{{қолтаңба|}}}}}}}}&lt;/div&gt;
    }}

|тақырыпша1       = {{#if: {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}
  | {{#if: {{{қайтыс болған күні|}}}
    | {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Мансабын аяқтады|Мансабын аяқтады}} 
    | {{#switch: {{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}
      | Мансабын аяқтады

      | Еркін агент = ''{{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}''
      | #default = {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}{{#if: {{{нөмірі|}}} |  — №&amp;nbsp;{{{нөмірі|}}} }}
      }}
    }}
  }}

|белгі2           = Қызметі

|мәтін2           = {{{қызметі|}}}

|белгі3           = Позициясы

|мәтін3           = {{{позициясы|}}}
|викидерек3       = p413

|белгі4           = Лақап аттары

|мәтін4           = {{{лақап аттары|}}}

|белгі5           = Бойы

|мәтін5           = {{{бойы|}}}
|викидерек5       = p2048

|белгі6           = Салмағы

|мәтін6           = {{{салмағы|}}}
|викидерек6       = p2067

|белгі7           = Азаматтығы

|мәтін7           = {{wikidata|p1532|{{{азаматтығы|}}}|from={{{from|}}}}}
|викидерек7       = p27

|белгі8           = Туған күні

|мәтін8           = {{wikidata/p569|{{{туған күні|}}}|{{{қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі9           = Туған жері

|мәтін9           = {{{туған жері|}}}
|викидерек9       = p19

|белгі10          = Қайтыс болған күні

|мәтін10          = {{wikidata/p570|{{{қайтыс болған күні|}}}|{{{туған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі11          = Қайтыс болған жері

|мәтін11          = {{{қайтыс болған жері|}}}
|викидерек11      = p20

|белгі12          = Мектебі

|мәтін12          = {{{мектебі|}}}

|белгі13          = Колледжі

|мәтін13          = {{{колледжі|}}}

|белгі14          = [[Драфт {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}}]]
|мәтін14          = {{{драфт|}}}{{#if: {{{драфт жылы|}}} | , [[{{{драфт жылы}}} жылғы {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}} драфты|{{{драфт жылы}}}]] }}{{#if: {{{драфт командасы|}}} | , {{{драфт командасы}}} }}

|тақырыпша15       = {{{драфт тақырыбы|}}}

|белгі16          = Драфт пик

|мәтін16          = {{{драфт пик|}}}

|тақырыпша17      = Статистикасы

|белгі18          = Ойындары

|мәтін18          = {{{ойындары|}}}

|белгі19          = [[Ұпай (баскетбол)|Ұпайлар]]
|мәтін19          = {{{ұпайлары|}}} {{#if: {{{ұпайлары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{ұпайлары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі20          = [[Допты алу (баскетбол)|Допты алу]]
|мәтін20          = {{{допты алулары|}}} {{#if: {{{допты алулары|}}} | {{#if: {{{допты алулары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{допты алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі21          = [[Нәтижелі пас|Пастары]]
|мәтін21          = {{{пастары|}}} {{#if: {{{пастары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{пастары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі22          = [[Допты тартып алу|Тартып алулары]]
|мәтін22          = {{{тартып алулары|}}} {{#if: {{{тартып алулары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{тартып алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі23          = [[Блок-шот]]тар

|мәтін23          = {{{блок-шоттар|}}} {{#if: {{{блок-шоттар|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{блок-шоттар}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|тақырыпша24      =

|мәтін25          = {{#if: {{{командалары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{командалары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{бапкерлік мансабы|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;{{Wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Жаттықтырған|Жаттықтырған}} командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{бапкерлік мансабы|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if: {{{марапаттары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Жеке марапаттары мен жетістіктері&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{марапаттары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{медальдары|}}}
  | &lt;div class=&quot;{{{class|NavFrame expanded}}}&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#FFCC00; text-align:center;&quot;&gt;'''Марапаттары мен медальдары'''&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{{!}} style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
{{{медальдары}}}
{{!}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
  }}
|асты1            = {{#if: {{{Даңқ залы|}}}|'''[{{{Даңқ залы}}} Баскетбол даңқ залы]'''}}
|асты2            = {{#if: {{{ФИБА даңқ залы|}}}|'''[{{{ФИБА даңқ залы}}} ФИБА даңқ залы]'''}}
|асты3            = {{#if:{{{ортаққор|}}}|[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{ортаққор}}}]] '''[[commons:Category:{{{ортаққор}}}|Ортаққордағы]]''' санат}}

}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hkzgufm20jbpuhgcogcrgy5gqgvp30x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630363</id>
      <parentid>3630361</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7935" sha1="oilir3k4wxjxumd013rr3ayd3eoxy49" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы       = Баскетболшы
|дене_класс       = vcard
|дене_стиль       = width:25em;
|атауы_стиль      = background: #FFCC00;
|тақырыпша_стиль  = background: #FFCC00;
|үсті_стиль       = background: #FFCC00;

|үсті             = {{#if:{{{есімі|}}}|{{{есімі}}}|{{PAGENAME}}}}
|үсті_класс       = fn

|үсті2            = {{#if: {{{шынайы есімі|}}}
    | {{{шынайы есімі|}}}
    | {{#if: {{{ағылшынша есімі|}}} | {{lang-en|{{{ағылшынша есімі|}}}}} }}
    }}

|сурет            = {{#if: {{{суреті|{{{фото|}}}}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{суреті|{{{фото|}}}}}}|size={{{сурет ені|}}}|maxsize=250px|center=yes}} | {{wikidata|p18|size={{#if: {{{сурет ені|}}} | {{{сурет ені|}}} | 250px }}|caption={{{сурет тақырыбы|{{{қолтаңба|}}}}}}}} }}

|тақырыпша1       = {{#if: {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}
  | {{#if: {{{қайтыс болған күні|}}}
    | {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Мансабын аяқтады|Мансабын аяқтады}} 
    | {{#switch: {{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}
      | Мансабын аяқтады

      | Еркін агент = ''{{ucfirst:{{replace|{{{командасы|{{{клубы|}}}}}}|'|}}}}''
      | #default = {{{командасы|{{{клубы|}}}}}}{{#if: {{{нөмірі|}}} |  — №&amp;nbsp;{{{нөмірі|}}} }}
      }}
    }}
  }}

|белгі2           = Қызметі

|мәтін2           = {{{қызметі|}}}

|белгі3           = Позициясы

|мәтін3           = {{{позициясы|}}}
|викидерек3       = p413

|белгі4           = Лақап аттары

|мәтін4           = {{{лақап аттары|}}}

|белгі5           = Бойы

|мәтін5           = {{{бойы|}}}
|викидерек5       = p2048

|белгі6           = Салмағы

|мәтін6           = {{{салмағы|}}}
|викидерек6       = p2067

|белгі7           = Азаматтығы

|мәтін7           = {{wikidata|p1532|{{{азаматтығы|}}}|from={{{from|}}}}}
|викидерек7       = p27

|белгі8           = Туған күні

|мәтін8           = {{wikidata/p569|{{{туған күні|}}}|{{{қайтыс болған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі9           = Туған жері

|мәтін9           = {{{туған жері|}}}
|викидерек9       = p19

|белгі10          = Қайтыс болған күні

|мәтін10          = {{wikidata/p570|{{{қайтыс болған күні|}}}|{{{туған күні|}}}|from={{{from|}}}}}

|белгі11          = Қайтыс болған жері

|мәтін11          = {{{қайтыс болған жері|}}}
|викидерек11      = p20

|белгі12          = Мектебі

|мәтін12          = {{{мектебі|}}}

|белгі13          = Колледжі

|мәтін13          = {{{колледжі|}}}

|белгі14          = [[Драфт {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}}]]
|мәтін14          = {{{драфт|}}}{{#if: {{{драфт жылы|}}} | , [[{{{драфт жылы}}} жылғы {{wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|ӘҰБА|ҰБА}} драфты|{{{драфт жылы}}}]] }}{{#if: {{{драфт командасы|}}} | , {{{драфт командасы}}} }}

|тақырыпша15       = {{{драфт тақырыбы|}}}

|белгі16          = Драфт пик

|мәтін16          = {{{драфт пик|}}}

|тақырыпша17      = Статистикасы

|белгі18          = Ойындары

|мәтін18          = {{{ойындары|}}}

|белгі19          = [[Ұпай (баскетбол)|Ұпайлар]]
|мәтін19          = {{{ұпайлары|}}} {{#if: {{{ұпайлары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{ұпайлары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі20          = [[Допты алу (баскетбол)|Допты алу]]
|мәтін20          = {{{допты алулары|}}} {{#if: {{{допты алулары|}}} | {{#if: {{{допты алулары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{допты алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі21          = [[Нәтижелі пас|Пастары]]
|мәтін21          = {{{пастары|}}} {{#if: {{{пастары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{пастары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі22          = [[Допты тартып алу|Тартып алулары]]
|мәтін22          = {{{тартып алулары|}}} {{#if: {{{тартып алулары|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{тартып алулары}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|белгі23          = [[Блок-шот]]тар

|мәтін23          = {{{блок-шоттар|}}} {{#if: {{{блок-шоттар|}}} | {{#if: {{{ойындары|}}} | (орта есеппен ''{{formatnum:{{#expr: {{{блок-шоттар}}} / {{{ойындары}}} round 1}}}}'') }} }}

|тақырыпша24      =

|мәтін25          = {{#if: {{{командалары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{командалары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{бапкерлік мансабы|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;{{Wikidata gender switch|{{{жынысы|}}}|Жаттықтырған|Жаттықтырған}} командалары&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{бапкерлік мансабы|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if: {{{марапаттары|}}}
  | &lt;div style=&quot;background: #FFCC00; text-align:center; font-weight:bold; border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;Жеке марапаттары мен жетістіктері&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: 2px; border: 1px solid #aaaaaa; border-top: 0;&quot;&gt;
{{{марапаттары|}}}
&lt;/div&gt;
  }}{{#if:{{{медальдары|}}}
  | &lt;div class=&quot;{{{class|NavFrame expanded}}}&quot; style=&quot;border: 1px solid #aaaaaa; margin-top: 5px;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;NavHead&quot; style=&quot;background:#FFCC00; text-align:center;&quot;&gt;'''Марапаттары мен медальдары'''&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;NavContent&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
{{{!}} style=&quot;width:100%; background:transparent;&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
{{{медальдары}}}
{{!}}}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
  }}
|асты1            = {{#if: {{{Даңқ залы|}}}|'''[{{{Даңқ залы}}} Баскетбол даңқ залы]'''}}
|асты2            = {{#if: {{{ФИБА даңқ залы|}}}|'''[{{{ФИБА даңқ залы}}} ФИБА даңқ залы]'''}}
|асты3            = {{#if:{{{ортаққор|}}}|[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{ортаққор}}}]] '''[[commons:Category:{{{ортаққор}}}|Ортаққордағы]]''' санат}}

}}{{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || 
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]]
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oilir3k4wxjxumd013rr3ayd3eoxy49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Железнодорожный ауданы (Барнауыл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780604</id>
    <revision>
      <id>3630412</id>
      <parentid>3598494</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T00:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8063" sha1="6mpqh0jjuxg6qa6xkne7kkger57k27p" xml:space="preserve">[[Сурет:Районы Барнаула.jpg|нобай|298px|right|Железнодорожный ауданының орналасқан жері Барнауыл картасында сары түспен боялған]]
'''Железнодорожный ауданы''' ({{lang-ru|Железнодорожный район}}) — [[Ресей]]дің [[Барнауыл]] қаласының ауданы. Халық саны — 100 626 ([[2026 жыл|2026]]).

== Орналасуы ==
[[Сурет:Barnaul railway station.jpg|нобай|298px|right|Железнодорожный вокзалы]]
Железнодорожный ауданы [[Барнауыл]]дың орталығында орналасқан. 

[[Барнауыл]] қаласы [[Ресей]]дің Алтай өлкесінде орналасқан және Об өзені бойында орналасқан.

Железнодорожный ауданының аумағында Барнауыл теміржол вокзалы орналасқан. 

Аудан құрамына тұрғын үйлер, өндірістік нысандар және әлеуметтік инфрақұрылым кіреді. Ауданның көп бөлігі жеке кооперативтік ұйымдар.
== Тарихы ==
Железнодорожный ауданы — Барнаул қаласының әкімшілік аудандарының бірі. Аудан 1938 жылғы 9 ақпанда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің «Барнаул қаласында үш ауданды ұйымдастыру туралы» қаулысына сәйкес құрылған. Осы қаулы негізінде қала Октябрь, Центральный және Железнодорожный аудандарына бөлінді.

Железнодорожный ауданының қалыптасуы Алтай темір жолының құрылысымен тығыз байланысты. Теміржол вокзалы маңында өнеркәсіптік нысандар шоғырланып, бұл аумақ біртіндеп қаланың маңызды экономикалық аудандарының біріне айналды. Теміржол инфрақұрылымымен қатар Обь өзені арқылы өтетін көпір, теміржол станциясы, локомотив депосы және жөндеу шеберханалары салынды.

Теміржол желісінің іске қосылуы қала дамуына елеулі ықпал етті. Жаңа кәсіби топ — теміржол қызметкерлері қалыптасып, олар теміржол маңындағы аумақтарға қоныстанды. XX ғасырдың бірінші жартысында аудан аумағында халық саны шамамен 40 мың адамды құрады, ал 23 кәсіпорында 11 мыңға жуық адам еңбек етті.

[[1938 жыл]]ғы [[28 ақпан]]да аудандық ұйымдастыру комитеті құрылып, оның төрағасы болып Иван Семенович Быков тағайындалды. Ол [[1952 жыл]]ға дейін аудан басқаруын жүзеге асырды. Бұл кезең соғысқа дейінгі құрылыс, Ұлы Отан соғысы және соғыстан кейінгі қалпына келтіру жылдарын қамтиды.

[[Ұлы Отан соғысы]] жылдары аудан тұрғындары майданға белсенді қатысты. Железнодорожный ауданынан 6288 адам әскерге шақырылып, олардың 2863-і қаза тапты, ал 3712-сі түрлі мемлекеттік наградалармен марапатталды. Соғыс кезеңінде аудан аумағына Мәскеу мен Одесса қалаларынан бірқатар кәсіпорындар эвакуацияланып, қорғаныс өндірісі ұйымдастырылды. Нәтижесінде өнеркәсіп саласы қарқынды дамыды.

Соғыстан кейінгі кезеңде аудан экономикасын қалпына келтіру және дамыту шаралары жүзеге асырылды. [[1946 жыл]]ғы өндірістік жоспар артығымен орындалды. Кейінгі жылдары өнеркәсіп, сауда және қызмет көрсету салалары дамып, аудан ірі өндірістік орталықтардың біріне айналды.

Қазіргі уақытта Железнодорожный ауданының аумағында көптеген өндірістік, сауда және әлеуметтік нысандар орналасқан. Ауданда білім беру және денсаулық сақтау мекемелері, мәдениет және спорт нысандары жұмыс істейді. Сонымен қатар теміржол вокзалдары мен көлік инфрақұрылымы ауданның маңызды ерекшеліктерінің бірі болып табылады.

Аудан халқы 100 мыңнан астам адамды құрайды. Қалалық құрылымда көшелер, даңғылдар, алаңдар және басқа да көлік желілері қалыптасқан. Негізгі магистральдарға Ленин, Социалистический және Красноармейский даңғылдары жатады.

Железнодорожный ауданының аумағында В.М. Шукшин атындағы Алтай мемлекеттік драма театры, «Мир» кинотеатры, «Галактика» және «Локомотив» сауда орталықтары сияқты мәдени және қоғамдық нысандар орналасқан. Қалалық іс-шаралардың бір бөлігі Сахаров және Жеңіс алаңдарында өтеді.&lt;ref&gt;[https://barnaul.org/gorod/innumbers/structure/gd_history/ Железнодорожный ауданының тарихы — Барнауыл ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417034848/http://barnaul.org/gorod/innumbers/structure/gd_history/ |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;

== Әкімдері ==
Быков Иван Семёнович (1938—1952), &lt;br&gt;Журавлёв Иван Васильевич (1953—1963), &lt;br&gt;Горбатенко Александр Никифорович (1963—1980), &lt;br&gt;Желябовский Анатолий Семёнович (1980—1983), &lt;br&gt;Кузнецов Владимир Фёдорович (1983—1986), &lt;br&gt;Стоянков Михаил Алексеевич (1986),&lt;br&gt; Петров Юрий Михайлович (1986—2003), &lt;br&gt;Щетинин Михаил Павлович (2003—2006), &lt;br&gt;Воронков Анатолий Филиппович (2006—2011), &lt;br&gt;Звягинцев Михаил Николаевич (2011—2023), &lt;br&gt;Курышин Андрей Александрович (2023—2024), &lt;br&gt;Данькин Андрей Анатольевич (2024 жылдан қазіргі уақытқа дейін).&lt;ref&gt;[https://barnaul.org/districts/administratsii-rayonov/administratsiya-zheleznodorozhnogo-rayona/, Barnaul қаласының ресми сайты — Железнодорожный аудан әкімдігі]{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Барнаул: Энциклопедия», қалалық анықтамалық басылым&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Барнауыл аудандары]]</text>
      <sha1>6mpqh0jjuxg6qa6xkne7kkger57k27p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3630207</id>
      <parentid>3629885</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3630207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325689" sha1="pxnyt3k1e35fwp6v2l3e3pk9rgzcfea" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-07-14'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;1202&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 202]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Худжанд (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;842&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 842]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Лофельден]]
| data-sort-value=&quot;498&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 498]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;407&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 407]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Асар]]
| data-sort-value=&quot;385&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 385]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Абылай хан резиденциясы]]
| data-sort-value=&quot;376&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 376]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[2GIS]]
| data-sort-value=&quot;373&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2GIS 373]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Қыз ұзату кәделері]]
| data-sort-value=&quot;353&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 353]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;332&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 332]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Өскенбай Қалманбетұлы]]
| data-sort-value=&quot;326&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 326]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Сана]]
| data-sort-value=&quot;302&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 302]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Жоба:Бизнес/Глоссарий]]
| data-sort-value=&quot;282&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%91%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81%2F%D0%93%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9 282]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]]
| data-sort-value=&quot;281&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 281]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value=&quot;280&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 280]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Шылаң]]
| data-sort-value=&quot;254&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D2%A3 254]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Сейшелдіктер]]
| data-sort-value=&quot;253&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 253]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Булан]]
| data-sort-value=&quot;249&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 249]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Тауық еті]]
| data-sort-value=&quot;249&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 249]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Жігіт сөзі]]
| data-sort-value=&quot;239&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96 239]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қаңлы]]
| data-sort-value=&quot;238&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B 238]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Қырғызстан азаматтарына қойылатын визалық талаптар]]
| data-sort-value=&quot;236&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 236]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Айлық есептік көрсеткіш]]
| data-sort-value=&quot;233&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88 233]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;232&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 232]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Қазақстан өсімдіктері]]
| data-sort-value=&quot;231&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 231]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Әл-Ғашия сүресі]]
| data-sort-value=&quot;227&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D2%92%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 227]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;223&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 223]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Қоянды жәрмеңкесі]]
| data-sort-value=&quot;208&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 208]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Ұлбике Жанкелдіқызы]]
| data-sort-value=&quot;208&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 208]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Стивен Гардинер]]
| data-sort-value=&quot;207&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%80 207]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;206&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 206]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Махаббат бекеті]]
| data-sort-value=&quot;202&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 202]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;201&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 201]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Құқық қорғау органдары]]
| data-sort-value=&quot;200&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 200]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Одағай]]
| data-sort-value=&quot;199&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 199]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Қыз бен жігіт айтысы]]
| data-sort-value=&quot;197&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 197]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Салар (кент)]]
| data-sort-value=&quot;193&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 193]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Ата жолы картасы]]
| data-sort-value=&quot;192&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 192]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Ұлытау өңіріндегі ескерткіштер]]
| data-sort-value=&quot;191&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80 191]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Брейдаблик]]
| data-sort-value=&quot;191&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA 191]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;190&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 190]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Әл-Ағлә сүресі]]
| data-sort-value=&quot;190&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D2%93%D0%BB%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 190]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Тоғысу әдісі]]
| data-sort-value=&quot;187&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%96 187]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Талқан]]
| data-sort-value=&quot;183&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD 183]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Қазақстан жазушылар одағы]]
| data-sort-value=&quot;181&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 181]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Органикалық түйсіктер]]
| data-sort-value=&quot;180&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 180]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;179&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 179]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Қоянды (Ақмола облысы)]]
| data-sort-value=&quot;175&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 175]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Шыбыл]]
| data-sort-value=&quot;172&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 172]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Фурқан сүресі]]
| data-sort-value=&quot;171&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 171]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;170&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 170]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;170&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 170]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Брейнрот]]
| data-sort-value=&quot;169&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%80%D0%BE%D1%82 169]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Баян-Өлгий Аймағы]]
| data-sort-value=&quot;165&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 165]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Меңгеру]]
| data-sort-value=&quot;161&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 161]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Сөйлеу]]
| data-sort-value=&quot;155&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 155]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Сарыоба (көл)]]
| data-sort-value=&quot;152&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 152]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Бейдж]]
| data-sort-value=&quot;151&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B6 151]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Айнұр Болатқызы Бермұхамбетова]]
| data-sort-value=&quot;150&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 150]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;147&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 147]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
| data-sort-value=&quot;147&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 147]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;146&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 146]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Ақмола облысының әкімшілік бөлінісі]]
| data-sort-value=&quot;142&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 142]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;141&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 141]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;140&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 140]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;140&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 140]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Күлкілі сөздер]]
| data-sort-value=&quot;139&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 139]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Жәңгір-Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;138&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 138]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Қазақ есімдері]]
| data-sort-value=&quot;135&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 135]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Вареха]]
| data-sort-value=&quot;134&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0 134]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Bank RBK]]
| data-sort-value=&quot;133&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Bank_RBK 133]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[:Санат:АҚШ-тағы білім|Санат:АҚШ-тағы білім]]
| data-sort-value=&quot;132&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 132]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]]
| data-sort-value=&quot;131&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 131]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Келвин Харрис]]
| data-sort-value=&quot;130&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B2%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%81 130]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;129&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 129]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Мамандық]]
| data-sort-value=&quot;128&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 128]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Рустам Али]]
| data-sort-value=&quot;127&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%90%D0%BB%D0%B8 127]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Кеңес одағының екі мәрте батыры Т.Ж.Бигелдинов атындағы әуе қорғаныс күштерінің әскери институты]]
| data-sort-value=&quot;127&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D3%99%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%A2.%D0%96.%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 127]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Украина жасасын!]]
| data-sort-value=&quot;125&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%21 125]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;124&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 124]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;123&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 123]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Қатысушы:Asyl03/зертхана]]
| data-sort-value=&quot;119&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAsyl03%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 119]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Байтал (өлшем түрі)]]
| data-sort-value=&quot;118&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB_%28%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%29 118]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Иван Петрович Павлов]]
| data-sort-value=&quot;118&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2 118]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығаюы]]
| data-sort-value=&quot;118&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%8E%D1%8B 118]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;117&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 117]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Аққыстау]]
| data-sort-value=&quot;117&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 117]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Ваукомис (Оклахома)]]
| data-sort-value=&quot;117&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81_%28%D0%9E%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%BC%D0%B0%29 117]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 116]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[XV-XVI ғасырлардағы Қазақ-Қырғыз қарым-қатынасы]]
| data-sort-value=&quot;114&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVI_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 114]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;114&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 114]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Балағат сөз]]
| data-sort-value=&quot;112&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 112]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Ақыр заман]]
| data-sort-value=&quot;112&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 112]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;109&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 109]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Форт Кейкдёйн]]
| data-sort-value=&quot;107&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B4%D1%91%D0%B9%D0%BD 107]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]
| data-sort-value=&quot;107&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 107]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;107&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 107]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Оңтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;106&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 106]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Тораңғылық]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 105]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Жіктеу]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 105]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Қожатоғай]]
| data-sort-value=&quot;104&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9 104]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Қансонарда бүркітші шығады аңға]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0 103]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Гарантия (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;102&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 102]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;102&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 102]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Күлкі сөз]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7 101]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Қорытынды]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 101]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;101&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 101]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;100&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 100]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Тоғай бей]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%B9 99]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 99]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 99]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Қуанышбай]]
| data-sort-value=&quot;99&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9 99]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Қазақстан кенттері]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 98]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Футболдан әлем чемпионаты]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 98]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Қызылқұм (шөл)]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%28%D1%88%D3%A9%D0%BB%29 98]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 98]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Әл-Кәһф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 98]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Қазақ (этноним)]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 98]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Қауіпсіздік]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 97]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Қазақстан президенті жанындағы консультативтік-кеңесші органдар]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D1%82%D1%96%D0%BA-%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%88%D1%96_%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 97]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Әйелдердің киім-кешегі]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%96 95]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Әкімшілік-аумақтық бөлініс]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81 95]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Масқар]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 95]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Ешбар Елтеріс қаған]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 94]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Қатысушы:Zeinolla Aruzhan/зертхана]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AZeinolla_Aruzhan%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 94]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Төлеген Тоқтаров]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 94]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Шыңғырлау (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 94]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Килиан Мбаппе]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 94]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Василий Иванович Лебедев-Кумач]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B2-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%87 94]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 94]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Кеңестік Қазақстан (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 94]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Мінез]]
| data-sort-value=&quot;94&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7 94]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Қазақ хандығы (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 93]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Қазақтың сленг сөздері]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 93]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Қабырға қаптау]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83 93]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Қонақасы]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 93]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Харакири]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8 93]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Саяси партия]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 92]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Аляска штатының қалалары]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 91]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 91]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[I Фатих Герей]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 91]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 91]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Мәдениеттану]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 91]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 90]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Соғым]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%BC 90]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 90]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Құда түсу]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 90]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Эозинофилдер]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 90]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Монгорлар]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 90]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Іс-әрекет]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%81-%D3%99%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 90]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Әл-Хижр сүресі]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A5%D0%B8%D0%B6%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 90]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Жоғары сатыдағы өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 89]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Төлеген Қағазов]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2 89]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Құран оқудың артықшылығы]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 89]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 89]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Маймыл шешек]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 88]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Қожатоғай (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 88]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Есік (көл)]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 88]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Жалпақтал]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB 88]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Зәйд ибн Сабит]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D0%B9%D0%B4_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82 88]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Үлгі:Карта/Бк/L/100000]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%2F%D0%91%D0%BA%2FL%2F100000 88]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Хабидолла Тастанов]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 88]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Жанбай]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 87]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Қияттар]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 87]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Дмитрий Евгеньевич Галковский]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 87]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Апат]]
| data-sort-value=&quot;87&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BF%D0%B0%D1%82 87]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Бұрандалы қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;86&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 86]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Төлеген Қазезұлы Раисов]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2 85]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 85]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Болашақ (стипендия)]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 85]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Қарабұғаз]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7 84]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 84]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;82&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 82]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Дипломатиялық иммунитет]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 81]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Қақтау]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 81]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 81]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Ахалцихе]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%86%D0%B8%D1%85%D0%B5 81]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Кирил таңбалары (Юникод)]]
| data-sort-value=&quot;80&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D0%AE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B4%29 80]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Ертедегі темір дәуірі тайпаларының шаруашылығы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Қошқар]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80 79]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Тұқым мен жеміс таралуы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Ауыл-аймақ]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 78]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Жарықпен қашықтық өлшер]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%80 78]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 78]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 78]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Әл-Адият сүресі]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%90%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%82_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 77]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Ғайып ерен]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD 75]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[:Сурет:AFC Sudbury Logo.png|Сурет:AFC Sudbury Logo.png]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAFC_Sudbury_Logo.png 72]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 72]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Орталық Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;72&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 72]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Айналма]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 71]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 71]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Базарбай Исаев]]
| data-sort-value=&quot;70&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 70]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[KazTube]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=KazTube 69]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Қазақстан-Қырғызстан қатынастары]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Кемпірқосақ (сөз)]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 68]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Жергілікті жер]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80 68]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Темір (қала)]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 68]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;68&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 68]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Құдалық]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 67]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Ерік]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA 67]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Нефтчала]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0 67]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Шымылдық]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B 66]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Присово (Велико Тырново облысы)]]
| data-sort-value=&quot;66&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE_%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 66]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Бейнеу ауданы]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 65]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Кооператив]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2 64]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Жаңаарқа ауданы]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Рудный]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9 63]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 63]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Мемлекеттік қызметші]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96 63]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 63]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қазақша бизнес]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81 63]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Бір адым ілгері, екі адым кейін]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BC_%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%2C_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BC_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD 62]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Шыңғырлау ауылдық округі]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 61]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Фатима, Бибі Бәтима]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B0%2C_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%91%D3%99%D1%82%D0%B8%D0%BC%D0%B0 60]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Қожатоғай ауылдық округі]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%82%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 60]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Қараменде Шақаұлы]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Ұйымның қаржы қызметі]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 59]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Қазақстан азаматының паспорты]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Алатау (қала)]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 58]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Қызылқұм]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D0%BC 58]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Шаханов Мұхтар]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 58]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[:Сурет:Presidents Mary A McElroy signature.png|Сурет:Presidents Mary A McElroy signature.png]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APresidents_Mary_A_McElroy_signature.png 57]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Шыңғырлау]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 57]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 56]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Айман-Шолпан]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD 55]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 55]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[:Сурет:ShuBaluanSholakEskertkishi.jpg|Сурет:ShuBaluanSholakEskertkishi.jpg]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AShuBaluanSholakEskertkishi.jpg 54]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Қандала]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 54]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Қазақ этногенезінің түркілік кезеңі]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 53]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Вавилон]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD 53]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Хиромантия]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F 53]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Сопақша ми]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B8 53]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Минет]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 53]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[:Сурет:R.M.JPG|Сурет:R.M.JPG]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AR.M.JPG 53]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 52]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Сарыоба (тау, Шығыс Қазақстан облысы)]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 52]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Нұр-Мүбарак Мысыр ислам мәдениеті университеті]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80-%D0%9C%D2%AF%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 52]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Қараменде Мұратұлы]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Абақ Керей]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 51]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Назарбаев Университеті]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 51]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Намаз уақыты]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Мемлекеттік қызмет]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 49]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Мұхтар Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 49]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 48]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 48]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 48]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Тараз инновациялық-гуманитарлық университеті]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 47]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 47]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 47]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Salamander]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Salamander 47]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Ермұхамед Мәулен]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Жылан уы]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D1%8B 46]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Компот]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BE%D1%82 46]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Сатыбалды Жәлелұлы Нарымбетов]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 46]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Гауһар ана кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 45]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Шашыратқы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Асықпен бал ашу]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%88%D1%83 44]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Бұлшық ет дистрофиясы]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Асхат Берлешұлы Шахаров]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 42]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Зайсан ауданы]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Ғұн, сақ жазулары және тілі мен Атилла есіміне байланысты кейбір мәселелер]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%2C_%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 42]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Бабажы-қатын кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B6%D1%8B-%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Жанжабіл]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB 42]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Әкімдік]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 42]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Шілдехана]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 42]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 42]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Менің Қазақстаным (ән)]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 41]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Бадырақ (ру)]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B_%28%D1%80%D1%83%29 41]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Аз и Я]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7_%D0%B8_%D0%AF 40]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Тірі ағзалардың негізгі қасиеттері]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%B0%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 40]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Бал жинау]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB_%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%83 40]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 40]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Қылмыстық іс жүргізу]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 40]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Әл-Уахда (футбол клубы, Мекке)]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D1%85%D0%B4%D0%B0_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B5%29 39]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Қабыршық мұз]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D0%B7 39]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Есентай]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9 39]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 37]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Торайғыров университеті]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Саясат Нұрбек]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 37]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Нанғұдай]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D2%93%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9 37]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Есік обасы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 36]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 36]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Зобалаң жылдардың ащы ақиқаты мен сабағы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%89%D1%8B_%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 36]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Шыңғырлау ауданы]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Жалпы тактика]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 36]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Қоянды ауылдық округі (Қарағанды облысы)]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 36]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Қазақстан-Қырғызстан шекарасы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 35]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Дәрігерлік құпия]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D0%BF%D0%B8%D1%8F 35]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[�’ұн, сақ жазулары және тілі мен Атилла есіміне байланысты кейбір мәселелер]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%EF%BF%BD%E2%80%99%D2%B1%D0%BD%2C_%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Тоқтархан Нұрахметов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Стоматит]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 32]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Қарахан кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 32]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Жетіқарақшы шоқжұлдызындағы жұлдыздар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Жалпақтал ауданы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Асық ойыны]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Қоянды ауылдық округі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 32]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Жігіт сөзі. Асфальттағы қан]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Карл Молдахметұлы Байпақов]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Тоғысу]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%83 30]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Тоғыз (салт)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 30]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 30]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 29]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[I Ахмет]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82 29]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Ханық сұлтан ханым]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 29]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Қоянды (тау, Жетісу Алатауы)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Нағашы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Ламин Ямаль]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 29]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 29]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Қара қаңлы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Акнисте]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5 28]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Қазақстан-Британ техникалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Ас беру]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 28]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Казактардың Қазақстанға қоныстануы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Қазақстан Ұлттық банкі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Салтанат Берденқызы Байқошқарова]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Қарақұрт]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 27]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Орман шаруашылығы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Вирусты гепатит В]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82_%D0%92 27]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Роман Васильевич Скляр]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 27]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Нұрсұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[ALT Университеті]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Жаслық]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%8B%D2%9B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Қоңыраулы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Арал (қала)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Сексеуіл]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 26]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 26]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 26]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 26]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Құндылық]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Аргентина]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Қуырдақ]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Шығыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Аманат (партия)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Құрғақ әдісте цемент алу]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5_%D1%86%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%B0%D0%BB%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 24]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Джеки Чан]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A7%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (Абай нұсқасы)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 24]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Шамалған (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 24]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Лионель Месси]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 23]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Каспи]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8 23]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Шаубалшықшы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 23]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Қойбағар петроглифтері]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 23]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Зеңбірек]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BA 23]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 23]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Үлгі:Байрақ/Германия]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D2%9B%2F%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 22]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 22]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 22]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[(1341) Эдмэ]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%281341%29_%D0%AD%D0%B4%D0%BC%D1%8D 22]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 22]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Юрий Дорохов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Қызылбөрік]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 22]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 22]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Николай Дмитриевич Авдеев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%90%D0%B2%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Кепіл]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D1%96%D0%BB 21]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Консулдық қатынастар туралы Вена Конвенциясы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Қаржы нарығы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Браслав]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Солтүстік Қазақстан университеті]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Қатысушы талқылауы:Олжас Әбдіхалық]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Мәриям сүресі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Шилі (Жангелді ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Джордж Уокер Буш]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B6_%D0%A3%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%91%D1%83%D1%88 20]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 20]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Қызылорда медицина колледжі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Құйынды мекен (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Рәшкүл Жәлелқызы Оспанәлиева]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D1%88%D0%BA%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Құрылымдық формула]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Қыз бен теңіз]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 19]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Путин — хуйло!]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD_%E2%80%94_%D1%85%D1%83%D0%B9%D0%BB%D0%BE%21 19]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Асхат Сергеевич Ниязов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Ыстықкөл]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 19]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Бадырақкөз]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%B7 19]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Рахман қайнары (шипажай)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Айбек Айдарұлы Барыс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 18]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Мұхаммед Мурси]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 18]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Жусан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Уақ]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 18]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Мұзтау шыңы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Тоқта бек]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Айлант]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Рентген сәулелері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%84_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Қазақстан газеттері тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Хан талапай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Құрылымдық материалдар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Сирил Джексон]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Дидье Дешам]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D1%8C%D0%B5_%D0%94%D0%B5%D1%88%D0%B0%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Кешірім жасау]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Бозжыра шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Оралды секс]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Қоянды]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Ұлттық құрылтай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Дәуіт]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 16]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Футбол]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 16]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Арқалық (қала)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Есенқұл Жақыпбеков]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Қазақстан халық санағы (2021)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%93%D1%8B_%282021%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Жоңғар хандығы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Досай Тұрсынбайұлы Кенжетаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Жарылғап батыр]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Дауыссыз дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Жаңақорған шипажайы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Төрткен Кененқызы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Қараменде би кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Аруақ]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%83%D0%B0%D2%9B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 16]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Питермарицбург]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3 16]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Қарақалпақстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Егемен Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Қатаған]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Ортаққор]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Құрылтай сайлауы (2026)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Уикипедия:Жүктеу]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Һ]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Түркітектес халықтардың антропологиялық құрамы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Жас Алаш (газет)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%28%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Әл-Кәусәр сүресі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Қатысушы талқылауы:Kajtus von Rzywiec]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKajtus_von_Rzywiec 15]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Тоқтар Сәбитұлы Жанқылышбай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Айыртау ауданы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Ұлттық Банктің қызметтері мен операциялары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[:Санат:Франция футболшылары|Санат:Франция футболшылары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[ZaQ (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%91%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 14]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Дүниежүзілік көрме (2017)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Жатыр мойны эрозиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Ғ]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92 14]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Криницберг]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3 14]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Қазақстан халық партиясы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Қайрат Айдарханұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Сона]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Шиқан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Төлеген Момбеков]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Тұрысбек Маманұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Қызылмай]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Әл-Кәфирун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Әлмерек абыз]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%B7 13]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[:Сурет:Sura26.pdf|Сурет:Sura26.pdf]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura26.pdf 13]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Әл-Ихлас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Бауыржан Мамытбекұлы Сматлаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[:Санат:Оңтүстік Америка өзендері|Санат:Оңтүстік Америка өзендері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Үлгі:Алматыдағы университеттер]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Испания]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Әлеуметтік жұмыс]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Темірқазық]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Қоянды (Осакаров ауданы)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D0%9E%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 13]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Бүйі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Джуд Беллингем]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B4_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Балнұр Балғабекқызы Қыдырбек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Неймар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[2015]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2015 12]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Әзірет Сұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Микель Оярсабаль]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9E%D1%8F%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8C 12]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Сауда]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Ләззат Мұратқызы Танысбай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Ислам күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Әл-Бақара сүресі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Индонезия Ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Көрімдік]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 12]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Уикимедиа қоры]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Жыландар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Алоя]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BE%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Азан шақырып ат қою]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 12]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Жәнібек Әлімханұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Жаннета Дүйсетайқызы Бекежанова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Әл-хамду ли-Лләһ]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B8-%D0%9B%D0%BB%D3%99%D2%BB 12]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Ұзын]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 12]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Қарабура]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Қазақстан телеарналары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Тілеулі Әбдірахманұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BB%D1%96_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 12]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Түрікменстан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Берел қорымы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Абсаттар Шәкірұлы Сманов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Шара Баймолдақызы Жиенқұлова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Ән-Нас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Асу Алмабаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Әл-Мағун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D2%93%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Лондон]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Франция Ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Өзбекстан қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Түменбай Қуандық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Алтын тамыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Оқжетпес]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 11]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Яхья Таиров]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%85%D1%8C%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Биология]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Шеруші]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%88%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Жаңабай (Дулат)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Бекет ата жер асты мешіті (Оғланды)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96_%28%D0%9E%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Ақтөбе өңірлік университеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Сүлеймен Бердәулетов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Чан Йан Бэнг]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B0%D0%BD_%D0%99%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D1%8D%D0%BD%D0%B3 11]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Итмұрын]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Моңғолия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Қыз ұзату салттары]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Ошақты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Жүрек]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Әуе компаниялары кодтары-S]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-S 11]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Иса Мәсіх]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 11]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Сүре]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Бақашы әулие]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5 11]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Эрлинг Холанд]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%A5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 11]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Ерте токсикоз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Кесірткелер]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Құрлық әскерлерінің әскери институты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 11]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Хасен Рүстемұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Черногория]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Англия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Мұхаммед Әли]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D3%98%D0%BB%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Баланы шомылдыру]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Үлгі:Еуропа елдері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Тәуекел Мүслім]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Il’han Ihsan]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 10]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Шылау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Еуразия бірінші арнасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Жарқанаттар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Аида Кауменова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Уикипедия:Жиі қойылатын сұрақтар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B8%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Қымыз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Халел Досмұхамедов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Тыс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Ескендір Зұлқарнайын]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[:Санат:Уикипедия:Жұмсақ айдағыштар|Санат:Уикипедия:Жұмсақ айдағыштар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[(1324) Книсна]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%281324%29_%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Жылқы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Көкшетау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8._%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Қазақстанның көне қалалары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Аягөз ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Дүңгендер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Жетісу]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Уикипедия:Санаттар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Балқадиша әні]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Слот]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Портал:Африка/Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Сығанақ]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Арқабек Төлебаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Сыбан Раптан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[:Санат:Аяқталмаған мақалалар|Санат:Аяқталмаған мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Қатысушы:EPIC]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Талдықорған]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[А.С.Пушкин атындағы Оңтүстік Қазақстан облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90.%D0%A1.%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%BF_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Уикипедия:Уикидің негізгі синтаксисі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Түлембай Дүйсебаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 10]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%281301%E2%80%941400%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Мөде қаған]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Шахмұрат Мүтәліп]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 10]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Баланы ұшықтау]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Еділ қаған]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Тарлан-Астана]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Әл-Фалақ сүресі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Норвегия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[УЕФА Ұлттар Лигасы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%95%D0%A4%D0%90_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Қанат Ислам]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Солтүстік Корея]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Жоңышқа]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Әзімбек Пазылбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Майра Мұхамедқызы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Талшын]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Жақсыбек Әбдірахметұлы Құлекеев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Мұхит]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Қояндар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Едіге]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Морфология (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Бұғылар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[:Сурет:Sura19.pdf|Сурет:Sura19.pdf]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASura19.pdf 9]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Іштің қатуы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Жайық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Үрпекқап]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D0%B0%D0%BF 9]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Әл-Фил сүресі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B8%D0%BB_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Алаш автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Бек Тоғысбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 9]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Жезқазған]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Тораңғы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[Қоқан хандығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Кенен Әзірбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;919&quot; | 919
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;920&quot; | 920
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;921&quot; | 921
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;922&quot; | 922
| [[Футболдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты (U-19)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28U-19%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;923&quot; | 923
| [[Ақбауыр үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;924&quot; | 924
| [[Қазақстанның қылмыстық-атқару жүйесі мекемелері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;925&quot; | 925
| [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 9]
|-
| data-sort-value=&quot;926&quot; | 926
| [[Маса]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;927&quot; | 927
| [[Шілде]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;928&quot; | 928
| [[Борсық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;929&quot; | 929
| [[Махат Төрәлі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;930&quot; | 930
| [[Мөңке би Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;931&quot; | 931
| [[Мағжан тілі – Ақ маржан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%E2%80%93_%D0%90%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;932&quot; | 932
| [[Qazaq Air]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaq_Air 9]
|-
| data-sort-value=&quot;933&quot; | 933
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;934&quot; | 934
| [[Қалқаман – Мамыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;935&quot; | 935
| [[Иманжүсіп Құтпанұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;936&quot; | 936
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;937&quot; | 937
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;938&quot; | 938
| [[Үгедей хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;939&quot; | 939
| [[Байтақ (партия)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;940&quot; | 940
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;941&quot; | 941
| [[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;942&quot; | 942
| [[Құсу]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;943&quot; | 943
| [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;944&quot; | 944
| [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;945&quot; | 945
| [[(1336) Зеландия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%281336%29_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;946&quot; | 946
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;947&quot; | 947
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;948&quot; | 948
| [[Google]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Google 9]
|-
| data-sort-value=&quot;949&quot; | 949
| [[Шақшам]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;950&quot; | 950
| [[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;951&quot; | 951
| [[Қазақстан астанасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;952&quot; | 952
| [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;953&quot; | 953
| [[Балқаш (қала)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;954&quot; | 954
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;955&quot; | 955
| [[Қатысушы талқылауы:Renamed user FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARenamed_user_FG1H1587g55hL45Jt72087FDNkLi 9]
|-
| data-sort-value=&quot;956&quot; | 956
| [[Оңтүстік Осетиядағы қарулы қақтығыстар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;957&quot; | 957
| [[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;958&quot; | 958
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;959&quot; | 959
| [[Кептерлер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;960&quot; | 960
| [[Алматы энергетика және байланыс университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;961&quot; | 961
| [[Қырғыздар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;962&quot; | 962
| [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Ысқақов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;963&quot; | 963
| [[Шымбұлақ]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;964&quot; | 964
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;965&quot; | 965
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;966&quot; | 966
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;967&quot; | 967
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;968&quot; | 968
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;969&quot; | 969
| [[Туберкулез]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 9]
|-
| data-sort-value=&quot;970&quot; | 970
| [[Бурабай (көл)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;971&quot; | 971
| [[Мастопатия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;972&quot; | 972
| [[Жетісу газеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;973&quot; | 973
| [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;974&quot; | 974
| [[Кейкі Көкембайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;975&quot; | 975
| [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;976&quot; | 976
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;977&quot; | 977
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;978&quot; | 978
| [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>pxnyt3k1e35fwp6v2l3e3pk9rgzcfea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әділет (партия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780934</id>
    <revision>
      <id>3630302</id>
      <parentid>3628512</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3630302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17753" sha1="50gesji259tt55ts0u5pm4khcrdzp25" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Әділет 
| шынайы атауы   = «Әділет» саяси партиясы
| логотипі       =Ädilet (political party) logo.svg 
| сурет атауы    = 
| партия түсі    = purple
| басшысы        = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
| негіздеуші     = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]&lt;br&gt;[[Рауан Кенжеханұлы]]
| құрылуы        = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] &lt;small&gt;(құрылтай съезі)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] &lt;small&gt;(ресми тіркелуі)&lt;/small&gt;
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1
| идеологиясы    = {{ublist
 |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы
 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау
}}
| интернационалы    = 
| одақтастар        = 
| мүшелер саны   = 
| жастар ұйымы      =
| Төменгі палатадағы орындар           = 
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = 
| Жоғарғы палатадағы орындар          = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| ұраны             = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте»
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz]
}}

'''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')&lt;ref name=&quot;atm&quot;&gt;[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 &quot;Әділет&quot; партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.&lt;ref name=&quot;atm&quot; /&gt; Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады.

Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партияның құрылтай съезі ұйымдастырылып, 1 маусымда партия мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда елдегі ең ірі саяси күш [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз қатарына қосты.

== Тарихы ==
2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]&lt;/ref&gt; Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа &quot;Әділет&quot; саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]&lt;/ref&gt; Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]&lt;/ref&gt;

7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.&lt;ref name=&quot;turk&quot;&gt;[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]&lt;/ref&gt; Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.&lt;ref&gt;[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bes&quot;&gt;[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии &quot;Әділет&quot; вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]&lt;/ref&gt; Одан бөлек 
13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.&lt;ref name=&quot;prokadry&quot;&gt;[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]&lt;/ref&gt;

1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]&lt;/ref&gt;

Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]&lt;/ref&gt; 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.&lt;ref&gt;[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]&lt;/ref&gt;

2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]&lt;/ref&gt; Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.&lt;ref&gt;[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]&lt;/ref&gt;

10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]&lt;/ref&gt;

== Идеологиясы ==
«Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады.

Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасының өзі тағайындайтын орынбасарлары болады.

Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады.

Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады.

Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter#csec-68 «Әділет» саяси партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
=== Партия төрағасы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot; | Басқарған уақыты
|-
| 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] || 7 мамыр 2026 || —
|}

=== Партия саяси кеңесінің бюросы ===
2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:&lt;ref name=&quot;prokadry&quot; /&gt;

{| class=wikitable style=text-align:center
! № !! Суреті !! Аты-жөні&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Туған жылы)&lt;/small&gt; !! Лауазымы
|-
| 1 || || Гүлзира Атабаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1994 туған)&lt;/small&gt; || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры
|-
| 2 || || Ренат Бектұров&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1984 туған)&lt;/small&gt; || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы
|-
| 3 || || Белла Газдиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1983 туған)&lt;/small&gt; || филология ғылымдарының кандидаты
|-
| 4 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1980 туған)&lt;/small&gt; || «Әділет» партиясының төрағасы
|-
| 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1976 туған)&lt;/small&gt; || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі
|-
| 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1982 туған)&lt;/small&gt; || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл
|-
| 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы
|-
| 8 || || Замира Кузиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996 туған)&lt;/small&gt; || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры
|-
| 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы
|-
| 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры
|-
| 11 || || Ирина Тен&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992 туған)&lt;/small&gt; || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі
|-
| 12 || || Марат Шибұтов&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары
|-
| 13 || || Ләззат Шыңғысбаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы
|}

== Съездер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Съезі !! Күні !! Өткен орны
|-
|«Әділет» партиясының I құрылтай съезі:
|7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Әділет» партиясының II съезі:
|14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды.
|[[Астана]]
|-
|«Әділет» партиясының III съезі:
|10 шілде 2026 жыл. Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді.
|[[Астана]]
|}

== Сайлаулар ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>50gesji259tt55ts0u5pm4khcrdzp25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630311</id>
      <parentid>3630302</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құрылымы */</comment>
      <origin>3630311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17815" sha1="l7c7gzs8gkphty1q84ab7q781n4kesz" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Әділет 
| шынайы атауы   = «Әділет» саяси партиясы
| логотипі       =Ädilet (political party) logo.svg 
| сурет атауы    = 
| партия түсі    = purple
| басшысы        = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
| негіздеуші     = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]&lt;br&gt;[[Рауан Кенжеханұлы]]
| құрылуы        = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] &lt;small&gt;(құрылтай съезі)&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] &lt;small&gt;(ресми тіркелуі)&lt;/small&gt;
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1
| идеологиясы    = {{ublist
 |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы
 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау
}}
| интернационалы    = 
| одақтастар        = 
| мүшелер саны   = 
| жастар ұйымы      =
| Төменгі палатадағы орындар           = 
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = 
| Жоғарғы палатадағы орындар          = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| ұраны             = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте»
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz]
}}

'''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')&lt;ref name=&quot;atm&quot;&gt;[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 &quot;Әділет&quot; партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]&lt;/ref&gt; — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.&lt;ref name=&quot;atm&quot; /&gt; Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады.

Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партияның құрылтай съезі ұйымдастырылып, 1 маусымда партия мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда елдегі ең ірі саяси күш [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз қатарына қосты.

== Тарихы ==
2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]&lt;/ref&gt; Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа &quot;Әділет&quot; саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]&lt;/ref&gt; Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]&lt;/ref&gt;

7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.&lt;ref name=&quot;turk&quot;&gt;[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]&lt;/ref&gt; Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.&lt;ref&gt;[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bes&quot;&gt;[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии &quot;Әділет&quot; вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]&lt;/ref&gt; Одан бөлек 
13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.&lt;ref name=&quot;prokadry&quot;&gt;[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]&lt;/ref&gt;

1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]&lt;/ref&gt;

Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]&lt;/ref&gt; 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.&lt;ref&gt;[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]&lt;/ref&gt;

2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.&lt;ref&gt;[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]&lt;/ref&gt; Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.&lt;ref&gt;[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]&lt;/ref&gt;

10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]&lt;/ref&gt;

== Идеологиясы ==
«Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады.

Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. 

Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. 

Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады.

Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.&lt;ref&gt;[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter#csec-68 «Әділет» саяси партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
=== Партия төрағасы ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! № !! Суреті !! Аты-жөні !! colspan=&quot;2&quot; | Басқарған уақыты
|-
| 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] || 7 мамыр 2026 || —
|}

=== Партия саяси кеңесінің бюросы ===
2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:&lt;ref name=&quot;prokadry&quot; /&gt;

{| class=wikitable style=text-align:center
! № !! Суреті !! Аты-жөні&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Туған жылы)&lt;/small&gt; !! Лауазымы
|-
| 1 || || Гүлзира Атабаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1994 туған)&lt;/small&gt; || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры
|-
| 2 || || Ренат Бектұров&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1984 туған)&lt;/small&gt; || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы
|-
| 3 || || Белла Газдиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1983 туған)&lt;/small&gt; || филология ғылымдарының кандидаты
|-
| 4 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1980 туған)&lt;/small&gt; || «Әділет» партиясының төрағасы
|-
| 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1976 туған)&lt;/small&gt; || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі
|-
| 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1982 туған)&lt;/small&gt; || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл
|-
| 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы
|-
| 8 || || Замира Кузиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996 туған)&lt;/small&gt; || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры
|-
| 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы
|-
| 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры
|-
| 11 || || Ирина Тен&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992 туған)&lt;/small&gt; || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі
|-
| 12 || || Марат Шибұтов&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары
|-
| 13 || || Ләззат Шыңғысбаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы
|}

== Съездер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Съезі !! Күні !! Өткен орны
|-
|«Әділет» партиясының I құрылтай съезі:
|7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді.
|[[Астана]]
|-
|«Әділет» партиясының II съезі:
|14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды.
|[[Астана]]
|-
|«Әділет» партиясының III съезі:
|10 шілде 2026 жыл. Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді.
|[[Астана]]
|}

== Сайлаулар ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>l7c7gzs8gkphty1q84ab7q781n4kesz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эндрю Бернем</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782858</id>
    <revision>
      <id>3630307</id>
      <parentid>3621542</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3630307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10967" sha1="4w3dxtkkv906u1222fkkqajvl1jruuu" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = депутат&lt;!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | 
швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --&gt;
 | Қазақша есімі        = Энди Бернем
 | Шынайы есімі         = {{lang|en|Andy Burnham}}
 | Суреті               = Official portrait of Andy Burnham MP 2026 (cropped 3x4).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Ресми портреті, 2026

 | Титулы               = [[Үлкен Манчестер]] мэрі
 | Ту                   = Unofficial County Flag of Greater Manchester.svg
 | Ту2                  = Arms of the Greater Manchester Metropolitan County Council.svg
 | Басқара бастады      = 8 мамыр 2017
 | Басқаруын аяқтады    = 19 маусым 2026
 | Монарх               = [[II Елизабет]]&lt;br&gt;[[III Чарльз]]
 | Ізашары              = [[Тони Ллойд]] ({{м.а.}})
 | Ізбасары             = [[Пол Дэннет]] ({{м.а.}})

 | Титулы_2             = [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]]
 | Ту_2                 = Flag of the United Kingdom.svg
 | Ту2_2                = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg
 | Басқара бастады_2    = 5 маусым 2009
 | Басқаруын аяқтады_2  = 11 мамыр 2010
 | Монарх_2             = [[II Елизабет]]
 | Премьер_2            = [[Гордон Браун]]
 | Ізашары_2            = [[Алан Джонсон]]
 | Ізбасары_2           = [[Эндрю Лэнсли]]

 | Титулы_3             = [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]]
 | Ту_3                 = Labour Party Wordmark.svg
 | Ту2_3                = Flag of the United Kingdom.svg
 | Басқара бастады_3    = 24 қаңтар 2008
 | Басқаруын аяқтады_3  = 5 маусым 2009
 | Монарх_3             = [[II Елизабет]]
 | Премьер_3            = [[Гордон Браун]]
 | Ізашары_3            = [[Джеймс Пернелл]]
 | Ізбасары_3           = [[Бен Брэдшоу]]

 | Титулы_4             = {{iw|Мейкерфилд (Парламент сайлау округі)|Мейкерфилд|en|Makerfield (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты
 | Ту_4                 = Crowned Portcullis.svg
 | Ту2_4                = Flag of the United Kingdom.svg
 | Басқара бастады_4    = 18 маусым 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = {{iw|Джош Саймонс|Джош Саймонс|en|Josh Simons}}
 | Ізбасары_4           = 

 | Титулы_5             = {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты
 | Ту_5                 = Crowned Portcullis.svg
 | Ту2_5                = Flag of the United Kingdom.svg
 | Басқара бастады_5    = 7 маусым 2001 
 | Басқаруын аяқтады_5  = 3 мамыр 2017
 | Ізашары_5            = {{iw|Лоуренс Канлифф|Лоуренс Канлифф|en|Lawrence Cunliffe}}
 | Ізбасары_5           = {{iw|Джо Платт|Джо Платт|en|Jo Platt}}

 | Туған кездегі есімі  = Эндрю Мюррей Бернем
 | Туған күні           = 7.1.1970
 | Туған жері           = Эйнтри, {{туғанжері|Ливерпуль|Ливерпульда}}, [[Мерсисайд]], [[Ланкашир]], [[Ұлыбритания]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[католицизм]]
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = {{marriage|Мари-Франс ван Геел|2000}}
 | Балалары             = 3
 | Партиясы             = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейборист]]
 | Білімі               = [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]] ([[Кембридж университеті]])
 | Мамандығы            = Саясаткер
 | Қолтаңбасы           = Andy Burnham signature.svg
 | Сайты                = 
 | Commons              = Andy Burnham
 | Марапаттары          = 
}}
'''Эндрю «Энди» Мюррей Бернем''' ({{lang-en|Andrew &quot;Andy&quot; Murray Burnham}}; [[7 қаңтар]] [[1970 жыл|1970]], [[Ливерпуль]], [[Ланкашир]]) — британдық саясаткер, 2026 жылғы маусымнан бергі [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты.

[[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейборист]] болған ол — [[Ұлыбритания премьер-министрі]] мен [[Ұлыбритания Лейбористік партиясының көшбасшысы|Лейбористік партия көшбасшысы]] лауазымдарындағы [[Кир Стармер]]дің ізбасары болмақ жалғыз үміткер. Бұрын Бернем 2017 жылдан 2026 жылға дейін [[Үлкен Манчестер]] мэрі және [[Гордон Браун]] тұсындағы Ұлыбританияның [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]] (2009–2010) мен [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]] (2008–2009) еді. Бернем өзін [[Социализм|социалист]] дейді және Лейбористік партияның солшыл жағында орналасқан деп сипатталады.

[[Ливерпуль]]дың Эйнтри жағында туған Бернем [[Кембридж университеті]]нің [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]]ында ағылшын тілін оқыды. 15 жасында ол [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның мүшесі атанып, зерттеумен айналысты. 1998 жылдан 2001 жылға дейін ол Мәдениет министрі [[Крис Смит, Финсбериден барон Смит|Крис Смит]]. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2001)|2001 жылғы парламент сайлауы]]нда ол [[Үлкен Манчестер]]дегі {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен сайланған [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты атанды. Премьерлер [[Тони Блэр]] мен [[Гордон Браун]] тұсында ол түрлі мемлекеттік лауазымдарға тағайндалып жүрді.

2010 жылы Бернем Лейбористік партияның басшылығына сайланбақ болды, алайда жеңілді. 2010 жылдан 2015 жылға дейін ол [[Эд Милибэнд]] тұсында ол Білім беру [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі министрі]] және Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық көлеңкелі министрі болды. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2015)|2015 жылғы парламент сайлауы]]нан кейінгі Лейбористік партия көшбасшылығына сайлауда ол [[Джереми Корбин]]нен кейін екінші орынға жайғасты. 2015 жылдан 2016 жылға дейін ол Ішкі істер көлеңкелі министрі болды. 2017 жылы ол [[Үлкен Манчестер]] мэрлігіне үміткер атанып, Парламенттен кетті.

[[Кир Стармер]] премьерлігіне қатысты даулар себебінен Лейбористік партияда басшылық дағдарысы басталды да, Бернем Парламентке оралмақ болды. Төрт күннен кейін Стармер отставкасын жариялады. Бернемнің осылайша келесі [[Ұлыбритания премьер-министрі]] мен [[Ұлыбритания Лейбористік партиясының көшбасшысы|Лейбористік партия көшбасшысы]] болғаны ең ықтимал делінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/22/keir-starmer-resigns-as-prime-minister |title=Keir Starmer to step down as prime minister two years after historic election victory |language=en |publisher=[[The Guardian]] |last=Crerar |first=Pippa |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0qyllvpkw8o |title=Why did Keir Starmer resign and what could happen next? |language=en |publisher=[[BBC News]] |last=Seddon |first=Paul |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Бернем, Эндрю}}
[[Санат:Кембридж университеті түлектері]]
[[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]]
[[Санат:Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері]]
[[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2015—2017)]]
[[Санат:Үлкен Манчестер мэрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2024—)]]</text>
      <sha1>4w3dxtkkv906u1222fkkqajvl1jruuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783286</id>
    <revision>
      <id>3630215</id>
      <parentid>3630159</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мадикино</username>
        <id>160593</id>
      </contributor>
      <origin>3630215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9516" sha1="5kb8r6qw23vahzg7jn0ua9dieneubhc" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                  = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы
 |Шынайы есімі           = Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы 
 |Суреті                 = 
 |Сурет тақырыбы         = 
 |Туған күні           = 29.02.1948 
 |Туған жері           = [[Жамбыл облысы]] &lt;br /&gt; {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы)}}
 |Азаматтығы             = {{USSR}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}} 
 |Марапаттары            = 
 |Қолтаңбасы             = 
 |Сайты                  = 
 |Уикиқайнар             = 
|Ұлты=[[қазақ]]|Әкесі=Әмірбек Тасқараұлы|Мамандығы=[[инженер]], [[педагог]], [[профессор]], [[экономика]], [[архитектоника]], [[энергетик]]|Белсенді жылдары=[[1970 жыл]]дан|Сурет=Құрманбек Әмірбеков.jpg}}

'''Әмірбеков Құрманбек Әмірбекұлы''' ([[29 ақпан]] [[1948 жыл|1948]], [[Өрнек (Жамбыл ауданы)|Өрнек ауылы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — қазақстандық [[су шаруашылығы]] саласының [[Маман|маманы]], [[Педагогика|педагог]], [[қоғам қайраткері]]. Су шаруашылығы және [[гидромелиорация]] саласында ұзақ жылдар еңбек еткен. [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Құрметті азамат|Құрметті азаматы]], &quot;Асыл ардагер&quot; медалінің иегері.

== Өмірбаяны ==
[[Дулат]] тайпасының [[Сиқым]] руынан шыққан.

Орта мектепті аяқтағаннан кейін Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтында білім алып, кейін оқуын жалғастыру мақсатында 1974 жылы [[К. А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясы|К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясына]] жолдамамен оқуға түсті. Академияда су шаруашылығын механикаландыру бағыты бойынша білім алып, инженер-педагог мамандығын меңгерді.

Студенттік жылдары [[Павлодар облысы|Павлодар облысындағы]] [[Ертіс-Қарағанды каналы|Ертіс–Қарағанды каналының]] құрылысына өндірістік тәжірибеден өтіп, ірі [[Гидротехникалық құрылыс|гидротехникалық нысандардың құрылысына]] қатысты. Кейін бұл тәжірибе оның кәсіби қызметінде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар 1970 жылы [[Іле|Іле өзенінің]] бойынан [[Бөгет|бөгет (платина)]] және [[Турбина|гидротурбина]] салуға атсалысқан.

Еңбек жолын [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданындағы]] Ванновка гидромелиорация техникумында оқытушы ретінде бастады. Кейін «[[Гидромелиорация]]&lt;nowiki/&gt;» бөлімінің меңгерушісі, директордың оқу-өндірістік практика жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. Осы кезеңде оқу орнының материалдық-техникалық базасын нығайтуға, жаңа зертханалар ашуға, сумен жабдықтау жүйесін жетілдіруге және студенттердің тәжірибелік даярлығын жақсартуға үлес қосты.

1994–1996 жылдары [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің]] [[Түлкібас ауданы|Түлкібас]] филиалында басшылық қызмет атқарып, техникалық мамандықтардың оқу жоспарлары мен білім беру бағдарламаларын әзірлеуге қатысты.

Сонымен қатар білім беру жүйесін дамытуға, ауылдық мектептердің материалдық базасын нығайтуға және жастар тәрбиесіне бағытталған қоғамдық жұмыстармен айналысты. Майлыкент орта мектебінің салынуына бастамашы болып, оның жүзеге асуына атсалысты.

Құрманбек Әмірбеков ғылым, мәдениет және қоғам қайраткерлерімен тығыз қарым-қатынаста болған. Ол композиторлар [[Шәмші Қалдаяқов]], [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев|Әлібек Дінішев]]&lt;nowiki/&gt;пен араласқан. Қоғам қайраткері Қабыл Әблязовпен, Медицина ғылымдарының докторы Асхан Смайловпен достық қарым-қатынаста болған. Актер [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов|Тұңғышбай Жаманқұловпен]] бастауыш мектепте бірге оқып, қазірде бір бірімен жақын араласады. Сонымен қатар, әдебиеттанушы [[Мекемтас Мырзахметұлы|Мекемтас Мырзахметұлымен]] досы әрі серіктесі болған. Түркияның бұрынғы Мәдениет министрі Намық Кемал Зейбекпен бірге әріптес болған. және филология ғылымдарының докторы Болат Байтанаевпен шығармашылық әрі кәсіби байланыста болған. Ғалым, химия ғылымдарының докторы [[Бәкен Жаңабаев]] оның еңбек жолындағы тәлімгерлерінің бірі болған. Жәнеде, [[Бауыржан Момышұлы|Бауыржан Момышұлының]] әулиетімен сыйластық қарым-қатынаста. 

== Марапаттары ==
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Құрметті азамат|«Құрметті азаматы»]] атағы;
*Бірнеше мәрте [[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] [[Мәслихат|мәслихатының]] Құрмет Грамоталары;
*1980 жылы Министр [[:ru:Тыныбаев,_Абубакир_Алиевич|Тыныбаев Абубакир Алиевичтің]] атынан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ ССР]] [[Су шаруашылығы]] министрлігінің Құрмет грамотасы ([[Алматы|Алматы қаласы]]);
*1984 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Су шаруашылығы министрлігі, [[Мәскеу|Мәскеу қаласы]] №547-к бұйрығымен Министр [[:ru:Васильев,_Николай_Фёдорович|Васильев Николай Федоровичтің]] Құрмет грамотасы;
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] әкімінің бірнеше Құрмет грамоталары мен Алғыс хаттары;
*[[Майлыкент ауылдық округі|Майлыкент ауыл округі]] әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыс хаттары;
*ҚР Тәуелсіздігіне 25 жылдығына орай &quot;Ардақты ардагерлер мен билер&quot; атты автобиографиялық энциклопедияның енуі (222 бет);
*[[Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданының]] 90 жылдығына орай автобиографиялық энциклопедиялық кітабына енуі (509 бет);
*[[Майлыкент ауылдық округі|Майлыкент ауыл округінің]] айтулы азаматтары тізіміне енуі;
*&quot;Тұлға тағылымы 100 есім&quot; кітабына енген (53 бет);
*&quot;Асыл ардагер ұстаз&quot; медалі;
==Дереккөздер==
# Қазақстанның Алтын кітабы. Алматы, 2025. 463-468 беттер.
# Әмірбеков Қ.Ә. Өткен күндерде белгі бар. – Түлкібас ауданы. – Шамшырақ баспасы, 2021. – 2 б, 252 бет.</text>
      <sha1>5kb8r6qw23vahzg7jn0ua9dieneubhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Латвия қалалары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783355</id>
    <revision>
      <id>3630429</id>
      <parentid>3630167</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3630429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="680" sha1="ed1bdghypb75c8rr40puwleceim5pyj" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Латвия қалалары
 |тақырыбы   = Латвия қалалары
 |сурет2     = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] 
 |мазмұны    = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}}
[[Рига]]
 |асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ed1bdghypb75c8rr40puwleceim5pyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зулу тілі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783451</id>
    <revision>
      <id>3630513</id>
      <parentid>3630022</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T10:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3630513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45257" sha1="4dzo5a0uv2u8rf72tdupum08t395tne" xml:space="preserve">{{Тілдер
|түсі                     = Нигер-Конго
|аты                      = Зулу тілі
|өз атауы                 = isiZulu
|айтылуы                  = [isiˈzuːlu]
|елдер                    = [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Лесото]], [[Эсватини]], [[Зимбабве]], [[Ботсвана]], [[Малави]], [[Мозамбик]]
|аймақтар                 = негізінен [[Квазулу-Натал]], [[Гаутенг]] және [[Мпумаланга]]; Оңтүстік Африканың басқа провинциялары мен көршілес мемлекеттердегі жекелеген қауымдар
|ресми тіл                =
{{Hidden begin|title=Елдер:|titlestyle=left}}
{{байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}&lt;ref&gt;[https://www.justice.gov.za/constitution/chp01.html Оңтүстік Африка Республикасы Конституциясының 6-бабы]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(елдің он екі ресми тілінің бірі)&lt;/small&gt;
{{Hidden end}}
|реттейтін мекеме         = [[Оңтүстік Африка тілдері жөніндегі жалпыұлттық кеңес]] (Pan South African Language Board, PanSALB), Зулу ұлттық тіл органы
|сөйлеушілер саны         = '''[[Ана тілі|Үйде ең жиі қолданылатын тіл]]:'''&lt;br /&gt;ОАР халқының 24,4%-ы,&lt;br /&gt;шамамен 15 млн адам&lt;br /&gt;(2022)&lt;ref&gt;[https://www.statssa.gov.za/?p=18173 South Africa’s Evolving Cultural Landscape: A 26-Year Journey — Statistics South Africa]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''[[Екінші тіл]]:'''&lt;br /&gt;Оңтүстік Африкада ұлтаралық қатынас тілі ретінде кеңінен қолданылады
|рейтинг                  = ОАР-да үйде қолданылуы бойынша: '''1-орын''' (2022)
|күйі                     = тұрақты дамып келе жатқан тіл
|жойылды                  =
|санаты                   = [[Африка тілдері]]
|классификация            =
[[Нигер-конго тілдері|Нигер-конго әулеті]]
:[[Атлант-конго тілдері|Атлант-конго тармағы]]
::[[Бенуэ-конго тілдері|Бенуэ-конго тармағы]]
:::
:::
:::
:::
:::
&lt;br /&gt;[[Туыстас тілдер]]: [[Коса тілі|коса]], [[Свати тілі|свати]], [[Оңтүстік ндебеле тілі|оңтүстік ндебеле]], [[Солтүстік ндебеле тілі|солтүстік ндебеле]]
|жазу = [[латын әліпбиі]] ([[зулу әліпбиі]]), зулу [[Брайль қарпі|Брайль жазуы]]
|ISO1 = zu
|ISO2 = zul
|ISO3 = zul
|Сурет = South Africa Zulu speakers proportion map.svg
|сурет = South Africa Zulu speakers density map.svg
}}

'''Зулу тілі''' немесе '''исизулу''' (өз атауы: {{lang-zu|isiZulu}}) — [[Нигер-конго тілдері|нигер-конго тілдеріне]] жататын [[банту тілдері|банту тілдерінің]] [[нгуни тілдері|нгуни тобына]] кіретін тіл. Ол негізінен [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде, әсіресе [[Квазулу-Натал]], [[Гаутенг]] және [[Мпумаланга]] провинцияларында таралған.

Зулу — Оңтүстік Африка Республикасында үйде ең жиі қолданылатын тіл. 2022 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша ел тұрғындарының 24,4%-ы зулуды үйдегі негізгі тіл ретінде көрсеткен. Осы көрсеткіш бойынша ол коса, африкаанс және ағылшын тілдерінен алда тұр.&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pansalb.org/pansalb-expresses-concern-regarding-south-african-sign-language-statistics-2/ |title=PanSALB expresses concern regarding South African Sign Language statistics |website=Pan South African Language Board |date=2023-10-11 |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt; Зулу тілін екінші тіл ретінде меңгерген адамдар да көп болғандықтан, оны ОАР халқының жартысына жуығы әртүрлі деңгейде түсіне алады.

Зулу тілі 1994 жылдан бері Оңтүстік Африканың ресми тілдерінің бірі. 2023 жылы Оңтүстік Африка ым тіліне ресми мәртебе берілгеннен кейін елдегі ресми тілдердің саны он екіге жетті.&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.justice.gov.za/constitution/chp01.html |title=Constitution of the Republic of South Africa: Founding Provisions, Section 6 |website=Department of Justice and Constitutional Development |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;amendment&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gov.za/documents/constitutional-amendments/constitution-eighteenth-amendment-act-3-2023-english-sesotho-27 |title=Constitution Eighteenth Amendment Act 3 of 2023 |website=South African Government |date=2023-07-27 |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Зулу тілі морфологиялық құрылысы жағынан [[агглютинативті тіл]] болып табылады. Оның негізгі ерекшеліктеріне зат есімдердің таптарға бөлінуі, сөйлем мүшелерінің сол таптарға қарай қиысуы, күрделі етістік жүйесі, екі деңгейлі тон жүйесі және [[қақпа дауыссыздар|қақпа дауыссыздардың]] болуы жатады.

== Атауы және этимологиясы ==

Тілдің өз атауы — ''isiZulu''. Мұндағы ''isi-'' — банту тілдеріндегі 7-зат есім табының префиксі. Бұл префикс тілдердің, мәдени құбылыстардың, құралдар мен кейбір заттардың атауларын жасауға қатысады. Мысалы, ''isiXhosa'' — коса тілі, ''isiNdebele'' — ндебеле тілі.

''Zulu'' атауы зулу халқының этнонимімен байланысты. Дәстүрлі түсіндіру бойынша бұл атау ''izulu'' — «аспан», «көк», «аспан әлемі» сөзінен тараған. Зулу тіліндегі этнонимдік және топонимдік атауларда әртүрлі зат есім таптарының префикстері қолданылады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Нысан
! Зулу тіліндегі атауы
! Мағынасы

|-
| Бір адам
| ''umZulu''
| зулу халқының бір өкілі

|-
| Халық
| ''amaZulu''
| зулулар

|-
| Тіл
| ''isiZulu''
| зулу тілі

|-
| Ел немесе аймақ
| ''kwaZulu''
| зулулардың жері
|}

== Жіктелуі ==

Зулу тілі [[Нигер-конго тілдері|нигер-конго тілдер әулетінің]] атлант-конго тармағына, одан әрі бенуэ-конго, бантоид және банту тілдеріне жатады. Банту тілдерінің ішінде ол оңтүстік банту тілдеріне, нгуни тобына және зунда тармағына енгізіледі.&lt;ref name=&quot;glottolog&quot;&gt;{{cite web |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/zulu1248 |title=Zulu |website=Glottolog 5.3 |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Зулу тіліне ең жақын тілдер:

[[коса тілі]] — ''isiXhosa'';
[[свати тілі]] — ''siSwati'';
оңтүстік ндебеле тілі — ''isiNdebele'';
солтүстік ндебеле тілі;
нгони тілі.

Бұл тілдердің грамматикалық құрылысы мен негізгі сөздік қоры бір-біріне жақын. Зулу мен коса тілдерінде сөйлейтін адамдар көбіне бір-бірінің сөзін белгілі бір деңгейде түсіне алады. Алайда олардың фонетикасында, сөздік қорында, орфографиясында және әдеби нормаларында елеулі айырмашылықтар бар.

Glottolog дерекқорында зулу тіліне ''zulu1248'' коды берілген, ал Гатри жіктелімінде ол S.42 индексімен белгіленеді.&lt;ref name=&quot;glottolog&quot;/&gt;

== Таралуы және сөйлеушілер саны ==

Зулу тілінде сөйлейтіндердің басым көпшілігі Оңтүстік Африка Республикасында тұрады. Тілдің негізгі тарихи аймағы — [[Квазулу-Натал]]. Сонымен қатар зулу тілі [[Йоханнесбург]], [[Претория]], [[Дурбан]] және басқа ірі қалаларда кеңінен қолданылады.

2022 жылғы халық санағында ОАР тұрғындарының 24,4%-ы зулуды үйде ең жиі қолданатын тіл ретінде көрсеткен. Бұл оны елдегі ең кең таралған ана тілі етеді.&lt;ref name=&quot;census&quot;/&gt;

Зулу тілінің негізгі таралған аймақтары:

[[Квазулу-Натал]] — халықтың басым бөлігінің ана тілі;
[[Гаутенг]] — ішкі көші-қон нәтижесінде қалыптасқан ірі зулутілді қауым;
[[Мпумаланга]];
[[Фри-Стейт]]тің шығыс аудандары;
[[ОАР Солтүстік-Батыс провинциясы|Солтүстік-Батыс провинциясының]] қалалық аудандары.

Зулу тілінде сөйлейтін шағын қауымдар [[Лесото]], [[Эсватини]], [[Зимбабве]], [[Малави]], [[Ботсвана]] және [[Мозамбик]] аумағында да кездеседі. Дегенмен кейбір көршілес елдердегі зулу тіліне ұқсас сөйленістер дербес нгони немесе ндебеле тілдеріне жатқызылуы мүмкін.

Зулу тек ана тілі ретінде ғана емес, Оңтүстік Африканың әртүрлі этностары арасындағы қатынас тілі ретінде де қолданылады. Әсіресе Квазулу-Натал мен Гаутенгте оны ана тілі басқа адамдар да меңгереді.

== Ресми мәртебесі ==

Зулу тілі — Оңтүстік Африка Республикасының ресми тілдерінің бірі. Ел Конституциясының 6-бабында ''isiZulu'' басқа жергілікті және еуропалық тілдермен қатар ресми тіл ретінде көрсетілген.&lt;ref name=&quot;constitution&quot;/&gt;

Тілді дамыту, оның қолданылуын бақылау және терминологиясын стандарттау ісіне Оңтүстік Африка тілдері жөніндегі жалпыұлттық кеңес — Pan South African Language Board қатысады. Glottolog зулу тілін ұлттық деңгейде заңмен бекітілген және жойылу қаупі жоқ тіл ретінде сипаттайды.&lt;ref name=&quot;glottolog&quot;/&gt;

Зулу тілі мемлекеттік және провинциялық мекемелердің құжаттарында, бастауыш және орта мектептерде, жоғары оқу орындарында, сот және әкімшілік тәжірибеде, радио мен теледидарда, газет, журнал және интернет-басылымдарда қолданылады.

Оңтүстік Африка мектептерінде зулу тілі ана тілі, бірінші қосымша тіл немесе екінші қосымша тіл ретінде оқытыла алады. Елдің Базалық білім беру департаменті зулу тілі бойынша бастауыш және орта білімнің ресми оқу бағдарламаларын жариялаған.&lt;ref name=&quot;education&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.education.gov.za/Curriculum/CurriculumAssessmentPolicyStatements%28CAPS%29/CAPSIntermediate/tabid/572/Default.aspx |title=Curriculum and Assessment Policy Statements: Intermediate Phase |website=Department of Basic Education, Republic of South Africa |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Диалектілері ==

Зулу тілінің аумақтық түрлері бір-біріне жақын болғанымен, айтылуы, лексикасы және кейбір грамматикалық формалары бойынша ажыратылады. Лингвист Джоуни Махо зулу тілінің төрт негізгі диалектілік тобын көрсетеді:

Квазулу-Наталдың орталық диалектілері;
солтүстік Трансвааль немесе солтүстік зулу сөйленістері;
шығыс жағалаудағы квабе сөйленісі;
батыс жағалаудағы келе сөйленісі.

Қазіргі әдеби зулу тілі негізінен Квазулу-Наталдың орталық сөйленістеріне сүйенеді. Қалалық жерлерде ағылшын және африкаанс тілдерінің ықпалы күшті аралас сөйлеу түрлері де қалыптасқан. Гаутенг қалаларында зулу элементтері ''исикамто'' немесе ''цоциталь'' деп аталатын қалалық әлеуметтік сөйленістерде кеңінен қолданылады.

Әдеби тілде жаңа ұғымдарға арнап төл түбірлер негізінде жасалған терминдер жиі қолданылса, ауызекі тілде ағылшын тілінен тікелей алынған сөздер көбірек кездеседі. Мысалы, ұялы телефон әдеби тілде ''umakhalekhukhwini'', ал күнделікті сөйлеуде ''iselula'' деп аталуы мүмкін.

== Тарихы ==

=== Ауызша дәстүр ===

Зулу тілі ұзақ уақыт бойы ауызша түрде қолданылды. Оның тарихы Оңтүстік Африкаға қоныс аударған банту тілдес қауымдардың тарихымен байланысты. Нгуни халықтары оңтүстік-шығыс Африкада жергілікті кой және сан халықтарымен ұзақ уақыт байланыста болды. Осы тілдік қатынастар зулу мен коса тілдеріндегі қақпа дауыссыздардың қалыптасуына ықпал етті.

XIX ғасырдың басында [[Шака Зулу|Шака]] билеген кезеңде Зулу мемлекетінің аумағы мен саяси ықпалы кеңейді. Соның нәтижесінде зулу тілі Квазулу-Наталдың үлкен бөлігінде беделді қатынас тіліне айналды. [[Мфекане]] дәуіріндегі халықтардың қоныс аударуы нгуни тілдерінің Оңтүстік және Орталық Африканың басқа аймақтарына таралуына жағдай жасады.

=== Жазба тілдің қалыптасуы ===

Зулу тілінің жазба дәстүрі XIX ғасырда еуропалық миссионерлердің қызметімен байланысты қалыптасты. Олар тілдің дыбыстық жүйесін латын әліпбиі арқылы жазып, сөздіктер, грамматикалар, діни мәтіндер мен оқу құралдарын әзірледі.

Норвегиялық миссионер [[Ханс Палудан Смит Шрёдер]] зулу тілінің алғашқы толық грамматикасын жазды. ''Grammatik for Zulu-sproget'' атты еңбек 1850 жылы Христианияда, қазіргі [[Осло]] қаласында жарық көрді.&lt;ref name=&quot;schreuder&quot;&gt;{{cite web |url=https://kringom.no/en/sogndal/monument-commemorating-hans-schreuder-apostle-zulu-people |title=Monument commemorating Hans Schreuder — the apostle of the Zulu people |website=Kringom |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Зулу тіліндегі толық [[Інжіл]] 1883 жылы Америкалық Інжіл қоғамы тарапынан басылып шықты. Бұл аударма жазба норманың орнығуына және зулу тіліндегі сауаттылықтың таралуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;bible&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.biblesa.co.za/a-brief-history-of-isizulu-bible-2020 |title=A brief history of isiZulu Bible 2020 |website=Bible Society of South Africa |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Әдебиеттің дамуы ===

XX ғасырдың басында зулу тіліндегі газет ісі, көркем әдебиет және білім беру жүйесі дами бастады. [[Джон Лангалибалеле Дубе]] 1901 жылы Охланге институтын құрды, ал 1903 жылы зулу тіліндегі ''Ilanga lase Natal'' газетін шығара бастады.

Дубенің 1930 жылы жарияланған ''Insila kaShaka'' тарихи шығармасы зулу тіліндегі алғашқы романдардың бірі әрі ұлттық әдебиеттің классикалық туындысы саналады.&lt;ref name=&quot;dube&quot;&gt;{{cite web |url=https://sahistory.org.za/people/john-langalibalele-dube |title=John Langalibalele Dube |website=South African History Online |date=2011-11-23 |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;novel&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.up.ac.za/news/featuring-jeqe-body-servant-of-king-tshaka-insila-ka-tshaka-john-langalibalele-dube-translated |title=Featuring Jeqe, the Body-Servant of King Tshaka |website=University of Pretoria |date=2020-08-03 |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Зулу тіл білімі мен әдебиетінің дамуына лингвист [[Клемент Мартин Док]] және ақын әрі ғалым [[Бенедикт Уоллет Вилакази]] үлкен үлес қосты. Олардың ''Zulu-English Dictionary'' сөздігі зулу лексикографиясының негізгі еңбектерінің біріне айналды. Зулу әдебиетінің белгілі өкілдеріне Реджинальд Дломо, Освальд Мбуисени Мтшали, Мазиси Кунене және басқа қаламгерлер жатады.

=== Қазіргі кезең ===

Апартеид кезеңінде зулу тілі негізінен жергілікті білім беру мен Квазулу бантустанының әкімшілік жүйесінде қолданылды, алайда ағылшын және африкаанс тілдерімен тең қоғамдық мәртебеге ие болмады.

1994 жылғы демократиялық өзгерістерден кейін зулу Оңтүстік Африканың ресми тілдерінің біріне айналды. 1996 жылғы Конституция жергілікті тілдердің мәртебесін көтеруді және олардың қолданылу аясын кеңейтуді мемлекеттің міндеті ретінде бекітті.&lt;ref name=&quot;constitution&quot;/&gt;

== Жазуы және емлесі ==

Зулу тілі [[латын әліпбиі]] негізінде жазылады. Қазіргі әліпбиде негізгі латынның 26 әрпі қолданылады, бірақ төл сөздерде кейбір әріптер сирек кездеседі. Бірқатар дыбыстар екі немесе үш әріптің тіркесімен беріледі.

Зулу тіліндегі негізгі диграфтар мен триграфтарға мыналар жатады:

''bh'', ''ph'', ''th'', ''kh'';
''hl'', ''dl'';
''sh'', ''tsh'';
''ng'', ''ny'';
''gc'', ''gq'', ''gx'';
''nc'', ''nq'', ''nx'';
''ngc'', ''ngq'', ''ngx''.

''c'', ''q'' және ''x'' әріптері қақпа дауыссыздарды білдіреді. Зулу емлесінде тон, негізгі екпін және дауысты дыбыстың фонетикалық ұзақтығы әдетте белгіленбейді.

Зулу тіліне біріктіріп жазу, яғни конъюнктивті орфография тән. Зат есімнің префиксі мен түбірі, сондай-ақ етістіктің грамматикалық көрсеткіштері бір сөз ретінде жазылады. Мысалы:

:''ngiyabathanda'' — «мен оларды жақсы көремін».

Бұл сөз бірнеше морфемадан тұрады:

:''ngi-ya-ba-thand-a''

мұндағы ''ngi-'' — бірінші жақ жекеше бастауыш көрсеткіші, ''-ya-'' — осы шақтың бөлектенген формасының көрсеткіші, ''-ba-'' — көпше адамды білдіретін толықтауыш көрсеткіші, ''-thand-'' — «сүю, жақсы көру» түбірі, ''-a'' — етістіктің соңғы дауыстысы.

Зулу тілінде дыбыстық жазбалар мен тіл үйретуге арналған аудиоматериалдар Калифорния университетінің UCLA Phonetics Lab Archive қорында сақталған.&lt;ref name=&quot;ucla&quot;&gt;{{cite web |url=https://archive.phonetics.ucla.edu/Language/ZUL/zul.html |title=Zulu |website=UCLA Phonetics Lab Archive |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Фонетикасы мен фонологиясы ==

=== Дауысты дыбыстар ===

Зулу тілінде бес негізгі дауысты фонема бар:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Алдыңғы
! Орталық
! Артқы

|-
| /i/
|
| /u/

|-
| /e/
|
| /o/

|-
|
| /a/
|
|}

Дауысты дыбыстардың айтылуы көршілес буындарға және сөздің сөйлемдегі орнына байланысты аздап өзгеруі мүмкін. Фонологиялық тұрғыдан дауыстылардың ұзын және қысқа түрлері жеке мағына ажырататын фонемалар болып саналмайды. Дегенмен сөйлемнің немесе синтаксистік топтың соңына жақын тұрған соңғыдан бір буын көбіне созылыңқы айтылады.

=== Дауыссыз дыбыстар ===

Зулу тіліндегі дауыссыздар жүйесі күрделі. Онда:

қатаң және ұяң шұғыл дауыссыздар;
демді дауыссыздар;
мұрын жолды дауыссыздар;
аффрикаттар;
бүйір дауыссыздар;
қақпа дауыссыздар бар.

Кейбір қатаң дауыссыздар айтылу барысында эйективті реңкке ие болады. ''r'' дыбысы байырғы зулу сөздеріне тән емес және негізінен еуропалық тілдерден енген сөздерде кездеседі.

=== Қақпа дауыссыздар ===

Зулу тілінің ең белгілі фонетикалық ерекшелігі — қақпа дауыссыздар. Олар тілдің койсан тілдерімен тарихи байланысының нәтижесінде қалыптасқан деп есептеледі.

Үш негізгі қақпа артикуляциясы бар:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жазылуы
! Халықаралық фонетикалық әліпбидегі белгісі
! Жасалу орны

|-
| ''c''
| /ǀ/
| тіс немесе тіс-альвеолалық қақпа

|-
| ''q''
| /ǃ/
| альвеолалық немесе пошта-альвеолалық қақпа

|-
| ''x''
| /ǁ/
| бүйір қақпа
|}

Әр артикуляциялық түрдің беске жуық фонологиялық нұсқасы болады:

жай қақпа: ''c, q, x'';
демді қақпа: ''ch, qh, xh'';
ұяң қақпа: ''gc, gq, gx'';
мұрын жолды қақпа: ''nc, nq, nx'';
ұяң мұрын жолды қақпа: ''ngc, ngq, ngx''.

Осылайша зулу тілінде шамамен 15 қақпа дауыссыз фонема ажыратылады.

=== Тон және екпін ===

Зулу — тондық тіл. Негізгі екі тон деңгейі бар:

жоғары тон;
төмен тон.

Сонымен бірге тондардың өзара әсерінен сатылы төмендеу мен контурлық тондар пайда болуы мүмкін. Тон сөздердің немесе грамматикалық формалардың мағынасын ажыратуға қатысады, бірақ күнделікті жазуда көрсетілмейді.

Сөз екпіні көбіне соңғыдан бір буынға түседі. Фраза соңындағы осы буын созылыңқы айтылуы мүмкін. Дегенмен тон мен екпін бір құбылыс емес: тон сөздің лексикалық немесе грамматикалық құрылымына қатысты болса, екпін көбіне сөздің немесе фразаның ырғақтық құрылымын көрсетеді.

== Морфологиясы ==

Зулу тілі — айқын агглютинативті тіл. Сөздер бірнеше морфеманың бірізді жалғануы арқылы жасалады. Әр морфема, әдетте, белгілі бір грамматикалық мағына береді.

=== Зат есім таптары ===

Зулу тілінде еуропалық тілдердегідей ер және әйел тектері жоқ. Оның орнына зат есімдер префикстері мен қиысу үлгілеріне қарай бірнеше тапқа бөлінеді. Таптардың нөмірленуі қалпына келтірілген прабанту жүйесіне негізделеді. Зулу тілінде 1–11, 14, 15 және 17-таптар, сондай-ақ 1a және 2a кіші таптары қолданылады.

Зат есім, әдетте, префикс пен түбірден тұрады:

:''umuntu'' — адам: ''umu-'' + ''-ntu'';
:''abantu'' — адамдар: ''aba-'' + ''-ntu''.

Негізгі таптардың кейбірі:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Тап
! Префикс
! Мысал
! Мағынасы

|-
| 1
| ''um(u)-''
| ''umuntu''
| адам

|-
| 2
| ''aba-''
| ''abantu''
| адамдар

|-
| 3
| ''um(u)-''
| ''umuthi''
| ағаш, дәрі

|-
| 4
| ''imi-''
| ''imithi''
| ағаштар, дәрілер

|-
| 5
| ''i(li)-''
| ''itshe''
| тас

|-
| 6
| ''ama-''
| ''amatshe''
| тастар

|-
| 7
| ''isi-''
| ''isihlalo''
| орындық

|-
| 8
| ''izi-''
| ''izihlalo''
| орындықтар

|-
| 9
| ''in-''
| ''inja''
| ит

|-
| 10
| ''izin-''
| ''izinja''
| иттер

|-
| 11
| ''u(lu)-''
| ''uphaphe''
| қауырсын

|-
| 14
| ''ubu-''
| ''ubuntu''
| адамгершілік, адамшылық

|-
| 15
| ''uku-''
| ''ukufunda''
| оқу, үйрену
|}

Таптардың мағыналық қызметі қатаң емес. Адам атаулары көбіне 1 және 2-таптарға, жануарлар 9 және 10-таптарға, дерексіз ұғымдар 14-тапқа, ал тұйық етістіктер 15-тапқа жатады. Дегенмен әр тапта көптеген ерекшеліктер бар.&lt;ref name=&quot;nounclasses&quot;&gt;{{cite journal |last=Ngcobo |first=Mtholeni N. |title=Zulu noun classes revisited: A spoken corpus-based approach |journal=South African Journal of African Languages |year=2010 |volume=30 |issue=1 |pages=11–21 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Қиысу жүйесі ===

Зат есімнің табы оған қатысты сын есімнің, есімдіктің, сан есімнің және етістіктің формасына әсер етеді. Сөйлемдегі сөздер зат есім табына сәйкес арнайы қиысу көрсеткіштерін қабылдайды.

Мысалы:

:''Bonke abantu abaqatha basepulazini bayagawula.''

«Фермадағы барлық күшті адамдар ағаш шауып жатыр».

Мұнда ''abantu'' — «адамдар» сөзі 2-тапқа жатады. Оған қатысты ''bonke'', ''abaqatha'', ''basepulazini'' және ''bayagawula'' сөздерінің әрқайсысында осы тапқа сәйкес келетін ''b-'' немесе ''ba-'' қиысу элементі бар.

=== Етістік ===

Зулу етістігі көптеген грамматикалық көрсеткішті бір сөздің құрамында біріктіре алады. Етістік формасының жалпы құрылымы:

:болымсыздық көрсеткіші + бастауыш көрсеткіші + шақ немесе аспект көрсеткіші + толықтауыш көрсеткіші + түбір + туынды жұрнақтар + соңғы дауысты.

Етістікте:

бастауыштың жағы мен зат есім табы;
тура немесе жанама толықтауыш;
осы, өткен және келер шақ;
аяқталғандық пен созылыңқылық;
рай;
болымды немесе болымсыз форма көрсетіледі.

Мысалы:

:''Ngiyabathanda'' — «Мен оларды жақсы көремін»;
:''Angibathandi'' — «Мен оларды жақсы көрмеймін».

Зулу тіліндегі етістік түбіріне әртүрлі туынды жұрнақтар жалғана алады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Жұрнақ
! Қызметі
! Жалпы мағынасы

|-
| ''-is-''
| өзгелік
| біреуге әрекет жасату

|-
| ''-el-''
| аппликатив
| біреу үшін немесе бір бағытта жасау

|-
| ''-an-''
| ортақ етіс
| әрекетті бір-біріне жасау

|-
| ''-w-'' немесе ''-iw-''
| ырықсыз етіс
| әрекеттің нысанға бағытталуы

|-
| ''-ek-''
| қалыптық немесе бейтарап форма
| әрекеттің орындалуы не мүмкін болуы
|}

Зулу етістігінің морфологиялық күрделілігі табиғи тілді компьютерлік өңдеу, автоматты аударма және орфографиялық тексеру жүйелерін жасау кезінде ерекше маңызға ие.

== Синтаксисі ==

Зулу тіліндегі бейтарап сөз тәртібі:

:'''бастауыш — баяндауыш — толықтауыш'''.

Бұл сипат WALS типологиялық дерекқорында да көрсетілген.&lt;ref name=&quot;wals&quot;&gt;{{cite web |url=https://wals.info/languoid/lect/wals_code_zul |title=Language Zulu |website=The World Atlas of Language Structures Online |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Мысалы:

:''Umfana ufunda incwadi.''

«Бала кітап оқып отыр».

Мұнда:

''umfana'' — бала;
''ufunda'' — оқып отыр;
''incwadi'' — кітап.

Етістікте бастауыштың грамматикалық көрсеткіші міндетті түрде берілетіндіктен, контекстен белгілі бастауыш сөйлемде жеке сөз ретінде түсіріліп қалуы мүмкін. Сондықтан зулу тілі белгілі бір дәрежеде бастауышы түсірілетін тілдерге жатады.

Анықтауыштар көбіне зат есімнен кейін орналасады:

:''umuntu omkhulu'' — үлкен адам;
:''indlu enkulu'' — үлкен үй.

Сөз тәртібі ақпараттық құрылымға, тақырып пен логикалық екпінге байланысты өзгеруі мүмкін. Толықтауыш етістіктегі арнайы көрсеткіш арқылы қайталанса, ол сөйлемнің басына немесе соңына шығарылуы ықтимал.

Сұраулы сөйлемдер сұрау есімдіктері, арнайы бөлшектер немесе интонация арқылы жасалады. Болымсыздық етістік формасының басындағы және соңындағы өзгерістер арқылы беріледі.

== Сөздік құрамы ==

Зулу тілінің негізгі сөздік қоры прабанту және нгуни түбірлерінен тұрады. Койсан тілдерімен ұзақ байланыс нәтижесінде қақпа дауыссыздары бар көптеген сөздер қалыптасқан.

Отарлық және кейінгі кезеңдерде зулу тіліне [[ағылшын тілі|ағылшын]] және [[африкаанс]] тілдерінен көптеген сөз енді. Кірме сөздер зулу тілінің буындық және зат есім таптары жүйесіне бейімделеді:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Зулу сөзі
! Бастапқы сөз
! Мағынасы

|-
| ''isikole''
| африкаанс ''skool''
| мектеп

|-
| ''ibhasi''
| ағылшын ''bus''
| автобус

|-
| ''ithelevishini''
| ағылшын ''television''
| теледидар

|-
| ''ibhayisikili''
| ағылшын ''bicycle''
| велосипед

|-
| ''isekhondi''
| ағылшын ''second''
| секунд
|}

Тілді стандарттау барысында кірме сөздердің орнына төл түбірлерден жасалған жаңа терминдер де ұсынылады. Мысалы, ''umakhalekhukhwini'' сөзі «ұялы телефон» мағынасында қолданылады.

Зулу тілінен ағылшын және басқа тілдерге де бірқатар сөз енген. Олардың қатарында:

''ubuntu'' — адамгершілік, өзара байланыс пен қауымдастық қағидасы;
''indaba'' — кеңес, жиналыс, маңызды мәселе;
''impala'' — импала;
''mamba'' — мамба;
''muti'', зулу тіліндегі ''umuthi'' сөзінен — дәрі немесе дәстүрлі ем.

== Әдеби тіл және ауызекі сөйлеу ==

Әдеби зулу тілі мектептерде, ресми құжаттарда, әдеби шығармаларда және жаңалық хабарларында қолданылады. Ол стандартталған емле мен қалыптасқан терминологияға сүйенеді.

Ауызекі тілде ағылшын және африкаанс тілдерінен алынған сөздер, код ауыстыру және қысқарған формалар жиі кездеседі. Әсіресе жастардың қалалық сөйлеуінде бір сөйлемнің ішінде зулу мен ағылшын элементтерін қатар қолдану кең таралған.

Әдеби және ауызекі нұсқалардың айырмашылығы кейде жаңа технологиялар атауларынан көрінеді:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Әдеби зулу
! Ауызекі нұсқа
! Қазақша мағынасы

|-
| ''umakhalekhukhwini''
| ''iselula''
| ұялы телефон

|-
| ''Ngiyezwa''
| ''Ngiya-andastenda''
| түсінемін
|}

Екінші мысалдағы ''andastenda'' формасы ағылшын тіліндегі ''understand'' сөзінің зулу тілінің дыбыстық жүйесіне бейімделген нұсқасы болып табылады.

== Білім беру және бұқаралық ақпарат құралдары ==

Зулу тілі ОАР мектептерінде барлық негізгі білім деңгейінде оқытылады. Ол ана тілі ретінде де, қосымша тіл ретінде де ұсынылады. Зулу тіліндегі оқулықтар, әдеби шығармалар, сөздіктер және ресми оқу бағдарламалары бар.&lt;ref name=&quot;education&quot;/&gt;

Квазулу-Натал университеті және басқа жоғары оқу орындары зулу тілінің ғылыми терминологиясын дамыту, электрондық корпустар жасау және оны академиялық ортада қолдану бағытында жұмыс жүргізеді.

Зулу тілінде шығатын немесе хабар тарататын белгілі бұқаралық ақпарат құралдарына:

''Ilanga'';
''Isolezwe'';
''Ukhozi FM'';
SABC телеарналарының зулу тіліндегі жаңалықтары мен бағдарламалары жатады.

''Ukhozi FM'' — Оңтүстік Африка хабар тарату корпорациясының зулу тіліндегі радиостанциясы және елдегі аудиториясы ең үлкен радиостанциялардың бірі.&lt;ref name=&quot;ukhozi&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sabc.co.za/sabc/sabc-radio-shows-a-significant-audience-growth/ |title=SABC Radio shows a significant audience growth |website=South African Broadcasting Corporation |date=2019-08-28 |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Тіл үлгісі ==

Төменде [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 1-бабы зулу тілінде берілген:

:''Bonke abantu bazalwa bekhululekile belingana ngesithunzi nangamalungelo. Bahlanganiswe wumcabango nangunembeza futhi kufanele baphathane ngomoya wobunye.''&lt;ref name=&quot;udhr&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/zulu |title=Universal Declaration of Human Rights — Zulu |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қазақша аудармасы:

:«Барлық адам баласы тумысынан азат әрі қадір-қасиеті мен құқықтары тең болып дүниеге келеді. Оларға ақыл мен ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-біріне бауырластық рухпен қарым-қатынас жасауға тиіс».

== Тіл кодтары ==

Зулу тіліне халықаралық стандарттарда мынадай кодтар берілген:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Стандарт
! Код

|-
| [[ISO 639-1]]
| ''zu''

|-
| [[ISO 639-2]]
| ''zul''

|-
| [[ISO 639-3]]
| ''zul''

|-
| Glottolog
| ''zulu1248''

|-
| Гатри жіктелімі
| ''S.42''

|-
| WALS
| ''zul''

|-
| Linguasphere
| ''99-AUT-fg''
|}

ISO 639-1 стандартындағы екі әріптік коды — ''zu'', ал ISO 639-2 және ISO 639-3 стандарттарындағы үш әріптік коды — ''zul''.&lt;ref name=&quot;iso&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/langcodes-keyword.php?SearchTerm=zu&amp;SearchType=iso_639_1 |title=Results for Search “zu” in ISO 639-2 Language Codes |website=Library of Congress |access-date=2026-07-15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Зулу тіліндегі Уикипедия ==

Зулу тіліндегі Уикипедия бөлімі ''isiZulu Wikipedia'' деп аталады және ''zu.wikipedia.org'' мекенжайында орналасқан. Ол зулу тіліндегі энциклопедиялық терминологияның, ғылыми-көпшілік стильдің және цифрлық контенттің дамуына ықпал етеді.

Зулу тілі интернетте, әлеуметтік желілерде және мобильдік қосымшаларда кеңінен қолданыла бастағанымен, ағылшын тілімен салыстырғанда электрондық сөздіктер, мәтіндік корпустар, автоматты аударма және сөйлеуді тану құралдарының көлемі әлі де шектеулі. Соңғы жылдары зулу тілін табиғи тілді компьютерлік өңдеу жүйелеріне енгізуге бағытталған зерттеулер жүргізілуде.

== Тағы қараңыз ==
* [[Банту тілдері]]
* [[Коса тілі]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Әдебиеттер ==
* Doke, Clement Martyn. ''The Phonetics of the Zulu Language''. Johannesburg: University of the Witwatersrand Press, 1926.
* Doke, Clement Martyn; Vilakazi, Benedict Wallet. ''Zulu-English Dictionary''. Johannesburg: Witwatersrand University Press, 1948.
* Maho, Jouni Filip. ''New Updated Guthrie List Online''. 2009.
* Ngcobo, Mtholeni N. “Zulu noun classes revisited: A spoken corpus-based approach” // ''South African Journal of African Languages''. 2010. Vol. 30, No. 1. P. 11–21.
* Poulos, George; Bosch, Sonja E. ''Zulu''. München: Lincom Europa, 1997.
* Rycroft, David K.; Ngcobo, A. B. ''Say It in Zulu''. Cape Town: Maskew Miller Longman, 1979.

== Сыртқы сілтемелер ==
[https://www.pansalb.org/ Оңтүстік Африка тілдері жөніндегі жалпыұлттық кеңес — PanSALB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250508130139/https://www.pansalb.org/ |date=2025-05-08 }}
[https://glottolog.org/resource/languoid/id/zulu1248 Зулу тілі — Glottolog]
[https://wals.info/languoid/lect/wals_code_zul Зулу тілі — WALS Online]
[https://archive.phonetics.ucla.edu/Language/ZUL/zul.html Зулу тілінің дыбыстық материалдары — UCLA Phonetics Lab Archive]
[https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/zulu Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы зулу тілінде]
[https://zu.wikipedia.org/ Зулу тіліндегі Уикипедия]

[[Санат:Банту тілдері]]
[[Санат:Нгуни тілдері]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасының тілдері]]
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасының ресми тілдері]]
[[Санат:Лесото тілдері]]
[[Санат:Эсватини тілдері]]
[[Санат:Зулулар]]</text>
      <sha1>4dzo5a0uv2u8rf72tdupum08t395tne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нирматрелвир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783453</id>
    <revision>
      <id>3630417</id>
      <parentid>3630056</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қазақстандағы тіркелуі және қолжетімділігі */</comment>
      <origin>3630417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37875" sha1="0o49nifymx2ft430y79urykw4n76ye5" xml:space="preserve">{{Дәрі
|type       = plain
|image      = PF-07321332.svg
|latin_name = Nirmatrelvirum
|IUPAC_name = (1R,2S,5S)-N-[(1S)-1-циано-2-[(3S)-2-оксопирролидин-3-ил]этил]-3-[(2S)-3,3-диметил-2-[(2,2,2-трифторацетил)амино]бутаноил]-6,6-диметил-3-азабицикло[3.1.0]гексан-2-карбоксамид
|C = 23 |H = 32 |F = 3 |N = 5 |O = 4
|CAS_number = 2628280-40-8
|PubChem    = 155903259
|DrugBank   = DB16691
|group      = вирусқа қарсы дәрілер; SARS-CoV-2 негізгі протеазасының тежегіштері
|ATC        = J05AE30 (ритонавирмен біріктірілімде)
|forms      = үлбірлі қабықпен қапталған таблеткалар; ритонавир таблеткаларымен бірге қапталады
|trademarks = Паксловид® (Paxlovid), Nirmacom, Bexovid, Paxista
}}

'''Нирматрелвир''' (әзірлену коды — '''PF-07321332''') — [[SARS-CoV-2]] вирусының негізгі протеазасын тежейтін, ауыз арқылы қабылданатын [[вирусқа қарсы дәрілік зат]]. Оны америкалық [[Pfizer]] фармацевтикалық компаниясы [[COVID-19]] ауруын емдеуге арналған препарат ретінде әзірледі.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;&gt;{{cite journal |author=Owen D. R., Allerton C. M. N., Anderson A. S. және басқалар |title=An oral SARS-CoV-2 Mpro inhibitor clinical candidate for the treatment of COVID-19 |journal=Science |year=2021 |volume=374 |issue=6575 |pages=1586–1593 |doi=10.1126/science.abl4784 |pmid=34726479 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Медициналық тәжірибеде нирматрелвир [[ритонавир]]мен бірге қолданылады. Бұл біріктірілген дәрілік препарат негізінен '''Паксловид''' ({{lang-en|Paxlovid}}) сауда атауымен шығарылады. Ритонавир нирматрелвирдің ағзада ыдырауын баяулатып, оның қан плазмасындағы емдік концентрациясын ұзақ уақыт сақтауға көмектеседі.&lt;ref name=&quot;DailyMed&quot;&gt;{{cite web |title=Paxlovid — nirmatrelvir and ritonavir kit |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=7fc038d8-195a-4b14-b14b-8318e6904ee6 |publisher=DailyMed |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Әсер ету механизмі ==

Нирматрелвир — [[пептидомиметиктер|пептидомиметикалық]] құрылымға ие ковалентті [[протеаза тежегіші]]. Ол SARS-CoV-2 вирусының негізгі протеазасымен — '''M&lt;sup&gt;pro&lt;/sup&gt;''' немесе '''3CL&lt;sup&gt;pro&lt;/sup&gt;''' деп аталатын 3-химотрипсин тәрізді цистеиндік протеазамен байланысады.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;

Бұл фермент вирустың ұзын полипротеиндерін жеке функционалдық ақуыздарға бөледі. Осы ақуыздар вирустың көбеюі үшін қажет. Нирматрелвир протеазаның белсенді орталығындағы Cys145 [[цистеин]] қалдығымен қайтымды ковалентті байланыс түзіп, ферменттің жұмысын тежейді. Нәтижесінде вирустық полипротеиндер өңделмей, SARS-CoV-2 репликациясы бұзылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pavan M., Bolcato G., Bassani D., Sturlese M., Moro S. |title=Supervised Molecular Dynamics (SuMD) Insights into the mechanism of action of SARS-CoV-2 main protease inhibitor PF-07321332 |journal=Journal of Enzyme Inhibition and Medicinal Chemistry |year=2021 |volume=36 |issue=1 |pages=1646–1650 |doi=10.1080/14756366.2021.1954919 |pmid=34289752 |pmc=8300928 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Нирматрелвирдің ағзада жылдам метаболизденуіне [[CYP3A4]] ферменті қатысады. Сондықтан препарат ритонавирмен бірге беріледі. Ритонавир CYP3A4 ферментін тежеп, нирматрелвирдің метаболизмін баяулатады және оның ағзадағы мөлшерін арттырады. Ритонавирдің SARS-CoV-2-ге қарсы тікелей емдік әсері жоқ; бұл біріктірілімде ол фармакокинетикалық күшейткіш қызметін атқарады.

== Қолданылуы ==

Нирматрелвир ритонавирмен біріктірілген түрде COVID-19 ауруының ауыр түріне өту қаупі жоғары науқастарды емдеуге қолданылады. Емді ауру белгілері пайда болғаннан кейін мүмкіндігінше ерте, әдетте алғашқы бес тәулік ішінде бастау ұсынылады.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web |title=FDA Approves First Oral Antiviral for Treatment of COVID-19 in Adults |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-oral-antiviral-treatment-covid-19-adults |publisher=U.S. Food and Drug Administration |date=2023-05-25 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Нирматрелвир жеке дәрілік препарат ретінде емес, әдетте нирматрелвир мен ритонавирден тұратын біріктірілген ем құрамында пайдаланылады. АҚШ-та ересектерге арналған әдеттегі мөлшері — тәулігіне екі рет 300 мг нирматрелвир және 100 мг ритонавир, емдеу ұзақтығы — бес күн. Бүйрек қызметі төмендеген кезде мөлшерін өзгерту қажет болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DailyMed&quot;/&gt;

Препарат COVID-19 ауруының экспозицияға дейінгі немесе экспозициядан кейінгі профилактикасына арналмаған. Оны қолдану қажеттігін, мөлшерін және емдеу ұзақтығын дәрігер анықтайды.

== Фармакокинетикасы ==

Нирматрелвир ауыз арқылы қабылданады. Ритонавир болмаған жағдайда ол негізінен CYP3A4 ферментінің әсерінен жылдам метаболизденеді. Ритонавирмен бірге қолданылған кезде нирматрелвирдің қан плазмасындағы концентрациясы жоғарылап, оның вирусқа қарсы әсері ұзарады.

Препарат пен оның метаболиттерінің ағзадан шығарылуына [[бүйрек]] қатысады. Сондықтан бүйрек қызметі бұзылған науқастарда дәрінің мөлшерін өзгерту немесе оны қолданудан бас тарту қажет болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DailyMed&quot;/&gt;

== Жағымсыз әсерлері ==

Нирматрелвир мен ритонавир біріктірілімін қабылдау кезінде байқалуы мүмкін жағымсыз әсерлерге мыналар жатады:

* дәм сезудің бұзылуы немесе ауызда ащы, металл тәрізді дәмнің пайда болуы;
* [[диарея]];
* бас ауруы;
* жүрек айнуы;
* [[артериялық гипертензия|қан қысымының жоғарылауы]];
* бұлшықет ауыруы;
* бауыр ферменттері белсенділігінің жоғарылауы;
* аллергиялық реакциялар.

Ритонавир CYP3A4 ферментінің күшті тежегіші болғандықтан, нирматрелвир–ритонавир көптеген дәрілік заттармен өзара әрекеттесуі мүмкін. Кейбір препараттардың қандағы концентрациясы қауіпті деңгейге дейін көтерілуі ықтимал. Осыған байланысты емді бастамас бұрын науқас қабылдап жүрген барлық дәрілік заттарды бағалау қажет.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fact Sheet for Healthcare Providers: Emergency Use Authorization for Paxlovid |url=https://www.fda.gov/media/155050/download |publisher=U.S. Food and Drug Administration |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Әзірлену тарихы ==

Нирматрелвирді әзірлеуге негіз болған зерттеулер коронавирус протеазаларының құрылымы мен қызметін зерттеуден басталды. Бұған дейін Pfizer компаниясы [[ауыр жіті респираторлық синдром]]ды туғызатын SARS-CoV вирусының протеазасын тежейтін қосылыстарды зерттеген болатын.

2020 жылғы наурызда, COVID-19 пандемиясы басталғаннан кейін, Pfizer SARS-CoV-2 вирусына қарсы жаңа дәрілік заттарды әзірлеу жобасын іске қосты. Зерттеу барысында бастапқыда көктамыр ішіне енгізуге арналған [[луфотрелвир]] қосылысы қарастырылды. Алайда оның құрылысы өзгертіліп, ауыз арқылы қабылдауға жарамды нирматрелвир алынды.&lt;ref name=&quot;Halford&quot;&gt;{{cite web |author=Halford B. |title=How Pfizer scientists transformed an old drug lead into a COVID-19 antiviral |url=https://cen.acs.org/pharmaceuticals/drug-discovery/How-Pfizer-scientists-transformed-old-drug-lead-COVID-19-antiviral/100/i3 |website=Chemical &amp; Engineering News |date=2022-01-14 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Молекуланы оңтайландыру барысында сутектік байланыс донорларының және айналмалы байланыстардың саны азайтылды. Құрылымға екі метил тобы бар қатты бициклді аминқышқыл қалдығы, P1 орнындағы пирролидон тобы және реакцияға қабілетті нитрил тобы енгізілді. Трифторацетамид фрагменті қосылыстың ауыз арқылы қабылданғандағы биожетімділігін жақсартты.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halford&quot;/&gt;

Қосылыс алғаш рет 2020 жылғы шілдеде синтезделді. 2020 жылғы қыркүйекте жүргізілген жануарларға арналған фармакокинетикалық зерттеулер оны ауыз арқылы қабылдауға болатынын көрсетті. 2021 жылғы ақпанда PF-07321332 коды берілген нирматрелвирдің адамдар қатысқан алғашқы клиникалық зерттеуі басталды.

2021 жылғы қарашада Pfizer нирматрелвир мен ритонавир біріктірілімінің COVID-19 салдарынан ауруханаға жатқызу немесе қайтыс болу қаупін төмендеткені туралы клиникалық зерттеу нәтижелерін жариялады. Сол жылдың желтоқсанында АҚШ-тың [[Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] Паксловидті төтенше жағдайда қолдануға рұқсат етті. 2023 жылғы мамырда препарат АҚШ-та COVID-19 ауруын емдеуге толық мақұлданды.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;/&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Нирматрелвирдің молекулалық формуласы — C&lt;sub&gt;23&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;32&lt;/sub&gt;F&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, молярлық массасы — 499,535 г/моль. Қосылыс молекуласында алты стереогендік орталық бар.

Нирматрелвир молекуласындағы [[нитрилдер|нитрил]] тобы вирустық протеазаның каталитикалық цистеинімен ковалентті байланыс түзуге қатысады. Пирролидон тобы протеаза танитын [[глутамин]] қалдығына құрылымдық жағынан ұқсайды.

== Синтезі ==

Нирматрелвирдің бастапқы зертханалық синтезі Pfizer зерттеушілерінің 2021 жылы ''Science'' журналында жарияланған мақаласында сипатталды. Оның толық синтездік сызбалары Pfizer-ге тиесілі патенттік құжаттарда да келтірілген.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PatentSynthesis&quot;&gt;{{cite journal |author=Cotrim B. A., Domingos J. L. O., de Carvalho D. T. |title=Development and patent synthesis of nirmatrelvir — the main component of the first oral drug against SARS-CoV-2 |journal=Australian Journal of Chemistry |year=2022 |volume=75 |issue=7 |pages=487–491 |doi=10.1071/CH22104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Синтез конвергентті жолмен жүргізіледі: молекуланың негізгі бөліктері жеке алынып, кейін пептидтік байланыстар арқылы біріктіріледі. Патентте көрсетілген бағыттардың бірінде синтездің негізгі сатылары мыналарды қамтиды:

# қорғалған пирролидон туындысын қажетті стереохимиясы бар аминқышқыл фрагментімен біріктіру;
# алынған аралық қосылысты 6,6-диметил-3-азабицикло[3.1.0]гексан қаңқасы бар фрагментпен байланыстыру;
# үшіншілік лейцин қалдығының амин тобын трифторацетилдеу;
# соңғы аралық өнімдегі бастапқы амидті нитрил тобына айналдыру.

Алдыңғы сатылардың бірінде синтетикалық гомохиралды аминқышқылы гомохиралды амин-амидпен суда еритін карбодиимид — 1-этил-3-(3-диметиламинопропил)карбодиимидтің (EDCI) қатысуымен біріктіріледі. Соңғы сатылардың бірінде амид [[Бёрджесс реактиві]]мен сусыздандырылып, нирматрелвирдің нитрил тобы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;

Патентте бірқатар балама бағыттар сипатталған. Олар қорғаныш топтарының түрімен, жеке фрагменттерді біріктіру ретімен және амидті нитрилге айналдыру тәсілдерімен ерекшеленеді. Өнеркәсіптік өндіріске бейімдеу кезінде еріткіштердің, реагенттердің және тазарту операцияларының тиімділігі мен қауіпсіздігі оңтайландырылды.&lt;ref name=&quot;PatentSynthesis&quot;/&gt;

2022 жылы Чандрасекар Шекхар бастаған зерттеушілер тобы нирматрелвирді алудың балама тиімді толық синтезін жариялады. Бұл жұмыс препаратты алудың Pfizer патентіндегі бағыттан өзгеше зертханалық тәсілдерін дамытуға болатындығын көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Shekhar C., Prasad B., Nallapati S. B. және басқалар |title=Total synthesis of antiviral drug, nirmatrelvir (PF-07321332) |journal=Tetrahedron Chem |year=2022 |volume=9 |pages=100078 |doi=10.1016/j.tchem.2022.100078 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Клиникалық зерттеулер ==

EPIC-HR деп аталатын II/III фазалы клиникалық зерттеуде COVID-19 ауруының ауыр түріне өту қаупі жоғары, вакцина алмаған ересектер зерттелді. Ауру белгілері басталғаннан кейін ерте берілген нирматрелвир–ритонавир біріктірілімі плацебомен салыстырғанда ауруханаға жатқызу немесе өлім қаупін едәуір төмендеткен.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Hammond J., Leister-Tebbe H., Gardner A. және басқалар |title=Oral Nirmatrelvir for High-Risk, Nonhospitalized Adults with Covid-19 |journal=The New England Journal of Medicine |year=2022 |volume=386 |issue=15 |pages=1397–1408 |doi=10.1056/NEJMoa2118542 |pmid=35172054 |pmc=8908851 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Кейінгі зерттеулер препараттың тиімділігі науқастың жасына, иммундық жағдайына, бұрынғы вакцинациясына, қатар жүретін ауруларына және COVID-19 асқынуларының бастапқы қаупіне байланысты өзгеруі мүмкін екенін көрсетті.

Кейбір науқастарда ем аяқталғаннан кейін COVID-19 белгілерінің немесе вирусқа жасалған тест нәтижесінің қайтадан оң болуы байқалған. Бұл құбылыс «COVID-19 рецидиві» немесе «Паксловидтен кейінгі қайта өршу» деп аталады. Мұндай жағдай нирматрелвир–ритонавир қабылдамаған адамдарда да кездесуі мүмкін.

== Патенттік жағдайы ==

Нирматрелвирге қатысты негізгі патенттік отбасы Pfizer компаниясына тиесілі. Қосылыс пен оған жақын нитрилді 3CL-протеаза тежегіштері, олардың фармацевтикалық композициялары және COVID-19-ды емдеуде қолданылуы '''WO 2021/250648''' халықаралық өтінімінде сипатталған. АҚШ-та осы патенттік отбасы негізінде '''US 11,351,149 B2''' патенті берілді.&lt;ref name=&quot;USPatent&quot;&gt;{{cite web |title=US11351149B2 — Nitrile-containing antiviral compounds |url=https://patents.google.com/patent/US11351149B2/en |publisher=Google Patents |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WOPatent&quot;&gt;{{cite web |title=WO2021250648A1 — Nitrile-containing antiviral compounds |url=https://patents.google.com/patent/WO2021250648A1/en |publisher=Google Patents |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Бұл патенттік отбасының басымдық күні — 2020 жылғы 5 маусым, халықаралық өтінім 2021 жылғы 4 маусымда беріліп, 2021 жылғы 16 желтоқсанда жарияланды. АҚШ патенті 2022 жылғы 7 маусымда берілді. Патент формуласы нирматрелвирдің өзін ғана емес, онымен туыстас қосылыстарды, фармацевтикалық композицияларды және SARS-CoV-2 инфекциясын емдеу әдістерін де қамтиды.&lt;ref name=&quot;USPatent&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WOPatent&quot;/&gt;

Паксловидке байланысты патенттік портфель бір ғана патентпен шектелмейді. Оған нирматрелвир молекуласына, оны алу үдерістеріне, кристалдық нысандарына, фармацевтикалық композицияларға және нирматрелвирді ритонавирмен бірге медициналық қолдануға қатысты өтінімдер кіруі мүмкін. Жекелеген патенттердің қолданылу мерзімі мен құқықтық мәртебесі нақты елге, патенттік өтінімнің ұлттық фазаға өтуіне, патенттің күшінде сақталуына және мерзімді ұзарту тетіктеріне байланысты анықталады.

2021 жылғы қарашада Pfizer БҰҰ қолдауындағы [[Дәрілік заттардың патенттік пулы]]мен (Medicines Patent Pool, MPP) ерікті лицензиялық келісім жасасты. Келісім нирматрелвирді ритонавирмен біріктіріп өндіруге және табысы төмен әрі орташа 95 мемлекетке жеткізуге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;MPPlicence&quot;&gt;{{cite web |title=Nirmatrelvir PF-07321332 licence |url=https://medicinespatentpool.org/licence-post/pf-07321332 |publisher=Medicines Patent Pool |date=2021-11 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы наурызда MPP 12 мемлекеттегі 35 өндірушімен қосалқы лицензиялық келісім жасалғанын хабарлады. Кейін Украинадағы «Дарница» компаниясының қосылуымен лицензиаттар саны 36-ға жетті. Қосалқы лицензиялар компанияларға нирматрелвирдің белсенді фармацевтикалық субстанциясын немесе ритонавирмен бірге қапталған дайын дәрілік препаратты өндіруге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;MPPmanufacturers&quot;&gt;{{cite web |title=35 generic manufacturers sign agreements with MPP to produce low-cost generic versions of Pfizer’s oral COVID-19 treatment |url=https://medicinespatentpool.org/news-publications-post/35-generic-manufacturers-sign-agreements-with-mpp-to-produce-low-cost-generic-versions-of-pfizers-oral-covid-19-treatment-nirmatrelvir-in-combination-with-ritonavir-for-supply-in-95-low-and |publisher=Medicines Patent Pool |date=2022-03-17 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Лицензия географиялық тұрғыдан шектеулі. Сондықтан қосалқы лицензия алған өндірушілер препаратты лицензияда көрсетілген аумақтан тыс жерлерге еркін жеткізе алмайды. Лицензиялық аумаққа кірмейтін мемлекеттердегі өндіріс пен айналым сол елдердегі патенттердің құқықтық мәртебесіне және Pfizer-мен жасалған жеке келісімдерге байланысты.

== Өндірушілері ==

Нирматрелвирдің бастапқы әзірлеушісі және Паксловид препаратының түпнұсқалық өндірушісі — Pfizer. Клиникалық зерттеулерге арналған нирматрелвирдің алғашқы партиялары компанияның Гротондағы зерттеу орталығында өндірілді. Жаппай өндіріс үдерісі Pfizer-дің [[Фрайбург-им-Брайсгау|Фрайбургтегі]] зауытында әзірленді, ал дайын таблеткаларды блистерге қаптау жұмыстарына Италияның Асколи-Пичено қаласындағы кәсіпорын тартылды.&lt;ref name=&quot;Halford&quot;/&gt;

2022 жылғы 22 сәуірде [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] Pfizer Limited өндірген нирматрелвир 150 мг және ритонавир 100 мг препаратын COVID-19-ды емдеуге арналған алдын ала біліктіліктен өткен дәрілер тізіміне енгізді.&lt;ref name=&quot;WHOPfizer&quot;&gt;{{cite web |title=First nirmatrelvir + ritonavir prequalified for COVID-19 |url=https://extranet.who.int/prequal/news/first-nirmatrelvir-ritonavir-prequalified-covid-19 |publisher=World Health Organization |date=2022-04-22 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

MPP қосалқы лицензияларын алған компаниялардың қатарына мыналар кіреді:

* ''Arene Lifesciences'', ''Divi’s Laboratories'', ''Glenmark Life Sciences'', ''Hetero Labs'', ''Laurus Labs'', ''Strides Pharma Science'', ''Torrent Pharmaceuticals'' және басқа үндістандық өндірушілер;
* Қытайдың ''Zhejiang Jiuzhou Pharmaceutical'', ''Zhejiang Huahai Pharmaceutical'', ''Fosun Pharma'' және басқа компаниялары;
* Оңтүстік Кореяның ''Celltrion'' және ''Dongbang Future Tech'' компаниялары;
* Бангладештің ''Beximco Pharmaceuticals'' компаниясы;
* Пәкістанның ''Remington Pharmaceutical Industries'' компаниясы;
* Сербияның ''Hemofarm'' тобына кіретін ''FHI Zdravlje'' компаниясы;
* Мексиканың ''Neolpharma'' компаниясы;
* Украинаның ''Дарница'' компаниясы.

Бұл кәсіпорындардың бір бөлігі белсенді фармацевтикалық субстанцияны, ал екінші бөлігі дайын дәрілік препаратты өндіруге лицензия алды. Лицензияның болуы препараттың барлық елде автоматты түрде тіркелгенін немесе сатылымға шығарылғанын білдірмейді: әр өндіруші тиісті ұлттық немесе халықаралық реттеуші рәсімдерден бөлек өтуге тиіс.&lt;ref name=&quot;MPPmanufacturers&quot;/&gt;

2022 жылғы желтоқсанда ДДҰ Үндістандағы ''Hetero Labs'' компаниясының нирматрелвир–ритонавир дженеригін алдын ала біліктіліктен өткізді. Кейін ДДҰ тізіміне Қытайдың ''Zhejiang Apeloa Kangyu Pharmaceutical'', ''Yaopharma'', ''Celltrion'' және басқа өндірушілерінің препараттары енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zhejiang Apeloa Kangyu’s nirmatrelvir + ritonavir tablet prequalified |url=https://extranet.who.int/prequal/news/zhejiang-apeloa-kangyu-nirmatrelvir-ritonavir-tablet-prequalified |publisher=World Health Organization |date=2023-11-08 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=CV020 — Nirmatrelvir + Ritonavir |url=https://extranet.who.int/prequal/medicines/cv020 |publisher=World Health Organization |date=2024-09-04 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Сауда атаулары ==

Түпнұсқалық нирматрелвир–ритонавир препаратының халықаралық сауда атауы — '''Paxlovid''' («Паксловид»). Бұл атау Pfizer компаниясына тиесілі тауар белгісі болып табылады. Бір қаптамада нирматрелвир мен ритонавирдің жеке таблеткалары бірге орналастырылады.

Кейбір мемлекеттерде немесе жекелеген өндірушілердің өнімдері үшін қолданылатын атауларға мыналар жатады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сауда атауы
! Құрамы
! Компания немесе өндіруші
! Ескертпе
|-
| '''Paxlovid'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Pfizer
| Түпнұсқалық препарат
|-
| '''Nirmacom'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Hetero Labs
| MPP лицензиясы бойынша шығарылатын дженерик; ДДҰ алдын ала біліктілігін алған
|-
| '''Bexovid'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Beximco Pharmaceuticals
| Бангладеште шығарылған дженерик
|-
| '''Paxista'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Hetero
| Кейбір нарықтарда кездесетін дженерик атауы
|}

'''Paxlovid''' — нирматрелвирдің жеке сауда атауы емес, нирматрелвир мен ритонавир бірге қапталған біріктірілген дәрілік препараттың атауы. Әртүрлі елдерде тіркелген дженериктердің атаулары бұдан өзгеше болуы мүмкін. Интернет арқылы ұсынылатын барлық өнімдер ресми тіркелген немесе сапасы расталған дәрілер болып саналмайды; олардың арасында контрафактілік өнімдер де кездесуі мүмкін.

== Қазақстандағы тіркелуі және қолжетімділігі ==

Нирматрелвир Қазақстанда [[ритонавир]]мен біріктірілген '''Паксловид&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt;''' дәрілік препаратының құрамында тіркелген. Қазақстан Республикасы дәрілік заттарының мемлекеттік тізіліміндегі тіркеу куәлігінің нөмірі — '''РК-ЛС-5№026192''', тіркелген күні — 2024 жылғы 5 маусым.&lt;ref name=&quot;KZregister&quot;&gt;{{cite web |title=Паксловид® — РК-ЛС-5№026192 |url=https://register.ndda.kz/ |publisher=Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығы |language=ru |access-date=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;

Паксловид&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt; Қазақстанда түпнұсқалық дәрілік препарат ретінде тіркелген және дәріханалар арқылы сатылады. Препарат дәрігердің рецепті бойынша босатылады. Дәріханалардағы нақты қолжетімділігі мен бағасы елді мекенге, жеткізушіге және дәріхана желісіне байланысты өзгеруі мүмкін.

Препараттың АТХ коды — '''J05AE30'''. Ол екі бөлек әсер етуші заттан тұрады:

* 150 мг нирматрелвир бар қызғылт түсті, үлбірлі қабықпен қапталған таблеткалар;
* 100 мг ритонавир бар ақ немесе ақ дерлік түсті, үлбірлі қабықпен қапталған таблеткалар.

Бір күнге арналған пішінді ұяшықты қаптамада нирматрелвирдің төрт таблеткасы және ритонавирдің екі таблеткасы болады. Картон қорапқа бес пішінді ұяшықты қаптама салынады, бұл стандартты бес күндік емдеу курсына сәйкес келеді.&lt;ref name=&quot;KZregister&quot;/&gt;

Қазақстанда бекітілген медициналық қолдану жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес, Паксловид® қосымша оттегімен емдеуді қажет етпейтін және COVID-19 ауруының ауыр түріне өту қаупі жоғары ересектерді емдеуге арналған. Ұсынылатын стандартты доза — 300 мг нирматрелвирді және 100 мг ритонавирді бір мезгілде әр 12 сағат сайын бес күн бойы қабылдау. Емді COVID-19 диагнозы қойылғаннан кейін мүмкіндігінше ерте және ауру белгілері пайда болғаннан кейінгі алғашқы бес күн ішінде бастау керек.&lt;ref name=&quot;KZinstruction&quot;&gt;{{cite web |title=Паксловид® препаратын медициналық қолдану жөніндегі нұсқаулық |url=https://register.ndda.kz/ |publisher=Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығы |language=kk |access-date=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;

Паксловид&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt; COVID-19 профилактикасына арналмаған. Ритонавирдің CYP3A ферментін күшті тежеуіне байланысты препарат көптеген басқа дәрілермен клиникалық маңызды өзара әрекеттесуі мүмкін. Сондықтан оны дәрігердің тағайындауынсыз қолдануға болмайды. Орташа дәрежедегі бүйрек жеткіліксіздігі бар науқастарда дозаны азайту қажет, ал ауыр бүйрек немесе бауыр жеткіліксіздігі кезінде препаратты қолдануға шектеулер белгіленген.&lt;ref name=&quot;KZinstruction&quot;/&gt;

== Лицензиялау және қолжетімділік ==

Pfizer мен MPP арасындағы ерікті лицензиялық келісім табысы төмен және орташа 95 мемлекет халқы үшін нирматрелвир–ритонавир дженериктеріне қолжетімділікті кеңейтуді көздейді. Бұл елдерде қосалқы лицензия алған өндірушілер патент иесіне роялти төлемей немесе келісімде белгіленген жеңілдетілген талаптар бойынша өнім шығара алады.&lt;ref name=&quot;MPPlicence&quot;/&gt;

Лицензияға кірмейтін мемлекеттерде препараттың қолжетімділігі Pfizer-дің жеткізіліміне, ұлттық тіркеуге, патенттік шектеулерге және өндірушімен жасалған коммерциялық келісімдерге тәуелді.

== Атауы ==

«Нирматрелвир» — дәрілік заттың халықаралық патенттелмеген атауы. Оның құрамындағы «-релвир» жұрнағы вирусқа қарсы дәрілік заттардың атауларында қолданылады. Әзірлеу барысында қосылыс '''PF-07321332''' коды бойынша белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==

* [[Нирматрелвир/ритонавир]]
* [[Ритонавир]]
* [[COVID-19-ды емдеу]]
* [[Протеаза тежегіші]]
* [[SARS-CoV-2]]
* [[Ремдесивир]]
* [[Молнупиравир]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/155903259 Нирматрелвир] — PubChem дерекқорында
* [https://go.drugbank.com/drugs/DB16691 Нирматрелвир] — DrugBank дерекқорында
* [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/paxlovid Paxlovid] — Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі
* [https://medicinespatentpool.org/licence-post/pf-07321332 Нирматрелвир бойынша лицензиялық келісім] — Medicines Patent Pool
* [https://patents.google.com/patent/WO2021250648A1/en WO 2021/250648 патенттік өтінімі]
* [https://register.ndda.kz/ Қазақстан Республикасының дәрілік заттар мемлекеттік тізілімі]

{{Commons category|Nirmatrelvir}}

[[Санат:Вирусқа қарсы дәрілер]]
[[Санат:Протеаза тежегіштері]]
[[Санат:Амидтер]]
[[Санат:Нитрилдер]]
[[Санат:Пирролидондар]]
[[Санат:Фторорганикалық қосылыстар]]
[[Санат:Pfizer]]</text>
      <sha1>0o49nifymx2ft430y79urykw4n76ye5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630418</id>
      <parentid>3630417</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T04:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1233</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қазақстандағы тіркелуі және қолжетімділігі */</comment>
      <origin>3630418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37886" sha1="6wsro4dl62zskauchj9rkcdu41rqelp" xml:space="preserve">{{Дәрі
|type       = plain
|image      = PF-07321332.svg
|latin_name = Nirmatrelvirum
|IUPAC_name = (1R,2S,5S)-N-[(1S)-1-циано-2-[(3S)-2-оксопирролидин-3-ил]этил]-3-[(2S)-3,3-диметил-2-[(2,2,2-трифторацетил)амино]бутаноил]-6,6-диметил-3-азабицикло[3.1.0]гексан-2-карбоксамид
|C = 23 |H = 32 |F = 3 |N = 5 |O = 4
|CAS_number = 2628280-40-8
|PubChem    = 155903259
|DrugBank   = DB16691
|group      = вирусқа қарсы дәрілер; SARS-CoV-2 негізгі протеазасының тежегіштері
|ATC        = J05AE30 (ритонавирмен біріктірілімде)
|forms      = үлбірлі қабықпен қапталған таблеткалар; ритонавир таблеткаларымен бірге қапталады
|trademarks = Паксловид® (Paxlovid), Nirmacom, Bexovid, Paxista
}}

'''Нирматрелвир''' (әзірлену коды — '''PF-07321332''') — [[SARS-CoV-2]] вирусының негізгі протеазасын тежейтін, ауыз арқылы қабылданатын [[вирусқа қарсы дәрілік зат]]. Оны америкалық [[Pfizer]] фармацевтикалық компаниясы [[COVID-19]] ауруын емдеуге арналған препарат ретінде әзірледі.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;&gt;{{cite journal |author=Owen D. R., Allerton C. M. N., Anderson A. S. және басқалар |title=An oral SARS-CoV-2 Mpro inhibitor clinical candidate for the treatment of COVID-19 |journal=Science |year=2021 |volume=374 |issue=6575 |pages=1586–1593 |doi=10.1126/science.abl4784 |pmid=34726479 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Медициналық тәжірибеде нирматрелвир [[ритонавир]]мен бірге қолданылады. Бұл біріктірілген дәрілік препарат негізінен '''Паксловид''' ({{lang-en|Paxlovid}}) сауда атауымен шығарылады. Ритонавир нирматрелвирдің ағзада ыдырауын баяулатып, оның қан плазмасындағы емдік концентрациясын ұзақ уақыт сақтауға көмектеседі.&lt;ref name=&quot;DailyMed&quot;&gt;{{cite web |title=Paxlovid — nirmatrelvir and ritonavir kit |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=7fc038d8-195a-4b14-b14b-8318e6904ee6 |publisher=DailyMed |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Әсер ету механизмі ==

Нирматрелвир — [[пептидомиметиктер|пептидомиметикалық]] құрылымға ие ковалентті [[протеаза тежегіші]]. Ол SARS-CoV-2 вирусының негізгі протеазасымен — '''M&lt;sup&gt;pro&lt;/sup&gt;''' немесе '''3CL&lt;sup&gt;pro&lt;/sup&gt;''' деп аталатын 3-химотрипсин тәрізді цистеиндік протеазамен байланысады.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;

Бұл фермент вирустың ұзын полипротеиндерін жеке функционалдық ақуыздарға бөледі. Осы ақуыздар вирустың көбеюі үшін қажет. Нирматрелвир протеазаның белсенді орталығындағы Cys145 [[цистеин]] қалдығымен қайтымды ковалентті байланыс түзіп, ферменттің жұмысын тежейді. Нәтижесінде вирустық полипротеиндер өңделмей, SARS-CoV-2 репликациясы бұзылады.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Pavan M., Bolcato G., Bassani D., Sturlese M., Moro S. |title=Supervised Molecular Dynamics (SuMD) Insights into the mechanism of action of SARS-CoV-2 main protease inhibitor PF-07321332 |journal=Journal of Enzyme Inhibition and Medicinal Chemistry |year=2021 |volume=36 |issue=1 |pages=1646–1650 |doi=10.1080/14756366.2021.1954919 |pmid=34289752 |pmc=8300928 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Нирматрелвирдің ағзада жылдам метаболизденуіне [[CYP3A4]] ферменті қатысады. Сондықтан препарат ритонавирмен бірге беріледі. Ритонавир CYP3A4 ферментін тежеп, нирматрелвирдің метаболизмін баяулатады және оның ағзадағы мөлшерін арттырады. Ритонавирдің SARS-CoV-2-ге қарсы тікелей емдік әсері жоқ; бұл біріктірілімде ол фармакокинетикалық күшейткіш қызметін атқарады.

== Қолданылуы ==

Нирматрелвир ритонавирмен біріктірілген түрде COVID-19 ауруының ауыр түріне өту қаупі жоғары науқастарды емдеуге қолданылады. Емді ауру белгілері пайда болғаннан кейін мүмкіндігінше ерте, әдетте алғашқы бес тәулік ішінде бастау ұсынылады.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web |title=FDA Approves First Oral Antiviral for Treatment of COVID-19 in Adults |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-oral-antiviral-treatment-covid-19-adults |publisher=U.S. Food and Drug Administration |date=2023-05-25 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Нирматрелвир жеке дәрілік препарат ретінде емес, әдетте нирматрелвир мен ритонавирден тұратын біріктірілген ем құрамында пайдаланылады. АҚШ-та ересектерге арналған әдеттегі мөлшері — тәулігіне екі рет 300 мг нирматрелвир және 100 мг ритонавир, емдеу ұзақтығы — бес күн. Бүйрек қызметі төмендеген кезде мөлшерін өзгерту қажет болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DailyMed&quot;/&gt;

Препарат COVID-19 ауруының экспозицияға дейінгі немесе экспозициядан кейінгі профилактикасына арналмаған. Оны қолдану қажеттігін, мөлшерін және емдеу ұзақтығын дәрігер анықтайды.

== Фармакокинетикасы ==

Нирматрелвир ауыз арқылы қабылданады. Ритонавир болмаған жағдайда ол негізінен CYP3A4 ферментінің әсерінен жылдам метаболизденеді. Ритонавирмен бірге қолданылған кезде нирматрелвирдің қан плазмасындағы концентрациясы жоғарылап, оның вирусқа қарсы әсері ұзарады.

Препарат пен оның метаболиттерінің ағзадан шығарылуына [[бүйрек]] қатысады. Сондықтан бүйрек қызметі бұзылған науқастарда дәрінің мөлшерін өзгерту немесе оны қолданудан бас тарту қажет болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DailyMed&quot;/&gt;

== Жағымсыз әсерлері ==

Нирматрелвир мен ритонавир біріктірілімін қабылдау кезінде байқалуы мүмкін жағымсыз әсерлерге мыналар жатады:

* дәм сезудің бұзылуы немесе ауызда ащы, металл тәрізді дәмнің пайда болуы;
* [[диарея]];
* бас ауруы;
* жүрек айнуы;
* [[артериялық гипертензия|қан қысымының жоғарылауы]];
* бұлшықет ауыруы;
* бауыр ферменттері белсенділігінің жоғарылауы;
* аллергиялық реакциялар.

Ритонавир CYP3A4 ферментінің күшті тежегіші болғандықтан, нирматрелвир–ритонавир көптеген дәрілік заттармен өзара әрекеттесуі мүмкін. Кейбір препараттардың қандағы концентрациясы қауіпті деңгейге дейін көтерілуі ықтимал. Осыған байланысты емді бастамас бұрын науқас қабылдап жүрген барлық дәрілік заттарды бағалау қажет.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fact Sheet for Healthcare Providers: Emergency Use Authorization for Paxlovid |url=https://www.fda.gov/media/155050/download |publisher=U.S. Food and Drug Administration |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Әзірлену тарихы ==

Нирматрелвирді әзірлеуге негіз болған зерттеулер коронавирус протеазаларының құрылымы мен қызметін зерттеуден басталды. Бұған дейін Pfizer компаниясы [[ауыр жіті респираторлық синдром]]ды туғызатын SARS-CoV вирусының протеазасын тежейтін қосылыстарды зерттеген болатын.

2020 жылғы наурызда, COVID-19 пандемиясы басталғаннан кейін, Pfizer SARS-CoV-2 вирусына қарсы жаңа дәрілік заттарды әзірлеу жобасын іске қосты. Зерттеу барысында бастапқыда көктамыр ішіне енгізуге арналған [[луфотрелвир]] қосылысы қарастырылды. Алайда оның құрылысы өзгертіліп, ауыз арқылы қабылдауға жарамды нирматрелвир алынды.&lt;ref name=&quot;Halford&quot;&gt;{{cite web |author=Halford B. |title=How Pfizer scientists transformed an old drug lead into a COVID-19 antiviral |url=https://cen.acs.org/pharmaceuticals/drug-discovery/How-Pfizer-scientists-transformed-old-drug-lead-COVID-19-antiviral/100/i3 |website=Chemical &amp; Engineering News |date=2022-01-14 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Молекуланы оңтайландыру барысында сутектік байланыс донорларының және айналмалы байланыстардың саны азайтылды. Құрылымға екі метил тобы бар қатты бициклді аминқышқыл қалдығы, P1 орнындағы пирролидон тобы және реакцияға қабілетті нитрил тобы енгізілді. Трифторацетамид фрагменті қосылыстың ауыз арқылы қабылданғандағы биожетімділігін жақсартты.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Halford&quot;/&gt;

Қосылыс алғаш рет 2020 жылғы шілдеде синтезделді. 2020 жылғы қыркүйекте жүргізілген жануарларға арналған фармакокинетикалық зерттеулер оны ауыз арқылы қабылдауға болатынын көрсетті. 2021 жылғы ақпанда PF-07321332 коды берілген нирматрелвирдің адамдар қатысқан алғашқы клиникалық зерттеуі басталды.

2021 жылғы қарашада Pfizer нирматрелвир мен ритонавир біріктірілімінің COVID-19 салдарынан ауруханаға жатқызу немесе қайтыс болу қаупін төмендеткені туралы клиникалық зерттеу нәтижелерін жариялады. Сол жылдың желтоқсанында АҚШ-тың [[Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] Паксловидті төтенше жағдайда қолдануға рұқсат етті. 2023 жылғы мамырда препарат АҚШ-та COVID-19 ауруын емдеуге толық мақұлданды.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;/&gt;

== Химиялық қасиеттері ==

Нирматрелвирдің молекулалық формуласы — C&lt;sub&gt;23&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;32&lt;/sub&gt;F&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, молярлық массасы — 499,535 г/моль. Қосылыс молекуласында алты стереогендік орталық бар.

Нирматрелвир молекуласындағы [[нитрилдер|нитрил]] тобы вирустық протеазаның каталитикалық цистеинімен ковалентті байланыс түзуге қатысады. Пирролидон тобы протеаза танитын [[глутамин]] қалдығына құрылымдық жағынан ұқсайды.

== Синтезі ==

Нирматрелвирдің бастапқы зертханалық синтезі Pfizer зерттеушілерінің 2021 жылы ''Science'' журналында жарияланған мақаласында сипатталды. Оның толық синтездік сызбалары Pfizer-ге тиесілі патенттік құжаттарда да келтірілген.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PatentSynthesis&quot;&gt;{{cite journal |author=Cotrim B. A., Domingos J. L. O., de Carvalho D. T. |title=Development and patent synthesis of nirmatrelvir — the main component of the first oral drug against SARS-CoV-2 |journal=Australian Journal of Chemistry |year=2022 |volume=75 |issue=7 |pages=487–491 |doi=10.1071/CH22104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Синтез конвергентті жолмен жүргізіледі: молекуланың негізгі бөліктері жеке алынып, кейін пептидтік байланыстар арқылы біріктіріледі. Патентте көрсетілген бағыттардың бірінде синтездің негізгі сатылары мыналарды қамтиды:

# қорғалған пирролидон туындысын қажетті стереохимиясы бар аминқышқыл фрагментімен біріктіру;
# алынған аралық қосылысты 6,6-диметил-3-азабицикло[3.1.0]гексан қаңқасы бар фрагментпен байланыстыру;
# үшіншілік лейцин қалдығының амин тобын трифторацетилдеу;
# соңғы аралық өнімдегі бастапқы амидті нитрил тобына айналдыру.

Алдыңғы сатылардың бірінде синтетикалық гомохиралды аминқышқылы гомохиралды амин-амидпен суда еритін карбодиимид — 1-этил-3-(3-диметиламинопропил)карбодиимидтің (EDCI) қатысуымен біріктіріледі. Соңғы сатылардың бірінде амид [[Бёрджесс реактиві]]мен сусыздандырылып, нирматрелвирдің нитрил тобы түзіледі.&lt;ref name=&quot;Owen&quot;/&gt;

Патентте бірқатар балама бағыттар сипатталған. Олар қорғаныш топтарының түрімен, жеке фрагменттерді біріктіру ретімен және амидті нитрилге айналдыру тәсілдерімен ерекшеленеді. Өнеркәсіптік өндіріске бейімдеу кезінде еріткіштердің, реагенттердің және тазарту операцияларының тиімділігі мен қауіпсіздігі оңтайландырылды.&lt;ref name=&quot;PatentSynthesis&quot;/&gt;

2022 жылы Чандрасекар Шекхар бастаған зерттеушілер тобы нирматрелвирді алудың балама тиімді толық синтезін жариялады. Бұл жұмыс препаратты алудың Pfizer патентіндегі бағыттан өзгеше зертханалық тәсілдерін дамытуға болатындығын көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Shekhar C., Prasad B., Nallapati S. B. және басқалар |title=Total synthesis of antiviral drug, nirmatrelvir (PF-07321332) |journal=Tetrahedron Chem |year=2022 |volume=9 |pages=100078 |doi=10.1016/j.tchem.2022.100078 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Клиникалық зерттеулер ==

EPIC-HR деп аталатын II/III фазалы клиникалық зерттеуде COVID-19 ауруының ауыр түріне өту қаупі жоғары, вакцина алмаған ересектер зерттелді. Ауру белгілері басталғаннан кейін ерте берілген нирматрелвир–ритонавир біріктірілімі плацебомен салыстырғанда ауруханаға жатқызу немесе өлім қаупін едәуір төмендеткен.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Hammond J., Leister-Tebbe H., Gardner A. және басқалар |title=Oral Nirmatrelvir for High-Risk, Nonhospitalized Adults with Covid-19 |journal=The New England Journal of Medicine |year=2022 |volume=386 |issue=15 |pages=1397–1408 |doi=10.1056/NEJMoa2118542 |pmid=35172054 |pmc=8908851 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Кейінгі зерттеулер препараттың тиімділігі науқастың жасына, иммундық жағдайына, бұрынғы вакцинациясына, қатар жүретін ауруларына және COVID-19 асқынуларының бастапқы қаупіне байланысты өзгеруі мүмкін екенін көрсетті.

Кейбір науқастарда ем аяқталғаннан кейін COVID-19 белгілерінің немесе вирусқа жасалған тест нәтижесінің қайтадан оң болуы байқалған. Бұл құбылыс «COVID-19 рецидиві» немесе «Паксловидтен кейінгі қайта өршу» деп аталады. Мұндай жағдай нирматрелвир–ритонавир қабылдамаған адамдарда да кездесуі мүмкін.

== Патенттік жағдайы ==

Нирматрелвирге қатысты негізгі патенттік отбасы Pfizer компаниясына тиесілі. Қосылыс пен оған жақын нитрилді 3CL-протеаза тежегіштері, олардың фармацевтикалық композициялары және COVID-19-ды емдеуде қолданылуы '''WO 2021/250648''' халықаралық өтінімінде сипатталған. АҚШ-та осы патенттік отбасы негізінде '''US 11,351,149 B2''' патенті берілді.&lt;ref name=&quot;USPatent&quot;&gt;{{cite web |title=US11351149B2 — Nitrile-containing antiviral compounds |url=https://patents.google.com/patent/US11351149B2/en |publisher=Google Patents |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WOPatent&quot;&gt;{{cite web |title=WO2021250648A1 — Nitrile-containing antiviral compounds |url=https://patents.google.com/patent/WO2021250648A1/en |publisher=Google Patents |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Бұл патенттік отбасының басымдық күні — 2020 жылғы 5 маусым, халықаралық өтінім 2021 жылғы 4 маусымда беріліп, 2021 жылғы 16 желтоқсанда жарияланды. АҚШ патенті 2022 жылғы 7 маусымда берілді. Патент формуласы нирматрелвирдің өзін ғана емес, онымен туыстас қосылыстарды, фармацевтикалық композицияларды және SARS-CoV-2 инфекциясын емдеу әдістерін де қамтиды.&lt;ref name=&quot;USPatent&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WOPatent&quot;/&gt;

Паксловидке байланысты патенттік портфель бір ғана патентпен шектелмейді. Оған нирматрелвир молекуласына, оны алу үдерістеріне, кристалдық нысандарына, фармацевтикалық композицияларға және нирматрелвирді ритонавирмен бірге медициналық қолдануға қатысты өтінімдер кіруі мүмкін. Жекелеген патенттердің қолданылу мерзімі мен құқықтық мәртебесі нақты елге, патенттік өтінімнің ұлттық фазаға өтуіне, патенттің күшінде сақталуына және мерзімді ұзарту тетіктеріне байланысты анықталады.

2021 жылғы қарашада Pfizer БҰҰ қолдауындағы [[Дәрілік заттардың патенттік пулы]]мен (Medicines Patent Pool, MPP) ерікті лицензиялық келісім жасасты. Келісім нирматрелвирді ритонавирмен біріктіріп өндіруге және табысы төмен әрі орташа 95 мемлекетке жеткізуге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;MPPlicence&quot;&gt;{{cite web |title=Nirmatrelvir PF-07321332 licence |url=https://medicinespatentpool.org/licence-post/pf-07321332 |publisher=Medicines Patent Pool |date=2021-11 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

2022 жылғы наурызда MPP 12 мемлекеттегі 35 өндірушімен қосалқы лицензиялық келісім жасалғанын хабарлады. Кейін Украинадағы «Дарница» компаниясының қосылуымен лицензиаттар саны 36-ға жетті. Қосалқы лицензиялар компанияларға нирматрелвирдің белсенді фармацевтикалық субстанциясын немесе ритонавирмен бірге қапталған дайын дәрілік препаратты өндіруге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;MPPmanufacturers&quot;&gt;{{cite web |title=35 generic manufacturers sign agreements with MPP to produce low-cost generic versions of Pfizer’s oral COVID-19 treatment |url=https://medicinespatentpool.org/news-publications-post/35-generic-manufacturers-sign-agreements-with-mpp-to-produce-low-cost-generic-versions-of-pfizers-oral-covid-19-treatment-nirmatrelvir-in-combination-with-ritonavir-for-supply-in-95-low-and |publisher=Medicines Patent Pool |date=2022-03-17 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

Лицензия географиялық тұрғыдан шектеулі. Сондықтан қосалқы лицензия алған өндірушілер препаратты лицензияда көрсетілген аумақтан тыс жерлерге еркін жеткізе алмайды. Лицензиялық аумаққа кірмейтін мемлекеттердегі өндіріс пен айналым сол елдердегі патенттердің құқықтық мәртебесіне және Pfizer-мен жасалған жеке келісімдерге байланысты.

== Өндірушілері ==

Нирматрелвирдің бастапқы әзірлеушісі және Паксловид препаратының түпнұсқалық өндірушісі — Pfizer. Клиникалық зерттеулерге арналған нирматрелвирдің алғашқы партиялары компанияның Гротондағы зерттеу орталығында өндірілді. Жаппай өндіріс үдерісі Pfizer-дің [[Фрайбург-им-Брайсгау|Фрайбургтегі]] зауытында әзірленді, ал дайын таблеткаларды блистерге қаптау жұмыстарына Италияның Асколи-Пичено қаласындағы кәсіпорын тартылды.&lt;ref name=&quot;Halford&quot;/&gt;

2022 жылғы 22 сәуірде [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] Pfizer Limited өндірген нирматрелвир 150 мг және ритонавир 100 мг препаратын COVID-19-ды емдеуге арналған алдын ала біліктіліктен өткен дәрілер тізіміне енгізді.&lt;ref name=&quot;WHOPfizer&quot;&gt;{{cite web |title=First nirmatrelvir + ritonavir prequalified for COVID-19 |url=https://extranet.who.int/prequal/news/first-nirmatrelvir-ritonavir-prequalified-covid-19 |publisher=World Health Organization |date=2022-04-22 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

MPP қосалқы лицензияларын алған компаниялардың қатарына мыналар кіреді:

* ''Arene Lifesciences'', ''Divi’s Laboratories'', ''Glenmark Life Sciences'', ''Hetero Labs'', ''Laurus Labs'', ''Strides Pharma Science'', ''Torrent Pharmaceuticals'' және басқа үндістандық өндірушілер;
* Қытайдың ''Zhejiang Jiuzhou Pharmaceutical'', ''Zhejiang Huahai Pharmaceutical'', ''Fosun Pharma'' және басқа компаниялары;
* Оңтүстік Кореяның ''Celltrion'' және ''Dongbang Future Tech'' компаниялары;
* Бангладештің ''Beximco Pharmaceuticals'' компаниясы;
* Пәкістанның ''Remington Pharmaceutical Industries'' компаниясы;
* Сербияның ''Hemofarm'' тобына кіретін ''FHI Zdravlje'' компаниясы;
* Мексиканың ''Neolpharma'' компаниясы;
* Украинаның ''Дарница'' компаниясы.

Бұл кәсіпорындардың бір бөлігі белсенді фармацевтикалық субстанцияны, ал екінші бөлігі дайын дәрілік препаратты өндіруге лицензия алды. Лицензияның болуы препараттың барлық елде автоматты түрде тіркелгенін немесе сатылымға шығарылғанын білдірмейді: әр өндіруші тиісті ұлттық немесе халықаралық реттеуші рәсімдерден бөлек өтуге тиіс.&lt;ref name=&quot;MPPmanufacturers&quot;/&gt;

2022 жылғы желтоқсанда ДДҰ Үндістандағы ''Hetero Labs'' компаниясының нирматрелвир–ритонавир дженеригін алдын ала біліктіліктен өткізді. Кейін ДДҰ тізіміне Қытайдың ''Zhejiang Apeloa Kangyu Pharmaceutical'', ''Yaopharma'', ''Celltrion'' және басқа өндірушілерінің препараттары енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zhejiang Apeloa Kangyu’s nirmatrelvir + ritonavir tablet prequalified |url=https://extranet.who.int/prequal/news/zhejiang-apeloa-kangyu-nirmatrelvir-ritonavir-tablet-prequalified |publisher=World Health Organization |date=2023-11-08 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=CV020 — Nirmatrelvir + Ritonavir |url=https://extranet.who.int/prequal/medicines/cv020 |publisher=World Health Organization |date=2024-09-04 |language=en |access-date=2026-07-14}}&lt;/ref&gt;

== Сауда атаулары ==

Түпнұсқалық нирматрелвир–ритонавир препаратының халықаралық сауда атауы — '''Paxlovid''' («Паксловид»). Бұл атау Pfizer компаниясына тиесілі тауар белгісі болып табылады. Бір қаптамада нирматрелвир мен ритонавирдің жеке таблеткалары бірге орналастырылады.

Кейбір мемлекеттерде немесе жекелеген өндірушілердің өнімдері үшін қолданылатын атауларға мыналар жатады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сауда атауы
! Құрамы
! Компания немесе өндіруші
! Ескертпе
|-
| '''Paxlovid'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Pfizer
| Түпнұсқалық препарат
|-
| '''Nirmacom'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Hetero Labs
| MPP лицензиясы бойынша шығарылатын дженерик; ДДҰ алдын ала біліктілігін алған
|-
| '''Bexovid'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Beximco Pharmaceuticals
| Бангладеште шығарылған дженерик
|-
| '''Paxista'''
| Нирматрелвир + ритонавир
| Hetero
| Кейбір нарықтарда кездесетін дженерик атауы
|}

'''Paxlovid''' — нирматрелвирдің жеке сауда атауы емес, нирматрелвир мен ритонавир бірге қапталған біріктірілген дәрілік препараттың атауы. Әртүрлі елдерде тіркелген дженериктердің атаулары бұдан өзгеше болуы мүмкін. Интернет арқылы ұсынылатын барлық өнімдер ресми тіркелген немесе сапасы расталған дәрілер болып саналмайды; олардың арасында контрафактілік өнімдер де кездесуі мүмкін.

== Қазақстандағы тіркелуі және қолжетімділігі ==

Нирматрелвир Қазақстанда [[ритонавир]]мен біріктірілген '''Паксловид&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt;''' дәрілік препаратының құрамында тіркелген. Қазақстан Республикасы дәрілік заттарының мемлекеттік тізіліміндегі тіркеу куәлігінің нөмірі — '''РК-ЛС-5№026192''', тіркелген күні — 2024 жылғы 5 маусым.&lt;ref name=&quot;KZregister&quot;&gt;{{cite web |title=Паксловид® — РК-ЛС-5№026192 |url=https://register.ndda.kz/ |publisher=Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығы |language=ru |access-date=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;

Паксловид&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt; Қазақстанда түпнұсқалық дәрілік препарат ретінде тіркелген және дәріханалар арқылы сатылады. Препарат дәрігердің рецепті бойынша босатылады. Дәріханалардағы нақты қолжетімділігі мен бағасы елді мекенге, жеткізушіге және дәріхана желісіне байланысты өзгеруі мүмкін.

Препараттың АТХ коды — '''J05AE30'''. Ол екі бөлек әсер етуші заттан тұрады:

* 150 мг нирматрелвир бар қызғылт түсті, үлбірлі қабықпен қапталған таблеткалар;
* 100 мг ритонавир бар ақ немесе ақ дерлік түсті, үлбірлі қабықпен қапталған таблеткалар.

Бір күнге арналған пішінді ұяшықты қаптамада нирматрелвирдің төрт таблеткасы және ритонавирдің екі таблеткасы болады. Картон қорапқа бес пішінді ұяшықты қаптама салынады, бұл стандартты бес күндік емдеу курсына сәйкес келеді.&lt;ref name=&quot;KZregister&quot;/&gt;

Қазақстанда бекітілген медициналық қолдану жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес, Паксловид&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt; қосымша оттегімен емдеуді қажет етпейтін және COVID-19 ауруының ауыр түріне өту қаупі жоғары ересектерді емдеуге арналған. Ұсынылатын стандартты доза — 300 мг нирматрелвирді және 100 мг ритонавирді бір мезгілде әр 12 сағат сайын бес күн бойы қабылдау. Емді COVID-19 диагнозы қойылғаннан кейін мүмкіндігінше ерте және ауру белгілері пайда болғаннан кейінгі алғашқы бес күн ішінде бастау керек.&lt;ref name=&quot;KZinstruction&quot;&gt;{{cite web |title=Паксловид® препаратын медициналық қолдану жөніндегі нұсқаулық |url=https://register.ndda.kz/ |publisher=Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сараптау ұлттық орталығы |language=kk |access-date=2026-07-15}}&lt;/ref&gt;

Паксловид&lt;sup&gt;®&lt;/sup&gt; COVID-19 профилактикасына арналмаған. Ритонавирдің CYP3A ферментін күшті тежеуіне байланысты препарат көптеген басқа дәрілермен клиникалық маңызды өзара әрекеттесуі мүмкін. Сондықтан оны дәрігердің тағайындауынсыз қолдануға болмайды. Орташа дәрежедегі бүйрек жеткіліксіздігі бар науқастарда дозаны азайту қажет, ал ауыр бүйрек немесе бауыр жеткіліксіздігі кезінде препаратты қолдануға шектеулер белгіленген.&lt;ref name=&quot;KZinstruction&quot;/&gt;

== Лицензиялау және қолжетімділік ==

Pfizer мен MPP арасындағы ерікті лицензиялық келісім табысы төмен және орташа 95 мемлекет халқы үшін нирматрелвир–ритонавир дженериктеріне қолжетімділікті кеңейтуді көздейді. Бұл елдерде қосалқы лицензия алған өндірушілер патент иесіне роялти төлемей немесе келісімде белгіленген жеңілдетілген талаптар бойынша өнім шығара алады.&lt;ref name=&quot;MPPlicence&quot;/&gt;

Лицензияға кірмейтін мемлекеттерде препараттың қолжетімділігі Pfizer-дің жеткізіліміне, ұлттық тіркеуге, патенттік шектеулерге және өндірушімен жасалған коммерциялық келісімдерге тәуелді.

== Атауы ==

«Нирматрелвир» — дәрілік заттың халықаралық патенттелмеген атауы. Оның құрамындағы «-релвир» жұрнағы вирусқа қарсы дәрілік заттардың атауларында қолданылады. Әзірлеу барысында қосылыс '''PF-07321332''' коды бойынша белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==

* [[Нирматрелвир/ритонавир]]
* [[Ритонавир]]
* [[COVID-19-ды емдеу]]
* [[Протеаза тежегіші]]
* [[SARS-CoV-2]]
* [[Ремдесивир]]
* [[Молнупиравир]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/155903259 Нирматрелвир] — PubChem дерекқорында
* [https://go.drugbank.com/drugs/DB16691 Нирматрелвир] — DrugBank дерекқорында
* [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/paxlovid Paxlovid] — Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі
* [https://medicinespatentpool.org/licence-post/pf-07321332 Нирматрелвир бойынша лицензиялық келісім] — Medicines Patent Pool
* [https://patents.google.com/patent/WO2021250648A1/en WO 2021/250648 патенттік өтінімі]
* [https://register.ndda.kz/ Қазақстан Республикасының дәрілік заттар мемлекеттік тізілімі]

{{Commons category|Nirmatrelvir}}

[[Санат:Вирусқа қарсы дәрілер]]
[[Санат:Протеаза тежегіштері]]
[[Санат:Амидтер]]
[[Санат:Нитрилдер]]
[[Санат:Пирролидондар]]
[[Санат:Фторорганикалық қосылыстар]]
[[Санат:Pfizer]]</text>
      <sha1>6wsro4dl62zskauchj9rkcdu41rqelp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Ірі қара мал тұқымы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783466</id>
    <revision>
      <id>3630225</id>
      <parentid>3630129</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1012" sha1="7nyhgwhw92pfdcw0qa0w8x62fd5hi4b" xml:space="preserve">{{Инфобокс
|қорап стилі   = 
|титул стилі   = background-color: #e0e0e0;

|титул         = {{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}

|бейне         = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|250px|center]]}}
|сипаттама     = {{{Сурет сипаттамасы|}}}

|белгі1        = Төл атауы

|мәтін1        = {{{Төл атауы|}}}

|белгі2        = Өнімділігі

|мәтін2        = {{{Өнімділігі|}}}

|белгі3        = Топ

|мәтін3        = {{{Топ|}}}

|белгі4        = Шыққан елі

|мәтін4        = {{{Ел|}}}

|белгі5        = Аймақ

|мәтін5        = {{{Аймақ|}}}

|белгі6        = Қалыптасқан жылы

|мәтін6        = {{{Жыл|}}}

|белгі7        = Бойы

|мәтін7        = {{{Бойы|}}}

|белгі8        = Салмағы

|мәтін8        = {{{Салмағы|}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{Құжаттама}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7nyhgwhw92pfdcw0qa0w8x62fd5hi4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630229</id>
      <parentid>3630225</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1012" sha1="ssohhauofi3p2et0q1ricn9ddhokx1g" xml:space="preserve">{{Инфобокс
|қорап стилі   = 
|атауы_стиль   = background-color: #e0e0e0;

|атауы         = {{{Атауы|{{PAGENAME}}}}}

|бейне         = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|250px|center]]}}
|сипаттама     = {{{Сурет сипаттамасы|}}}

|белгі1        = Төл атауы

|мәтін1        = {{{Төл атауы|}}}

|белгі2        = Өнімділігі

|мәтін2        = {{{Өнімділігі|}}}

|белгі3        = Топ

|мәтін3        = {{{Топ|}}}

|белгі4        = Шыққан елі

|мәтін4        = {{{Ел|}}}

|белгі5        = Аймақ

|мәтін5        = {{{Аймақ|}}}

|белгі6        = Қалыптасқан жылы

|мәтін6        = {{{Жыл|}}}

|белгі7        = Бойы

|мәтін7        = {{{Бойы|}}}

|белгі8        = Салмағы

|мәтін8        = {{{Салмағы|}}}
}}&lt;noinclude&gt;{{Құжаттама}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ssohhauofi3p2et0q1ricn9ddhokx1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:OMJEN39788</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783474</id>
    <revision>
      <id>3630211</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3630211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="210c6oh0rpz0i9qz4ek9whpqr5kpqzk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=OMJEN39788}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:04, 2026 ж. шілденің 15 (+05)</text>
      <sha1>210c6oh0rpz0i9qz4ek9whpqr5kpqzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жекпе-жек (ұлттық спорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783475</id>
    <revision>
      <id>3630213</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Спорт түрі | атауы             = Жекпе-жек | сурет             =  | сипаттамасы       = Жекпе-жек ұлттық спорт түрінен жарыс сәті | санаты            = Жекпе-жек өнері | пайда болған жері = {{KAZ}} | негізі қаланды    = Көне заман (қазіргі ережесі — [[2004 жыл]]) | халықаралық фёд.  = Дүниежүзілік...</comment>
      <origin>3630213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6112" sha1="lssn2omh7wzedlaf4irb06fzqzjud19" xml:space="preserve">{{Спорт түрі
| атауы             = Жекпе-жек
| сурет             = 
| сипаттамасы       = Жекпе-жек ұлттық спорт түрінен жарыс сәті
| санаты            = Жекпе-жек өнері
| пайда болған жері = {{KAZ}}
| негізі қаланды    = Көне заман (қазіргі ережесі — [[2004 жыл]])
| халықаралық фёд.  = Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы
| олимпиадалық      = Жоқ
}}

'''Жекпе-жек''' — қазақтың дәстүрлі әскери-қолданбалы өнері негізінде қалыптасқан, қазіргі таңда ресми спорт түрі ретінде танылған ұлттық аралас жекпе-жек өнері. Спорттың бұл түрінде спортшылардың соққы беру (қолмен, аяқпен) және күрес (лақтыру, ауырту және buындыру тәсілдері) техникасын қатар қолдануына рұқсат етілген.

== Тарихы ==
Ежелгі дәуірде және қазақ хандығы заманында ірі шайқастар алдында екі жақтың ең таңдаулы батырлары ортаға шығып, бірге-бір ұрыс салған. Осы белдесу «жекпе-жек» деп аталған және ол көбіне бүкіл соғыстың тағдырын шешкен. Бұл өнердің тамыры тереңде жатқаны тарихи шежірелер мен энциклопедиялық еңбектерде де көрініс табады.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

Заманауи спорт түрі ретінде жекпе-жектің ережесі қайта өңделіп, [[2004 жыл]]ы Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрамына енді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының даму тарихы.&lt;/ref&gt; Жекпе-жекті кәсіби спорт деңгейіне көтеруге және оның халықаралық ережесін бекітуге белгілі спорт қайраткері Сабыржан Махметов үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt; Ресми деңгейде танылу мемлекеттік спорт құрылымдарының заңнамалық актілерімен де бекітілген.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін қолдау бабы.&lt;/ref&gt;

== Ережелері және ерекшеліктері ==
Жекпе-жек ережелері қазіргі халықаралық ММА (аралас жекпе-жек) стандарттарына жақын, бірақ өзіндік ұлттық ерекшеліктері мен шектеулері бар:
* '''Киім үлгісі:''' Спортшылар белбеуі бар арнайы көк немесе қызыл түсті шалбар мен қорғаныс құралдарын киеді. Осы ережелер мемлекеттік спорт министрлігі бекіткен арнайы нұсқаулықтарға негізделген.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері бөлімі.&lt;/ref&gt;
* '''Рұқсат етілген тәсілдер:''' Тұрып өнер көрсеткенде қолмен, аяқпен соққы жасауға, белдесуге, партерде (кілемде) күресуге, ауырту және буындыру тәсілдерін қолдануға болады.
* '''Тыйым салынған тәсілдер:''' Баспен соққы беруге, шаптан, тамақтан, омыртқадан ұруға, көзге нұқуға қатаң тыйым салынады.

== Дамуы мен халықаралық деңгейі ==
Қазақстанда жыл сайын жекпе-жектен ересектер, жастар және жасөспімірдер арасында тұрақты түрде ел чемпионаты мен Қазақстан кубогы өткізіліп тұрады. Сондай-ақ, Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы құрылып, Азия және Әлем чемпионаттары ұйымдастырылуда. Бұл халықаралық турнирлердің барысы мен нәтижелері мерзімді спорттық басылымдарда үнемі жарияланып отырады.&lt;ref&gt;Sports.kz спорттық ақпараттық порталы. Жекпе-жектен өткен халықаралық турнирлер мен чемпионаттар шолуы.&lt;/ref&gt; Қазіргі таңда бұл спорт түрі [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]ның да ресми бағдарламасына енген.&lt;ref&gt;Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының ресми сайты. Спорт түрлері: Жекпе-жек ережесі мен сипаттамасы.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық спорт түрлері]]
[[Санат:Қазақстан спорты]]
[[Санат:Жекпе-жек өнері]]</text>
      <sha1>lssn2omh7wzedlaf4irb06fzqzjud19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630216</id>
      <parentid>3630213</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5547" sha1="32vff29clf6g9b3ymgyoqfivm1fomcs" xml:space="preserve">'''Жекпе-жек''' — қазақтың дәстүрлі әскери-қолданбалы өнері негізінде қалыптасқан, қазіргі таңда ресми спорт түрі ретінде танылған ұлттық аралас жекпе-жек өнері. Спорттың бұл түрінде спортшылардың соққы беру (қолмен, аяқпен) және күрес (лақтыру, ауырту және buындыру тәсілдері) техникасын қатар қолдануына рұқсат етілген.

== Тарихы ==
Ежелгі дәуірде және қазақ хандығы заманында ірі шайқастар алдында екі жақтың ең таңдаулы батырлары ортаға шығып, бірге-бір ұрыс салған. Осы белдесу «жекпе-жек» деп аталған және ол көбіне бүкіл соғыстың тағдырын шешкен. Бұл өнердің тамыры тереңде жатқаны тарихи шежірелер мен энциклопедиялық еңбектерде де көрініс табады.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

Заманауи спорт түрі ретінде жекпе-жектің ережесі қайта өңделіп, [[2004 жыл]]ы Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрамына енді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының даму тарихы.&lt;/ref&gt; Жекпе-жекті кәсіби спорт деңгейіне көтеруге және оның халықаралық ережесін бекітуге белгілі спорт қайраткері Сабыржан Махметов үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt; Ресми деңгейде танылу мемлекеттік спорт құрылымдарының заңнамалық актілерімен де бекітілген.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін қолдау бабы.&lt;/ref&gt;

== Ережелері және ерекшеліктері ==
Жекпе-жек ережелері қазіргі халықаралық ММА (аралас жекпе-жек) стандарттарына жақын, бірақ өзіндік ұлттық ерекшеліктері мен шектеулері бар:
* '''Киім үлгісі:''' Спортшылар белбеуі бар арнайы көк немесе қызыл түсті шалбар мен қорғаныс құралдарын киеді. Осы ережелер мемлекеттік спорт министрлігі бекіткен арнайы нұсқаулықтарға негізделген.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері бөлімі.&lt;/ref&gt;
* '''Рұқсат етілген тәсілдер:''' Тұрып өнер көрсеткенде қолмен, аяқпен соққы жасауға, белдесуге, партерде (кілемде) күресуге, ауырту және буындыру тәсілдерін қолдануға болады.
* '''Тыйым салынған тәсілдер:''' Баспен соққы беруге, шаптан, тамақтан, омыртқадан ұруға, көзге нұқуға қатаң тыйым салынады.

== Дамуы мен халықаралық деңгейі ==
Қазақстанда жыл сайын жекпе-жектен ересектер, жастар және жасөспімірдер арасында тұрақты түрде ел чемпионаты мен Қазақстан кубогы өткізіліп тұрады. Сондай-ақ, Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы құрылып, Азия және Әлем чемпионаттары ұйымдастырылуда. Бұл халықаралық турнирлердің барысы мен нәтижелері мерзімді спорттық басылымдарда үнемі жарияланып отырады.&lt;ref&gt;Sports.kz спорттық ақпараттық порталы. Жекпе-жектен өткен халықаралық турнирлер мен чемпионаттар шолуы.&lt;/ref&gt; Қазіргі таңда бұл спорт түрі [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]ның да ресми бағдарламасына енген.&lt;ref&gt;Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының ресми сайты. Спорт түрлері: Жекпе-жек ережесі мен сипаттамасы.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық спорт түрлері]]
[[Санат:Қазақстан спорты]]
[[Санат:Жекпе-жек өнері]]</text>
      <sha1>32vff29clf6g9b3ymgyoqfivm1fomcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630217</id>
      <parentid>3630216</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7066" sha1="5t8tpv1sxsnz2ai3btpo620w160o7ou" xml:space="preserve">{Спорт түрі
| Атауы               = Жекпе-жек
| Суреті              = 
| Сурет атауы         = Жекпе-жек ұлттық спорт түрінен жарыс сәті
| Санаты              = Жекпе-жек өнері
| Әлемде қатысушылар саны = 10 000-нан астам
| Командадағы спортшылар саны = Жекелей
| Құрал-жабдық        = Арнайы шалбар, спорттық қолғап, дулыға, балтыр қорғанышы
| Тәртіптер           = Соққы және күрес техникасы (аралас жекпе-жек)
| Алғашқы жарыстар    = [[2004 жыл]]
| Олимпиада ойындары  = Енбеген
| Әлем чемпионаты     = Өткізіледі
| Еуропа чемпионаты   = Өткізілмейді
| Басқа жарыстар      = [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]], Азия чемпионаты, Қазақстан чемпионаты
| Халықаралық федерация  = Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы
| Қаланған уақыты     = Көне заман (қазіргі ережесі — 2004 жыл)
| Федерация басшысы   = 
| Сайты               = 
| Мақала санаты       = Жекпе-жек өнері
| Портал              = Спорт
| Ортаққор            = 
}}
'''Жекпе-жек''' — қазақтың дәстүрлі әскери-қолданбалы өнері негізінде қалыптасқан, қазіргі таңда ресми спорт түрі ретінде танылған ұлттық аралас жекпе-жек өнері. Спорттың бұл түрінде спортшылардың соққы беру (қолмен, аяқпен) және күрес (лақтыру, ауырту және buындыру тәсілдері) техникасын қатар қолдануына рұқсат етілген.

== Тарихы ==
Ежелгі дәуірде және қазақ хандығы заманында ірі шайқастар алдында екі жақтың ең таңдаулы батырлары ортаға шығып, бірге-бір ұрыс салған. Осы белдесу «жекпе-жек» деп аталған және ол көбіне бүкіл соғыстың тағдырын шешкен. Бұл өнердің тамыры тереңде жатқаны тарихи шежірелер мен энциклопедиялық еңбектерде де көрініс табады.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

Заманауи спорт түрі ретінде жекпе-жектің ережесі қайта өңделіп, [[2004 жыл]]ы Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрамына енді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының даму тарихы.&lt;/ref&gt; Жекпе-жекті кәсіби спорт деңгейіне көтеруге және оның халықаралық ережесін бекітуге белгілі спорт қайраткері Сабыржан Махметов үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt; Ресми деңгейде танылу мемлекеттік спорт құрылымдарының заңнамалық актілерімен де бекітілген.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін қолдау бабы.&lt;/ref&gt;

== Ережелері және ерекшеліктері ==
Жекпе-жек ережелері қазіргі халықаралық ММА (аралас жекпе-жек) стандарттарына жақын, бірақ өзіндік ұлттық ерекшеліктері мен шектеулері бар:
* '''Киім үлгісі:''' Спортшылар белбеуі бар арнайы көк немесе қызыл түсті шалбар мен қорғаныс құралдарын киеді. Осы ережелер мемлекеттік спорт министрлігі бекіткен арнайы нұсқаулықтарға негізделген.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері бөлімі.&lt;/ref&gt;
* '''Рұқсат етілген тәсілдер:''' Тұрып өнер көрсеткенде қолмен, аяқпен соққы жасауға, белдесуге, партерде (кілемде) күресуге, ауырту және буындыру тәсілдерін қолдануға болады.
* '''Тыйым салынған тәсілдер:''' Баспен соққы беруге, шаптан, тамақтан, омыртқадан ұруға, көзге нұқуға қатаң тыйым салынады.

== Дамуы мен халықаралық деңгейі ==
Қазақстанда жыл сайын жекпе-жектен ересектер, жастар және жасөспімірдер арасында тұрақты түрде ел чемпионаты мен Қазақстан кубогы өткізіліп тұрады. Сондай-ақ, Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы құрылып, Азия және Әлем чемпионаттары ұйымдастырылуда. Бұл халықаралық турнирлердің барысы мен нәтижелері мерзімді спорттық басылымдарда үнемі жарияланып отырады.&lt;ref&gt;Sports.kz спорттық ақпараттық порталы. Жекпе-жектен өткен халықаралық турнирлер мен чемпионаттар шолуы.&lt;/ref&gt; Қазіргі таңда бұл спорт түрі [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]ның да ресми бағдарламасына енген.&lt;ref&gt;Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының ресми сайты. Спорт түрлері: Жекпе-жек ережесі мен сипаттамасы.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық спорт түрлері]]
[[Санат:Қазақстан спорты]]
[[Санат:Жекпе-жек өнері]]</text>
      <sha1>5t8tpv1sxsnz2ai3btpo620w160o7ou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630219</id>
      <parentid>3630217</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7067" sha1="1of177ruihgyr84lf27a8pyhofgpnc6" xml:space="preserve">{{Спорт түрі
| Атауы               = Жекпе-жек
| Суреті              = 
| Сурет атауы         = Жекпе-жек ұлттық спорт түрінен жарыс сәті
| Санаты              = Жекпе-жек өнері
| Әлемде қатысушылар саны = 10 000-нан астам
| Командадағы спортшылар саны = Жекелей
| Құрал-жабдық        = Арнайы шалбар, спорттық қолғап, дулыға, балтыр қорғанышы
| Тәртіптер           = Соққы және күрес техникасы (аралас жекпе-жек)
| Алғашқы жарыстар    = [[2004 жыл]]
| Олимпиада ойындары  = Енбеген
| Әлем чемпионаты     = Өткізіледі
| Еуропа чемпионаты   = Өткізілмейді
| Басқа жарыстар      = [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]], Азия чемпионаты, Қазақстан чемпионаты
| Халықаралық федерация  = Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы
| Қаланған уақыты     = Көне заман (қазіргі ережесі — 2004 жыл)
| Федерация басшысы   = 
| Сайты               = 
| Мақала санаты       = Жекпе-жек өнері
| Портал              = Спорт
| Ортаққор            = 
}}
'''Жекпе-жек''' — қазақтың дәстүрлі әскери-қолданбалы өнері негізінде қалыптасқан, қазіргі таңда ресми спорт түрі ретінде танылған ұлттық аралас жекпе-жек өнері. Спорттың бұл түрінде спортшылардың соққы беру (қолмен, аяқпен) және күрес (лақтыру, ауырту және buындыру тәсілдері) техникасын қатар қолдануына рұқсат етілген.

== Тарихы ==
Ежелгі дәуірде және қазақ хандығы заманында ірі шайқастар алдында екі жақтың ең таңдаулы батырлары ортаға шығып, бірге-бір ұрыс салған. Осы белдесу «жекпе-жек» деп аталған және ол көбіне бүкіл соғыстың тағдырын шешкен. Бұл өнердің тамыры тереңде жатқаны тарихи шежірелер мен энциклопедиялық еңбектерде де көрініс табады.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

Заманауи спорт түрі ретінде жекпе-жектің ережесі қайта өңделіп, [[2004 жыл]]ы Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрамына енді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының даму тарихы.&lt;/ref&gt; Жекпе-жекті кәсіби спорт деңгейіне көтеруге және оның халықаралық ережесін бекітуге белгілі спорт қайраткері Сабыржан Махметов үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt; Ресми деңгейде танылу мемлекеттік спорт құрылымдарының заңнамалық актілерімен де бекітілген.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін қолдау бабы.&lt;/ref&gt;

== Ережелері және ерекшеліктері ==
Жекпе-жек ережелері қазіргі халықаралық ММА (аралас жекпе-жек) стандарттарына жақын, бірақ өзіндік ұлттық ерекшеліктері мен шектеулері бар:
* '''Киім үлгісі:''' Спортшылар белбеуі бар арнайы көк немесе қызыл түсті шалбар мен қорғаныс құралдарын киеді. Осы ережелер мемлекеттік спорт министрлігі бекіткен арнайы нұсқаулықтарға негізделген.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері бөлімі.&lt;/ref&gt;
* '''Рұқсат етілген тәсілдер:''' Тұрып өнер көрсеткенде қолмен, аяқпен соққы жасауға, белдесуге, партерде (кілемде) күресуге, ауырту және буындыру тәсілдерін қолдануға болады.
* '''Тыйым салынған тәсілдер:''' Баспен соққы беруге, шаптан, тамақтан, омыртқадан ұруға, көзге нұқуға қатаң тыйым салынады.

== Дамуы мен халықаралық деңгейі ==
Қазақстанда жыл сайын жекпе-жектен ересектер, жастар және жасөспімірдер арасында тұрақты түрде ел чемпионаты мен Қазақстан кубогы өткізіліп тұрады. Сондай-ақ, Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы құрылып, Азия және Әлем чемпионаттары ұйымдастырылуда. Бұл халықаралық турнирлердің барысы мен нәтижелері мерзімді спорттық басылымдарда үнемі жарияланып отырады.&lt;ref&gt;Sports.kz спорттық ақпараттық порталы. Жекпе-жектен өткен халықаралық турнирлер мен чемпионаттар шолуы.&lt;/ref&gt; Қазіргі таңда бұл спорт түрі [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]ның да ресми бағдарламасына енген.&lt;ref&gt;Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының ресми сайты. Спорт түрлері: Жекпе-жек ережесі мен сипаттамасы.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық спорт түрлері]]
[[Санат:Қазақстан спорты]]
[[Санат:Жекпе-жек өнері]]</text>
      <sha1>1of177ruihgyr84lf27a8pyhofgpnc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630222</id>
      <parentid>3630219</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3630222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7088" sha1="glgfo3rxw3ni7kqbp9bu8l1qhxa7i7a" xml:space="preserve">{{Спорт түрі
| Атауы               = Жекпе-жек
| Суреті              = 
| Сурет атауы         = Жекпе-жек ұлттық спорт түрінен жарыс сәті
| Санаты              = Жекпе-жек өнері
| Әлемде қатысушылар саны = 10 000-нан астам
| Командадағы спортшылар саны = Жекелей
| Құрал-жабдық        = Арнайы шалбар, спорттық қолғап, дулыға, балтыр қорғанышы
| Тәртіптер           = Соққы және күрес техникасы (аралас жекпе-жек)
| Алғашқы жарыстар    = [[2004 жыл]]
| Олимпиада ойындары  = Енбеген
| Әлем чемпионаты     = Өткізіледі
| Еуропа чемпионаты   = Өткізілмейді
| Басқа жарыстар      = [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]], Азия чемпионаты, Қазақстан чемпионаты
| Халықаралық федерация  = Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы
| Қаланған уақыты     = Көне заман (қазіргі ережесі — 2004 жыл)
| Федерация басшысы   = 
| Сайты               = 
| Мақала санаты       = Жекпе-жек өнері
| Портал              = Спорт
| Ортаққор            = 
}}
'''Жекпе-жек''' — [[қазақтар|қазақтың]] дәстүрлі әскери-қолданбалы өнері негізінде қалыптасқан, қазіргі таңда ресми спорт түрі ретінде танылған ұлттық аралас жекпе-жек өнері. Спорттың бұл түрінде спортшылардың соққы беру (қолмен, аяқпен) және күрес (лақтыру, ауырту және buындыру тәсілдері) техникасын қатар қолдануына рұқсат етілген.

== Тарихы ==
Ежелгі дәуірде және қазақ хандығы заманында ірі шайқастар алдында екі жақтың ең таңдаулы батырлары ортаға шығып, бірге-бір ұрыс салған. Осы белдесу «жекпе-жек» деп аталған және ол көбіне бүкіл соғыстың тағдырын шешкен. Бұл өнердің тамыры тереңде жатқаны тарихи шежірелер мен энциклопедиялық еңбектерде де көрініс табады.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

Заманауи спорт түрі ретінде жекпе-жектің ережесі қайта өңделіп, [[2004 жыл]]ы Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрамына енді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының даму тарихы.&lt;/ref&gt; Жекпе-жекті кәсіби спорт деңгейіне көтеруге және оның халықаралық ережесін бекітуге белгілі спорт қайраткері Сабыржан Махметов үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt; Ресми деңгейде танылу мемлекеттік спорт құрылымдарының заңнамалық актілерімен де бекітілген.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін қолдау бабы.&lt;/ref&gt;

== Ережелері және ерекшеліктері ==
Жекпе-жек ережелері қазіргі халықаралық ММА (аралас жекпе-жек) стандарттарына жақын, бірақ өзіндік ұлттық ерекшеліктері мен шектеулері бар:
* '''Киім үлгісі:''' Спортшылар белбеуі бар арнайы көк немесе қызыл түсті шалбар мен қорғаныс құралдарын киеді. Осы ережелер мемлекеттік спорт министрлігі бекіткен арнайы нұсқаулықтарға негізделген.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері бөлімі.&lt;/ref&gt;
* '''Рұқсат етілген тәсілдер:''' Тұрып өнер көрсеткенде қолмен, аяқпен соққы жасауға, белдесуге, партерде (кілемде) күресуге, ауырту және буындыру тәсілдерін қолдануға болады.
* '''Тыйым салынған тәсілдер:''' Баспен соққы беруге, шаптан, тамақтан, омыртқадан ұруға, көзге нұқуға қатаң тыйым салынады.

== Дамуы мен халықаралық деңгейі ==
Қазақстанда жыл сайын жекпе-жектен ересектер, жастар және жасөспімірдер арасында тұрақты түрде ел чемпионаты мен Қазақстан кубогы өткізіліп тұрады. Сондай-ақ, Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы құрылып, Азия және Әлем чемпионаттары ұйымдастырылуда. Бұл халықаралық турнирлердің барысы мен нәтижелері мерзімді спорттық басылымдарда үнемі жарияланып отырады.&lt;ref&gt;Sports.kz спорттық ақпараттық порталы. Жекпе-жектен өткен халықаралық турнирлер мен чемпионаттар шолуы.&lt;/ref&gt; Қазіргі таңда бұл спорт түрі [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]ның да ресми бағдарламасына енген.&lt;ref&gt;Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының ресми сайты. Спорт түрлері: Жекпе-жек ережесі мен сипаттамасы.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық спорт түрлері]]
[[Санат:Қазақстан спорты]]
[[Санат:Жекпе-жек өнері]]</text>
      <sha1>glgfo3rxw3ni7kqbp9bu8l1qhxa7i7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630223</id>
      <parentid>3630222</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3630223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7092" sha1="th4yh24cjv0tb23wuzimbyg25j8rlgh" xml:space="preserve">{{Спорт түрі
| Атауы               = Жекпе-жек
| Суреті              = 
| Сурет атауы         = Жекпе-жек ұлттық спорт түрінен жарыс сәті
| Санаты              = Жекпе-жек өнері
| Әлемде қатысушылар саны = 10 000-нан астам
| Командадағы спортшылар саны = Жекелей
| Құрал-жабдық        = Арнайы шалбар, спорттық қолғап, дулыға, балтыр қорғанышы
| Тәртіптер           = Соққы және күрес техникасы (аралас жекпе-жек)
| Алғашқы жарыстар    = [[2004 жыл]]
| Олимпиада ойындары  = Енбеген
| Әлем чемпионаты     = Өткізіледі
| Еуропа чемпионаты   = Өткізілмейді
| Басқа жарыстар      = [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]], Азия чемпионаты, Қазақстан чемпионаты
| Халықаралық федерация  = Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы
| Қаланған уақыты     = Көне заман (қазіргі ережесі — 2004 жыл)
| Федерация басшысы   = 
| Сайты               = 
| Мақала санаты       = Жекпе-жек өнері
| Портал              = Спорт
| Ортаққор            = 
}}
'''Жекпе-жек''' — [[қазақтар|қазақтың]] дәстүрлі әскери-қолданбалы өнері негізінде қалыптасқан, қазіргі таңда ресми спорт түрі ретінде танылған ұлттық аралас жекпе-жек өнері. Спорттың бұл түрінде спортшылардың соққы беру (қолмен, аяқпен) және күрес (лақтыру, ауырту және buындыру тәсілдері) техникасын қатар қолдануына рұқсат етілген.

== Тарихы ==
Ежелгі дәуірде және [[Қазақ хандығы]] заманында ірі шайқастар алдында екі жақтың ең таңдаулы батырлары ортаға шығып, бірге-бір ұрыс салған. Осы белдесу «жекпе-жек» деп аталған және ол көбіне бүкіл соғыстың тағдырын шешкен. Бұл өнердің тамыры тереңде жатқаны тарихи шежірелер мен энциклопедиялық еңбектерде де көрініс табады.&lt;ref&gt;Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9.&lt;/ref&gt;

Заманауи спорт түрі ретінде жекпе-жектің ережесі қайта өңделіп, [[2004 жыл]]ы Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығының құрамына енді.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының Ұлттық спорт түрлері қауымдастығы. Жекпе-жек спортының даму тарихы.&lt;/ref&gt; Жекпе-жекті кәсіби спорт деңгейіне көтеруге және оның халықаралық ережесін бекітуге белгілі спорт қайраткері Сабыржан Махметов үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;Махметов С. Жекпе-жек — батырлар мұрасы: Оқу-әдістемелік құрал. — Алматы, 2012.&lt;/ref&gt; Ресми деңгейде танылу мемлекеттік спорт құрылымдарының заңнамалық актілерімен де бекітілген.&lt;ref&gt;«Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ұлттық спорт түрлерін қолдау бабы.&lt;/ref&gt;

== Ережелері және ерекшеліктері ==
Жекпе-жек ережелері қазіргі халықаралық ММА (аралас жекпе-жек) стандарттарына жақын, бірақ өзіндік ұлттық ерекшеліктері мен шектеулері бар:
* '''Киім үлгісі:''' Спортшылар белбеуі бар арнайы көк немесе қызыл түсті шалбар мен қорғаныс құралдарын киеді. Осы ережелер мемлекеттік спорт министрлігі бекіткен арнайы нұсқаулықтарға негізделген.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің ресми сайты. Ұлттық спорт түрлері бөлімі.&lt;/ref&gt;
* '''Рұқсат етілген тәсілдер:''' Тұрып өнер көрсеткенде қолмен, аяқпен соққы жасауға, белдесуге, партерде (кілемде) күресуге, ауырту және буындыру тәсілдерін қолдануға болады.
* '''Тыйым салынған тәсілдер:''' Баспен соққы беруге, шаптан, тамақтан, омыртқадан ұруға, көзге нұқуға қатаң тыйым салынады.

== Дамуы мен халықаралық деңгейі ==
Қазақстанда жыл сайын жекпе-жектен ересектер, жастар және жасөспімірдер арасында тұрақты түрде ел чемпионаты мен Қазақстан кубогы өткізіліп тұрады. Сондай-ақ, Дүниежүзілік «Жекпе-жек» федерациясы құрылып, Азия және Әлем чемпионаттары ұйымдастырылуда. Бұл халықаралық турнирлердің барысы мен нәтижелері мерзімді спорттық басылымдарда үнемі жарияланып отырады.&lt;ref&gt;Sports.kz спорттық ақпараттық порталы. Жекпе-жектен өткен халықаралық турнирлер мен чемпионаттар шолуы.&lt;/ref&gt; Қазіргі таңда бұл спорт түрі [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]]ның да ресми бағдарламасына енген.&lt;ref&gt;Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының ресми сайты. Спорт түрлері: Жекпе-жек ережесі мен сипаттамасы.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық спорт түрлері]]
[[Санат:Қазақстан спорты]]
[[Санат:Жекпе-жек өнері]]</text>
      <sha1>th4yh24cjv0tb23wuzimbyg25j8rlgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783476</id>
    <revision>
      <id>3630220</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Ukraine-republic007(4-5).png|60px|link=V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені|alt=V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі орденінің иегерлері]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Украина|Ярослав кінәзі5]]&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3630220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="462" sha1="8v2ajk2r7ml3z62fkp2q96mulnpgsij" xml:space="preserve">[[Сурет:Ukraine-republic007(4-5).png|60px|link=V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені|alt=V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі орденінің иегерлері]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Украина|Ярослав кінәзі5]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8v2ajk2r7ml3z62fkp2q96mulnpgsij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630221</id>
      <parentid>3630220</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3630221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="443" sha1="2llxnvwyax19putolj1bemorrukjr4z" xml:space="preserve">[[Сурет:Ukraine-republic007(4-5).png|60px|link=Ярослав Мудрый кінәзі ордені|alt=V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі ордені]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:V дәрежелі Ярослав Мудрый кінәзі орденінің иегерлері]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Украина|Ярослав кінәзі5]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2llxnvwyax19putolj1bemorrukjr4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Күншығыс ордені</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783477</id>
    <revision>
      <id>3630224</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{#if:{{{1|}}}|[[Сурет:JPN_Kyokujitsu-sho_{{{1}}}Class_BAR.svg|60px|link=Күншығыс ордені|{{{1}}} жіктелім Күншығыс ордені]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:{{{1}}} жіктелім Күншығыс орденінің иегерлері]]}}|[[Сурет:JPN Kyokujitsu-sho blank BAR.svg|60px|link=Күншығыс ордені|Күншығыс ордені]]{{#if:{{NAMESPACE}}||Санат:Күншығыс орденінің ие...</comment>
      <origin>3630224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="605" sha1="9x9ti69p9l0e83g1r6o7sqn00a7a9aw" xml:space="preserve">{{#if:{{{1|}}}|[[Сурет:JPN_Kyokujitsu-sho_{{{1}}}Class_BAR.svg|60px|link=Күншығыс ордені|{{{1}}} жіктелім Күншығыс ордені]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:{{{1}}} жіктелім Күншығыс орденінің иегерлері]]}}|[[Сурет:JPN Kyokujitsu-sho blank BAR.svg|60px|link=Күншығыс ордені|Күншығыс ордені]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Күншығыс орденінің иегерлері]]}}}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Жапония|Күншығыс]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9x9ti69p9l0e83g1r6o7sqn00a7a9aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Ірі қара мал тұқымы/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783478</id>
    <revision>
      <id>3630227</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: == Қолданылуы == {{Ірі қара мал тұқымы |Атауы                 =  |Төл атауы             =  |Сурет                 =  |Сурет сипаттамасы     =  |Өнімділігі            =  |Топ                   =  |Ел                    =  |Аймақ                 =  |Жыл                   =  |Бойы                  =  |Салмағы               =  }}</comment>
      <origin>3630227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="421" sha1="m2zdac3vlox9rb38c8qridv1rd14px4" xml:space="preserve">== Қолданылуы ==
{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = 
|Төл атауы             = 
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = 
|Өнімділігі            = 
|Топ                   = 
|Ел                    = 
|Аймақ                 = 
|Жыл                   = 
|Бойы                  = 
|Салмағы               = 
}}</text>
      <sha1>m2zdac3vlox9rb38c8qridv1rd14px4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630228</id>
      <parentid>3630227</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3630228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="432" sha1="bdh6wdme4x87az2iukzoymrx0v6f1bd" xml:space="preserve">== Қолданылуы ==
&lt;pre&gt;{{Ірі қара мал тұқымы
|Атауы                 = 
|Төл атауы             = 
|Сурет                 = 
|Сурет сипаттамасы     = 
|Өнімділігі            = 
|Топ                   = 
|Ел                    = 
|Аймақ                 = 
|Жыл                   = 
|Бойы                  = 
|Салмағы               = 
}}&lt;/pre&gt;</text>
      <sha1>bdh6wdme4x87az2iukzoymrx0v6f1bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Күншығыс ордені/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783479</id>
    <revision>
      <id>3630232</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} Үлгі орденмен марапатталған адамдарды белгілеуге арналған. Ол [[Күншығыс ордені]] сілтемесінің орнына орналастырылады.  Үлгінің ордендегі марапаттау дәрежесін көрсететін төрт жіктелімі бар, сондықтан ол міндетті емес параметр ретінде мара...</comment>
      <origin>3630232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2627" sha1="q34jgourxu1rmy3ktofhtwe6ar5vnwz" xml:space="preserve">{{Құжаттама беті}}
Үлгі орденмен марапатталған адамдарды белгілеуге арналған. Ол [[Күншығыс ордені]] сілтемесінің орнына орналастырылады.

Үлгінің ордендегі марапаттау дәрежесін көрсететін төрт жіктелімі бар, сондықтан ол міндетті емес параметр ретінде марапат дәрежесін білдіретін 1-ден 8-ге дейінгі санды қабылдайды:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Марапат дәрежесі !! Атауы !! Үлгі !! Көрінісі
|-
| Жіктелімсіз (әдепкі қалпы бойынша) || Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені}}
|-
| 1 || 1 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|1}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|1}}
|-
| 2 || 2 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|2}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|2}}
|-
| 3 || 3 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|3}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|3}}
|-
| 4 || 4 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|4}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|4}}
|-
| 5 || 5 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|5}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|5}}
|-
| 6 || 6 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|6}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|6}}
|-
| 7 || 7 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|7}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|7}}
|-
| 8 || 8 жіктелім Күншығыс ордені || &lt;nowiki&gt;{{Күншығыс ордені|8}}&lt;/nowiki&gt; || {{Күншығыс ордені|8}}
|-
|}

== Мысалы ==
&lt;pre&gt;
{{Әскери қайраткер
|толық есімі            = Адам Адамбаев
 |қызмет еткен жылдары  = Ұзақ жылдар
 |марапаттары           = {{Күншығыс ордені|3}}
}}
&lt;/pre&gt;

{{Әскери қайраткер
|толық есімі            = Адам Адамбаев
 |қызмет еткен жылдары  = Ұзақ жылдар
 |марапаттары           = {{Күншығыс ордені|3}}
}}</text>
      <sha1>q34jgourxu1rmy3ktofhtwe6ar5vnwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783480</id>
    <revision>
      <id>3630238</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Награды Ингушетии (лента).png|40px|link=Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Сіңірген еңбегі үшін орденінің (Ингушетия) иегерлері]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ингушетия|Сіңірген еңбегі үшін]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3630238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="422" sha1="hm00q9gc80ihmr1y2lsca9sbfpxq7t7" xml:space="preserve">[[Сурет:Награды Ингушетии (лента).png|40px|link=Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)]]{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Санат:Сіңірген еңбегі үшін орденінің (Ингушетия) иегерлері]]}}&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:Ингушетия|Сіңірген еңбегі үшін]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hm00q9gc80ihmr1y2lsca9sbfpxq7t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783481</id>
    <revision>
      <id>3630241</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Құжаттама беті}} Үлгі орденмен марапатталған адамдарды белгілеуге арналған. Ол [[Ингушетия Республикасының мемлекеттік марапаттары|«Сіңірген еңбегі үшін» ордені (Ингушетия)]] сілтемесінің орнына, атап айтқанда, {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінің &lt;code&gt;|марапатта...</comment>
      <origin>3630241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1118" sha1="5nxdlibi894bdgbtmckwk4znuy2f5jw" xml:space="preserve">{{Құжаттама беті}}
Үлгі орденмен марапатталған адамдарды белгілеуге арналған. Ол [[Ингушетия Республикасының мемлекеттік марапаттары|«Сіңірген еңбегі үшін» ордені (Ингушетия)]] сілтемесінің орнына, атап айтқанда, {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінің &lt;code&gt;|марапаттары =&lt;/code&gt; жолында орналастырылады.

== Мысалы ==
&lt;pre&gt;
{{Әскери қайраткер
|толық есімі            = Адам Адамбаев
 |қызмет еткен жылдары  = Ұзақ жылдар
 |марапаттары           = Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)
}}
&lt;/pre&gt;

{{Әскери қайраткер
|толық есімі            = Адам Адамбаев
 |қызмет еткен жылдары  = Ұзақ жылдар
 |марапаттары           = Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)
}}</text>
      <sha1>5nxdlibi894bdgbtmckwk4znuy2f5jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630242</id>
      <parentid>3630241</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3630242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="o6qpraj5sxt3zhg2rku25d33ebyg082" xml:space="preserve">{{Құжаттама беті}}
Үлгі орденмен марапатталған адамдарды белгілеуге арналған. Ол [[Ингушетия Республикасының мемлекеттік марапаттары|«Сіңірген еңбегі үшін» ордені (Ингушетия)]] сілтемесінің орнына, атап айтқанда, {{tl|әскери қайраткер}} үлгісінің &lt;code&gt;|марапаттары =&lt;/code&gt; жолында орналастырылады.

== Мысалы ==
&lt;pre&gt;
{{Әскери қайраткер
|толық есімі            = Адам Адамбаев
 |қызмет еткен жылдары  = Ұзақ жылдар
 |марапаттары           = Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)
}}
&lt;/pre&gt;

{{Әскери қайраткер
|толық есімі            = Адам Адамбаев
 |қызмет еткен жылдары  = Ұзақ жылдар
 |марапаттары           = {{Сіңірген еңбегі үшін ордені (Ингушетия)}}
}}</text>
      <sha1>o6qpraj5sxt3zhg2rku25d33ebyg082</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(1350) Роселия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783482</id>
    <revision>
      <id>3630269</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1350) Роселия | symbol =  | image = [[Сурет:001350-asteroid shape model (1350) Rosselia.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer = Дельпорт | discovered = 3.10.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 TA, 1926 AF, 1929 TN, 1929 VH, 1934 VA, 1938 OC, 1948 QG, 1949 YY, A924 TB | mp_category = Негізгі бел...</comment>
      <origin>3630269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="cr2ekn6hbka662va108jguzpuz44aph" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1350) Роселия
| symbol = 
| image = [[Сурет:001350-asteroid shape model (1350) Rosselia.png|170px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Дельпорт
| discovered = 3.10.1934
| mp_name =
| alt_names = 1934 TA, 1926 AF, 1929 TN, 1929 VH, 1934 VA, 1938 OC, 1948 QG, 1949 YY, A924 TB
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1350 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,1133 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,6007 а. б.
| semimajor = 2,8570 а. б.
| eccentricity = 0,0897
| period = 4,83 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 2,939°
| asc_node = 139,55°
| mean_anomaly = 65,352°
| arg_perihelion = 237,70°
| satellites = 
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 21–23 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,19
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = S
| abs_magnitude = 10,7}}
'''(1350) Роселия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1934 жылдың 3 қазанында [[Эжен Жозеф Дельпорт]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты.

Бельгиялық ''[[Le Soir]]'' газетінің редакторы Мари-Терез Росель есімімен аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
* [[(1366) Пикколо]]

[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>cr2ekn6hbka662va108jguzpuz44aph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630385</id>
      <parentid>3630269</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="9xled55zmb9q12lg081k1fdzbkbwer8" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #D6D6D6
| name = (1350) Роселия
| symbol = 
| image = [[Сурет:001350-asteroid shape model (1350) Rosselia.png|170px|]]
| caption = Шамалық пішіні
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = Дельпорт
| discovered = 3.10.1934
| mp_name =
| alt_names = 1934 TA, 1926 AF, 1929 TN, 1929 VH, 1934 VA, 1938 OC, 1948 QG, 1949 YY, A924 TB
| mp_category = Негізгі белдеу
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1350 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.09.2017
| aphelion = 3,1133 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 2,6007 а. б.
| semimajor = 2,8570 а. б.
| eccentricity = 0,0897
| period = 4,83 жыл
| avg_speed = 
| inclination = 2,939°
| asc_node = 139,55°
| mean_anomaly = 65,352°
| arg_perihelion = 237,70°
| satellites = 
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 21–23 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,19
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = S
| abs_magnitude = 10,7}}
'''(1350) Роселия''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]].

Оны 1934 жылдың 3 қазанында [[Эжен Жозеф Дельпорт]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты.

Бельгиялық ''[[Le Soir]]'' газетінің редакторы Мари-Терез Росель есімімен аталды.

== Тағы қараңыз ==
* [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]]
* [[(1366) Пикколо]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астероидтар]]</text>
      <sha1>9xled55zmb9q12lg081k1fdzbkbwer8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>(15913) Телемах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783483</id>
    <revision>
      <id>3630309</id>
      <timestamp>2026-07-15T17:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #00FF00 | name = (15913) Телемах | symbol =  | image =  | caption =  | discovery = yes | discovery_ref =  | discoverer =  | discovered = 1.10.1997 | mp_name = | alt_names = 1997 TZ&lt;sub&gt;27&lt;/sub&gt;, 1996 RY&lt;sub&gt;29&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;1998 WQ&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;, 2000 AY&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; | mp_category = Троян астероиды | orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=15913 JPL Small-Bod...</comment>
      <origin>3630309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2053" sha1="ogxe385i62on12v7uegaijfje0f3bis" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #00FF00
| name = (15913) Телемах
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = 
| discovered = 1.10.1997
| mp_name =
| alt_names = 1997 TZ&lt;sub&gt;27&lt;/sub&gt;, 1996 RY&lt;sub&gt;29&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;1998 WQ&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;, 2000 AY&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| mp_category = Троян астероиды
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=15913 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.11.2013
| aphelion = 5,508648 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 4,886729 а. б.
| semimajor = 5,197688 а. б.
| eccentricity = 0,0598265
| period = 11,85 жыл
| avg_speed = 13,053 ш/с
| inclination = 7,25223°
| asc_node = 49,07400°
| mean_anomaly = 91,38025°
| arg_perihelion = 10,46134°
| satellites = 
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 16,6 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,11
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 12,04}}
'''(15913) Телемах''' — [[Юпитер]]дің орбитасы бойымен айналып жүрген [[троян астероиды]]. Ол L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; [[Лагранж нүктесі]]нде орналасады, яғни Юпитердің алдынан жүріп қозғалады.

Оны астрономдар 1997 жылдың 1 қазанында Чилиде орналасқан [[Ла-Силья обсерваториясы]]нда ашты.

Астероид [[Гомер]]дің ''[[Одиссея]]сындағы'' басты кейіпкерлердің бірі [[Телемах]] есімімен аталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[(1143) Одиссей]]
* [[(201) Пенелопа]]

[[Санат:Троян астероидтары]]</text>
      <sha1>ogxe385i62on12v7uegaijfje0f3bis</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630383</id>
      <parentid>3630309</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3630383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2054" sha1="85uokbtr51jth45ofy8nrwgbfs5qpw0" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| minorplanet = yes
| width = 25em
| bgcolour = #00FF00
| name = (15913) Телемах
| symbol = 
| image = 
| caption = 
| discovery = yes
| discovery_ref = 
| discoverer = 
| discovered = 1.10.1997
| mp_name =
| alt_names = 1997 TZ&lt;sub&gt;27&lt;/sub&gt;, 1996 RY&lt;sub&gt;29&lt;/sub&gt;,&lt;br&gt;1998 WQ&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;, 2000 AY&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
| mp_category = Троян астероиды
| orbit_ref = &lt;ref&gt;[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=15913 JPL Small-Body Database]&lt;/ref&gt;
| epoch = 4.11.2013
| aphelion = 5,508648 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]]
| perihelion = 4,886729 а. б.
| semimajor = 5,197688 а. б.
| eccentricity = 0,0598265
| period = 11,85 жыл
| avg_speed = 13,053 ш/с
| inclination = 7,25223°
| asc_node = 49,07400°
| mean_anomaly = 91,38025°
| arg_perihelion = 10,46134°
| satellites = 
| physical_characteristics = yes
| dimensions = 16,6 шақырым
| mass =
| density =
| surface_grav =
| escape_velocity =
| sidereal_day =
| axial_tilt =
| pole_ecliptic_lat =
| pole_ecliptic_lon =
| albedo = 0,11
| temperatures=
| temp_name1 =
| mean_temp_1 =
| max_temp_1 =
| temp_name2 =
| max_temp_2 =  
| spectral_type = 
| abs_magnitude = 12,04}}
'''(15913) Телемах''' — [[Юпитер]]дің орбитасы бойымен айналып жүрген [[троян астероиды]]. Ол L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; [[Лагранж нүктесі]]нде орналасады, яғни Юпитердің алдынан жүріп қозғалады.

Оны астрономдар 1997 жылдың 1 қазанында Чилиде орналасқан [[Ла-Силья обсерваториясы]]нда ашты.

Астероид [[Гомер]]дің ''[[Одиссея]]сындағы'' басты кейіпкерлердің бірі [[Телемах]] есімімен аталды.

== Тағы қараңыз ==
* [[(1143) Одиссей]]
* [[(201) Пенелопа]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Троян астероидтары]]</text>
      <sha1>85uokbtr51jth45ofy8nrwgbfs5qpw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-07-16</title>
    <ns>10</ns>
    <id>783484</id>
    <revision>
      <id>3630352</id>
      <timestamp>2026-07-15T18:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-07-16|POTD 2026-07-16]]: filename only</comment>
      <origin>3630352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="l86hvmuha3bhdkcyzv1crny3wz3qmyi" xml:space="preserve">Emerald swift (Sceloporus malachiticus) Finca El Pilar.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l86hvmuha3bhdkcyzv1crny3wz3qmyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Футбол</title>
    <ns>102</ns>
    <id>783485</id>
    <revision>
      <id>3630393</id>
      <timestamp>2026-07-15T20:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isatai19S</username>
        <id>183494</id>
      </contributor>
      <comment>Я добавил слово</comment>
      <origin>3630393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="dj4ghds5urbztmjww6omujodo942c8r" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;Ок</text>
      <sha1>dj4ghds5urbztmjww6omujodo942c8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Isatai19S</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783486</id>
    <revision>
      <id>3630394</id>
      <timestamp>2026-07-15T20:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3630394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="pb3op6rrnlvenaqhstvh54so1kljuyj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Isatai19S}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 01:01, 2026 ж. шілденің 16 (+05)</text>
      <sha1>pb3op6rrnlvenaqhstvh54so1kljuyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asia (топ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783487</id>
    <revision>
      <id>3630404</id>
      <timestamp>2026-07-15T22:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық топ  |Топ атауы            = Asia  |Шынайы атауы         = Asia  |Логотипі             =   |Логотип ені          =   |Суреті               =   |Сурет тақырыбы       = 2006 жылғы «Asia» тобы&lt;br&gt;солдан оңға қарай: Стив Хау, Джон Уэттон, Джеффри Даунс, Карл Палмер  |Сурет ені            =   |Фон                  = group...</comment>
      <origin>3630404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16898" sha1="a80fh0rxedmvu9pdcm4ffyekj3025oq" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы            = Asia
 |Шынайы атауы         = Asia
 |Логотипі             = 
 |Логотип ені          = 
 |Суреті               = 
 |Сурет тақырыбы       = 2006 жылғы «Asia» тобы&lt;br&gt;солдан оңға қарай: Стив Хау, Джон Уэттон, Джеффри Даунс, Карл Палмер
 |Сурет ені            = 
 |Фон                  = group_or_band
 |Жанры                = [[прогрессивті рок]], [[хард-рок]], [[поп-рок]]
 |Белсенділік жылдары  = [[1981 жыл музыкада|1981]] — [[1986 жыл музыкада|1986]]&lt;br&gt;[[1989 жыл музыкада|1989]] — бүгінгі күн
 |Мемлекет             = {{UK}} [[Ұлыбритания]]
 |Қайдан               = [[Лондон]], [[Англия]]
 |Басқаша атауы        = 
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Лейблі               = [[Geffen Records]], [[Frontiers Records]], BMG
 |Жетекшісі            = 
 |Құрамы               = [[Джеффри Даунс]]&lt;br&gt;Джон Митчелл&lt;br&gt;Гарри Уитли&lt;br&gt;Вирджил Донати
 |Әртістер             = 
 |Бұрынғы қатысушылары = См.: [[#Бұрынғы қатысушылары|Бұрынғы қатысушылары]]&lt;br&gt;([[Карл Палмер]], [[Джон Уэттон]], [[Стив Хау]], [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]], [[Сэм Коулсон]])
 |Басқа да жобалары    = [[Yes (топ)|Yes]], [[Emerson, Lake &amp; Palmer]], [[Icon (топ)|Icon]], Arena
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = [http://originalasia.com/ originalasia.com]
 |Ортаққор             = Asia (band)
}}
'''Asia''' (айтылуы: ''Эйша немесе Эйжа'') — [[Ұлыбритания|британдық]] [[Прогрессивті рок|прог-рок]] [[Рок тобы|тобы]]. Ол [[1981 жыл]]ы [[Yes (топ)|Yes]], [[King Crimson]], [[Emerson]], [[Lake and Palmer]] және [[The Buggles]] топтарының бұрынғы мүшелерінен құралған [[супертоп]].

== Топтың тарихы ==
Британдық бас-гитарист және вокалист [[Джон Уэттон]] белгілі ұжымдардың ([[King Crimson]], [[Roxy Music]], [[Uriah Heep]], [[U.K. (топ)|UK]] және [[Wishbone Ash]]) құрамында болып үлгерді, сондай-ақ 1980 жылы өзінің «Caught in the Crossfire» атты жеке альбомын жазды. Бірақ Джон өзіне бір топтан екінші топқа ауысып жүру емес, неғұрлым байсалды әрі тұрақты нәрсе керек екенін сезді. Осы уақытта ол [[Atlantic Records]] дыбыс жазу фирмасының жергілікті өкілдігіндегі менеджерлердің бірі Джон Дэвид Калоднермен танысты, ол музыкантқа өз тобын құруға кеңес берді.

Уэттон өз тобына клавишші Джефф Даунсты шақырды: ''«Маған Джеффтің жаңа мектептің клавишшісі болғаны қатты ұнады, — дейді Джон Уэттон. — Ол мен бұрын бірге ойнаған музыканттарға қарағанда әлдеқайда аз виртуоз болды, бірақ өз аспаптарының дыбысын жасауға өте мұқият қарады және музыкалық компьютерлік технологиялардың барлық жаңалықтарынан хабардар еді».'', сондай-ақ «Yes» тобының экс-гитарисі Стив Хауды шақырды, ол «Asia» жаңа жобасына барабаншы Карл Палмерді (Emerson, Lake and Palmer) бірден дерлік тартты.

Топтың 1982 жылы шыққан «Asia» дебюттік альбомы бірден чарттардың шыңына көтеріліп, АҚШ-та мультиплатиналық деңгейге жетті, әлем бойынша 10 миллионнан астам данамен сатылды және америкалық [[Billboard]] хит-парадында үш айдан астам уақыт бойы бірінші орында тұрды. «[[Heat of the Moment]]&lt;nowiki/&gt;» әні басты хитке айналды.

Альбомды қолдау мақсатында топ әлемдік турнеге аттанды. Күйтабақтар мен концерт билеттерін сатудан түскен табыс соншалықты қомақты болды, тіпті «Asia» тобына Ұлыбританиядағы табыстың 90 пайызын құрайтын салықтарды төлеуден жалтару үшін біраз уақытқа елден кетуге тура келді.

Музыкалық журналистер «Asia» тобы 70-жылдардың екінші жартысы мен 80-жылдардың басындағы атақты «Uriah Heep» ұжымының ықтимал эволюциясын бейнеледі деп мәлімдеді. 1983 жылдың тамызында жарық көрген «Alpha» атты екінші альбом он бір апта бойы британдық чарттардың үздік бестігінен (Top-5) түспей, дебюттік дискінің жетістігін қайталады: тек АҚШ-тың өзінде оның таралымы шамамен үш миллион дананы құрады. Сол жылдың желтоқсан айында әлемдік турне аясында Токиода «Asia in Asia» деп аталған ғаламат концерт өтті, ол [[MTV]] арнасы мен бүкіл әлем бойынша үш жүз радиостанция арқылы трансляцияланды.

1990 жылы топ Англия, Германия, Жапония және Бразилия қалалары бойынша ауқымды турнеге аттанды.

2008 жылы топ қайта біріккеннен кейінгі алғашқы күйтабақ — «[[Phoenix (альбом)|Phoenix]]&lt;nowiki/&gt;» альбомы жарық көрді. «Phoenix» музыка сыншыларының таңданысына ие болып, Billboard интернет-чарттарының үздік ондығына (Top-10) енді. [1]

«Phoenix» альбомын қолдау мақсатында әлемдік турне ұйымдастырылды.

2026 жылдың 6 шілдесінде топ «Indigo» атты жаңа альбомын анонстап, «The Traveller (Into The Light)» синглін шығарды. Альбомның жарық көруі 2026 жылдың 6 қарашасына жоспарланған.[1]

== Музыканттар ==
=== Қазіргі құрамы ===
* '''[[Джеффри Даунс]]''' — [[пернелі аспаптар|клавиштік аспаптар]], [[бэк-вокал]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1990—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Карл Палмер]]''' — [[соқпалы аспаптар жиынтығы|соқпалы аспаптар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1989—1992, 2006—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* [[Билли Шервуд]] — бас-гитара &lt;small&gt;(2017—бүгінгі күн), бэк-вокал (2019—бүгінгі күн), жетекші вокал (2017—2019), гитара (қонақ ретінде: 2004)&lt;/small&gt;
* Марк Бонилла — жетекші вокал, гитара &lt;small&gt;(2022—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;

=== Бұрынғы қатысушылары ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Джон Уэттон]] — [[вокал]], [[бас-гитара]], [[гитара]] &lt;small&gt;(1981—1983, 1984—1986, 1989—1991, 2006—2017; 2017 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Стив Хау]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(1981—1984, 1991—1993, 2006—2013)&lt;/small&gt;
* [[Грег Лейк]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1983—1984; 2016 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Менди Мейер]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984—1986)&lt;/small&gt;
* [[Джон Янг (музыкант)|Джон Янг]] — клавиштік аспаптар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Зои Николас]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Сьюзи Уэбб]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Алан Дарби]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Холдер Лариш]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Пэт Тролл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1990—1991)&lt;/small&gt;
* [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1991—2006)&lt;/small&gt;
* [[Эл Питрелли]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1991—1992, 1993—1994)&lt;/small&gt;
{{col-2}}
* [[Тревор Торнтон]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1992—1994)&lt;/small&gt;
* [[Винни Бёрнс]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;
* [[Азис Ибрахим]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1994—1998)&lt;/small&gt;
* [[Майкл Стёргис]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1994—1997, 1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Эллиотт Рэндалл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;
* [[Боб Ричардс]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1997—1998)&lt;/small&gt;
* [[Ян Криштон]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Крис Слейд]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1999, 2000—2005)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2000—2006)&lt;/small&gt;
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(2005—2006)&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Asia Featuring John Payne тобының құрамы ===
* '''[[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]]''' — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(2007—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Джефф Коллман]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Мони Скария]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Рё Окумото]]''' — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2014—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
'''Бұрынғы қатысушылары'''
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар, перкуссия &lt;small&gt;(2007—2016)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2007—2009)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Норландер]] — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2007—2014)&lt;/small&gt;
* [[Митч Перри]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(2009—2011)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Боуллет]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2011—2012)&lt;/small&gt;

== Дискографиясы ==

=== Студиялық альбомдары мен EP ===
* [[Asia (альбом)|Asia]] ([[1982 жыл музыкада|1982]])
* [[Alpha (альбом)|Alpha]] ([[1983 жыл музыкада|1983]])
* [[Astra (альбом Asia)|Astra]] ([[1985 жыл музыкада|1985]])
* [[Then &amp; Now (альбом)|Then &amp; Now]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Aqua (альбом)|Aqua]] ([[1992 жыл музыкада|1992]])
* [[Aria (альбом)|Aria]] ([[1994 жыл музыкада|1994]])
* [[Arena (альбом Asia)|Arena]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Rare (альбом Asia)|Rare]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Aura (альбом Asia)|Aura]] ([[2001 жыл музыкада|2001]])
* [[Silent Nation]] ([[2004 жыл музыкада|2004]])
* [[Phoenix (альбом Asia)|Phoenix]] ([[2008 жыл музыкада|2008]])
* [[Omega (альбом Asia)|Omega]] ([[2010 жыл музыкада|2010]])
* [[XXX (альбом Asia)|XXX]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Gravitas(альбом Asia)|Gravitas]] ([[2014 жыл музыкада|2014]])
* Indigo ([[2026 жыл музыкада|2026]]) — жоспарланған

=== Концерттік альбомдары ===
* [[Live in Moscow (Asia альбомы)|Live in Moscow]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Live in Nottingham]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Osaka]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Koln]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Philadellphia]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live Acoustic]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Live at the Town &amp; Country Club]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Live in Detroit]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Quadra (альбом)|Quadra]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[America, Live in the USA]] ([[2003 жыл музыкада|2003]])
* [[Fantasia: Live in Tokyo]] ([[2007 жыл музыкада|2007]])
* [[Resonance: Live in Basel Switzerland 2010]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Axis XXX: Live in San Francisco]] ([[2015 жыл музыкада|2015]])

=== Жинақтары ===
* [[Archiva 1]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archiva 2]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archives]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Asia: Anthology]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Collection (альбом Asia)|Collection]] ([[1998 жыл музыкада|1998]])
* [[The Very Best of Asia: Heat of the Moment (1982-1990)]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Retrospective]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[Definitive Collection (альбом)|Definitive Collection]] ([[2006 жыл музыкада|2006]])

=== Синглдері ===
* «Heat of the Moment» (1982)
* «Sole Survivor» (1982)
* «Wildest Dreams» (радио) (1982)
* «Only Time Will Tell» (1982)
* «Here Comes the Feeling» (радио) (1982)
* «Time Again» (радио) (1982)
* «Don’t Cry» (1983)
* «The Heat Goes On» (1983)
* «True Colours» (тек радио) (1983)
* «Daylight» (тек радио) (1983)
* «The Smile Has Left Your Eyes» (1983)
* «Go» (1985)
* «Too Late» (1986)
* «Wishing» (1986)
* «Days Like These» (1990)
* «Prayin' 4 a Miracle» (промо) (1990)
* «Who Will Stop the Rain?» (1992)
* «Lay Down Your Arms» (промо) (1992)
* «Heaven on Earth» (1992)
* «Little Rich Boy» (1992)
* «Crime of the Heart» (промо) (1992)
* «Love Under Fire» (промо) (1992)
* «Back in Town» (промо) (1992)
* «Anytime» (1994)
* «Summer» (промо) (1994)
* «Military Man» (промо) (1994)
* «Turn It Around» (1996)
* «Wherever You Are» (промо) (2000)
* «Estoy Listo Para Ir a Mi Casa» (2000)
* «Long Way from Home» (2004)
* «What About Love» (промо) (2004)
* «Face on the Bridge» (2012)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://originalasia.com/ «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.theasiaband.com/ Джон Пейн бастаған «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.asiaworld.org/ Asia World]{{ref-en}}
* [http://www.geoffdownes.com/ Джеффри Даунстың ресми сайты]
* [http://www.johnwetton.co.uk/ Джон Уэттонның ресми сайты]
* [http://www.geoffdownes.com/ Карл Палмердің ресми сайты]
* [http://www.stevehowe.com/ Стив Хаудың ресми сайты]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания рок-топтары]]
[[Санат:Ұлыбритания прогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Неопрогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Супертоптар]]
[[Санат:1981 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]
[[Санат:Ұлыбритания хард-рок топтары]]
[[Санат:Geffen Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:Frontiers Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:1989 жылы қайта біріккен музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>a80fh0rxedmvu9pdcm4ffyekj3025oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630405</id>
      <parentid>3630404</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3630405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16900" sha1="5v1ci4zb7w9vbny2rbl27gz28dme345" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы            = Asia
 |Шынайы атауы         = Asia
 |Логотипі             = 
 |Логотип ені          = 
 |Суреті               = 
 |Сурет тақырыбы       = 2006 жылғы «Asia» тобы&lt;br&gt;солдан оңға қарай: Стив Хау, Джон Уэттон, Джеффри Даунс, Карл Палмер
 |Сурет ені            = 
 |Фон                  = group_or_band
 |Жанры                = [[прогрессивті рок]], [[хард-рок]], [[поп-рок]]
 |Белсенділік жылдары  = [[1981 жыл музыкада|1981]] — [[1986 жыл музыкада|1986]]&lt;br&gt;[[1989 жыл музыкада|1989]] — бүгінгі күн
 |Мемлекет             = {{UK}} [[Ұлыбритания]]
 |Қайдан               = [[Лондон]], [[Англия]]
 |Басқаша атауы        = 
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Лейблі               = [[Geffen Records]], [[Frontiers Records]], BMG
 |Жетекшісі            = 
 |Құрамы               = [[Джеффри Даунс]]&lt;br&gt;Джон Митчелл&lt;br&gt;Гарри Уитли&lt;br&gt;Вирджил Донати
 |Әртістер             = 
 |Бұрынғы қатысушылары = Қар.: [[#Бұрынғы қатысушылары|Бұрынғы қатысушылары]]&lt;br&gt;([[Карл Палмер]], [[Джон Уэттон]], [[Стив Хау]], [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]], [[Сэм Коулсон]])
 |Басқа да жобалары    = [[Yes (топ)|Yes]], [[Emerson, Lake &amp; Palmer]], [[Icon (топ)|Icon]], Arena
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = [http://originalasia.com/ originalasia.com]
 |Ортаққор             = Asia (band)
}}
'''Asia''' (айтылуы: ''Эйша немесе Эйжа'') — [[Ұлыбритания|британдық]] [[Прогрессивті рок|прог-рок]] [[Рок тобы|тобы]]. Ол [[1981 жыл]]ы [[Yes (топ)|Yes]], [[King Crimson]], [[Emerson]], [[Lake and Palmer]] және [[The Buggles]] топтарының бұрынғы мүшелерінен құралған [[супертоп]].

== Топтың тарихы ==
Британдық бас-гитарист және вокалист [[Джон Уэттон]] белгілі ұжымдардың ([[King Crimson]], [[Roxy Music]], [[Uriah Heep]], [[U.K. (топ)|UK]] және [[Wishbone Ash]]) құрамында болып үлгерді, сондай-ақ 1980 жылы өзінің «Caught in the Crossfire» атты жеке альбомын жазды. Бірақ Джон өзіне бір топтан екінші топқа ауысып жүру емес, неғұрлым байсалды әрі тұрақты нәрсе керек екенін сезді. Осы уақытта ол [[Atlantic Records]] дыбыс жазу фирмасының жергілікті өкілдігіндегі менеджерлердің бірі Джон Дэвид Калоднермен танысты, ол музыкантқа өз тобын құруға кеңес берді.

Уэттон өз тобына клавишші Джефф Даунсты шақырды: ''«Маған Джеффтің жаңа мектептің клавишшісі болғаны қатты ұнады, — дейді Джон Уэттон. — Ол мен бұрын бірге ойнаған музыканттарға қарағанда әлдеқайда аз виртуоз болды, бірақ өз аспаптарының дыбысын жасауға өте мұқият қарады және музыкалық компьютерлік технологиялардың барлық жаңалықтарынан хабардар еді».'', сондай-ақ «Yes» тобының экс-гитарисі Стив Хауды шақырды, ол «Asia» жаңа жобасына барабаншы Карл Палмерді (Emerson, Lake and Palmer) бірден дерлік тартты.

Топтың 1982 жылы шыққан «Asia» дебюттік альбомы бірден чарттардың шыңына көтеріліп, АҚШ-та мультиплатиналық деңгейге жетті, әлем бойынша 10 миллионнан астам данамен сатылды және америкалық [[Billboard]] хит-парадында үш айдан астам уақыт бойы бірінші орында тұрды. «[[Heat of the Moment]]&lt;nowiki/&gt;» әні басты хитке айналды.

Альбомды қолдау мақсатында топ әлемдік турнеге аттанды. Күйтабақтар мен концерт билеттерін сатудан түскен табыс соншалықты қомақты болды, тіпті «Asia» тобына Ұлыбританиядағы табыстың 90 пайызын құрайтын салықтарды төлеуден жалтару үшін біраз уақытқа елден кетуге тура келді.

Музыкалық журналистер «Asia» тобы 70-жылдардың екінші жартысы мен 80-жылдардың басындағы атақты «Uriah Heep» ұжымының ықтимал эволюциясын бейнеледі деп мәлімдеді. 1983 жылдың тамызында жарық көрген «Alpha» атты екінші альбом он бір апта бойы британдық чарттардың үздік бестігінен (Top-5) түспей, дебюттік дискінің жетістігін қайталады: тек АҚШ-тың өзінде оның таралымы шамамен үш миллион дананы құрады. Сол жылдың желтоқсан айында әлемдік турне аясында Токиода «Asia in Asia» деп аталған ғаламат концерт өтті, ол [[MTV]] арнасы мен бүкіл әлем бойынша үш жүз радиостанция арқылы трансляцияланды.

1990 жылы топ Англия, Германия, Жапония және Бразилия қалалары бойынша ауқымды турнеге аттанды.

2008 жылы топ қайта біріккеннен кейінгі алғашқы күйтабақ — «[[Phoenix (альбом)|Phoenix]]&lt;nowiki/&gt;» альбомы жарық көрді. «Phoenix» музыка сыншыларының таңданысына ие болып, Billboard интернет-чарттарының үздік ондығына (Top-10) енді. [1]

«Phoenix» альбомын қолдау мақсатында әлемдік турне ұйымдастырылды.

2026 жылдың 6 шілдесінде топ «Indigo» атты жаңа альбомын анонстап, «The Traveller (Into The Light)» синглін шығарды. Альбомның жарық көруі 2026 жылдың 6 қарашасына жоспарланған.[1]

== Музыканттар ==
=== Қазіргі құрамы ===
* '''[[Джеффри Даунс]]''' — [[пернелі аспаптар|клавиштік аспаптар]], [[бэк-вокал]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1990—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Карл Палмер]]''' — [[соқпалы аспаптар жиынтығы|соқпалы аспаптар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1989—1992, 2006—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* [[Билли Шервуд]] — бас-гитара &lt;small&gt;(2017—бүгінгі күн), бэк-вокал (2019—бүгінгі күн), жетекші вокал (2017—2019), гитара (қонақ ретінде: 2004)&lt;/small&gt;
* Марк Бонилла — жетекші вокал, гитара &lt;small&gt;(2022—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;

=== Бұрынғы қатысушылары ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Джон Уэттон]] — [[вокал]], [[бас-гитара]], [[гитара]] &lt;small&gt;(1981—1983, 1984—1986, 1989—1991, 2006—2017; 2017 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Стив Хау]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(1981—1984, 1991—1993, 2006—2013)&lt;/small&gt;
* [[Грег Лейк]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1983—1984; 2016 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Менди Мейер]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984—1986)&lt;/small&gt;
* [[Джон Янг (музыкант)|Джон Янг]] — клавиштік аспаптар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Зои Николас]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Сьюзи Уэбб]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Алан Дарби]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Холдер Лариш]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Пэт Тролл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1990—1991)&lt;/small&gt;
* [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1991—2006)&lt;/small&gt;
* [[Эл Питрелли]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1991—1992, 1993—1994)&lt;/small&gt;
{{col-2}}
* [[Тревор Торнтон]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1992—1994)&lt;/small&gt;
* [[Винни Бёрнс]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;
* [[Азис Ибрахим]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1994—1998)&lt;/small&gt;
* [[Майкл Стёргис]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1994—1997, 1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Эллиотт Рэндалл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;
* [[Боб Ричардс]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1997—1998)&lt;/small&gt;
* [[Ян Криштон]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Крис Слейд]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1999, 2000—2005)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2000—2006)&lt;/small&gt;
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(2005—2006)&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Asia Featuring John Payne тобының құрамы ===
* '''[[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]]''' — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(2007—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Джефф Коллман]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Мони Скария]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Рё Окумото]]''' — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2014—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
'''Бұрынғы қатысушылары'''
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар, перкуссия &lt;small&gt;(2007—2016)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2007—2009)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Норландер]] — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2007—2014)&lt;/small&gt;
* [[Митч Перри]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(2009—2011)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Боуллет]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2011—2012)&lt;/small&gt;

== Дискографиясы ==

=== Студиялық альбомдары мен EP ===
* [[Asia (альбом)|Asia]] ([[1982 жыл музыкада|1982]])
* [[Alpha (альбом)|Alpha]] ([[1983 жыл музыкада|1983]])
* [[Astra (альбом Asia)|Astra]] ([[1985 жыл музыкада|1985]])
* [[Then &amp; Now (альбом)|Then &amp; Now]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Aqua (альбом)|Aqua]] ([[1992 жыл музыкада|1992]])
* [[Aria (альбом)|Aria]] ([[1994 жыл музыкада|1994]])
* [[Arena (альбом Asia)|Arena]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Rare (альбом Asia)|Rare]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Aura (альбом Asia)|Aura]] ([[2001 жыл музыкада|2001]])
* [[Silent Nation]] ([[2004 жыл музыкада|2004]])
* [[Phoenix (альбом Asia)|Phoenix]] ([[2008 жыл музыкада|2008]])
* [[Omega (альбом Asia)|Omega]] ([[2010 жыл музыкада|2010]])
* [[XXX (альбом Asia)|XXX]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Gravitas(альбом Asia)|Gravitas]] ([[2014 жыл музыкада|2014]])
* Indigo ([[2026 жыл музыкада|2026]]) — жоспарланған

=== Концерттік альбомдары ===
* [[Live in Moscow (Asia альбомы)|Live in Moscow]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Live in Nottingham]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Osaka]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Koln]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Philadellphia]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live Acoustic]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Live at the Town &amp; Country Club]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Live in Detroit]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Quadra (альбом)|Quadra]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[America, Live in the USA]] ([[2003 жыл музыкада|2003]])
* [[Fantasia: Live in Tokyo]] ([[2007 жыл музыкада|2007]])
* [[Resonance: Live in Basel Switzerland 2010]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Axis XXX: Live in San Francisco]] ([[2015 жыл музыкада|2015]])

=== Жинақтары ===
* [[Archiva 1]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archiva 2]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archives]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Asia: Anthology]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Collection (альбом Asia)|Collection]] ([[1998 жыл музыкада|1998]])
* [[The Very Best of Asia: Heat of the Moment (1982-1990)]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Retrospective]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[Definitive Collection (альбом)|Definitive Collection]] ([[2006 жыл музыкада|2006]])

=== Синглдері ===
* «Heat of the Moment» (1982)
* «Sole Survivor» (1982)
* «Wildest Dreams» (радио) (1982)
* «Only Time Will Tell» (1982)
* «Here Comes the Feeling» (радио) (1982)
* «Time Again» (радио) (1982)
* «Don’t Cry» (1983)
* «The Heat Goes On» (1983)
* «True Colours» (тек радио) (1983)
* «Daylight» (тек радио) (1983)
* «The Smile Has Left Your Eyes» (1983)
* «Go» (1985)
* «Too Late» (1986)
* «Wishing» (1986)
* «Days Like These» (1990)
* «Prayin' 4 a Miracle» (промо) (1990)
* «Who Will Stop the Rain?» (1992)
* «Lay Down Your Arms» (промо) (1992)
* «Heaven on Earth» (1992)
* «Little Rich Boy» (1992)
* «Crime of the Heart» (промо) (1992)
* «Love Under Fire» (промо) (1992)
* «Back in Town» (промо) (1992)
* «Anytime» (1994)
* «Summer» (промо) (1994)
* «Military Man» (промо) (1994)
* «Turn It Around» (1996)
* «Wherever You Are» (промо) (2000)
* «Estoy Listo Para Ir a Mi Casa» (2000)
* «Long Way from Home» (2004)
* «What About Love» (промо) (2004)
* «Face on the Bridge» (2012)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://originalasia.com/ «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.theasiaband.com/ Джон Пейн бастаған «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.asiaworld.org/ Asia World]{{ref-en}}
* [http://www.geoffdownes.com/ Джеффри Даунстың ресми сайты]
* [http://www.johnwetton.co.uk/ Джон Уэттонның ресми сайты]
* [http://www.geoffdownes.com/ Карл Палмердің ресми сайты]
* [http://www.stevehowe.com/ Стив Хаудың ресми сайты]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания рок-топтары]]
[[Санат:Ұлыбритания прогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Неопрогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Супертоптар]]
[[Санат:1981 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]
[[Санат:Ұлыбритания хард-рок топтары]]
[[Санат:Geffen Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:Frontiers Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:1989 жылы қайта біріккен музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>5v1ci4zb7w9vbny2rbl27gz28dme345</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630406</id>
      <parentid>3630405</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3630406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17195" sha1="azygc9x09xnaiahvicq4fsvw3pmihxj" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы            = Asia
 |Шынайы атауы         = Asia
 |Логотипі             = 
 |Логотип ені          = 
 |Суреті               = 
 |Сурет тақырыбы       = 2006 жылғы «Asia» тобы&lt;br&gt;солдан оңға қарай: Стив Хау, Джон Уэттон, Джеффри Даунс, Карл Палмер
 |Сурет ені            = 
 |Фон                  = group_or_band
 |Жанры                = [[прогрессивті рок]], [[хард-рок]], [[поп-рок]]
 |Белсенділік жылдары  = [[1981 жыл музыкада|1981]] — [[1986 жыл музыкада|1986]]&lt;br&gt;[[1989 жыл музыкада|1989]] — бүгінгі күн
 |Мемлекет             = {{UK}} [[Ұлыбритания]]
 |Қайдан               = [[Лондон]], [[Англия]]
 |Басқаша атауы        = 
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Лейблі               = [[Geffen Records]], [[Frontiers Records]], BMG
 |Жетекшісі            = 
 |Құрамы               = [[Джеффри Даунс]]&lt;br&gt;Джон Митчелл&lt;br&gt;Гарри Уитли&lt;br&gt;Вирджил Донати
 |Әртістер             = 
 |Бұрынғы қатысушылары = Қар.: [[#Бұрынғы қатысушылары|Бұрынғы қатысушылары]]&lt;br&gt;([[Карл Палмер]], [[Джон Уэттон]], [[Стив Хау]], [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]], [[Сэм Коулсон]])
 |Басқа да жобалары    = [[Yes (топ)|Yes]], [[Emerson, Lake &amp; Palmer]], [[Icon (топ)|Icon]], Arena
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = [http://originalasia.com/ originalasia.com]
 |Ортаққор             = Asia (band)
}}
'''Asia''' (айтылуы: ''Эйша немесе Эйжа'') — [[Ұлыбритания|британдық]] [[Прогрессивті рок|прог-рок]] [[Рок тобы|тобы]]. Ол [[1981 жыл]]ы [[Yes (топ)|Yes]], [[King Crimson]], [[Emerson]], [[Lake and Palmer]] және [[The Buggles]] топтарының бұрынғы мүшелерінен құралған [[супертоп]].

== Топтың тарихы ==
Британдық бас-гитарист және вокалист [[Джон Уэттон]] белгілі ұжымдардың ([[King Crimson]], [[Roxy Music]], [[Uriah Heep]], [[U.K. (топ)|UK]] және [[Wishbone Ash]]) құрамында болып үлгерді, сондай-ақ 1980 жылы өзінің «Caught in the Crossfire» атты жеке альбомын жазды. Бірақ Джон өзіне бір топтан екінші топқа ауысып жүру емес, неғұрлым байсалды әрі тұрақты нәрсе керек екенін сезді. Осы уақытта ол [[Atlantic Records]] дыбыс жазу фирмасының жергілікті өкілдігіндегі менеджерлердің бірі Джон Дэвид Калоднермен танысты, ол музыкантқа өз тобын құруға кеңес берді.

Уэттон өз тобына клавишші Джефф Даунсты шақырды: ''«Маған Джеффтің жаңа мектептің клавишшісі болғаны қатты ұнады, — дейді Джон Уэттон. — Ол мен бұрын бірге ойнаған музыканттарға қарағанда әлдеқайда аз виртуоз болды, бірақ өз аспаптарының дыбысын жасауға өте мұқият қарады және музыкалық компьютерлік технологиялардың барлық жаңалықтарынан хабардар еді».'', сондай-ақ «Yes» тобының экс-гитарисі Стив Хауды шақырды, ол «Asia» жаңа жобасына барабаншы Карл Палмерді (Emerson, Lake and Palmer) бірден дерлік тартты.

Топтың 1982 жылы шыққан «Asia» дебюттік альбомы бірден чарттардың шыңына көтеріліп, АҚШ-та мультиплатиналық деңгейге жетті, әлем бойынша 10 миллионнан астам данамен сатылды және америкалық [[Billboard]] хит-парадында үш айдан астам уақыт бойы бірінші орында тұрды. «[[Heat of the Moment]]&lt;nowiki/&gt;» әні басты хитке айналды.

Альбомды қолдау мақсатында топ әлемдік турнеге аттанды. Күйтабақтар мен концерт билеттерін сатудан түскен табыс соншалықты қомақты болды, тіпті «Asia» тобына Ұлыбританиядағы табыстың 90 пайызын құрайтын салықтарды төлеуден жалтару үшін біраз уақытқа елден кетуге тура келді.

Музыкалық журналистер «Asia» тобы 70-жылдардың екінші жартысы мен 80-жылдардың басындағы атақты «Uriah Heep» ұжымының ықтимал эволюциясын бейнеледі деп мәлімдеді. 1983 жылдың тамызында жарық көрген «Alpha» атты екінші альбом он бір апта бойы британдық чарттардың үздік бестігінен (Top-5) түспей, дебюттік дискінің жетістігін қайталады: тек АҚШ-тың өзінде оның таралымы шамамен үш миллион дананы құрады. Сол жылдың желтоқсан айында әлемдік турне аясында Токиода «Asia in Asia» деп аталған ғаламат концерт өтті, ол [[MTV]] арнасы мен бүкіл әлем бойынша үш жүз радиостанция арқылы трансляцияланды.

1990 жылы топ Англия, Германия, Жапония және Бразилия қалалары бойынша ауқымды турнеге аттанды.

2008 жылы топ қайта біріккеннен кейінгі алғашқы күйтабақ — «[[Phoenix (альбом)|Phoenix]]&lt;nowiki/&gt;» альбомы жарық көрді. «Phoenix» музыка сыншыларының таңданысына ие болып, Billboard интернет-чарттарының үздік ондығына (Top-10) енді. [1]

«Phoenix» альбомын қолдау мақсатында әлемдік турне ұйымдастырылды.

2026 жылдың 6 шілдесінде топ «Indigo» атты жаңа альбомын анонстап, «The Traveller (Into The Light)» синглін шығарды. Альбомның жарық көруі 2026 жылдың 6 қарашасына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.castlerock.ru/rockblog/novosti-roka/posle-12-letnego-molchaniya-asia-vernulis-s-novym-albomom/|title=После 12-летнего молчания ASIA вернулись с новым альбомом|lang=ru|website=www.castlerock.ru|access-date=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Музыканттар ==
=== Қазіргі құрамы ===
* '''[[Джеффри Даунс]]''' — [[пернелі аспаптар|клавиштік аспаптар]], [[бэк-вокал]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1990—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Карл Палмер]]''' — [[соқпалы аспаптар жиынтығы|соқпалы аспаптар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1989—1992, 2006—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* [[Билли Шервуд]] — бас-гитара &lt;small&gt;(2017—бүгінгі күн), бэк-вокал (2019—бүгінгі күн), жетекші вокал (2017—2019), гитара (қонақ ретінде: 2004)&lt;/small&gt;
* Марк Бонилла — жетекші вокал, гитара &lt;small&gt;(2022—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;

=== Бұрынғы қатысушылары ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Джон Уэттон]] — [[вокал]], [[бас-гитара]], [[гитара]] &lt;small&gt;(1981—1983, 1984—1986, 1989—1991, 2006—2017; 2017 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Стив Хау]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(1981—1984, 1991—1993, 2006—2013)&lt;/small&gt;
* [[Грег Лейк]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1983—1984; 2016 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Менди Мейер]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984—1986)&lt;/small&gt;
* [[Джон Янг (музыкант)|Джон Янг]] — клавиштік аспаптар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Зои Николас]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Сьюзи Уэбб]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Алан Дарби]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Холдер Лариш]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Пэт Тролл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1990—1991)&lt;/small&gt;
* [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1991—2006)&lt;/small&gt;
* [[Эл Питрелли]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1991—1992, 1993—1994)&lt;/small&gt;
{{col-2}}
* [[Тревор Торнтон]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1992—1994)&lt;/small&gt;
* [[Винни Бёрнс]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;
* [[Азис Ибрахим]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1994—1998)&lt;/small&gt;
* [[Майкл Стёргис]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1994—1997, 1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Эллиотт Рэндалл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;
* [[Боб Ричардс]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1997—1998)&lt;/small&gt;
* [[Ян Криштон]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Крис Слейд]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1999, 2000—2005)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2000—2006)&lt;/small&gt;
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(2005—2006)&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Asia Featuring John Payne тобының құрамы ===
* '''[[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]]''' — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(2007—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Джефф Коллман]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Мони Скария]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Рё Окумото]]''' — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2014—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
'''Бұрынғы қатысушылары'''
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар, перкуссия &lt;small&gt;(2007—2016)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2007—2009)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Норландер]] — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2007—2014)&lt;/small&gt;
* [[Митч Перри]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(2009—2011)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Боуллет]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2011—2012)&lt;/small&gt;

== Дискографиясы ==

=== Студиялық альбомдары мен EP ===
* [[Asia (альбом)|Asia]] ([[1982 жыл музыкада|1982]])
* [[Alpha (альбом)|Alpha]] ([[1983 жыл музыкада|1983]])
* [[Astra (альбом Asia)|Astra]] ([[1985 жыл музыкада|1985]])
* [[Then &amp; Now (альбом)|Then &amp; Now]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Aqua (альбом)|Aqua]] ([[1992 жыл музыкада|1992]])
* [[Aria (альбом)|Aria]] ([[1994 жыл музыкада|1994]])
* [[Arena (альбом Asia)|Arena]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Rare (альбом Asia)|Rare]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Aura (альбом Asia)|Aura]] ([[2001 жыл музыкада|2001]])
* [[Silent Nation]] ([[2004 жыл музыкада|2004]])
* [[Phoenix (альбом Asia)|Phoenix]] ([[2008 жыл музыкада|2008]])
* [[Omega (альбом Asia)|Omega]] ([[2010 жыл музыкада|2010]])
* [[XXX (альбом Asia)|XXX]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Gravitas(альбом Asia)|Gravitas]] ([[2014 жыл музыкада|2014]])
* Indigo ([[2026 жыл музыкада|2026]]) — жоспарланған

=== Концерттік альбомдары ===
* [[Live in Moscow (Asia альбомы)|Live in Moscow]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Live in Nottingham]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Osaka]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Koln]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Philadellphia]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live Acoustic]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Live at the Town &amp; Country Club]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Live in Detroit]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Quadra (альбом)|Quadra]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[America, Live in the USA]] ([[2003 жыл музыкада|2003]])
* [[Fantasia: Live in Tokyo]] ([[2007 жыл музыкада|2007]])
* [[Resonance: Live in Basel Switzerland 2010]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Axis XXX: Live in San Francisco]] ([[2015 жыл музыкада|2015]])

=== Жинақтары ===
* [[Archiva 1]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archiva 2]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archives]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Asia: Anthology]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Collection (альбом Asia)|Collection]] ([[1998 жыл музыкада|1998]])
* [[The Very Best of Asia: Heat of the Moment (1982-1990)]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Retrospective]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[Definitive Collection (альбом)|Definitive Collection]] ([[2006 жыл музыкада|2006]])

=== Синглдері ===
* «Heat of the Moment» (1982)
* «Sole Survivor» (1982)
* «Wildest Dreams» (радио) (1982)
* «Only Time Will Tell» (1982)
* «Here Comes the Feeling» (радио) (1982)
* «Time Again» (радио) (1982)
* «Don’t Cry» (1983)
* «The Heat Goes On» (1983)
* «True Colours» (тек радио) (1983)
* «Daylight» (тек радио) (1983)
* «The Smile Has Left Your Eyes» (1983)
* «Go» (1985)
* «Too Late» (1986)
* «Wishing» (1986)
* «Days Like These» (1990)
* «Prayin' 4 a Miracle» (промо) (1990)
* «Who Will Stop the Rain?» (1992)
* «Lay Down Your Arms» (промо) (1992)
* «Heaven on Earth» (1992)
* «Little Rich Boy» (1992)
* «Crime of the Heart» (промо) (1992)
* «Love Under Fire» (промо) (1992)
* «Back in Town» (промо) (1992)
* «Anytime» (1994)
* «Summer» (промо) (1994)
* «Military Man» (промо) (1994)
* «Turn It Around» (1996)
* «Wherever You Are» (промо) (2000)
* «Estoy Listo Para Ir a Mi Casa» (2000)
* «Long Way from Home» (2004)
* «What About Love» (промо) (2004)
* «Face on the Bridge» (2012)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://originalasia.com/ «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.theasiaband.com/ Джон Пейн бастаған «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.asiaworld.org/ Asia World]{{ref-en}}
* [http://www.geoffdownes.com/ Джеффри Даунстың ресми сайты]
* [http://www.johnwetton.co.uk/ Джон Уэттонның ресми сайты]
* [http://www.geoffdownes.com/ Карл Палмердің ресми сайты]
* [http://www.stevehowe.com/ Стив Хаудың ресми сайты]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания рок-топтары]]
[[Санат:Ұлыбритания прогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Неопрогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Супертоптар]]
[[Санат:1981 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]
[[Санат:Ұлыбритания хард-рок топтары]]
[[Санат:Geffen Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:Frontiers Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:1989 жылы қайта біріккен музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>azygc9x09xnaiahvicq4fsvw3pmihxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630407</id>
      <parentid>3630406</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3630407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17221" sha1="r8uhs3yjg22mc5syrm47ym9rmjrnjjv" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы            = Asia
 |Шынайы атауы         = Asia
 |Логотипі             = Asia logo.png
 |Логотип ені          = 
 |Суреті               = Asia 2006.jpg
 |Сурет тақырыбы       = 2006 жылғы «Asia» тобы&lt;br&gt;солдан оңға қарай: Стив Хау, Джон Уэттон, Джеффри Даунс, Карл Палмер
 |Сурет ені            = 
 |Фон                  = group_or_band
 |Жанры                = [[прогрессивті рок]], [[хард-рок]], [[поп-рок]]
 |Белсенділік жылдары  = [[1981 жыл музыкада|1981]] — [[1986 жыл музыкада|1986]]&lt;br&gt;[[1989 жыл музыкада|1989]] — бүгінгі күн
 |Мемлекет             = {{UK}} [[Ұлыбритания]]
 |Қайдан               = [[Лондон]], [[Англия]]
 |Басқаша атауы        = 
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Лейблі               = [[Geffen Records]], [[Frontiers Records]], BMG
 |Жетекшісі            = 
 |Құрамы               = [[Джеффри Даунс]]&lt;br&gt;Джон Митчелл&lt;br&gt;Гарри Уитли&lt;br&gt;Вирджил Донати
 |Әртістер             = 
 |Бұрынғы қатысушылары = Қар.: [[#Бұрынғы қатысушылары|Бұрынғы қатысушылары]]&lt;br&gt;([[Карл Палмер]], [[Джон Уэттон]], [[Стив Хау]], [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]], [[Сэм Коулсон]])
 |Басқа да жобалары    = [[Yes (топ)|Yes]], [[Emerson, Lake &amp; Palmer]], [[Icon (топ)|Icon]], Arena
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = [http://originalasia.com/ originalasia.com]
 |Ортаққор             = Asia (band)
}}
'''Asia''' (айтылуы: ''Эйша немесе Эйжа'') — [[Ұлыбритания|британдық]] [[Прогрессивті рок|прог-рок]] [[Рок тобы|тобы]]. Ол [[1981 жыл]]ы [[Yes (топ)|Yes]], [[King Crimson]], [[Emerson]], [[Lake and Palmer]] және [[The Buggles]] топтарының бұрынғы мүшелерінен құралған [[супертоп]].

== Топтың тарихы ==
Британдық бас-гитарист және вокалист [[Джон Уэттон]] белгілі ұжымдардың ([[King Crimson]], [[Roxy Music]], [[Uriah Heep]], [[U.K. (топ)|UK]] және [[Wishbone Ash]]) құрамында болып үлгерді, сондай-ақ 1980 жылы өзінің «Caught in the Crossfire» атты жеке альбомын жазды. Бірақ Джон өзіне бір топтан екінші топқа ауысып жүру емес, неғұрлым байсалды әрі тұрақты нәрсе керек екенін сезді. Осы уақытта ол [[Atlantic Records]] дыбыс жазу фирмасының жергілікті өкілдігіндегі менеджерлердің бірі Джон Дэвид Калоднермен танысты, ол музыкантқа өз тобын құруға кеңес берді.

Уэттон өз тобына клавишші Джефф Даунсты шақырды: ''«Маған Джеффтің жаңа мектептің клавишшісі болғаны қатты ұнады, — дейді Джон Уэттон. — Ол мен бұрын бірге ойнаған музыканттарға қарағанда әлдеқайда аз виртуоз болды, бірақ өз аспаптарының дыбысын жасауға өте мұқият қарады және музыкалық компьютерлік технологиялардың барлық жаңалықтарынан хабардар еді».'', сондай-ақ «Yes» тобының экс-гитарисі Стив Хауды шақырды, ол «Asia» жаңа жобасына барабаншы Карл Палмерді (Emerson, Lake and Palmer) бірден дерлік тартты.

Топтың 1982 жылы шыққан «Asia» дебюттік альбомы бірден чарттардың шыңына көтеріліп, АҚШ-та мультиплатиналық деңгейге жетті, әлем бойынша 10 миллионнан астам данамен сатылды және америкалық [[Billboard]] хит-парадында үш айдан астам уақыт бойы бірінші орында тұрды. «[[Heat of the Moment]]&lt;nowiki/&gt;» әні басты хитке айналды.

Альбомды қолдау мақсатында топ әлемдік турнеге аттанды. Күйтабақтар мен концерт билеттерін сатудан түскен табыс соншалықты қомақты болды, тіпті «Asia» тобына Ұлыбританиядағы табыстың 90 пайызын құрайтын салықтарды төлеуден жалтару үшін біраз уақытқа елден кетуге тура келді.

Музыкалық журналистер «Asia» тобы 70-жылдардың екінші жартысы мен 80-жылдардың басындағы атақты «Uriah Heep» ұжымының ықтимал эволюциясын бейнеледі деп мәлімдеді. 1983 жылдың тамызында жарық көрген «Alpha» атты екінші альбом он бір апта бойы британдық чарттардың үздік бестігінен (Top-5) түспей, дебюттік дискінің жетістігін қайталады: тек АҚШ-тың өзінде оның таралымы шамамен үш миллион дананы құрады. Сол жылдың желтоқсан айында әлемдік турне аясында Токиода «Asia in Asia» деп аталған ғаламат концерт өтті, ол [[MTV]] арнасы мен бүкіл әлем бойынша үш жүз радиостанция арқылы трансляцияланды.

1990 жылы топ Англия, Германия, Жапония және Бразилия қалалары бойынша ауқымды турнеге аттанды.

2008 жылы топ қайта біріккеннен кейінгі алғашқы күйтабақ — «[[Phoenix (альбом)|Phoenix]]&lt;nowiki/&gt;» альбомы жарық көрді. «Phoenix» музыка сыншыларының таңданысына ие болып, Billboard интернет-чарттарының үздік ондығына (Top-10) енді. [1]

«Phoenix» альбомын қолдау мақсатында әлемдік турне ұйымдастырылды.

2026 жылдың 6 шілдесінде топ «Indigo» атты жаңа альбомын анонстап, «The Traveller (Into The Light)» синглін шығарды. Альбомның жарық көруі 2026 жылдың 6 қарашасына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.castlerock.ru/rockblog/novosti-roka/posle-12-letnego-molchaniya-asia-vernulis-s-novym-albomom/|title=После 12-летнего молчания ASIA вернулись с новым альбомом|lang=ru|website=www.castlerock.ru|access-date=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Музыканттар ==
=== Қазіргі құрамы ===
* '''[[Джеффри Даунс]]''' — [[пернелі аспаптар|клавиштік аспаптар]], [[бэк-вокал]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1990—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Карл Палмер]]''' — [[соқпалы аспаптар жиынтығы|соқпалы аспаптар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1989—1992, 2006—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* [[Билли Шервуд]] — бас-гитара &lt;small&gt;(2017—бүгінгі күн), бэк-вокал (2019—бүгінгі күн), жетекші вокал (2017—2019), гитара (қонақ ретінде: 2004)&lt;/small&gt;
* Марк Бонилла — жетекші вокал, гитара &lt;small&gt;(2022—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;

=== Бұрынғы қатысушылары ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Джон Уэттон]] — [[вокал]], [[бас-гитара]], [[гитара]] &lt;small&gt;(1981—1983, 1984—1986, 1989—1991, 2006—2017; 2017 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Стив Хау]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(1981—1984, 1991—1993, 2006—2013)&lt;/small&gt;
* [[Грег Лейк]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1983—1984; 2016 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Менди Мейер]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984—1986)&lt;/small&gt;
* [[Джон Янг (музыкант)|Джон Янг]] — клавиштік аспаптар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Зои Николас]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Сьюзи Уэбб]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Алан Дарби]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Холдер Лариш]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Пэт Тролл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1990—1991)&lt;/small&gt;
* [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1991—2006)&lt;/small&gt;
* [[Эл Питрелли]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1991—1992, 1993—1994)&lt;/small&gt;
{{col-2}}
* [[Тревор Торнтон]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1992—1994)&lt;/small&gt;
* [[Винни Бёрнс]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;
* [[Азис Ибрахим]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1994—1998)&lt;/small&gt;
* [[Майкл Стёргис]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1994—1997, 1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Эллиотт Рэндалл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;
* [[Боб Ричардс]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1997—1998)&lt;/small&gt;
* [[Ян Криштон]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Крис Слейд]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1999, 2000—2005)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2000—2006)&lt;/small&gt;
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(2005—2006)&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Asia Featuring John Payne тобының құрамы ===
* '''[[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]]''' — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(2007—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Джефф Коллман]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Мони Скария]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Рё Окумото]]''' — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2014—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
'''Бұрынғы қатысушылары'''
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар, перкуссия &lt;small&gt;(2007—2016)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2007—2009)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Норландер]] — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2007—2014)&lt;/small&gt;
* [[Митч Перри]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(2009—2011)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Боуллет]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2011—2012)&lt;/small&gt;

== Дискографиясы ==

=== Студиялық альбомдары мен EP ===
* [[Asia (альбом)|Asia]] ([[1982 жыл музыкада|1982]])
* [[Alpha (альбом)|Alpha]] ([[1983 жыл музыкада|1983]])
* [[Astra (альбом Asia)|Astra]] ([[1985 жыл музыкада|1985]])
* [[Then &amp; Now (альбом)|Then &amp; Now]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Aqua (альбом)|Aqua]] ([[1992 жыл музыкада|1992]])
* [[Aria (альбом)|Aria]] ([[1994 жыл музыкада|1994]])
* [[Arena (альбом Asia)|Arena]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Rare (альбом Asia)|Rare]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Aura (альбом Asia)|Aura]] ([[2001 жыл музыкада|2001]])
* [[Silent Nation]] ([[2004 жыл музыкада|2004]])
* [[Phoenix (альбом Asia)|Phoenix]] ([[2008 жыл музыкада|2008]])
* [[Omega (альбом Asia)|Omega]] ([[2010 жыл музыкада|2010]])
* [[XXX (альбом Asia)|XXX]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Gravitas(альбом Asia)|Gravitas]] ([[2014 жыл музыкада|2014]])
* Indigo ([[2026 жыл музыкада|2026]]) — жоспарланған

=== Концерттік альбомдары ===
* [[Live in Moscow (Asia альбомы)|Live in Moscow]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Live in Nottingham]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Osaka]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Koln]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Philadellphia]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live Acoustic]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Live at the Town &amp; Country Club]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Live in Detroit]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Quadra (альбом)|Quadra]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[America, Live in the USA]] ([[2003 жыл музыкада|2003]])
* [[Fantasia: Live in Tokyo]] ([[2007 жыл музыкада|2007]])
* [[Resonance: Live in Basel Switzerland 2010]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Axis XXX: Live in San Francisco]] ([[2015 жыл музыкада|2015]])

=== Жинақтары ===
* [[Archiva 1]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archiva 2]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archives]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Asia: Anthology]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Collection (альбом Asia)|Collection]] ([[1998 жыл музыкада|1998]])
* [[The Very Best of Asia: Heat of the Moment (1982-1990)]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Retrospective]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[Definitive Collection (альбом)|Definitive Collection]] ([[2006 жыл музыкада|2006]])

=== Синглдері ===
* «Heat of the Moment» (1982)
* «Sole Survivor» (1982)
* «Wildest Dreams» (радио) (1982)
* «Only Time Will Tell» (1982)
* «Here Comes the Feeling» (радио) (1982)
* «Time Again» (радио) (1982)
* «Don’t Cry» (1983)
* «The Heat Goes On» (1983)
* «True Colours» (тек радио) (1983)
* «Daylight» (тек радио) (1983)
* «The Smile Has Left Your Eyes» (1983)
* «Go» (1985)
* «Too Late» (1986)
* «Wishing» (1986)
* «Days Like These» (1990)
* «Prayin' 4 a Miracle» (промо) (1990)
* «Who Will Stop the Rain?» (1992)
* «Lay Down Your Arms» (промо) (1992)
* «Heaven on Earth» (1992)
* «Little Rich Boy» (1992)
* «Crime of the Heart» (промо) (1992)
* «Love Under Fire» (промо) (1992)
* «Back in Town» (промо) (1992)
* «Anytime» (1994)
* «Summer» (промо) (1994)
* «Military Man» (промо) (1994)
* «Turn It Around» (1996)
* «Wherever You Are» (промо) (2000)
* «Estoy Listo Para Ir a Mi Casa» (2000)
* «Long Way from Home» (2004)
* «What About Love» (промо) (2004)
* «Face on the Bridge» (2012)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://originalasia.com/ «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.theasiaband.com/ Джон Пейн бастаған «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.asiaworld.org/ Asia World]{{ref-en}}
* [http://www.geoffdownes.com/ Джеффри Даунстың ресми сайты]
* [http://www.johnwetton.co.uk/ Джон Уэттонның ресми сайты]
* [http://www.geoffdownes.com/ Карл Палмердің ресми сайты]
* [http://www.stevehowe.com/ Стив Хаудың ресми сайты]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания рок-топтары]]
[[Санат:Ұлыбритания прогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Неопрогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Супертоптар]]
[[Санат:1981 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]
[[Санат:Ұлыбритания хард-рок топтары]]
[[Санат:Geffen Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:Frontiers Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:1989 жылы қайта біріккен музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>r8uhs3yjg22mc5syrm47ym9rmjrnjjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630408</id>
      <parentid>3630407</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3630408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17330" sha1="k6ui5nmdhv5gdn9mu5ttqv0dshdxj19" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы            = Asia
 |Шынайы атауы         = Asia
 |Логотипі             = Asia logo.png
 |Логотип ені          = 
 |Суреті               = Asia 2006.jpg
 |Сурет тақырыбы       = 2006 жылғы «Asia» тобы&lt;br&gt;солдан оңға қарай: Стив Хау, Джон Уэттон, Джеффри Даунс, Карл Палмер
 |Сурет ені            = 
 |Фон                  = group_or_band
 |Жанры                = [[прогрессивті рок]], [[хард-рок]], [[поп-рок]]
 |Белсенділік жылдары  = [[1981 жыл музыкада|1981]] — [[1986 жыл музыкада|1986]]&lt;br&gt;[[1989 жыл музыкада|1989]] — бүгінгі күн
 |Мемлекет             = {{UK}} [[Ұлыбритания]]
 |Қайдан               = [[Лондон]], [[Англия]]
 |Басқаша атауы        = 
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Лейблі               = [[Geffen Records]], [[Frontiers Records]], BMG
 |Жетекшісі            = 
 |Құрамы               = [[Джеффри Даунс]]&lt;br&gt;Джон Митчелл&lt;br&gt;Гарри Уитли&lt;br&gt;Вирджил Донати
 |Әртістер             = 
 |Бұрынғы қатысушылары = Қар.: [[#Бұрынғы қатысушылары|Бұрынғы қатысушылары]]&lt;br&gt;([[Карл Палмер]], [[Джон Уэттон]], [[Стив Хау]], [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]], [[Сэм Коулсон]])
 |Басқа да жобалары    = [[Yes (топ)|Yes]], [[Emerson, Lake &amp; Palmer]], [[Icon (топ)|Icon]], Arena
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = [http://originalasia.com/ originalasia.com]
 |Ортаққор             = Asia (band)
}}
'''Asia''' (айтылуы: ''Эйша немесе Эйжа'') — [[Ұлыбритания|британдық]] [[Прогрессивті рок|прог-рок]] [[Рок тобы|тобы]]. Ол [[1981 жыл]]ы [[Yes (топ)|Yes]], [[King Crimson]], [[Emerson]], [[Lake and Palmer]] және [[The Buggles]] топтарының бұрынғы мүшелерінен құралған [[супертоп]].

== Топтың тарихы ==
Британдық бас-гитарист және вокалист [[Джон Уэттон]] белгілі ұжымдардың ([[King Crimson]], [[Roxy Music]], [[Uriah Heep]], [[U.K. (топ)|UK]] және [[Wishbone Ash]]) құрамында болып үлгерді, сондай-ақ 1980 жылы өзінің «Caught in the Crossfire» атты жеке альбомын жазды. Бірақ Джон өзіне бір топтан екінші топқа ауысып жүру емес, неғұрлым байсалды әрі тұрақты нәрсе керек екенін сезді. Осы уақытта ол [[Atlantic Records]] дыбыс жазу фирмасының жергілікті өкілдігіндегі менеджерлердің бірі Джон Дэвид Калоднермен танысты, ол музыкантқа өз тобын құруға кеңес берді.

Уэттон өз тобына клавишші Джефф Даунсты шақырды: ''«Маған Джеффтің жаңа мектептің клавишшісі болғаны қатты ұнады, — дейді Джон Уэттон. — Ол мен бұрын бірге ойнаған музыканттарға қарағанда әлдеқайда аз виртуоз болды, бірақ өз аспаптарының дыбысын жасауға өте мұқият қарады және музыкалық компьютерлік технологиялардың барлық жаңалықтарынан хабардар еді».'', сондай-ақ «Yes» тобының экс-гитарисі Стив Хауды шақырды, ол «Asia» жаңа жобасына барабаншы Карл Палмерді (Emerson, Lake and Palmer) бірден дерлік тартты.

Топтың 1982 жылы шыққан «Asia» дебюттік альбомы бірден чарттардың шыңына көтеріліп, АҚШ-та мультиплатиналық деңгейге жетті, әлем бойынша 10 миллионнан астам данамен сатылды және америкалық [[Billboard]] хит-парадында үш айдан астам уақыт бойы бірінші орында тұрды. «[[Heat of the Moment]]&lt;nowiki/&gt;» әні басты хитке айналды.

Альбомды қолдау мақсатында топ әлемдік турнеге аттанды. Күйтабақтар мен концерт билеттерін сатудан түскен табыс соншалықты қомақты болды, тіпті «Asia» тобына Ұлыбританиядағы табыстың 90 пайызын құрайтын салықтарды төлеуден жалтару үшін біраз уақытқа елден кетуге тура келді.

Музыкалық журналистер «Asia» тобы 70-жылдардың екінші жартысы мен 80-жылдардың басындағы атақты «Uriah Heep» ұжымының ықтимал эволюциясын бейнеледі деп мәлімдеді. 1983 жылдың тамызында жарық көрген «Alpha» атты екінші альбом он бір апта бойы британдық чарттардың үздік бестігінен (Top-5) түспей, дебюттік дискінің жетістігін қайталады: тек АҚШ-тың өзінде оның таралымы шамамен үш миллион дананы құрады. Сол жылдың желтоқсан айында әлемдік турне аясында Токиода «Asia in Asia» деп аталған ғаламат концерт өтті, ол [[MTV]] арнасы мен бүкіл әлем бойынша үш жүз радиостанция арқылы трансляцияланды.

[[Сурет:John Wetton and Geoff Downes 7070.jpg|нобай|2005 жылы Уэттон мен Даунс]]
1990 жылы топ Англия, Германия, Жапония және Бразилия қалалары бойынша ауқымды турнеге аттанды.

2008 жылы топ қайта біріккеннен кейінгі алғашқы күйтабақ — «[[Phoenix (альбом)|Phoenix]]&lt;nowiki/&gt;» альбомы жарық көрді. «Phoenix» музыка сыншыларының таңданысына ие болып, Billboard интернет-чарттарының үздік ондығына (Top-10) енді. [1]

«Phoenix» альбомын қолдау мақсатында әлемдік турне ұйымдастырылды.

2026 жылдың 6 шілдесінде топ «Indigo» атты жаңа альбомын анонстап, «The Traveller (Into The Light)» синглін шығарды. Альбомның жарық көруі 2026 жылдың 6 қарашасына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.castlerock.ru/rockblog/novosti-roka/posle-12-letnego-molchaniya-asia-vernulis-s-novym-albomom/|title=После 12-летнего молчания ASIA вернулись с новым альбомом|lang=ru|website=www.castlerock.ru|access-date=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Музыканттар ==
=== Қазіргі құрамы ===
* '''[[Джеффри Даунс]]''' — [[пернелі аспаптар|клавиштік аспаптар]], [[бэк-вокал]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1990—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Карл Палмер]]''' — [[соқпалы аспаптар жиынтығы|соқпалы аспаптар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1989—1992, 2006—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* [[Билли Шервуд]] — бас-гитара &lt;small&gt;(2017—бүгінгі күн), бэк-вокал (2019—бүгінгі күн), жетекші вокал (2017—2019), гитара (қонақ ретінде: 2004)&lt;/small&gt;
* Марк Бонилла — жетекші вокал, гитара &lt;small&gt;(2022—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;

=== Бұрынғы қатысушылары ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Джон Уэттон]] — [[вокал]], [[бас-гитара]], [[гитара]] &lt;small&gt;(1981—1983, 1984—1986, 1989—1991, 2006—2017; 2017 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Стив Хау]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(1981—1984, 1991—1993, 2006—2013)&lt;/small&gt;
* [[Грег Лейк]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1983—1984; 2016 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Менди Мейер]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984—1986)&lt;/small&gt;
* [[Джон Янг (музыкант)|Джон Янг]] — клавиштік аспаптар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Зои Николас]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Сьюзи Уэбб]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Алан Дарби]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Холдер Лариш]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Пэт Тролл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1990—1991)&lt;/small&gt;
* [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1991—2006)&lt;/small&gt;
* [[Эл Питрелли]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1991—1992, 1993—1994)&lt;/small&gt;
{{col-2}}
* [[Тревор Торнтон]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1992—1994)&lt;/small&gt;
* [[Винни Бёрнс]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;
* [[Азис Ибрахим]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1994—1998)&lt;/small&gt;
* [[Майкл Стёргис]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1994—1997, 1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Эллиотт Рэндалл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;
* [[Боб Ричардс]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1997—1998)&lt;/small&gt;
* [[Ян Криштон]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Крис Слейд]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1999, 2000—2005)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2000—2006)&lt;/small&gt;
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(2005—2006)&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Asia Featuring John Payne тобының құрамы ===
* '''[[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]]''' — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(2007—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Джефф Коллман]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Мони Скария]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Рё Окумото]]''' — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2014—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
'''Бұрынғы қатысушылары'''
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар, перкуссия &lt;small&gt;(2007—2016)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2007—2009)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Норландер]] — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2007—2014)&lt;/small&gt;
* [[Митч Перри]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(2009—2011)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Боуллет]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2011—2012)&lt;/small&gt;

== Дискографиясы ==

=== Студиялық альбомдары мен EP ===
* [[Asia (альбом)|Asia]] ([[1982 жыл музыкада|1982]])
* [[Alpha (альбом)|Alpha]] ([[1983 жыл музыкада|1983]])
* [[Astra (альбом Asia)|Astra]] ([[1985 жыл музыкада|1985]])
* [[Then &amp; Now (альбом)|Then &amp; Now]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Aqua (альбом)|Aqua]] ([[1992 жыл музыкада|1992]])
* [[Aria (альбом)|Aria]] ([[1994 жыл музыкада|1994]])
* [[Arena (альбом Asia)|Arena]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Rare (альбом Asia)|Rare]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Aura (альбом Asia)|Aura]] ([[2001 жыл музыкада|2001]])
* [[Silent Nation]] ([[2004 жыл музыкада|2004]])
* [[Phoenix (альбом Asia)|Phoenix]] ([[2008 жыл музыкада|2008]])
* [[Omega (альбом Asia)|Omega]] ([[2010 жыл музыкада|2010]])
* [[XXX (альбом Asia)|XXX]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Gravitas(альбом Asia)|Gravitas]] ([[2014 жыл музыкада|2014]])
* Indigo ([[2026 жыл музыкада|2026]]) — жоспарланған

=== Концерттік альбомдары ===
* [[Live in Moscow (Asia альбомы)|Live in Moscow]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Live in Nottingham]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Osaka]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Koln]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Philadellphia]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live Acoustic]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Live at the Town &amp; Country Club]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Live in Detroit]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Quadra (альбом)|Quadra]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[America, Live in the USA]] ([[2003 жыл музыкада|2003]])
* [[Fantasia: Live in Tokyo]] ([[2007 жыл музыкада|2007]])
* [[Resonance: Live in Basel Switzerland 2010]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Axis XXX: Live in San Francisco]] ([[2015 жыл музыкада|2015]])

=== Жинақтары ===
* [[Archiva 1]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archiva 2]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archives]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Asia: Anthology]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Collection (альбом Asia)|Collection]] ([[1998 жыл музыкада|1998]])
* [[The Very Best of Asia: Heat of the Moment (1982-1990)]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Retrospective]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[Definitive Collection (альбом)|Definitive Collection]] ([[2006 жыл музыкада|2006]])

=== Синглдері ===
* «Heat of the Moment» (1982)
* «Sole Survivor» (1982)
* «Wildest Dreams» (радио) (1982)
* «Only Time Will Tell» (1982)
* «Here Comes the Feeling» (радио) (1982)
* «Time Again» (радио) (1982)
* «Don’t Cry» (1983)
* «The Heat Goes On» (1983)
* «True Colours» (тек радио) (1983)
* «Daylight» (тек радио) (1983)
* «The Smile Has Left Your Eyes» (1983)
* «Go» (1985)
* «Too Late» (1986)
* «Wishing» (1986)
* «Days Like These» (1990)
* «Prayin' 4 a Miracle» (промо) (1990)
* «Who Will Stop the Rain?» (1992)
* «Lay Down Your Arms» (промо) (1992)
* «Heaven on Earth» (1992)
* «Little Rich Boy» (1992)
* «Crime of the Heart» (промо) (1992)
* «Love Under Fire» (промо) (1992)
* «Back in Town» (промо) (1992)
* «Anytime» (1994)
* «Summer» (промо) (1994)
* «Military Man» (промо) (1994)
* «Turn It Around» (1996)
* «Wherever You Are» (промо) (2000)
* «Estoy Listo Para Ir a Mi Casa» (2000)
* «Long Way from Home» (2004)
* «What About Love» (промо) (2004)
* «Face on the Bridge» (2012)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://originalasia.com/ «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.theasiaband.com/ Джон Пейн бастаған «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.asiaworld.org/ Asia World]{{ref-en}}
* [http://www.geoffdownes.com/ Джеффри Даунстың ресми сайты]
* [http://www.johnwetton.co.uk/ Джон Уэттонның ресми сайты]
* [http://www.geoffdownes.com/ Карл Палмердің ресми сайты]
* [http://www.stevehowe.com/ Стив Хаудың ресми сайты]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания рок-топтары]]
[[Санат:Ұлыбритания прогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Неопрогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Супертоптар]]
[[Санат:1981 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]
[[Санат:Ұлыбритания хард-рок топтары]]
[[Санат:Geffen Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:Frontiers Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:1989 жылы қайта біріккен музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>k6ui5nmdhv5gdn9mu5ttqv0dshdxj19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630409</id>
      <parentid>3630408</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T22:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3630409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17303" sha1="bu6u7bduzwcsgq03sbxcdchogw7tppb" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы            = Asia
 |Шынайы атауы         = Asia
 |Логотипі             = Asia logo.png
 |Логотип ені          = 
 |Суреті               = Asia 2006.jpg
 |Сурет тақырыбы       = 2006 жылғы «Asia» тобы&lt;br&gt;солдан оңға қарай: Стив Хау, Джон Уэттон, Джеффри Даунс, Карл Палмер
 |Сурет ені            = 
 |Фон                  = group_or_band
 |Жанры                = [[прогрессивті рок]], [[хард-рок]], [[поп-рок]]
 |Белсенділік жылдары  = [[1981 жыл музыкада|1981]] — [[1986 жыл музыкада|1986]]&lt;br&gt;[[1989 жыл музыкада|1989]] — бүгінгі күн
 |Мемлекет             = {{UK}}
 |Қайдан               = [[Лондон]], [[Англия]]
 |Басқаша атауы        = 
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Лейблі               = [[Geffen Records]], [[Frontiers Records]], BMG
 |Жетекшісі            = 
 |Құрамы               = [[Джеффри Даунс]]&lt;br&gt;Джон Митчелл&lt;br&gt;Гарри Уитли&lt;br&gt;Вирджил Донати
 |Әртістер             = 
 |Бұрынғы қатысушылары = Қар.: [[#Бұрынғы қатысушылары|Бұрынғы қатысушылары]]&lt;br&gt;([[Карл Палмер]], [[Джон Уэттон]], [[Стив Хау]], [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]], [[Сэм Коулсон]])
 |Басқа да жобалары    = [[Yes (топ)|Yes]], [[Emerson, Lake &amp; Palmer]], [[Icon (топ)|Icon]], Arena
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = [http://originalasia.com/ originalasia.com]
 |Ортаққор             = Asia (band)
}}
'''Asia''' (айтылуы: ''Эйша немесе Эйжа'') — [[Ұлыбритания|британдық]] [[Прогрессивті рок|прог-рок]] [[Рок тобы|тобы]]. Ол [[1981 жыл]]ы [[Yes (топ)|Yes]], [[King Crimson]], [[Emerson]], [[Lake and Palmer]] және [[The Buggles]] топтарының бұрынғы мүшелерінен құралған [[супертоп]].

== Топтың тарихы ==
Британдық бас-гитарист және вокалист [[Джон Уэттон]] белгілі ұжымдардың ([[King Crimson]], [[Roxy Music]], [[Uriah Heep]], [[U.K. (топ)|UK]] және [[Wishbone Ash]]) құрамында болып үлгерді, сондай-ақ 1980 жылы өзінің «Caught in the Crossfire» атты жеке альбомын жазды. Бірақ Джон өзіне бір топтан екінші топқа ауысып жүру емес, неғұрлым байсалды әрі тұрақты нәрсе керек екенін сезді. Осы уақытта ол [[Atlantic Records]] дыбыс жазу фирмасының жергілікті өкілдігіндегі менеджерлердің бірі Джон Дэвид Калоднермен танысты, ол музыкантқа өз тобын құруға кеңес берді.

Уэттон өз тобына клавишші Джефф Даунсты шақырды: ''«Маған Джеффтің жаңа мектептің клавишшісі болғаны қатты ұнады, — дейді Джон Уэттон. — Ол мен бұрын бірге ойнаған музыканттарға қарағанда әлдеқайда аз виртуоз болды, бірақ өз аспаптарының дыбысын жасауға өте мұқият қарады және музыкалық компьютерлік технологиялардың барлық жаңалықтарынан хабардар еді».'', сондай-ақ «Yes» тобының экс-гитарисі Стив Хауды шақырды, ол «Asia» жаңа жобасына барабаншы Карл Палмерді (Emerson, Lake and Palmer) бірден дерлік тартты.

Топтың 1982 жылы шыққан «Asia» дебюттік альбомы бірден чарттардың шыңына көтеріліп, АҚШ-та мультиплатиналық деңгейге жетті, әлем бойынша 10 миллионнан астам данамен сатылды және америкалық [[Billboard]] хит-парадында үш айдан астам уақыт бойы бірінші орында тұрды. «[[Heat of the Moment]]&lt;nowiki/&gt;» әні басты хитке айналды.

Альбомды қолдау мақсатында топ әлемдік турнеге аттанды. Күйтабақтар мен концерт билеттерін сатудан түскен табыс соншалықты қомақты болды, тіпті «Asia» тобына Ұлыбританиядағы табыстың 90 пайызын құрайтын салықтарды төлеуден жалтару үшін біраз уақытқа елден кетуге тура келді.

Музыкалық журналистер «Asia» тобы 70-жылдардың екінші жартысы мен 80-жылдардың басындағы атақты «Uriah Heep» ұжымының ықтимал эволюциясын бейнеледі деп мәлімдеді. 1983 жылдың тамызында жарық көрген «Alpha» атты екінші альбом он бір апта бойы британдық чарттардың үздік бестігінен (Top-5) түспей, дебюттік дискінің жетістігін қайталады: тек АҚШ-тың өзінде оның таралымы шамамен үш миллион дананы құрады. Сол жылдың желтоқсан айында әлемдік турне аясында Токиода «Asia in Asia» деп аталған ғаламат концерт өтті, ол [[MTV]] арнасы мен бүкіл әлем бойынша үш жүз радиостанция арқылы трансляцияланды.

[[Сурет:John Wetton and Geoff Downes 7070.jpg|нобай|2005 жылы Уэттон мен Даунс]]
1990 жылы топ Англия, Германия, Жапония және Бразилия қалалары бойынша ауқымды турнеге аттанды.

2008 жылы топ қайта біріккеннен кейінгі алғашқы күйтабақ — «[[Phoenix (альбом)|Phoenix]]&lt;nowiki/&gt;» альбомы жарық көрді. «Phoenix» музыка сыншыларының таңданысына ие болып, Billboard интернет-чарттарының үздік ондығына (Top-10) енді. [1]

«Phoenix» альбомын қолдау мақсатында әлемдік турне ұйымдастырылды.

2026 жылдың 6 шілдесінде топ «Indigo» атты жаңа альбомын анонстап, «The Traveller (Into The Light)» синглін шығарды. Альбомның жарық көруі 2026 жылдың 6 қарашасына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.castlerock.ru/rockblog/novosti-roka/posle-12-letnego-molchaniya-asia-vernulis-s-novym-albomom/|title=После 12-летнего молчания ASIA вернулись с новым альбомом|lang=ru|website=www.castlerock.ru|access-date=2026-07-08}}&lt;/ref&gt;

== Музыканттар ==
=== Қазіргі құрамы ===
* '''[[Джеффри Даунс]]''' — [[пернелі аспаптар|клавиштік аспаптар]], [[бэк-вокал]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1990—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Карл Палмер]]''' — [[соқпалы аспаптар жиынтығы|соқпалы аспаптар]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]] &lt;small&gt;(1981—1986, 1989—1992, 2006—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* [[Билли Шервуд]] — бас-гитара &lt;small&gt;(2017—бүгінгі күн), бэк-вокал (2019—бүгінгі күн), жетекші вокал (2017—2019), гитара (қонақ ретінде: 2004)&lt;/small&gt;
* Марк Бонилла — жетекші вокал, гитара &lt;small&gt;(2022—қазіргі уақыт)&lt;/small&gt;

=== Бұрынғы қатысушылары ===
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Джон Уэттон]] — [[вокал]], [[бас-гитара]], [[гитара]] &lt;small&gt;(1981—1983, 1984—1986, 1989—1991, 2006—2017; 2017 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Стив Хау]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(1981—1984, 1991—1993, 2006—2013)&lt;/small&gt;
* [[Грег Лейк]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1983—1984; 2016 жылы қайтыс болды)&lt;/small&gt;
* [[Менди Мейер]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1984—1986)&lt;/small&gt;
* [[Джон Янг (музыкант)|Джон Янг]] — клавиштік аспаптар, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Зои Николас]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Сьюзи Уэбб]] — бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Алан Дарби]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Холдер Лариш]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1989)&lt;/small&gt;
* [[Пэт Тролл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1990—1991)&lt;/small&gt;
* [[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]] — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(1991—2006)&lt;/small&gt;
* [[Эл Питрелли]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1991—1992, 1993—1994)&lt;/small&gt;
{{col-2}}
* [[Тревор Торнтон]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1992—1994)&lt;/small&gt;
* [[Винни Бёрнс]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1992—1993)&lt;/small&gt;
* [[Азис Ибрахим]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1994—1998)&lt;/small&gt;
* [[Майкл Стёргис]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1994—1997, 1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Эллиотт Рэндалл]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;
* [[Боб Ричардс]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1997—1998)&lt;/small&gt;
* [[Ян Криштон]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(1998—1999)&lt;/small&gt;
* [[Крис Слейд]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(1999, 2000—2005)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2000—2006)&lt;/small&gt;
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар &lt;small&gt;(2005—2006)&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Asia Featuring John Payne тобының құрамы ===
* '''[[Джон Пейн (музыкант)|Джон Пейн]]''' — вокал, бас-гитара &lt;small&gt;(2007—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Джефф Коллман]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Мони Скария]]''' — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2012—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
* '''[[Рё Окумото]]''' — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2014—бүгінгі күн)&lt;/small&gt;
'''Бұрынғы қатысушылары'''
* [[Джей Шеллен]] — соқпалы аспаптар, перкуссия &lt;small&gt;(2007—2016)&lt;/small&gt;
* [[Гатри Гован]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2007—2009)&lt;/small&gt;
* [[Эрик Норландер]] — клавиштік аспаптар &lt;small&gt;(2007—2014)&lt;/small&gt;
* [[Митч Перри]] — гитара, мандолина, бэк-вокал &lt;small&gt;(2009—2011)&lt;/small&gt;
* [[Брюс Боуллет]] — гитара, бэк-вокал &lt;small&gt;(2011—2012)&lt;/small&gt;

== Дискографиясы ==

=== Студиялық альбомдары мен EP ===
* [[Asia (альбом)|Asia]] ([[1982 жыл музыкада|1982]])
* [[Alpha (альбом)|Alpha]] ([[1983 жыл музыкада|1983]])
* [[Astra (альбом Asia)|Astra]] ([[1985 жыл музыкада|1985]])
* [[Then &amp; Now (альбом)|Then &amp; Now]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Aqua (альбом)|Aqua]] ([[1992 жыл музыкада|1992]])
* [[Aria (альбом)|Aria]] ([[1994 жыл музыкада|1994]])
* [[Arena (альбом Asia)|Arena]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Rare (альбом Asia)|Rare]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Aura (альбом Asia)|Aura]] ([[2001 жыл музыкада|2001]])
* [[Silent Nation]] ([[2004 жыл музыкада|2004]])
* [[Phoenix (альбом Asia)|Phoenix]] ([[2008 жыл музыкада|2008]])
* [[Omega (альбом Asia)|Omega]] ([[2010 жыл музыкада|2010]])
* [[XXX (альбом Asia)|XXX]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Gravitas(альбом Asia)|Gravitas]] ([[2014 жыл музыкада|2014]])
* Indigo ([[2026 жыл музыкада|2026]]) — жоспарланған

=== Концерттік альбомдары ===
* [[Live in Moscow (Asia альбомы)|Live in Moscow]] ([[1990 жыл музыкада|1990]])
* [[Live in Nottingham]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Osaka]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Koln]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live in Philadellphia]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Live Acoustic]] ([[1999 жыл музыкада|1999]])
* [[Live at the Town &amp; Country Club]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Live in Detroit]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Quadra (альбом)|Quadra]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[America, Live in the USA]] ([[2003 жыл музыкада|2003]])
* [[Fantasia: Live in Tokyo]] ([[2007 жыл музыкада|2007]])
* [[Resonance: Live in Basel Switzerland 2010]] ([[2012 жыл музыкада|2012]])
* [[Axis XXX: Live in San Francisco]] ([[2015 жыл музыкада|2015]])

=== Жинақтары ===
* [[Archiva 1]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archiva 2]] ([[1996 жыл музыкада|1996]])
* [[Archives]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Asia: Anthology]] ([[1997 жыл музыкада|1997]])
* [[Collection (альбом Asia)|Collection]] ([[1998 жыл музыкада|1998]])
* [[The Very Best of Asia: Heat of the Moment (1982-1990)]] ([[2000 жыл музыкада|2000]])
* [[Retrospective]] ([[2002 жыл музыкада|2002]])
* [[Definitive Collection (альбом)|Definitive Collection]] ([[2006 жыл музыкада|2006]])

=== Синглдері ===
* «Heat of the Moment» (1982)
* «Sole Survivor» (1982)
* «Wildest Dreams» (радио) (1982)
* «Only Time Will Tell» (1982)
* «Here Comes the Feeling» (радио) (1982)
* «Time Again» (радио) (1982)
* «Don’t Cry» (1983)
* «The Heat Goes On» (1983)
* «True Colours» (тек радио) (1983)
* «Daylight» (тек радио) (1983)
* «The Smile Has Left Your Eyes» (1983)
* «Go» (1985)
* «Too Late» (1986)
* «Wishing» (1986)
* «Days Like These» (1990)
* «Prayin' 4 a Miracle» (промо) (1990)
* «Who Will Stop the Rain?» (1992)
* «Lay Down Your Arms» (промо) (1992)
* «Heaven on Earth» (1992)
* «Little Rich Boy» (1992)
* «Crime of the Heart» (промо) (1992)
* «Love Under Fire» (промо) (1992)
* «Back in Town» (промо) (1992)
* «Anytime» (1994)
* «Summer» (промо) (1994)
* «Military Man» (промо) (1994)
* «Turn It Around» (1996)
* «Wherever You Are» (промо) (2000)
* «Estoy Listo Para Ir a Mi Casa» (2000)
* «Long Way from Home» (2004)
* «What About Love» (промо) (2004)
* «Face on the Bridge» (2012)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://originalasia.com/ «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.theasiaband.com/ Джон Пейн бастаған «Asia» тобының ресми сайты]
* [http://www.asiaworld.org/ Asia World]{{ref-en}}
* [http://www.geoffdownes.com/ Джеффри Даунстың ресми сайты]
* [http://www.johnwetton.co.uk/ Джон Уэттонның ресми сайты]
* [http://www.geoffdownes.com/ Карл Палмердің ресми сайты]
* [http://www.stevehowe.com/ Стив Хаудың ресми сайты]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания рок-топтары]]
[[Санат:Ұлыбритания прогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Неопрогрессивті рок топтары]]
[[Санат:Супертоптар]]
[[Санат:1981 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]
[[Санат:Ұлыбритания хард-рок топтары]]
[[Санат:Geffen Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:Frontiers Records лейблінің орындаушылары]]
[[Санат:1989 жылы қайта біріккен музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>bu6u7bduzwcsgq03sbxcdchogw7tppb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Hevrbw</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783488</id>
    <revision>
      <id>3630415</id>
      <timestamp>2026-07-16T04:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3630415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="o13kqd9dmgr0vjubm6eocweixr4i4bm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Hevrbw}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 09:11, 2026 ж. шілденің 16 (+05)</text>
      <sha1>o13kqd9dmgr0vjubm6eocweixr4i4bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783489</id>
    <revision>
      <id>3630427</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Латвия қалалары]]</comment>
      <origin>3630427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="hqo3qn0nv4fhox4ukn9dziu0upfftjr" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>hqo3qn0nv4fhox4ukn9dziu0upfftjr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630428</id>
      <parentid>3630427</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3630428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="emd9ag8cq1m8anmjvwoal8o8n8dx9wd" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>emd9ag8cq1m8anmjvwoal8o8n8dx9wd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630430</id>
      <parentid>3630428</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="lz6m73h99venbel2zlhyqev704dpnmm" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>lz6m73h99venbel2zlhyqev704dpnmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630431</id>
      <parentid>3630430</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3630431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="587" sha1="o52ap6ccbmzxxkfjjqpi9j7lohp5ast" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>o52ap6ccbmzxxkfjjqpi9j7lohp5ast</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630436</id>
      <parentid>3630431</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="939" sha1="d55wg093m5moeelp2wu1i3qw6nlkj9q" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>d55wg093m5moeelp2wu1i3qw6nlkj9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630437</id>
      <parentid>3630436</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3630437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="dp3hyekn07neeb12c3yvlt5jn25wpqe" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>dp3hyekn07neeb12c3yvlt5jn25wpqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630439</id>
      <parentid>3630437</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1336" sha1="41gutvgr5s8dgg9rjzib9lprr54p14z" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>41gutvgr5s8dgg9rjzib9lprr54p14z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630440</id>
      <parentid>3630439</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3630440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="n5hjz9jyh4rbndwb52exfbfj8es9e03" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>n5hjz9jyh4rbndwb52exfbfj8es9e03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630442</id>
      <parentid>3630440</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:38:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3630442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2001" sha1="3mg5utmvzi950m1qiilmidqivvdbzyp" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>3mg5utmvzi950m1qiilmidqivvdbzyp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630443</id>
      <parentid>3630442</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3630443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2283" sha1="04h925ozasicybennbqcil2mondufb8" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>04h925ozasicybennbqcil2mondufb8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630444</id>
      <parentid>3630443</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3630444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="eslvhvfe187zz4q47gl6n43vngatdzr" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>eslvhvfe187zz4q47gl6n43vngatdzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630445</id>
      <parentid>3630444</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3630445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2790" sha1="52plstyh257n9keyexmuq16racm14kk" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>52plstyh257n9keyexmuq16racm14kk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630446</id>
      <parentid>3630445</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ толықтыру</comment>
      <origin>3630446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2927" sha1="hfywg9b3oz152ee78l5z2p89tqhzw8d" xml:space="preserve">'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>hfywg9b3oz152ee78l5z2p89tqhzw8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630447</id>
      <parentid>3630446</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3630447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5318" sha1="crit2cls1dliqo09gioi8a1lj4mpq4s" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>crit2cls1dliqo09gioi8a1lj4mpq4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630449</id>
      <parentid>3630447</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3630449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5332" sha1="j2pp65qr92bnm5qng0aeaedx7x999x5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>j2pp65qr92bnm5qng0aeaedx7x999x5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630450</id>
      <parentid>3630449</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3630450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="8egzcaokef2hk7rp0npibdlxa1r0af3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>8egzcaokef2hk7rp0npibdlxa1r0af3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630451</id>
      <parentid>3630450</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3630451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5367" sha1="tqsoogvas9kbwtxgnzz7knywdffppj3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =32 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec =34 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтене аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>tqsoogvas9kbwtxgnzz7knywdffppj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630452</id>
      <parentid>3630451</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3630452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5402" sha1="ary8hqtuaxvjpz8mt15zim3y351hrje" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =32 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec =34 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Смилтен аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтен аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>ary8hqtuaxvjpz8mt15zim3y351hrje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630453</id>
      <parentid>3630452</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3630453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5427" sha1="4z82bel7pqp8u1dwtzezq2xexh9wbp4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =32 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec =34 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Смилтен аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+371) 643
 |пошта индексі           = LV-4337
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ape
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтен аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>4z82bel7pqp8u1dwtzezq2xexh9wbp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630454</id>
      <parentid>3630453</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3630454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5513" sha1="r6nsnl1t2g2hngwm08r4pd98qqcjc9i" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =32 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec =34 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Смилтен аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1928	
 |алғашқы дерек           = 1449	
 |бұрынғы атаулары        = Гоппенгоф (нем. Hoppenhof), Оппекальн
 |статус алуы             = 1928
 |жер аумағы              = 1,7	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 901
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 503,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+371) 643
 |пошта индексі           = LV-4337
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ape
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтен аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>r6nsnl1t2g2hngwm08r4pd98qqcjc9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630455</id>
      <parentid>3630454</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3630455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5635" sha1="tazwhj981343ehwofjpiyw1j4sgq8ur" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =32 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec =34 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Смилтен аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1928	
 |алғашқы дерек           = 1449	
 |бұрынғы атаулары        = Гоппенгоф (нем. Hoppenhof), Оппекальн
 |статус алуы             = 1928
 |жер аумағы              = 1,7	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 901
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 503,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+371) 643
 |пошта индексі           = LV-4337
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ape
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтен аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Apes pilsētas dome.jpg|Әкімшілік үйі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>tazwhj981343ehwofjpiyw1j4sgq8ur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630456</id>
      <parentid>3630455</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3630456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5672" sha1="aejgi9muiwv72k6u18di9zaiiu3mory" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =32 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec =34 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Смилтен аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1928	
 |алғашқы дерек           = 1449	
 |бұрынғы атаулары        = Гоппенгоф (нем. Hoppenhof), Оппекальн
 |статус алуы             = 1928
 |жер аумағы              = 1,7	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 901
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 503,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+371) 643
 |пошта индексі           = LV-4337
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ape
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтен аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Apes pilsētas dome.jpg|Әкімшілік үйі
Apes stacija.JPG|Автостанса
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>aejgi9muiwv72k6u18di9zaiiu3mory</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630457</id>
      <parentid>3630456</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T08:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3630457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5712" sha1="erejtczayhxayro6k0lkb53lkkmneo1" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Апе
 |шынайы атауы            = {{lang-lv|Ape}}
 |сурет                   = Ape centrs.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Латвия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ape COA.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =57 |lat_min =32 |lat_sec =21 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =41 |lon_sec =34 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Аймақ
 |аймағы                  = Смилтен аймағы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1928	
 |алғашқы дерек           = 1449	
 |бұрынғы атаулары        = Гоппенгоф (нем. Hoppenhof), Оппекальн
 |статус алуы             = 1928
 |жер аумағы              = 1,7	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 901
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 503,5 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = (+371) 643
 |пошта индексі           = LV-4337
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ape
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Апе''' ({{lang-lv|Ape}}) — [[Латвия]]ның [[Смилтен аймағы]]ндағы [[Эстония]]мен шекаралас жерде орналасқан қала.
Апе қаласының халқы 2026 жылы 901 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-ape-11507.html|title=Население Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
Апе Ригадан солтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде орналасқан. Қала арқылы Вайдава өзені ағып өтеді. Вайдава жағасында жартастар (Raganu klintis), бұлақтар мен сарқырама бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/ape/|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;
Орташа температура: қаңтарда -7°C, шілдеде +16,5–+17°C. Жауын-шашын жылына 650 мм.

== Тарихы ==
Апенің тарихы алғашқы деректерде 1449 жылдан басталады. 1917 жылға дейін қоныс Гоппенгоф деп аталды, кейінірек  Оппекальн деп өзгертілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ale_lc4346|title=Апе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt; 

Апе 1928 жылы қала құқығын алды және бір ғасыр бойы Валка, Алуксне сияқты әртүрлі аудандарды иеленді, аудан орталығы да болды. Алдыңғы әкімшілік-аумақтық реформа кезінде Апе Трапен, Гауиен және Виреши мекендерін қосып, тәуелсіз мәртебеге ие болды. 2021 жылы Апе ауданы Смилтенмен біріктірілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bb.lv/statja/nasha-latvija/2024/10/25/gorod-ape-kak-vizitnaia-kartocka-smiltenskogo-kraia|title=Город Апе как визитная карточка Смилтенского края|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-16|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 23 түрлі қызмет көрсететін 30 компания бар. Негізгі салалар — ағаш ұстасы, ауыл шаруашылығы, сауда және туризм. Қала маңында доломит өндіріледі.
Риганы Эстония шекарасымен байланыстыратын A2 автожолы қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Apes pilsētas dome.jpg|Әкімшілік үйі
Apes stacija.JPG|Автостанса
Pârâul și Podul Buhai.jpg|Көпір
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Латвия қалалары}}

[[Санат:Латвия қалалары]]</text>
      <sha1>erejtczayhxayro6k0lkb53lkkmneo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Dorotheoio</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783490</id>
    <revision>
      <id>3630433</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3630433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="350" sha1="3pvmo9ntwtr371x4vl2dawp11hp5mwo" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dorotheoio}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 12:25, 2026 ж. шілденің 16 (+05)</text>
      <sha1>3pvmo9ntwtr371x4vl2dawp11hp5mwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:VKOEM</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783491</id>
    <revision>
      <id>3630476</id>
      <timestamp>2026-07-16T09:58:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3630476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="69smh2kziuq1rv9ne6a98xpeboq9spg" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=VKOEM}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:58, 2026 ж. шілденің 16 (+05)</text>
      <sha1>69smh2kziuq1rv9ne6a98xpeboq9spg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:VKODUB/Балалар кітапханасы – озық ойлардың ордасы</title>
    <ns>2</ns>
    <id>783492</id>
    <revision>
      <id>3630510</id>
      <timestamp>2026-07-16T10:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VKODUB</username>
        <id>183508</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Мәдениет'''  ЖАҢА ЖОБАЛАР ДҮНИЕГЕ КЕЛЕТІН ЖЕР   '''Шығыс Қазақстан облыстық балалар және жасөспірімдер кітапханасы биылғы жылды орасан зор жетістікпен аяқтады. Мекеме ұжымы ұшқыр ойлы, жігерлі жас мамандармен толысты. Бұрын-соңды көз көріп құлақ естімеген т...</comment>
      <origin>3630510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13196" sha1="18dver9yx5btuvh8ujyc57doc0om00e" xml:space="preserve">'''Мәдениет'''  ЖАҢА ЖОБАЛАР ДҮНИЕГЕ КЕЛЕТІН ЖЕР 

'''Шығыс Қазақстан облыстық балалар және жасөспірімдер кітапханасы биылғы жылды орасан зор жетістікпен аяқтады. Мекеме ұжымы ұшқыр ойлы, жігерлі жас мамандармен толысты. Бұрын-соңды көз көріп құлақ естімеген тың жобалар дүниеге келді. Республикада топ жарып келген үздік кітапханашы да, кітапхана қабырғасында танысып шаңырақ көтерген екі жас та айтарлықтай жаңалық болды. Осы мақалада жыл көлемінде атқарылған жұмыстарға кеңінен тоқталып кетуді жөн көріп отырмыз.''' 

        Шығыстың бас шаһарының ұлттық идеологиялық жұмыстарына, креативті индустриясына, мәдениеті мен әдебиетіне, өнері мен сауаттылық сапасына кітапханалардың қосатын үлесі өлшеусіз. Соның ішінде облыстағы ең ірі мәдени ошақтардың бірі, Өскемен қаласындағы балалар мен жеткіншектердің, студент жастардың сүйікті мекеніне айналып келе жатқан – балалар және жасөспірімдер кітапханасының алатын орны үлкен. 

2025 жылдың қаңтар айында қалың жұртшылыққа арналған «Taspa» киноклубы, «Жауһар» әдеби-сазды клубы, «Жәдігер» ұлттық ойындар клубы, «Оқырман трамвай» сынды бірнеше елеулі жобалар бастау алды. Бұл аталған жобалардың қай-қайсы болмасын қала көлемінде бұқара халыққа да, басшылық өкілдеріне де етене жақсы таныс болып, сұранысқа ие болып үлгерген, өзіндік мән-мазмұны бар бірегей іс-шаралар.

Күнтізбенің бірінші күнін қарсы алған жаңа жылдық мерекеден кейін саябырсып, тынышталып қалатын өліара кезеңді «Жауһар» әдеби-сазды клубының аты дүр сілкінтті. Өскемендік өнерсүйер, өлеңсүйер қауымды бір ортаға тоғыстырған поэтикалық-музыкалық орта – көпшіліктің көңіл пернесін дөп басқандай болды. «Жауһар» әдеби-сазды клубының мақсаты – әуесқой мен кәсіпқой таланттарды, сан алуан өнер иелерін бір шаңырақтың астына, бір тудың түбіне топтастыру; көрерменге де, қатысушыға да ән, өлең, жыр, күй, терме, көркемсөз, рэп айту өнерін, домбыра, гитара, қобыз, скрипка секілді музыкалық аспаптарды бір сахнада тамашалау мүмкіндігін ұсыну. Мұқағали Мақатаев, Мағжан Жұмабаев, Төлеген Айбергенов, Жұматай Жақыпбек, Фариза Оңғарсыновалардың шығармашылығына арналған поэзия кештері, Республика және Тәуелсіздік күні мерекелеріне арналған әдеби-сазды басқосулар, жас ақындардың шабыты мен шабысын сынаған, шығыста бұрын-соңды болмаған «Поэтикалық дуэль» сайыстары – «Жауһар» клубында өткен көп кештердің бір парасы ғана.

«Taspa» киноклубы айына бір рет қала тұрғындарына арнап тегін кино көрсетуді қолға алды. Отандық қазақ киноларымен қатар, қазақша дубляждалған Голливуд фильмдері мен мультфильмдерін де көрсетті. Ыстық шәй мен кофе, тіскебасарлар ұйымдастырушылар тарапынан тегін ұсынылды. Келуші көрермендерге ешқандай жас шектеуі қойылмайды.

Кітапхана қызметкерлерінің әнші жастармен бірігіп айына бір рет қала трамвайларына отырып шаһарды аралауы – кітапханашылар қауымының тек мекеме ішінде ғана емес, қала көлемінде де ауқымды іс-шараларды ешбір қиындықсыз, асқан жауапкершілікпен атқара алатынының бұлтартпас дәлелі іспеттес. Трамвайдағы жолаушыларға жыл сайын сән мен сұранысқа ие болатын кітаптар мен авторлар таныстырылып, әр айда болатын атаулы күндер мен мерекелер қарсаңында тақырып мазмұнына сай келетін туындылар дәріптелді. Жолаушылар «22 наурыз» мейрамы кезінде наурыз, дәстүр, той туралы, «15 сәуір – Ғашықтар күні» мейрамында махаббат тақырыбындағы өлеңдерді, «9 мамыр – Жеңіс күнінде» соғыс жылдарында шыққан әндерді кітапханашылармен қосылып бірге шырқады.

Жыл бойы еліміздің барлық өңірінде Абай Құнанбайұлының туғанына 180 жыл толуына орай айрықша мән беріліп, дүркіреп өткен «Абай 180» тойын балалар кітапханасы да ерекше форматта, қайталанбас сценариймен атап өтті. Мекеме алдындағы кең алаңға сегіз қанатты киіз үй тігіліп, оның іші заманауи жарықшамдармен және кітаптармен безендіріліп, жерге қазақтың алаша-сырмақтары төселді. Оқырман қауымға көрме ұйымдастырылып, көрермендерге арнап орындықтар қойылып, музыкалық дыбыс күшейткіш Абайдың қара сөздерімен тербеліп тұрды. Әппәқ жұмыртқадай қазақ үйдің ішінде домбырадан қоңыр күй төгіліп, қоңыр өлең оқылып, қоңыр әндер шырқалып, данышпан хәкімді дәріптеуге арналған қоңыр кеш өз деңгейінен де жоғары өтті. 

Биылдан бастап мемлекет басшысының жарлығымен 3 қыркүйек күні «Қазақы ит тұқымдарының күні» болып бекітілді. Балалар және жасөспірімдер кітапханасы аталмыш мерекені де жаңашылдықпен қуана қарсы алып, насихаттау, дәріптеу жұмыстарына бірден кірісіп кетті. Шығыстағы итбегілер мен құсбегілерді қатар шақыра отырып, «Итбегі фест» фестивалін өткізді. Өскемен, Катонқарағай, Самар, Ұлан, Тарбағатай аудандарынан келген бүркітшілер мен ит жүгірткен саятшылар өздерімен бірге аңшылыққа, құс баптауға қажетті дүниелер мен ит әбзелдерін әкеліп көрмеге қойды, оқушыларға таныстырды. Самар ауданы Көкжота ауылынан келген жас итбегі фестиваль қонақтарына өзінің таза қанды үш тазы күшігін сыйлыққа тарту етті.

Ал енді, биылғы жылы кітапхана мекемесі үшін ғана емес, шығыстағы күллі кітапсүйер қауымға тың жаңалық, бірегей идея болған – «Kitappen OskemMen» оқырман клубының еліміздің ешбір өңірінде баламасы жоқ «Әдеби туризм» жобасы болды. Әу баста бұл идеяға бастамашыл топтың өзі күмәнмен қараған еді. Алайда, жоба сәтті түрде жүзеге асып, жобаның ғұмырлы болатынына көз жетті. Клуб мүшелері сәуір айында Ілияс Есенберлиннің «Ғашықтар» романын оқып Аягөз ауданындағы Қозы Көрпеш Баян сұлу» кесенесіне, мамыр айында Қасым Қайсеновтың «Жау тылындағы бала» повесін оқып жазушының туған жері Ұлан ауданы Асубұлақ ауылына барып келді. Маусым айында Оралхан Бөкейдің «Атау кере» повесін оқып Қатон Қарағай ауданына, Мұзтау шыңын көру үшін атақты Арасан қайнарларына дейін, қазан айында Қалихан Ысқақтың «Қоңыр күз еді» әңгімесін оқып талдау үшін Топқайың ауылына әдеби саяхат жасап қайтты. 

Жалпы, «Kitappen OskemMen» клубының құрылғанына, белсенді түрде жұмыс істеп келе жатқанына алдағы қаңтар айында аттай 2 жыл толады. Клуб атауының өзі ерекше: кітап оқу арқылы адамның өсетінін, жеке «МЕН» ұғымы қалыптасатынын, кітап оқыған әр адамның өскемендік екенін айқындап тұр. Қазіргі таңда клубта 60-тан астам адам бар. Клуб мүшелері айына екі, кейде үш рет Балалар және жасөспірімдер кітапханасының Жастар орталығына жиналып, алдын-ала ақылдасып таңдап алған ортақ шығарманы талдайды. Басқосу кезінде жиналғандар бұлжымайтын дәстүр бойынша ең бірінші шығарма желісі және оның авторы туралы қызықты тест сұрақтарын шешеді. Жеңімпазға келесі айдың таңдалған кітабы клуб атынан сыйлыққа беріледі. Осыдан кейін дөңгелек үстел басына жиналып, шай ішіп отырып шығарманы талдап-талқылау басталады.

18-қазан күні Алматы қаласында өткен «Үздік жас кітапханашы – 2025» республикалық байқауында шығыс аймағы атынан сынға түсіп, төр Алтайдың байрағын желбіретіп, жүлделі 1-орын иеленген жас маман – Балалар және жасөспірімдер кітапханасындағы Жастар орталығының жетекшісі Ернат Нұржанұлы еді. Бұл жеңіс – мекеме ұжымының ғана емес, иісі Шығыс Қазақстанның мәдениет, әдебиет, руханият әлеміндегі жеңісі, жетістігі, табысы деп білген абзал.

Қорыта келгенде, Балалар және жасөспірімдер кітапханасы өзінің аты айтып тұрғандай балалармен, жеткіншектермен ғана шектелмейді. Бұл ұжым – Өскемендегі барлық саланың қатпарында «жасасын сауаттылық, жасасын ізгілік» деген ұранмен тыныс алып, тіршілік етіп келеді.</text>
      <sha1>18dver9yx5btuvh8ujyc57doc0om00e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:VKODUB</title>
    <ns>3</ns>
    <id>783493</id>
    <revision>
      <id>3630511</id>
      <timestamp>2026-07-16T10:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3630511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="o1xblzjlkuxyn31bqfeh8zs7g1n3c3s" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=VKODUB}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 15:39, 2026 ж. шілденің 16 (+05)</text>
      <sha1>o1xblzjlkuxyn31bqfeh8zs7g1n3c3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:VKOEM/«Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музей-қорығы»</title>
    <ns>2</ns>
    <id>783494</id>
    <revision>
      <id>3630524</id>
      <timestamp>2026-07-16T11:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VKOEM</username>
        <id>183499</id>
      </contributor>
      <comment>edit2</comment>
      <origin>3630524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4315" sha1="k326d0sww0sx8tzfmfxhwx9nveow0ux" xml:space="preserve">'''«Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығы» КМКҚ''' Қазақстан Республикасындағы облыстық деңгейдегі ірі музейлердің бірі болып табылады. Музей 1968 жылы Бутаково ауылында мәдениет саласының еңбек сіңірген қайраткері Н.А. Зайцевтің бастамасымен құрылып, 2005 жылы музей-қорық мәртебесін алды. Музей қорында 74 мыңнан астам сақтау бірлігін құрайтын жәдігерлер жинақталған. Жыл сайын музейге 300 мыңнан астам адам келеді..

Музей ғимараттары – тарих және мәдениет ескерткіштері болып табылады. Олардың қатарында 1886 жылы салынған бұрынғы жоғары қалалық бастауыш училище (Бейбітшілік көшесі, 29), 1914 жылы салынған көпес И.М. Кожевниковтің бұрынғы дүкені (М. Горький көшесі, 59), сондай-ақ 1901 жылы ашылған бұрынғы Мариинск әйелдер училищесі (К. Қайсенов көшесі, 67) бар. Бүгінде бұл тарихи ғимараттарда музейдің қазақ және орыс этнографиясына, Шығыс Қазақстан облысында тұратын халықтар мен шағын этникалық топтардың материалдық және рухани мәдениетіне арналған музей экспозициялары мен көрмелері орналасқан.

Сонымен қатар музей құрамына Қ. Қайсенов атындағы этнобақ және 2010 жылдан бастап жұмыс істеп келе жатқан Солжағалық кешен сияқты нысандар кіреді.

Аумағы 120 га болатын Солжағалық кешенге Шығыс Қазақстан облысында тұратын халықтардың 17 қоныс-үйі бар этноауыл, әскери кешен, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген жануарлар мекендейтін хайуанаттар бағы, ботаникалық бақ, Шеберлер қаласы, «Көгілдір көлдер» отбасылық демалыс аймағы, «Жібек жолы» экспозициясы кіреді.

Қ. Қайсенов атындағы этнобақ аумағы функционалды аймақтарға бөлінген: этнографиялық аймақ, шағын ботаникалық бақ, ғашықтар аллеясы, ертегілер аллеясы және жас жұбайлар аллеясы.

Этнографиялық музейде негізгі бағыттар: қор сақтау, ғылыми-зерттеу, мәдени-ағартушылық, көрме-экспозициялық жұмыс бойынша белсенді жұмыстар жүргізіледі.

Дереккөздер: Әлемге ашық музей. Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығы. Ред: Н.А. Зайцев, Ж.Ж. Каирбекова, В.П. Лабецкая. Өскемен: «Шығыс Полиграф» баспаханасы, 2008. 260 б.

Рахатова Ж.Т. Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музей-қорығының Солжағалық кешені // Мәдени мұра. 2023. № 4 (103). С. 114-122

&lt;nowiki&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-cultura-arhiv/press/news/details/640070?utm_source=chatgpt.com&amp;lang=kk&lt;/nowiki&gt;

Ресми сайт:&lt;nowiki&gt;http://www.vkoem.kz/&lt;/nowiki&gt;

Әлеуметтік желілер: &lt;nowiki&gt;https://www.instagram.com/shqoem/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>k326d0sww0sx8tzfmfxhwx9nveow0ux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3630525</id>
      <parentid>3630524</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T11:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VKOEM</username>
        <id>183499</id>
      </contributor>
      <comment>https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-cultura-arhiv/press/news/details/640070?lang=kk</comment>
      <origin>3630525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4275" sha1="ioeuvoglsnmkre6b6ugg7e6al0g4v4o" xml:space="preserve">'''«Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығы» КМКҚ''' Қазақстан Республикасындағы облыстық деңгейдегі ірі музейлердің бірі болып табылады. Музей 1968 жылы Бутаково ауылында мәдениет саласының еңбек сіңірген қайраткері Н.А. Зайцевтің бастамасымен құрылып, 2005 жылы музей-қорық мәртебесін алды. Музей қорында 74 мыңнан астам сақтау бірлігін құрайтын жәдігерлер жинақталған. Жыл сайын музейге 300 мыңнан астам адам келеді..

Музей ғимараттары – тарих және мәдениет ескерткіштері болып табылады. Олардың қатарында 1886 жылы салынған бұрынғы жоғары қалалық бастауыш училище (Бейбітшілік көшесі, 29), 1914 жылы салынған көпес И.М. Кожевниковтің бұрынғы дүкені (М. Горький көшесі, 59), сондай-ақ 1901 жылы ашылған бұрынғы Мариинск әйелдер училищесі (К. Қайсенов көшесі, 67) бар. Бүгінде бұл тарихи ғимараттарда музейдің қазақ және орыс этнографиясына, Шығыс Қазақстан облысында тұратын халықтар мен шағын этникалық топтардың материалдық және рухани мәдениетіне арналған музей экспозициялары мен көрмелері орналасқан.

Сонымен қатар музей құрамына Қ. Қайсенов атындағы этнобақ және 2010 жылдан бастап жұмыс істеп келе жатқан Солжағалық кешен сияқты нысандар кіреді.

Аумағы 120 га болатын Солжағалық кешенге Шығыс Қазақстан облысында тұратын халықтардың 17 қоныс-үйі бар этноауыл, әскери кешен, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген жануарлар мекендейтін хайуанаттар бағы, ботаникалық бақ, Шеберлер қаласы, «Көгілдір көлдер» отбасылық демалыс аймағы, «Жібек жолы» экспозициясы кіреді.

Қ. Қайсенов атындағы этнобақ аумағы функционалды аймақтарға бөлінген: этнографиялық аймақ, шағын ботаникалық бақ, ғашықтар аллеясы, ертегілер аллеясы және жас жұбайлар аллеясы.

Этнографиялық музейде негізгі бағыттар: қор сақтау, ғылыми-зерттеу, мәдени-ағартушылық, көрме-экспозициялық жұмыс бойынша белсенді жұмыстар жүргізіледі.

Дереккөздер: Әлемге ашық музей. Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығы. Ред: Н.А. Зайцев, Ж.Ж. Каирбекова, В.П. Лабецкая. Өскемен: «Шығыс Полиграф» баспаханасы, 2008. 260 б.

Рахатова Ж.Т. Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музей-қорығының Солжағалық кешені // Мәдени мұра. 2023. № 4 (103). С. 114-122

https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-cultura-arhiv/press/news/details/640070?lang=kk

Ресми сайт:&lt;nowiki&gt;http://www.vkoem.kz/&lt;/nowiki&gt;

Әлеуметтік желілер: &lt;nowiki&gt;https://www.instagram.com/shqoem/&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>ioeuvoglsnmkre6b6ugg7e6al0g4v4o</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>